Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Афазия

2023-02-01T13:46:05Z

Dimash Kenesbek:

{{Ауру|Name=Афазия|Image=Aphasia.png|Caption=Зақымдалған кезде афазияға әкелуі мүмкін сол жақ жарты шардың аймақтары|ICD10={{ICD10|F|80|0}}-{{ICD10|F|80|2}}, {{ICD10|R|47|0}}|ICD9={{ICD9|315.31}}, {{ICD9|784.3}}, {{ICD9|438.11}}|DiseasesDB=4024|MedlinePlus=003204|eMedicineTopic=437|eMedicineSubj=neuro|MeshID=D001037}}

'''Афазия''' ({{Lang-grc|ἀ}} ''- теріс бөлшек, және'' φάσις - ''көрініс, мәлімдеме'') — [[адам]]ның [[сөйлеу]] қабілетінен жартылай не біржола айырылуы. Мұндай [[кеміс]]тік мидағы сөйлесу орталықтары мен [[қан]] [[тамыр]]ларының ісініп, бас сүйегінің зақымдалу салдарынан болады. [[Ми]] [[алаша]]рының белгілі орталығы зақымдалуына қарай А.-ның мынадай [[екі]] түрі бар:
[[қимыл]]-[[қозғалыс]] А. мен [[сезімдіk]] А.
*[[Қимыл]]-[[қозғалыс]] А. сөйлеудің мидағы орталығы ''(мұны [[Брока]] орталығы дейді) мен [[сөйлеу]]дің сезімдік орталығының ''(мұны [[Верник]]а орталығы дейді)'' зақымдалуына байланысты. [[Бала]] [[сөйлеу]]інің дамуы соқырлығынан немесе нашар естуінен мардымсыз болып қалатын алалия деп аталатын кемістіктен А-ның айырмашылығы сол, бұл баланың дамып жетілген сөйлеу қабілетін жоғалтады.''
Қимыл-қозғалыс А. бойынша баланың сөйлеуі біржола жоғалады немесе айтайын деген ойын үзілді-кесілді бірер [[сөз]]дерді атаумен шектеледі. Мұндай жағдайда сөйлеудің [[дыбыс]]тық үйлесімі мен [[буын]]дары, сондай-ақ буындар мен сөздердің бір-бірімен байланысы болмайды. Мұндай [[кемістіг]]і бар балалар өзгелердің сөзін де шала-шарпы ұғынып, оларға толық жауап қайтара алмайды.

Қимыл-қозғалыс А. кеміс болған баланың оқуы мен жазуына да әсер етіп, олар жеке дыбыстар мен сөздерді де дұрыс айта алмайды. А.-ға ұшыраған балалардың сөйлеуін қалпына келтіру үшін оның естуі мен көру талдағыштарының жұмысын жандандыратын шаралар қолданып, сөйлеудің қимыл-қозғалыс жүйесін қалпына түсіретін дағдылар қалыптастырылады.
Сонымен бірге ондай балалардың сөздерді дұрыс айтып, грамматикалық құрылысын үйренулері үшін машықтандыру жұмыстары жүргізіледі.

Сезімдік А. бойынша бала сөздердің мәні-мағынасын ұғына алмайды, сөздер мен әріптердің дыбысталу ерекшеліктерін ажырата алмай қиналады. Алайда бала бөгде дыбыстарды дұрыс қабылдау қабілетін жоғалтпайды. Сезімдік А. баланың сөйлеу қабілетін қалпына келтіру бағытында оның есту, көру талдағыштарының қызметін жандандырып, дұрыс сөйлеу мен жазу-сызуға деген әрекетін дамыту арқылы сөздердің мағынасын дұрыс түсіне білуге жүйелі түрде машықтандырады. Қимыл-қозғалыс пен сезімдік А-лар өзге балалардың сөйлеуі мен сөз мағынасын түсіну қабілетінен біржола айырылып қалуы сияқты кемістікке де ұшырауы мүмкін. Сондай-ақ А-ға байланысты кейбір сөздердің мәнін ұмытып қалуы сияқты кемістікке де душар болады.
А. бала [[психика]]сының қалыпты дамуына кедергі жасағанмен оны [[ақыл]]-[[ой]]ы кеміс балалар қатарына жатқызуға болмайды. Баланың сөйлеуіндегі А. қалпына түсіру үшін [[логопед]]иялық шаралар қолданып, емдеу [[жұмыс]]тары жүргізіледі. А. сөйлеу әрекетінің әрқилы түрлерінің жүйелі бұзылуын білдіреді. А. сөйлеу [[аппарат]]ы әрекеттерінің және [[есту]]дің қарапайым түрлерінің сақталуы жағдайында сөйлеудің фонемалық, морфологиялық және синтаксистік құрылымының бұзылуы түрінде көрініс табады.
[[Нейро]]лингвистиканың түсініктеріне сәйкес А. келесі себептерден пайда болған жүйелі бұзылыс болып табылады:
алғашқы реттік дефект;
алғашқы реттік дефектінің салдарынан болатын екінші ретті бұзылыстан;
бұзылған функцияны компенсациялауға бағытталған ми қызметін функциялық өзгертуден.
А. сөйлеу іс-әрекетінің бұзылысына әсер еткен фактордың біріне байланысты жеті түрін біліп көрсетеді:
# [[сенсор]]лық А. – фонемалық естудің – сөздердің дыбыстық құрамын ажырата алмау – бұзылысы; ауызша сөйлеуді түсінудегі қиындық;
# [[акустик]]омнестикалық А. – есту – сөйлеудің естің бұзылысы;
# негізінде көру есінің бұзылысы жататын [[оптико]]мнестикалық А.;
# белгілі бір [[логика]]лық [[құрылым]]дарды, мыс., әкенің ағасы, ағаның әкесі, жаздың алдындағы көктем сияқты құрылымдарды түсінудің бұзылысы болып табылатын, сонымен қатар, санау мен кеңістіктік ойлаудың бұзылысымен бірге жүретін семантикалық А.;
# [[мотор]]лық афференттік А. – сөздерді айта алмау, бір дыбыстарды екіншісімен алмастырудан көрінетін сөйлеу бұзылысы;
# моторлық эфференттік А. – сөйлеу актілерінің кинетикалық ұйымдасуының бұзылысы, сөйлеу таптаурындарының инерттілігі салдарынан бір сөзден немесе буыннан екіншісіне ауысудың қиындығы;
# [[динамика]]лық А. – сөйлеуді жоспарлаудың бұзылысы түрінде көрінетін сөйлеудің бірізділігінің бұзылуы; ауызша және жазбаша белсенді сөйлеудің бұзылуы.

[[Санат: Психология]]

Ср. Анартрия.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.

«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Афазия]]

{{Stub}}

Талқылау:Нағым Меңдіғалиұлы Меңдіғалиев

2023-01-21T11:18:35Z

Dimash Kenesbek: Dimash Kenesbek Талқылау:Меңдіғалиев Нағым бетін Талқылау:Нағым Меңдіғалиұлы Меңдіғалиев бетіне жылжытты

Ақмола облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы

2022-08-13T17:51:03Z

Dimash Kenesbek:

'''Ақмола облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы (Мағжан Жұмабаев атындағы)''' — қызмет көрсету көлемі мен дәрежесі жағынан оқырмандарға арналған облыстағы негізгі кітапхана. Мұнда соңғы жылдары кешенді жаңарту барысында жаңа басылымдар пайда болды. Олар: кітапхананың инновациялық дамуы, жаңа технологияларды енгізу, кітапхана қызметкерлерінің қызмет көрсету мәдениетін арттыру. [[АОҒӘК]]-ның қоры ''300 мыңдай дананы құрайды. Жылына 15 000-ға жуық оқырмандарға қызмет көрсетеді''. Кітапхананың негізгі оқырмандары: қызметкерлер, студенттер, оқытушылар, жұмысшылар мен зейнеткерлер болып табылады.

«М.Жұмабаев атындағы Ақмола облысының әмбебап ғылыми кітапханасы»

[[Көкшетау облысы|Көкшетау облыстық]] кітапханасы 1946 жылы құрылған. Типтік екі қабатты, кірпіш ғимарат 1971 жылы салынған. 1992 жылдан бастап [[Мағжан Жұмабай|Мағжан Жұмабаевтың]] атымен аталып келеді. Жалпы көлемі – 2997,9 кв.м., негізгі көлемі – 1568.2 кв.м.. Баланстық құны – 76042104 теңге. Баспасөз клубы, Интернет залы ашылды, екінші қабатта көрме және оқырмандарға демалыс залы орналастырылды. Кітап қоры - 330133 дана, оның ішінде 54790 дана мемлекеттік тілде. Штаттық бірлік – 71, жоғарғы біліммен – 50, оның ішінде кітапханалық қызметкерлер – 42. Кітапханалық жоғары – 30 адам, орта кітапханалық білімімен – 7. 1985 жыл кітапхананы компьютермен жабдықтай бастаудың бірінші кезеңі болды, 1994 жылы «РАБИС» бағдарламасының «Оқырмандарды тіркеу», «Каталогизатор», «Поиск-Іздеу», «Заказ-Тапсырыс» модульдері енгізілді. Транспорттық құралдар саны -1 (Газель – баргузин). Қаржыландыру: 2008 – 41080, 0 мың т. 2009 жыл – 42513,0 мың т. 2010 жыл – 49186,0 мың т. Директор: Бердалин Арман Тілектесұлы, 1983 жылы 10 желтоқсанда дүниеге келген. Көкшетау мемлекеттік университетінде оқып білім алған. 2010 жылдың қыркүйек айынан бастап М.Жұмабаев атындағы АОӘҒК директоры. Танымал ақын, республикалық айтыстардың жеңімпазы, «Қазақ пен арақ» кітабының және осы кітап негізінде түсірілген деректі фильм авторы.
Облыстық кітапханада қызмет жасайтын 11 бөлім бар:
*1. Есепке алу және бақылау бөлімі
*2. Толықтыру және әдебиеттерді өндеу бөлімі
*3. Негізгі қорды сақтау бөлімі
*4. Абонемент бөлімі
*5. Автоматтандыру және жаңа технологиялар бөлімі
*6. Өнер әдебиеттері бөлімі
*7. Ақпараттық-библиографиялық бөлім
*8. Оқу залы
*9. Маркетинг және инновациялық-әдістемелік жұмыстар бөлімі
*10. Көпшілік іс-шаралар және қоғаммен байланыс
*11. Шетел тіліндегі әдебиеттер бөлім
Негізгі міндеттері: - Кітапхананы білімді, ақпаратты, мәдени орталық ретінде рөлін көтеру, модернизациялау және ақпараттық қызметті жетілдіру мақсатында Қазақстанның бірыңғай ақпараттық кеңістігіне ену; - Қазақстанның халықтарының салт-дәстүрлерін, мәдениетін, тарихын, тілін, өнерін, қоғамдық рухын нығайту; - Азаматтардың конституциялық құқығы бойынша жеке адамның ақпараттық білім алуына шексіз қызмет ету; - Облыс кітапханалары қызметінің ғылыми-әдістемелік жүйесін жетілдіруді қамтамасыздандыру; - Кітапхана пайдаланушыларының ақпараттық және мәдени сұраныстарын қанағаттандыру үшін қажетті жағдайлар жасау. – Ақмола аймағының ағартушылық, ғылыми және рухани дамуының мүмкіншілігін жетілдіруге ат салысу, оқырмандарға бүгінгі заман талабына сай қызмет көрсету
== Дереккөздер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақмола облысы]]
[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]

{{stub}}

Жас Азамат

2022-03-15T15:21:10Z

Dimash Kenesbek:

'''Жас Азамат''' — 1918 жылы 5–13 мамыр аралығында [[Омбы қаласы]]нда өткен жалпықазақ жастарының съезінде құрылған [[ұйым]]. “Жас азамат” ұйымы барлық қазақ жастарын біріктіріп, ұлт мүддесін қорғауды мақсат етіп қойды. Ұйымның басқармасы осы съезде сайланды. Төрағалыққа – [[М.Мырзаұлы]], басқарма мүшелігіне – [[С.Садуақасов]], [[М.Сейітов]], [[Г.Досымбекова]], [[Ә.Байділдин]] бекітілді. Ұйымның органы – “Жас азамат” газетінің жауапты шығарушысы болып [[Қ.Кемеңгеров]] тағайындалды. “Жас азамат” ұйымы қазақ жастарын [[Алаш автономиясы]]н қолдауға, кеңестік биліктің орнауына қарсылық танытуға шақырды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Қырдағы қызғалдақтар

2022-02-23T17:53:30Z

Dimash Kenesbek:

{{Басылым
|Атауы = Қырдағы қызғалдақтар
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Өтеш Қырғызбаев
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «Қайнар», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 320
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-212-037-0<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = повестер мен әңгімелер
}}
'''Қырдағы қызғалдақтар''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «Қайнар» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы – Өтеш Қырғызбаев. Беттер саны – 320.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-212-037-0&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі – [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-212-037-0|978-601-212-037-0]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Жазушы «Қырдағы қызғалдақтар» атты бұл кітабында бүгінгі қыр қазақтарының тыныс-тіршілігінен сыр шертеді. XXI ғ. өркениет қарақыны мен ауыл тұрмысының қатар көрсетілуі халқымыздың даналығына ой жүгіртуге жетелейді. Жеріміздің көрікті табиғаты, ондағы жан-жануарлардың бүгінгі халі жылқы үйірін, қасқыр, ақбөкен, құлжаның аянышты күйін тебірене суреттеу арқылы терең ойға бастайды. Адам баласының дәулетіне қарай жіктелуі, студент қыз бен жігіттің басы қосылмаған махабаты, шайпау ене мен келін арасындағы отбасын шайқалтқан кикілжің, әдемі, текті, ұстамды, ойлы қыз баланың төңірегіне шашқан шуағы – әрбір жанды адамгершілік қағидаларына лайықты болуға үндейді.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }}

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:Қайнар баспасының кітаптары]]

Ірі гүлді шолпанкебіс

2022-02-22T05:30:37Z

Dimash Kenesbek:

{{taxobox
|name = Ірі гүлді шолпанкебіс
|image = Cypripedium macranthos - Edwards vol 18 pl 1534 (1832).jpg
|image_caption=
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
|ordo = [[Asparagales]]
|familia = [[Сүйсіндер тұқымдасы|Orchidaceae]]
|subfamilia = [[Cypripedioideae]]
|tribus = [[Cypripedieae]]
|subtribus = [[Cypripediinae]]
|genus = ''[[Шолпанкебіс|Cypripedium]]''
|species = '''''C. macranthos'''''
|binomial = ''Cypripedium macranthos''
|binomial_authority = Sw. (1800)
|synonyms =*''Cypripedium macranthon'' Sw. (1800)
*''Cypripedium macranthum'' Sw. (1800)
*''Sacodon macranthos'' (Sw.) Raf. (1838)
*''Cypripedium thunbergii'' Blume (1859)
*''Cypripedium speciosum'' Rolfe (1911)
*''Cypripedium rebunense'' Kudô 1925
*''Cypripedium speciosum'' var. ''albiflorum'' Makino (1926)
*''Cypripedium thunbergii'' f. ''albiflorum'' (Makino) Okuyama (1955)
*''Cypripedium macranthos'' var. ''atropurpureum'' Aver. (1999)
|}}
'''Ірі гүлді шолпанкебіс''' ({{lang-la|Cypripedium macranthos}}) — [[Сүйсіндер тұқымдасы|сүйсіндер]] тұқымдасының [[шолпанкебіс]] туысына жататын [[Қазақстан]]да сирек кездесетін, таралу аймағы тарылып бара жатқан түр. шағын топ болып анда-санда [[Солтүстік Қазақстан]] мен [[Алтай]]да кездеседі. Қазақстан жерінен тыс [[Еуразия]] мен [[Азия]]ның орманды аймақтарында, [[Қиыр Шығыс]]қа дейін таралған. Жапырақты, сирек қарағайлы және аралас ормандарда, шалғынды алаңқай мен ылғал шабындықтарында өсетін тамыр сабақты ірі орхидея. Тұқымы арқылы көбейеді, қайта өсуі әлсіз.

Алғашқы үш жылда жер астында тіршілік етеді. Тек төртінші жылы бір жасыл жапырағы бар жер беті өскені пайда болады. [[Көшет]]тің [[өскін]]інен алғашқы гүлденгенге дейін 15 жыл уақыт өтеді.

== Дереккөздер ==
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
[[Санат:Сүйсіндер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

Сарғылт қоғашық

2022-02-22T01:45:49Z

Dimash Kenesbek:

{{Taxobox
|name =Сарғылт қоғашық
|image = Cyperus flavescens kz2.JPG
| image_caption =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Commelinids]]
|ordo = [[Poales]]
|familia = [[Қияқөлеңдер тұқымдасы|Cyperaceae]]
|subfamilia = [[Cyperoideae]]
|tribus = [[Cypereae]]
|genus = ''[[Құйық|Cyperus]]''
| species = '''''P. flavescens'''''
| binomial = ''Pycreus flavescens''
| binomial_authority = ([[Carl von Linné|L.]]) [[Ambroise Marie François Joseph Palisot de Beauvois|P.Beauv.]] ex [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]
}}
'''Сарғылт қоғашық'''<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> ({{lang-la|Pycreus flavescens}}) — [[Қияқөлеңдер тұқымдасы|қияқөлеңдер]] тұқымдасы [[қоғашық]] туысына жататын бір немесе көп жылдық [[өсімдік]].

== Ботаникалық сипаты ==
[[Сурет:Illustration Carex pilulifera0.jpg|thumb|left|180px|]]
* Биіктігі 5-30 см-дей.
* Үш қырлы, тегіс сабақтары бірігіп топталып өседі, кейде дара болады.
* [[Масақ]]ша [[гүл]]дері дара жынысты, гүлсерігі болмайды, шатырша тәрізді [[гүлшоғыр]]ға топталған. [[Шілде]]ден [[қыркүйек]]ке дейін гүлдеп, [[жеміс]]тенеді.
* Жемісі - екі жағынан қысыңқы келген [[жаңғақ]]ша.

== Өсетін жері мен таралуы ==
Субтропикалық және тропикалық белдеулерде, сирек жағдайда [[қоңыржай белдеу]]лерде таралған. Ылғалы мол [[дала]]лы [[аймақ]]тарда, [[өзен]]-[[көл]]дердің, [[бөген]]дердің жағалауында өседі.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қияқөлеңдер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Борсықжүн

2022-02-19T11:49:32Z

Dimash Kenesbek:

'''Борсықжүн '''(Mіcrogynoecіum) — [[алабұталар тұқымдасы]]на жататын бір жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау]]ларында кездесетін 1 түрі – тибет Б-і (М. tіbetіcum) бар. Қос үйлі өсімдік, дара жынысты, тозаң гүлдері гүлжапырақсыз. Аталығы 1 – 4, гүланалық гүлдері жеке немесе шоғырлы. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ. Тұқымы жұқа қабықты, қара түсті жылтыр.
<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Алабұталар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
{{stub}}

Қымбат Мұстафина

2022-02-19T08:02:49Z

Dimash Kenesbek:

'''Қымбат Мұстафина''' ([[1945 жыл|1945 жылы]] туған, [[Біржан сал ауданы]] Құдықағаш ауылы) — қоғам қайраткері, өңірді дамытуға елеулі еңбек сіңірген. Новосибир сауда институтын бітірген (1969). [[Целиноград облысы]] сауда басқармасы бастығының 1-орынбасары, [[Көкшетау облысы]] сауда басқармасының бастығы (1985) қызметтерін атқарды. Осы кезеңдерде Көкшетау облысы сауда басқармасы республика бойынша 7 рет 1-орынды жеңіп алды да, Құрмет туы осы басқармада мәңгілікке қалдырылды.

Көкшетау қаласында республикалық «Озық тәжірибе мектебі» ұйымдастырылды. Көкшетау қаласында тұңғыш рет «Ынтымақ» сауда-коммерциялық фирмасын ашты (1992). Көкшетау облысы әкімінің орынбасары (1997), Көкшетау қалалық маслихатының соңғы екі шақырылымының депутаты, соңғы шақырылған мәслихаттың хатшысы (2006) болып сайланды. [[«Құрмет» ордені]]мен (2003), «Тың жерді иегруге қатысқаны үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Конституциясының 10 жылдығы», «Астана қаласының 10 жылдығы», [[«Сауда ісінің үздігі»]] медальдарымен марапатталған.

==Дереккөздер==
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1945 жылы туғандар]]

{{stub}}

Ашымал

2022-02-17T17:15:55Z

Dimash Kenesbek:

'''Ашымал, Ашымық, Айран көже''' —[[бидай]], [[тары]], [[күріш]], [[арпа]] тәрізді [[астық]] қайнатылған көжеге айран қосып дайындалатын ұлттық [[тағам]] түрі. <ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

Суға салынған [[дән]] жарылып піскен соң суытып барып, ағарған қосады. Жылы жерде тұрып бір-екі күнде ашып, «ашыған көже» дайын болады. Айран мен [[дәнді дақыл]] қосылып аши келе жағымды қышқыл дәм береді. Оны ашымал деп атайды. Ашымал - ішкен кезде шөл қандыратын сусын, әрі тоқ басатын тағам. Ішіліп азая бастағанда жарманы суға қайнатып, тұзын татытып, суыған соң айран қосып үстемелеп отыра¬ды. Осылайша үстемелеп отырмаса екі-үш күннің ішінде тым ашып кетеді. Ашымал құнарлы болуы үшін оған [[ұн]] қосып та жасайды. Ақ қоспай суға ұн сеуіп дайындаған түрін [[қара көже]] дейді. Көжені ішер алдында [[піспек]]пен, [[шөміш]]пен жақсылап араластырады.

[[Ыдыс]]ын арша, тобылғы, қайың қабығымен ыстап отырмаса, күбінің ағаш дәмі шығып кетеді. Ыстың иісі мен дәмі көжеге «шауып», көженің сусындық маңызы күшейе түседі. Ашымалды түрлі жұмыс басына апарып қойып, сусын әрі жеңіл тамақ ретінде пайдаланды. Кейбір өңірлерде мұны [[айран көже]], ашымық, ашытпа, ашыған деп түрліше атайды <ref>Қатран Д. Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті. Ғылыми редактор және алғысөз авторы Нұрсан Әлімбай. Алматы: ҚМӨҒЗИ, 2002</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ асханасы]]

Үйтас

2022-02-16T18:16:12Z

Dimash Kenesbek:

'''Yйтас''' — Өгем аумағындағы нысан аты. Үй сияқты төрт қырлы үлкен тас. Биіктігі 2 м, ұзын 5 м, ені 3 м. Өгем шұқырына түсе берісте 7 км сол жақта. Ертеде Өгемде өмір сүрген [[Балықбай]] атты бай адам түйенің мойнын екі жерден бауыздап, ортасындағы бітеу терінің бір жағын тігіп қап жасап, сол қапқа алтын толтырып, Үйтас деген жердегі қыстауының маңына жасырған деген әуезе бар.ертедегі баспана құрылысының бір түрі.

Yйтас [[түркі тайпалары]] және тау халықтары арасында [[ислам]]ға дейінгі дәуірде кең тараған. Ол көбіне табиғи тастан киіз үйге ұқсас үлгімен тұрғызылған. Ежелгі заман тарихшылары (мыс., Понтийлік Приск) [[Каспий теңізі]]нен солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан кең даланы мекендеген тайпалардың іргесі шеңберленіп келген тас үйлері, [[Византия]] тарихшысы [[Константин Порфиродный|К.Порфиродный]] аварлардың дөңгелек пішінді тұрақжайлары, ал грек географы әрі тарихшысы [[Страбон]] тау тұрғындарының тастан салған шеңбер үлгідегі баспаналары жайында жазады. Дәстүрлі қазақ ұғымында бұл баспаналар да, сондай-ақ қабырғасын табиғи тастан шеңбер үлгімен тұрғызып, төбесін күмбездеп жапқан ежелгі [[мазар]] да Yйтас деп аталады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Үйтас - Еңлік, Кебек паналаған жер. Семей облысы, Абай ауданы, Кіші Орда тауының батыс жағына орналасқан. 1780 ж. шамасында қос ғашық Еңлік пен Кебек Қара жартастан қашып, Жидебайға жақын Ү-қа келіп жасырынған. Жазықсыз мерт болған қос мұңлықтың қайғылы тағдыры Абайды кайтты толғандырып, Шәкерім, Мағауияға дастан жазуға тапсырма берген.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
 [[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы|"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"]]
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Мәдениет]]

Мирзаев Ғаффар

2022-02-16T14:11:34Z

Dimash Kenesbek:

'''Ғаффар Мирзаев''' (1929 ж. т.) — [[Тәжікстан|тәжік]] ақыны. Мирзаевтің [[«Шын жүректен»]], [[«Мың да бір рахмет»]], [[«Алақандағы жүрек»]] т. б. жыр жинақтары белгілі. 1954 ж [[«Садои Шарқ»]] журналында ақынның Мирзаев аударған [[«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...»]], [[«Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...»]] өлеңдері тәжік тілінде жарық керді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас
редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Алтынбек Дәрібаев

2022-02-16T12:34:15Z

Dimash Kenesbek:

{{Тұлға
|Есімі = Алтынбек Дәрібаев
|Шынайы есімі =
|Сурет = Дәрібаев.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Мансабы = болат балқытушы, [[Қазақстан]] [[қара металлургия]] негізін қалаушылардың және республикада [[болат]] [[балқыту]]дың [[Технология|жаңа технологияларын]] енгізушілердің бірі
| Азаматтығы =
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні = 31.12.1985
|Қайтыс болған жері = Алматы {{KAZ}}
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
* [[Ленин ордені]]
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]]([[1971]])
* Медальдар
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
|Туған күні=1927|Туған жері=[[Шымкент облысы]], Қызылқұм ауданы(қазіргі [[Отырар ауданы]]) , [[Шәуілдір]] ауылы}}
'''Алтынбек Дәрібаев'''<ref>ҚазССР. Қысқаша энциклопедия, 2-том. Алматы - 1987.</ref> — [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] (1971), [[Қазақстан]] [[қара металлургия]] негізін қалаушылардың және республикада болат балқытудың жаңа технологияларын енгізушілердің бірі. 1927 жылы [[Шымкент облысы]], Қызылқұм ауданы (қазіргі [[Отырар ауданы]]) , [[Шәуілдір]] ауылында туған.

== Еңбек жолдары ==
* Еңбек жолын 1943 жылы колхозшы болудан бастады.
* 1943 жылы комсомол жолдамасымен Қазақ металлургия зауытына жұмысқа келеді. Осында әуелі болат балқытушының көмекшісі, сонан кейін болат балқытушының өзі, содан кейін [[Мартен пеші|мартен]] цехының мастері болып істеді.
* 1947 жылдан [[КОКП]] мүшесі болды.
* 1968-1978 жылдары [[Қарағанды металлургия комбинаты]]ның аға конвертершісі болды.
* 1970 жылы ол басқарған комсомол-жастар бригадасы 250 т-лық [[оттегі]]лік конвертерде қазақстандық тұңғыш болат қорытты.
* Жастар тәлімгірі.
* 1978 жылы одақтық дәрежедегі дербес пенсионер(зейнеткер) болды.
* [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Компартиясы]] 4-7 және 14-съездері [[делегат]]ы болды.

== Марапаттар ==
* [[Ленин ордені]]
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]](1971)
* Медальдар

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:Қазақстан металлургтері]]

Тұлға (медицина)

2022-02-16T11:34:20Z

Dimash Kenesbek:

'''Тұлға''' (медицинада) — адам денесінің тыныштық және қимыл-қозғалыс кезіндегі қалыпты жағдайы. Тұлға адамның сәби кезінен бастап, бүкіл өсіп-жетілу және тәрбие алу барысында қалыптасады. Тұлға дұрыс жетілгенде адамның иығы сәл артқа теуіп, іші тартылып, денесін үнемі тік не түзу ұстайды. Мұндай тұлғалы адамдардың жүрісі ширақ, еркін де жеңіл қимылдайды, ішкі органдарының бәрі де дұрыс орналасады.

Дұрыс жетілмеген тұлға, әсіресе оның қалыптасуы кезінде адамның сүйек қаңқасының дұрыс жетілмеуіне, тыныс алу, қан айналу, ас қорыту, зәр шығару, жүйке жүйелері қызметінің бұзылуына әкеледі. Соның салдарынан адамның басы ауырып, тез шаршайды, тамаққа тәбеті төмендейді. Тұлға дененің бүкіл бұлшық етінің бірдей дамуына байланысты. Омыртқаны ұстап тұратын бұлшық еттердің, сондай-ақ қарын бұлшық еттерінің әркелкі немесе әлсіз дамуы тұлғаның әр қилы бұзылуына (еңкіштікке, “жазық арқа”, “шалқақ жауырын”, т.б.), ал кейбір жағдайда тіпті омыртқаның қисаюына әкеледі (қ. [[Бүкірлік]], [[Сколиоз]]). Тұлғаның еңкіш тарту кезінде омыртқаның кеуде деңгейіндегі бөлігі артқа қарай шығып тұрады, басы алға шығыңқырап, көкірек қуысы тығыздалып, иығы бүрісіп, іші де шығыңқы келеді.

Нәресте Тұлғасының дұрыс қалыптасуына емшектегі кезінен бастап қамқорлық жасау керек. Балалар Тұлғасының бұзылуына әр түрлі аурулар (қ. [[Мешел]], [[Семіздік]], [[Жұқпалы ауру]]лар, [[Жалпақ табан]]), сондай-ақ дұрыс [[режим]] сақтамау, тамақ сапасының төмен болуы, т.б. әсер етеді. Тұлғаның бұзылуы мен омыртқаның қисық бітуінің басты себебі әдетте денені дұрыс ұстамау: бүкірейіп жүру, парта мен үстелге дұрыс отырмаудан басталады. Баланың киімі де өзіне лайық болуы (кең не тар болмауы) керек. Көзі нашар көретін балалар және сабақ оқығанда жарық дұрыс түспесе, көбіне бүкірейіп жүреді. Сондықтан бүкірейіп жүретін балаларға суға жүзумен шұғылданған пайдалы. Тұлға ның дұрыс қалыптасуын түзеуден гөрі оның алдын алған жөн. Бұл орайда дұрыс тамақтану мен мезгілімен ұйықтаудың, таза ауаның, массаж жасау мен гимнастиканың, шынығудың, жиїазды дұрыс таңдай білудің маңызы зор.
==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Медицина]]

Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев

2022-02-15T03:51:21Z

Dimash Kenesbek:

{{Суретші
|есімі = Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев
|шынайы есімі =
|суреті =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 2.9.1932
|туған жері = қазіргі [[Боровской]], {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[РКФСР]]
|қайтыс болған күні = 23.11.2015
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|шыққан жері =
|азаматтығы = {{KAZ}} {{USSR}} (1932-1991)
|жанры =
|мектебі =
|өнер ағымы =
|атақты қолөнерлері =
|марапаттаушылары =
|ықпалын тигізу =
|ықпалы әсер етті =
|марапаттары =
|сайты =
|Commons =
}}
'''Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев''' ([[2 қыркүйек]] [[1932 жыл]], [[Қостанай облысы]] [[Боровской]] кенті – [[23 қараша]] [[2015 жыл]], [[Алматы]]) — суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991).

== Өмірбаяны ==
Алматы көркемсурет училищесін (1959), Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1962).

1967 жылдан "Қазақфильм" студиясында суретші, 1981 жылдан бас суретші.

== Суретші-қоюшы ретінде ==
* "[[Ән қанаты]]" (1966)
* "[[Балалық шаққа саяхат]]" (1969)
* "[[Отқа оранған Орал]]" (1973)
* "[[Таңдау]]" (1976)
* "Транссібір экспресс (1978, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, сондай-ақ, [[Карловы-Вары]]де өткен Халықаралық және Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі мен КСРО ХШЖК-нің алтын медалі)
* "[[Жазушы]]" (1980)
* "[[Қош бол, Медеу]]"
* "[[Ай астындағы үй]]" (1982)
* "[[Батыр Баян]]" (1992) көркем фильмдерді түсіруге қатысты.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Марапаттары ==
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1978)
* [[Карловы-Вары]]де Халықаралық кино-фестивальдың жүлдесі
* Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі
* КСРО ХШЖК-нің алтын медалі
* «Еңбек ардагері» медалі (2002)
* ҚР Президентінің құрмет грамотасы (2002)
* "Экран шебері" атағы (2007). <ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:2 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:23 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]

Тимур Евгеньевич Рудосельский

2022-02-15T03:42:26Z

Dimash Kenesbek:

{{Футболшы
|есімі = Тимур Рудосельский
|толық аты = Тимур Евгеньевич Рудосельский
|туған күні = 21.12.1994|туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|азаматтығы = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қазақстан]]
|бойы = 193
|салмағы = 82
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]
|номері = 4
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—2017|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|61 (0)
|2018|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]<ref>http://vesti.kz/kazfutbol/247614/</ref>|2 (0)
|2018|{{flagicon|Израиль|20px}} [[Хапоэль (футбол клубы, Петах-Тиква)|Хапоэль (Петах-Тиква)]]<ref>https://www.sports.kz/news/jetyisu-pokinul-zaschitnik</ref><ref>https://www.sports.kz/news/izvestnyiy-kazahstanskiy-futbolist-ofitsialno-pereshel-v-izrailskiy-hapoel</ref>|3 (1)
|2019|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]<ref>https://prosports.kz/news/310141</ref>|11 (1)
|2020|{{ту|Беларусь}} [[Смолевичи (футбол клубы)|Смолевичи]]|0 (0)
|2021—|{{ту|Армения}} [[Лори (футбол клубы)|Лори]]|2 (0)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2014—2016|{{flagicon|Қазақстан|20px}} Қазақстан-21|17 (0)}}
}}
'''Тимур Евгеньевич Рудосельский''' ([[21 желтоқсан]] [[1994 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, "[[Лори (футбол клубы)|Лори]]" клубының қорғаушысы. 2015, 2017 жылдары Қазақстан кубогының иегері атанды.

2014-16 жылдары [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан жастар құрамасында]] ойнады.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; «Қайрат»

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (3): 2015, 2016, 2017
* Қазақстан кубогы (2): 2015, 2017

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/583781 Профилі]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Хапоэль Петах-Тиква ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лори ФК ойыншылары]]

Джакомо Мандзу

2022-02-13T12:24:36Z

Dimash Kenesbek:

{{Тұлға|Есімі=Джакомо Мандзу|Шынайы есімі={{Lang-it|Giacomo Manzù}}|Сурет=Giacomo Manzù 1966b.jpg|Туған кездегі есімі=Джакомо Мандзони|Туған күні=22.12.1908|Қайтыс болған күні=17.01.1991|Туған жері=[[Бергамо]], [[Италия]]|Қайтыс болған жері=[[Рим]], [[Италия]]|Азаматтығы={{ITA}}|Ұлты=[[Италиялықтар|Итальян]]|Мансабы=Мүсінші, суретші|Commons=Giacomo Manzù}}

'''Джакомо Мандзу''' ([[Италиян тілі|итал]]. ''Giacomo Manzù''; [[22 желтоқсан]] [[1908 жыл]], [[Бергамо]], [[Италия]] – [[17 қаңтар]] [[1991 жыл]], [[Рим]]) — итальяндық мүсінші.

Еңбек жолын ерте бастады, ағаш, металл және таспен жұмыс істеген. [[1950 жыл]]ы 50-ден астам рим католиктік кардиналдары мен жалаңаш әйелдердің бір тобын мүсіндеп, атағы шыға бастағаннан кейін әулие петр соборына арнап мүсінді қола дарбаза жасауға тапсырыс алды.

Оның парасатты реализмі мен үлгінің нәзік сезімі пішіннің қатаңдығы мен сезімталдылығын қамтамасыз етті.
==Дереккөздер==
"Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Мұхаммед Карминаги

2022-02-06T18:17:58Z

Dimash Kenesbek:

'''Мұхаммед Вафа ибн Мұхаммед Захир Карминаги''' ([[1685 жыл]] – [[1769 жыл]]) — Бұхара тарихшысы. Вафа Қази атымен де танымал болған. Мұхаммед Карминаги классикалық парсы әдебиетімен танысып, [[араб]] тілін меңгерді, [[өлең]]дер жазды. [[Бұхар хандығы]]н Әбайдолла хан (1702 – 1711) билеген кезде [[кітапхана]] меңгерушісі (китабдар) қызметін атқарды.

Мұхаммед Карминаги бұл қызметті келесі билеуші Абул-Пайыз ханның (1711 – 1747) және Бұхарадағы жаңа орны Маңғыт әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед Рахымның (1755 – 1759) кезінде де атқарған тәрізді. Мұхаммед Карминаги парсы тілінде “Тухфат-ал-хани” (“Хан сыйлығы”) атты еңбек жазды. Бұл шығарма “Тарих-и-Рахим хан” (“Рахым ханның тарихы”) деген атпен де белгілі болды. “Хан сыйлығында” автордың “Шухрат” деген жасырын атпен (тахаллус) берілген өлеңдері де кездеседі. Оның басқа шығармалар жазған-жазбағаны беймәлім. Мұхаммед Карминаги өз еңбегінде 1759 жылға, яғни Мұхаммад Рахым ханның қайтыс болған кезіне дейінгі оқиғаларды қамтыған.

“Тухфат ал-ханиге” байланысты материалдар [[Ташкент]], [[Душанбе]], [[Санкт-Петербург]],
[[Қазан]] қалалары кітапханаларында сақталған. Мұхаммед Карминагидің еңбегі 18 ғасырдағы қазақтардың Бұхар хандығымен қарым-қатынастары, оның тарихы жөніндегі маңызды тарихи ескерткіш болып есептеледі. Онда қазақтардың Бұхар хандығындағы саяси тартыстарға қатысуы, маңғыттармен одақтастық қарым-қатынастары жөнінде бағалы деректер баяндалған.[[File:Ark Bukhara.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Бұхара]]''.]]
==Сілтемелер==
* [[Бұхара]]
* [[Мұхаммед Рахым]]
* [[Душанбе]]
* [[Санкт-Петербург]]
* [[Ташкент]]
==Сыртқы сілтемелер==
[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/17171/%D0%A2%D0%90%D0%94%D0%96%D0%98%D0%9A%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF Мұхаммед Карминаги]
== Дереккөздер==
<references/> 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том.
==Толықтыру==

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Бүйір гүлді құндызгүл

2022-02-06T12:00:16Z

Dimash Kenesbek:

{{taxobox
|name =Бүйір гүлді құндызгүл
|image =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio =
|unranked_classis =
|unranked_ordo =
|ordo =
|familia = [[Сарғалдақтар тұқымдасы]]
|genus = [[Құндызгүл]] (''Buschia'')
|species = '''''Бүйір гүлді құндызгүл'''''
|binomial = ''Buschia lateriflora''
|binomial_authority =
|}}

'''Бүйір гүлді құндызгүл''' ({{lang-la|Buschia lateriflora}}) — [[сарғалдақтар тұқымдасы]], [[құндызгүл]] туысына жататын өсімдік.

== Ботаникалық сипаты ==
* Биіктігі 5-15 см, жемістенген кезінде одан да биік болады.
* Сабағы тік, аздап түк басқан.
* Тамыры жіңішке, сабақтың түбінде және төмен буынында шоғырланған.
* Бүтін жапырақтарының сағағы ұзын, түп жағы жалпақ, түксіз, ұзынша эллипс және төбе жапырақтары қандауыр тәрізді, кейде жапырақ тақтасының ұш жағы аздап жиекті келеді. Жоғарғы бөлігіндегі сағақсыз гүл жапырақтары 2-ден бір-біріне жақын орналасқан, түп жағында жалпақтау болып гүлді орап тұрады.
* Гүлдері ұсақ, ұзындығы 3 мм-дей, бұтақ қолтығында сағақсыз немесе қысқа сағаққа орналасады. 5 тостаған жапырақшасы күлте тәрізді. Шірнелік күлтесінің сыртында қабығы болады. 4-7 аталығының домалақ тозаңдығы бар, жіпшелерінің ұзындығы бірдей.
* Жемісі домалақ алмұрт тәрізді, қатты әрі үшкір. Екі бүйірінен жиегінің тұсында аздап дөңестенген, тік немесе аздап иілген айдаршасы бар. [[Сәуір]]-[[маусым]] айларында гүлдейді.

== Өсетін орны мен таралуы ==
Құндызгүлдің өсу ареалы [[Шығыс Еуропа]]ның оңтүстік-шығысын, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]]дің оңтүстігін, [[Жерорта теңізі]] маңын, [[Кіші Азия]]ны, [[Орта Азия]]ның солтүстік-шығысын және [[Кавказ]]ды қамтиды. Өзен жағалауында, шоқ ормандардың арасында, сазбалшықты, сортаң топырақты далалы аймақтарда өседі. [[Қазақстан]]да құндызгүлдің бір түрі болып келетін бүйір гүлді құндызгүл [[Торғай қолаты|Торғай]] аймағында, [[Айыртау (Солтүстік Қазақстан облысы)]], [[Ұлытау таулары|Ұлытау]], [[Шыңғыстау]], [[Бектауата]] тауларында, [[Жетісу Алатауы]]нда кездеседі. <ref> Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Исаак Яковлевич Лернер

2022-02-05T10:34:10Z

Dimash Kenesbek:

{{Ғалым|Есімі=Исаак Лернер|Туған күні=04.04.1917|Қайтыс болған күні=01.03.1996|Шынайы есімі=Исаак Яковлевич Лернер|Туған жері=Дережня, (Украина) Ресей республикасы|Қайтыс болған жері=[[Мәскеу]], [[Ресей]]|Азаматтығы={{USSR}} 
{{RUS}}|Ғылыми аясы=Педагогика|Жұмыс орны=РАҚ білім беруді дамыту стратегиясы институты|Альма-матер=ММУ тарих факультеті|Ғылыми дәрежесі=Педагогика ғылымдарының докторы|Ғылыми атағы=КСРО ПҒА корреспондент-мүшесі, 
РАҚ академигі}}

'''Исаак Яковлевич Лернер''' ([[4 сәуір]] [[1917 жыл]] – [[1 наурыз]] [[1996 жыл]]) — ресейлік педагог. Педагогика ғыл. докторы ([[1971]]), профессор ([[1990]]). [[РКФСР ғылымы]]ның еңбек сіңірген қайраткері ([[1987]]). [[1937]] ж. Мәскеудің, Мичуриннің, Воронеждің және т.б. к. жоғары педагогика оқу орындарында жұмыс істеген.

[[1959]] ж. ПҒА жүйесінде:

[[1964]]-[[1970]] жж. гуманитарлық білім дидактикасы лабораториясын;

[[1972]]-[[1974]] жж. жалпы және [[политехника]]лық білім ҒЗИ дүниетануды қалыптастыру лабораториясын;

[[1970]] ж. ЖП ҒЗИ дидактиканың жалпы мәселелер лабораториясын басқарды.

Лернер проблемалық оқыту теориясын дамытты, [[дидактика]]лық негізін ашты және ақпарал рецептивтік. инструктивтік-репродуктивтік, эвристикалық, зерттеулік, проблемалық баяндау мен оқытудың әр актісін оқушынын қызығушылығы мен мотивтеріне сәйкестендіру әдістері жүйесін дамытты. Білімнің әлеуметтік тәжірибеге ұқсайтын мазмұнының құрамы мен құрылымын құрды.

[[1985]]-[[1989]] жж. Оқу-тәрбие процесінің жүйе ретіндегі тұжырымын жасады. Жалпы білімнің базалық мазмұнының тұжырымын ұсынды.

[[1985]]-[[1991]] жж. қазіргі мектеп оқулықтарын құру теориясын жасау ісін басқарды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Раушан Әлиасқарқызы Омарова

2022-02-02T10:51:12Z

Dimash Kenesbek:

'''Раушан Әлиасқарқызы Омарова''' ([[1952 жыл|1952 жылы]] туған) — медицина ғылымының докторы ([[2000 жыл|2000.ж]]), доцент ([[1989 жыл|1989.ж]]).
==Оқу жолы==
Қарағанды мемлекеттік медицина институтын ([[1976 жыл]], қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
==Жұмыс жолы==
денсаулық сақтау саласында дәрігер-терапевт (1976–1979) болып жұмыс істеді. [[Мәскеу]] қаласындағы Гематология және қан құю орталық ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1979–1983) болды. 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.
==Ғылыми еңбектер==
*«Клинико-патогенетические особенности ишемической болезни сердца в регионах, прилегающих к Семипалатинскому ядерному полигону» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы"</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Құртшөп

2022-02-01T18:01:21Z

Dimash Kenesbek:

{{Taxobox
|name = Құртшөп
|image = Asyneuma japonicum 1.JPG
|image_caption = [[қытай құртшөбі ]]
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Қоңыраугүл тұқымдасы|Campanulaceae]]
|subfamilia = [[Campanuloideae]]
|genus = '''''Asyneuma'''''
|genus_authority = [[August Grisebach|Griseb.]] & [[Joseph August Schenk|Schenk]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 33 түрі белгілі
}}
'''Құртшөп'''<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> ({{lang-la|Asyneuma}}) — [[Қоңыраугүл тұқымдасы|қоңыраугүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық [[өсімдіктер]] туысы.

== Ботаникалық сипаты ==
* Биіктігі 50-70 см.
* Сабағы қысқа, тікенекті.
* Қалың [[жапырақ]]тары қандауыр тәрізді, жиектері өткір [[тіс]]ті.
* [[Гүлшоғыр]]ы қарапайым, ұсақ көкшіл [[гүл]]дері гүлді шоғырға топтасқан.
* Қауашағы қырлы, ортасы [[саңылау]]лы, 3 ұялы. [[Маусым]]-[[тамыз]] айларында гүлдейді.

== Өсетін жері мен таралуы ==
Құршөптің 50-ге жуық [[түр]]і бар.
 
Отаны – [[Жерорта теңізі]] жағалауы. [[Солтүстік Африка]], [[Еуразия]] және [[Түркия]] жерлерінде таралған.
 
[[Қазақстан]]да құртшөптің үш түрі бар - [[бұтақты құртшөп]], [[траутфеттер құртшөбі]] және [[үшкір құртшөп]] (''Asyneuma argutum'') [[Қаратау жотасы]]нда, [[Батыс Тянь-Шань]] [[жота]]сында кездеседі. Ұсақ тасты жерлерде және [[тау]]дың тасты [[беткей]]лерінде өседі.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қоңыраугүлділер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Мухитдин Әлішев

2022-01-31T07:28:21Z

Dimash Kenesbek:

{{Тұлға|Есімі=Мухитдин Әлішев|Туған күні=[[1928 жыл]]|Қайтыс болған күні=[[1996 жыл]]|Туған жері=Акынтоғай ауылы|Қайтыс болған жері=Маяқұм ауылы|Азаматтығы={{USSR}} → 
{{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=Шопан, Қой шаруашылығының шебері (1964)|Марапаттары={{Ленин ордені|1967}}}}

'''Мухитдин Әлішев''' ([[1928 жыл]], Акынтоғай ауылы – [[1996 жыл]], Маяқұм ауылы) — қазақ [[шопан]]. [[Қой шаруашылығы|Қой шаруашылығының]] шебері (1964). [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет белгісі]] (1964), [[Ленин ордені|Ленин (1967) ордендерімен]], бірнеше медальмен марапатталған. Есімі [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР-нің]] Құрмет алтын кітабына жазылған.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Қарсы мәдениет

2022-01-30T19:13:52Z

Dimash Kenesbek:

'''Қарсы мәдениет '''

1) жалпыға ортақ қабылданған қоғамдағы мәдени [[құндылықтар]]ды қабыл-дамайтын белгілі бір жастар мен [[интеллигенция]] тобына тән, әр түрлі көзқарастарды, [[идеал]]ды, мінез-құлық формасын жалпы белгілейтін үғым-термин ([[хиппи]], [[битник]], т.б.);

2) Негізгі, басты мәдениетті құрайтын құндылықі қарсы келетін, норма мен құндылық, суб-мәдениет (ерекше мәдениет).

<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Терминология]]

Малта

2022-01-29T19:40:53Z

Dimash Kenesbek:

[[Сурет:Тамақтану.jpg|thumb|200px|right|Малта тағамы қазақ дастарханында құрметті орынды алады]]
'''Малта тағамы''' — қазақ халқының өте ерте заманнан бері сүйіп жейтін сүттен жасалатын тағамы.

«Малта» деп езілген ащы құрттың қалдығын (езілмей қалған түйіртпектерін) айтады. Ол әсіресе бақташылар мен жолаушылардың азығы. Кепкен малтаны шөлдегенде сорып шөлін басады, әрі қарны ашқанда қорек болады.
<ref> Қызықты биология. Жануарлар әлемі. төрт түлік / Р. Сәтімбеков, Р. Әлімқұлова. - Алматы: "Таймас" баспа үйі, 2011. - 132 бет. ISBN 978-601-264-077-9 </ref>

==Дереккөздер==
{{references}}

[[Санат:Сүт өнімдері]]
[[Санат:Қазақ асханасы]]

Құлажорға

2022-01-23T16:18:09Z

Dimash Kenesbek:

'''Құлажорға''' — көне зират. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Көкпекті ауданы]] Құлажорға ауылының шығыс жағында орналасқан.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>1937, 1948 жылдары [[Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы]] (жетекшісі С.С. Черников) зерттеп, Құлажорға өзенінің [[Ертіс]]ке құяр сағасындағы 5 – 6 км аумақты қамтитын өңірден төрт қорым тапқан.

Олар тас пен топырақ аралас үйінді, диаметрі 4,5 – 12 метр, биіктігі 0,3 – 0,5 метр аралығындағы дөңгелек обалардан тұрады. Қабірлердегі тас жәшік ішіне адамды шалқасынан жатқызып, кейде оң қырымен аздап аяғын бүгіп, басын шығысқа, кейде батысқа қаратып жерлеген. Алғашқы қазба жұмыстары жасалған жердің атауы бойынша аталған Құлажорға зиратына адам мәйітімен қоса қыш ыдыс, сүйектен жасалған жебенің ұштарын және әшекей бұйымдарды жерлеген.

Қызыл бояу жағылған қыш ыдысты басына, ағаш ыдысты беліне таяу қойған. Ер адамдардың қасына қару-жарақтар қойылса, әйелдер жатқан жерден алмұрт тәрізді ілмекті алтын сырғалар, әйнек немесе пастадан жасалған моншақтар кездеседі. Сонымен қоса ыдысқа қой етінің бір мүшесі (көбінесе жамбасы мен құйымшағы) қойылса, ал тас жәшіктің үстіне құрбандыққа шалынған немесе өзі мінген атты ауыздықсыз, ерттемей жерлеген. Кейбір жағдайда тіпті жылқының терісін, бас сүйегін және тұяғын қойған. Табылған заттарға қарағанда Құлажорғаны б.з.б. ІІІ – І ғасырлардағы тайпалар мекендеген.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан зираттары]]
[[Санат:Көкпекті ауданы географиясы]]

Хан жақсы ма?

2022-01-23T09:58:19Z

Dimash Kenesbek:

'''«Хан жақсы ма?»''' — қазақтың ұлттық ойын-сауығы.

[[Шілдехана]], [[қыз ұзату]], [[келін түсіру]] сияқты думанды кештерде ойналады. Ойын ережесі бойынша думаншылар арасынан [[хан]] мен [[уәзір]] сайланады. Хан уәзіріне "халқымнан хан жақсы бола ма?" - деп сұра деген бұйрық береді. Уәзір ойыншыларды жағалай жүріп біртіндеп сұрап шығады. Бұған "хан жақсы", "мәз емес", "жаман" деген секілді сөзбен немесе "хан былай" деп ұрғыштап, келемеж етіп жауап беруге де болады. Ойыншылардың қайтарған жауабы мен қимыл-әрекетін уәзір бұлжытпастан ханның өзіне жасап көрсетеді. Өз кезегі келгенде хан өзін мазақтағандарға - "жаза" бұйырады.

Екінші ойын айналымында хан "халқымның кімнен қорлық, кімнен зорлық көргенін сұра" деп тапсырады. Уәзір ойыншыларға жекелеп сұрақты қайталайды. Ойынға қатысушылар думанды қызықтырақ ете беру үшін [[жігіт]] [[қыз]]дан, қыз жігіттен көрген "қорлық-зорлығын" айтып шағынады. Шағымшылардың сөз саптасына орай "Хан әмірін" беріп, бітімге келтіреді. Мысалы, жігіт "Сәуле екі алмамды ұрлап алды, соны өзіме қайтарсын немесе өзінікі екендігін дәлелдесін" деген секілді шағым айтады.

Хан даушыларға "өзара келіссін", "айыбын тәлесін" яки, т.б. [[әмір]] береді, жаза қолданады. Әмір мен [[жаза]] күлкі тудыру мақсатымен түрліше [[үкім]]ге орайластырылады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]

Дутар

2022-01-20T17:57:46Z

Dimash Kenesbek:

{{Музыкалық аспап|Аты=Дутар|Суреті=Dutar1.jpg|Сурет ені=100px|Жіктелуі=Ішекті шертпелі музыкалық аспаптар|Туыстас аспаптары=Бузуки, Дотара, Чифтелиа, Пандура, Тамбура, Танбур}}

'''Дутар''' ([[Өзбек тілі|өз]]. ''dutor''; [[Тәжік тілі|тәж]]. ''дутор''; [[Парсы тілі|парсы]]. ''دو تار‎ /dutār''; [[Ұйғыр тілі|ұйғ]]. ''دۇتار /dutar'') — [[Орталық Азия]] халықтарының ([[Өзбектер|өзбек]], [[Түрікмендер|түрікмен]], [[Тәжіктер|тәжік]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]]) шертіп, қағып ойналатын екі ішекті [[Музыкалық аспаптар|музыка аспабы]]. Дутар екі түрлі [[әдіс]]пен – тұтас ағаштан ойылып және құралып жасалған. Соңғысын өзбектер “қабырға дутар” деп атайды. Дутардың мойны ұзын болады. Сондықтан оның [[дыбыс]]тық қатары ауқымды, олар хроматикалық жүйемен орналасқан. Дутар сол қол саусақтарымен перне басып, ал оң қолмен қағып немесе саусақтармен шертіп тартылады. [[Танбур]], [[домбыра]] аспаптарына қарағанда Дутардың өзіндік орындау ерекшеліктері де бар.

Дутар унисон, кварта, квинта, октава бұрауына келтіріле береді. Осы ерекшеліктерінен Дутарда параллельді кварта, квинта, секта интервалдары туады. Көне муз. аспап танбурға ұқсайтын Дутар туралы деректер тек 15 ғасырда кездесе бастайды. әл-Хусейнидің “[[Канон]]” атты трактатында шығыс музыкасына тән 12 мақам ерекшеліктері осы Дутар аспабының құрамы негізінде қарастырылған. Дутардың көне үлгісінің мойны сәл қысқалау болып, ішектері жібектен тағылған. 7 түрлі мақамы болған.

[[Арминий Вамбери]] өзбек, түрікмен арасындағы қос ішекті муыкалық аспап – Дутарды тартушылардың даңқы бүкіл [[Түркістан]]ға белгілі екенін жазады. Сондай-ақ, Дутар туралы деректер В.Успенский, В.Беляев, Ф.Кароматов, Т.С. Вызго, т.б. еңбектерінде кездеседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

{{wikify}}

Дутар пиа.

[[Санат:Саз аспаптары]]

Жаздым үлгі жастарға бермек үшін

2022-01-12T15:54:24Z

Dimash Kenesbek:

'''Жаздым үлгі жастарға бермек үшін''' — [[Абай]]дың Қазақтың Біріккен мемлекеттік баспасынан [[1945]] ж. жарық көрген таңдамалы өлеңдер жинағы. Мектеп оқушыларына арналған. Құрастырған – [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|М.Балақаев]]. Кітап құрастырушының ақын өмірінен қысқаша мағлұмат беретін шағын алғысөзімен ашылады. Жинаққа енген ақын өлеңдері мүмкіндігінше мазмұнына қарай жіктеліп, «Насихат өлеңдер», «Өнер-білімге шақыратын өлеңдер», «Жаратылыс суреті», «Өткен күннің келбеті», «Жұмбақтар» деген тақырыптарға топтастырылған. Кітап көлемі З,5б.т., 10 000 дана болып басылған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай шығармалары]]

Төлеу сөз

2022-01-11T14:03:24Z

Dimash Kenesbek:

'''Төлеу сөз''' — көркем шығармада
кейіпкердің сөзін айтылған қалпын
сақтамай, тек мағынасын ғана жеткізетін сөздер. Мысалы, [[Абай жолы (роман)|"Абай жолы"]]
романында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] Самалбек тілмәштің Абайға айтқан сөзін былай
жеткізеді:

''"Оның жалғыз білгенім сол деп айтқаны: алысып жатқан екі жақ бірдей Абайды тыңдау қажет десті, бірақ олардың ішінде, арғы ниетінде қандай байлау бар екенін Самалбек білмейді. Оның ойынша, Абай не қыларын өзі жақсы аңғаратын болар. Және сол өзіне лайық көрінген дағдылы жолмен куәлік айтқаны Абай басына лайық болар" дегендей кеңес тәрізді сөз айтып бітірді".''

Бұл жерде жазушының
кейіпкер сөзін тікелей келтірмей,
өзінше мазмұндап беру тәсілі көңіл аудармақ. Көркем шығармада
кейіпкердің ішкі [[монолог]]і, яғни
іштей айтқан ойы, кейде [[төл сөз]]
түрінде басталып кейіпкердің аузынан шыққан қалпын сақтағандай
көрініп, бара-бара төлеу сөз түріне
ауысып, автордың сөзі болып кетеді, ал кейде сол екеуінің жігін,
шекарасын айыру қиын болады.
Осындай көркемдік тәсіл "Абай
жолы" романында Абайды ойлану, толғану үстінде бейнелейтін
тұстарда ұтымды қолданылады.
Төлеу сөз тәсілін қолдану әдебиетте
төл сөзге қарағанда әлдеқайда сирек
кездеседі. Бұдан жазушының кейіпкер сөзін тікелей айтылған қалпын
сақтап беруге көбірек мән беретіні
байқалады.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

'''Төлеу сөз''' — бөгде сөздің өзгеріске ұшырап, тек мазмұны сақталған түрі. Автордың өзге біреудің сөзін өз тарапынан өзгертіп беруін төлеу сөз дейміз. Мұндайда біреудің сөзінің не туралы айтқаны, негізгі ойы сақталады да, оған тән басқа ерекшеліктер: [[ритмика-интонациялық бояу]]ы мен кей сөздердің [[грамматикалық тұлға]]лары өзгертіліп пайдаланылады. Төлеу сөзде бөгде сөздің тұрлаулы мүшелері жойылып, автор сөзінің тұрлаусыз мүшелеріне, яғни [[бастауыш]]ы ілік септікті анықтауышқа, баяндауышы табыс не барыс [[Септік жалғау|септікті]] [[толықтауыш]]қа айналады. Сонымен қатар жақ өзгеріске ұшырап, бір жақтың орнына басқа бір жақ қолданылады. Автор сөзіндегі “де” етістігі түсіп қалып, оның орнына басқа етістіктер қолданылады.

*Мысалы, Әлі бұл өңірде көктің шабан тебіндеп келе жатқанын, қыс ызғарының әлі түгел айығып болмағанын әңгіме қып отырды ([[Мұхтар Әуезов|М.Әуезов]]). Елеусіз көлдің не себепті [[Қызылкен]] атанғанын сұрады ([[Әлімқұлов Тәкен|Т.Әлімқұлов]]).<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Сіңірілу

2021-12-31T17:35:36Z

Dimash Kenesbek:

'''Сіңірілу''' — күрделі физиологиялық прогресс. [[Аш ішек]]тің ішкі бетінде бүрлер болғандықтан, барқыт секілденіп көрінеді, солардың қатысымен [[нәруыз]], [[май]] мен көмірсудың ыдырау өнімдері қанға сіңеді. Бүршіктердің өте көп болуы аш ішектің кілегейлі қабықшасының сіңіру бетін едәуір арттырады. Бүрдің әрқайсысына қан тамырлары мен [[лимфа]] тамырлар келеді. Олар қоректік заттардың суда еріген ыдырау өнімдерін өзіне сіңіріп алады. ''Сіңіру'' дегеніміз – сүзілу, [[диффузия]] секілді таза физикалық процесс қана емес, сонымен қатар ол қоректік заттардың бүрлерден өтуі арқылы жүзеге асатын физиологиялық процесс болып табылады. Бүрлер ішектерде [[тіршілік]] ететін микрооргазинмдердің қан лимфаға өтуіне кедергі жасай отырып, қорғанып қызметін де атқарады. <ref> Оқушы анықтамасы: 5-11 сыныптар. 2-кітап - Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2008 ж. - 536 бет. ISBN 9965-861-72-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]

Әбенов Жүніс

2021-12-31T17:29:09Z

Dimash Kenesbek:

'''Жүніс Әбенов''' ([[1959 жыл]], [[Атырау облысы]]) — Қазақ политехникалық институтын бітірген (1981). 1981-1984 жылдары - «[[Маңғышлақмұнай]]» ӨБ қаттардың мұнай берудеңгейін көтеру мен ұңғымаларды күрделі жөндеу басқармасында бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, инженер-технолог. 1984-1985 жылдары - «[[Өзенмұнай]]» МГӨБ мұнай мен газ өндіру цехының шебері. 1985-1987 жылдары - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1987-1991 жылдары - «Өзенмұнай» МГӨБ мұнай мен газ өндіру цехында инженер-технолог, цех бастығының орынбасары. 1991-1994 жылдары - «Комсомолмұнай» МГӨБ қысымды қалыпты устап туру цехының бастығы. 1994-1997 жылдары - «Харрикейн-ҚумкөлМүнай» АҚ мұнай мен газ өндіру цехының бастығы. 1997-1999 жылдары - «ҚуатАмлонМұнай» БК мұнай өндірудің бас [[маман]]ы. 1999 жылдан - «ҚазГерМұнай» БК ОМДП ауысым бастығы.
<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы"
Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Әйгерім Жәкенқызы Хасенова

2021-12-31T17:07:47Z

Dimash Kenesbek:

'''Әйгерім Жәкенқызы Хасенова''' ([[1963 жыл]]) – баспагер-редактор.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X</ref>.

[[1995 ж.]] [[әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті]]нің заң факультетін бітірген. [[1980-91 ж.]] [[Торғай облысы]]нда әр түрлі қызметтер аткарды. [[1992 жыл]]дан "Атамура" баспасында редактор. "Атамұра кітапханасы" сериясымен жарық көрген әдебиеттерді, жалпы білім беретін мектептерге арналған жаңа буын оқулықтары мен ОӘК-ін дайындап шығаруға катысып келеді.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Журналистика]]
[[Санат: Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]]

Таң

2021-12-28T07:40:42Z

Dimash Kenesbek:

'''Таң''' — [[Семей]] губаткомы, РК (б) П губкомы мен кәсіподақ к-тінің [[1925]] жылдың наурыз - маусым айлары аралығында шыққан [[журнал]]ы. 4 саны жарық көрген. М. Әуезовтің журнал ісіне белсене араласуымен ол жинаған «Абайдың басылмаған сөздері» (Әбдірахман деген баласы өлгенде [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың жоқтап айтқан өлеңдері, 1925, №1), «[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың кейбір оспақ өлеңдері» (Афоризмдері, 1925, №1), «Абайдың басылмаған қара сөздерінен» (Үшінші, Тоғызыншы сөздері, 1925, №2), «Абайдың жарияланбаған өлеңдері» (Оспан өлгенде айтқан, «Таң», 1925, №2), «Көз жұмғанша дүниеден иманын айтып кеткені-ай» (Әбдірахман өлгенде шығарған бір өлеңі, 1925, №2), «Абайдың басылмаған өлеңдері» (Әбдірахманға айтқан тағы бір жоқтауы, 1925, №3), «Абайдың өз тұсындағы замандасы Абыралы деген кісіге айтқан өлеңінен» (Абыралы атты өлеңінен, 1925, №3), «Абайдың қарасөздерінен» (21 сөзі, 1925, №4), «Әбдірахманның келіншегі Мағрипа деген келініне Абайдың айтқан сөзі» (Өлең, 1925, №4) жариялаған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Тұрақжай

2021-12-23T16:02:55Z

Dimash Kenesbek:

'''Тұрақжай''' баспана — [[адам]]ның өмір сүруі, табиғат факторларының қолайсыз әсерінен қорғануы және тұрмысты ұйымдастыру үшін жасалған материалдық кұрылыс. Тұрақжайдың қызметі мен міндеті, оның типтер мен түрлері қоғамның әлеуметтік құрылысы мен құрылымына, табиғат климат, геология және ұлттық тұрмыс жағдайларына байланысты. [[Қазақстан]] жерінде алғашқы қауымдық құрылыс дәуірінде Тұрақжайдың ең қарапайым түрлері: алдымен күрке, кейін жертөле жасалды. [[Қола дәуірі]]нің қоныстары көбінесе өзен, көлдердің жағасында орналасты.

Олар 6 - 10, кейде 20 Тұрақжайдан құралды. Бұл дәуірдің Тұрақжайлары жертөле және жер асты (үңгір) құрылыстары болып екіге бөлінеді. [[Қазақтар]] көшпелі және жартылай көшпелі тұрмысқа ауысқаннан кейін Тұрақжайдың тасымалдауға қолайлы құрастырмалы жинамалы типі - киіз үй жасалды. 4 және 6 дөңғелекті арбаға орнатылған киіз үй пайда болды.Тұрақты тұрақжайлар Қазақстанның оңтүстігінде шикі кірпіштен, солтүстік және шығыс өңірлерінде бөренелерден салынды. Тұрақты баспана, негізінен, бадшықтан, шикі кірпіштен тұрғызылды. Сыртқы төбесі жайпақ, қалың жүн етіп жасалды. Айуан шатырлы (терраса) Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы үйлерге тән.

Онеркәсіптің дамуына байланысты 19 ғасырдың аяғы -20 ғасырдың басында [[Қазақстан]]да жұмысшы барақтар пайда болды. Экономиканың дамуына байланысты тұрғын үй салу жаңа жоспарлы шаруашылықтың аса маңызды бөлігінің біріне айналды. Жас Кеңес ресупбликасының орталық аймақтармен байланысын қамтамасыз еткен Түркістан-Сібір темір жолының салынуы [[Алматы]] қаласында тұрғын үй құрылысын күшейте түсті. Ауыл-селоларда жергілікті құрылыс материалдарынан тұратын үйлер салу қамтамасыз етілді. Екінші-дүниежүзілік соғыс жылдарында Тұрақжай, негізінен, қоныс аударған халық үшін салынды. Соғыстан кейінгі кезеңдерде тұрғын үй жағдайын жақсарту жөніндегі жұмыстар жолға қойылды.

Типтік жобалау ісінің негізі қаланды. Негізінен бір отбасыға арнап көп бөлмелі пәтерлер салынды. Тұрғын үй құрылысын дамытуға архитекторлар В.Б. Игиатьев, А.В. Веденеев, В.П. Афанасьева, А.П. Соколов зор үлес қосты. 20 ғасырдың 60 - 70 жылдары құрылыс индустриясының қуатты базасы жасалып, түгел құрастырмалы үйлер салуға көшу жүзеге асырылды. [[1970]] жылдардың басынан бастап Қазақстанда 9-12 қабатты биік үйлер салына бастады. Қазіргі түрғын үйлердің эстетикалық дәрежесінің сапасын жақсарту, оның ұлттық өзгешелігі және архитектуралық тартымдылығы мәселелеріне зор көңіл бөлініп отыр. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен республикада биік әрі сейсмикалық берік Тұрақжай тұрғызу қолға алынды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Рүстенов Амангелді

2021-12-12T09:48:39Z

Dimash Kenesbek:

{{Infobox Biography
| subject_name = Рүстенов Амангелді
| image_name = Рүстенов Амангелді.jpg
| image_size = 250px
| image_caption = Рүстенов Амангелді
| date_of_birth = [[1942]]
| place_of_birth = [[Түркістан облысы]], [[Түлкібас ауданы]], [[Балықты (Түркістан облысы)|Балықшы]] ауылы
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation =
| spouse = }}
'''Рүстенов Амангелді''' — қазақ ғалым, [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] ғылыми докторы, [[профессор]], [[Орал педагокикалық институты]]ның ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры болды.

== Өмірбаяны ==
[[Ресей]]дегі Великолукск ауыл шаруашылық институтында ([[1969]]), Ленинград облысы Пушкин қаласында [[аспирантура]]да оқиды. Кейін [[Батыс Қазақстан]] ауыл шаруашылық институтының мал азығы өндірісінің технологиясы кафедрасының доценті, деканы, докторы диссертациясының тақырыбы:

{{Start citation }}
«Ірі қара малдың дамуының тиімділігін арттыру» ([[1990]]).
{{End citation}}

[[Экологиялық жүйе|Экологиялық - жүйелік анализ]], топырақ жамылғысы мен өсімдіктерді қартаға түсіру тобына жетекшілік етті. [[Жайық|Жайық өзені]] бассейнін қорғау үшін құрылған мемлекетаралық комиссияның мүшесі болды.

60-тан астам ғылыми жұмысы, 4 авторлық куәлігі бар.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жаз (өлең)

2021-10-22T09:40:49Z

Dimash Kenesbek:

'''Жаз''' — [[Абай]]дың өлені, қ. «[[Жаздыкүн шілде болғанда...]]» <ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Мензипа Есманова

2021-09-25T15:21:53Z

Dimash Kenesbek:

'''Мензипа Есманова''' ([[1937 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]] Жаңқала ауданы) — жоғары санатты дәрігер-невропатолог. Орал медицина училищесін (1957), [[Ақтөбе]] мемлекеттік медицина институтын (қазіргі [[Батыс Қазақстан]] медицина академиясы) бітірген (1968). 1968 жылдан облысы ауруханада дәрігер-невропатолог, бөлімше меңгерушісі. [[КСРО]] «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1976), ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгілерімен марапатталған (1997).<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
</ref>
<ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
</ref>
<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Жақай Сарбасов

2021-09-22T09:59:44Z

Dimash Kenesbek:

'''Жақай Сарбасов''' ([[1918 жыл]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Қызылсу ауылы]] – [[1999 жыл]], [[Ақтау|Ақтау қаласы]]) — соғыс ардагері, педагог. «Соғыстағы ерлігі үшін» (1946) медалімен, [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]] (1946), 3-дәрежелі Даңқ (1946) ордендерімен марапатталған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Палатосхиз

2021-09-10T09:29:02Z

Dimash Kenesbek:

{{Ауру|Name=Палатосхиз|ICD10={{ICD10|Q|35}}-{{ICD10|Q|37}}|ICD9={{ICD9|749}}|DiseasesDB=29604|eMedicineTopic=2679|eMedicineSubj=ped|Image=Cleft lip unilateral complete (left side).svg}}

'''Палатосхиз''' ( ''Palatoschisis '' - қатты [[таңдай]] жырығы, бөрі ауыз) — палатосхиз, таңдай жырық, бөрі ауыз. Қатты таңдайдың бітіспеуі: даму кемістігі.<ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Патология]]

{{Stub}}

Эмиль Золя

2021-08-23T12:45:46Z

Dimash Kenesbek:

'''Эмиль Золя''' ([[Француз тілі|фр]]: ''Émile Zola''; [[Париж]] 1840 – 1902, сонда) — француз жазушысы, публицист және саясаткер.

{{Тұлға|Есімі=Эмиль Золя|Шынайы есімі=Émile Zola|Сурет=Émile Zola.jpg|Туған күні=02.04.1840|Қайтыс болған күні=29.09.1902|Туған жері=[[Париж]], [[Франция]]|Азаматтығы={{FRA}}|Қайтыс болған жері=[[Париж]]|Туған кездегі есімі={{lang-fr|Émile Édouard Charles Antoine Zola}}|Қолтаңбасы=Zola signature.svg|Мансабы=Жазушы, Журналист, Публицист|Commons=Émile Zola|Ұлты=[[Француздар|Француз]]}}

Экс қаласындағы колледжді ([[1858]]), Париждегі лицейді ([[1860]]) бітірген. “Клодтың өсиеті” деген алғашқы романы [[1865]] жылы жарық көрді. “Ругон Маккарлар. Екінші Империя заманындағы бір отбасының табиғи және әлеуметтік тарихы” атты 20 кітаптан тұратын романдар сериясын (1871–93), “Үш қала” трилогиясын (“Лурд”, [[1894]]; “Рим”, [[1896]]; “Париж”, [[1898]]), “Төрт інжіл” тетралогиясын (“Өсімталдық”, [[1899]]; “Еңбек”, [[1901]]; “Шындық”, [[1903]]; “Әділеттік” аяқталмаған). “Нинон ертегілері” ([[1864]]), “Нинонның жаңа ертегілері” ([[1874]]), “Капитан Брюль” ([[1882]]) новеллалар кітаптарын, т.б. жазды. Золя әрқашан демократияны жақтады, әскери реакция мен діни астамдықты айыптады. “Әңгімелер мен мақалалары” ([[1956]]), “Наурыз” романы ([[1984]]; аударған М.Нұртазин) қазақ тілінде жарық көрген.

==Сілтемелер==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Екпе пар

2021-08-23T09:32:48Z

Dimash Kenesbek:

'''Екпе пар''' — ерте пісетін [[дақыл]]дар жазда жиналып алынып, оның орнына [[күз]]дік дақылдар егілетін ауыспалы [[егістік]]тің бір түрі. Екпе пар жаппай және отамалы пар болып екіге бөлінеді.

Жаппай Екпе парға бір жылдық және көп жылдық шөптер ([[жоңышқа]], [[сұлы]], [[сиыржоңышқа]], мал азықтық [[бөрібұршақ]], т.б.) егіледі. Жаппай Екпе парға егілетін дақылдар ерте пісіп, ерте жиналады да күздік [[бидай]]ға алғы дақыл болып табылады. Отамалы Екпе парға кең қатарлап себетін [[дақыл]]дар ([[картоп]]тың ерте пісетін сорттары, сүрлемдік [[жүгері]], т.б.) егіледі. Е. п-дың ерекше түріне – жасыл сүрі жер жатады.

Бұл жағдайда өскен өсімдікті жинамай, жасыл [[тыңайтқыш]] ретінде [[топырақ]]қа араластырып жыртып жібереді. Е. п-ға егілетін дақылдарды жинап алғаннан кейін егісті жыртып, 3 аптадан кейін күздік [[бидай]] егеді. Жаздық дақылдарды егу үшін топырақты шала сүрлеп өңдейді. Екпе парды [[Қазақстан]]ның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында қолдану өте тиімді.{{Суретсіз мақала}}

==Дереккөздер==
[[Қазақ энциклопедиясы]]

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Табиғат]]

{{stub}}

Әділқас Берниязов

2021-08-09T19:44:45Z

Dimash Kenesbek:

'''Әділқас''' '''Берниязов''' (1904-1990, [[Атырау облысы]]). ҰОС қатысқан. 1925-1930 жылдары - [[Гурьев]] геологиялық-іздеу партиясында әр түрлі жұмысты атқаратын жұмысшы. 1930-1942 жылдары - Гурьев өзен портында [[мұнай]] өнімдерін құюшы. 1945-1964 жылдары - АМӨЗ ғ 4 тауар-шикізат цехында құюшы. II дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.
<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы"
Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Көшбасшы

2021-08-09T18:27:35Z

Dimash Kenesbek:

'''Көшбасшы '''— көшті бастаушы әрі басқарушы. Қазақстанның Орт. және Бат. өңірлерінде көшпелі және жартылай көшпелі мал ш-на сай қазақ қауымы жиі-жиі қоныс аударып, көшіп-қонып өмір сүрген. Көшті жөн-жосықты жақсы білетін, жер-су жағдайымен жете таныс К. басқарған.

Кейде ұзақ көш жолдарымен көшуге тура келіп, көптеген елді мекендерді басып өтетіндіктен К. болып ел мен жер тарихымен, жергілікті ру-тайпалардың әдет-ғұрыптарымен жақсы таныс, көпті көрген, көне көз адам тағайындалған. К. көштің бағдарын, уақытын, тәртібін ғана қадағалап қоймай, ру аралық қақтығыстарды болдырмайтын мәмілегер, бітімгер, саясаткер адам ретінде көш қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. 20 ғ-дағы ірі саяси оқиғаларға байланысты К-лықтың мән-мағынасы өзгерді; қ. Лидер.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Маралшөп тамыры

2021-08-09T13:36:07Z

Dimash Kenesbek:

{{taxobox
|name = Маралшөп тамыры
|image = Rhaponticum carthamoides 001.JPG
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio =
|unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo =
|ordo =
|familia = [[Күрделігүлділер тұқымдасы]]
|genus = [[Маралшөп]] (''Rhaponticum'')
|species = '''''Маралшөп тамыры'''''
|binomial = ''Rhaponticum carthamoides''
|binomial_authority =
|}}

'''Маралшөп тамыры''' ({{lang-la|Rhaponticum carthamoides}}) — [[күрделігүлділер тұқымдасы]] [[маралшөп]] туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

== Сипаты ==
[[Сурет:Rhaponticum carthamoides.jpg|thumb|left|180px|Жапырағы]]
* Биіктігі 180 см-ге жуық.
* Тамыры көлбеу өседі, көптеген қосымша тамырлары бар.
* Сабағы түзу, шағын сайлары бар, іші қуыс, сырты өрмекшінің торындай, үлпілдек болып келеді.
* Тамыр жапырақтары ірі, сағақтары ұзын, сабақ жапырақтары отырмалы, жоғарлаған сайын біртіндеп кішірейе береді. Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, шеттері ара тісті.
* Гүлдері көкшіл, шар тәрізді тостағанша жасап сабақтың жоғарғы жағына жеке-дара орналасқан.
* Жемісі - қоңырқай, төрт қырлы дәнек.
* [[Маусым]]-[[тамыз]] айларында гүлдейді. Ол тау етегіндегі көгалды жерлерде, орман шеттерінде өседі. [[Қазақстан]]да негізінен [[Шығыс Қазақстан]], [[Талдықорған]] облыстарында өседі.

=== Атауының тарихы ===
[[Сібір]] халықтары маралшөп тамырын ұзаққа созылған аурудан әлсірегенде, жалпы күш кемігенде қуаттандыратын дәрі ретінде қолданып келген. Сондықтан да олар бұл өсімдікті кісіні он төрт аурудан айықтыратын, жасартатын дәрі деп есептеген. Бұғылар осы шөптің тамырын [[тұяқ]]тарымен қазып алып жейтін болғандықтан, халық арасында бұл өсімідік "марал шөп", "марал тамыры" деп аталып кеткен.

=== Емдік қасиеті ===
Дәрілік мақсатқа маралшөптің тамыры мен тамыр сабағын тамыз-[[қыркүйек]] айында жинап алады. Оның құрамында [[эфир майлары]], илік заттар, [[аскорбин қышқылы]], [[каротин]] және инулин бар. Соңғы кездегі зерттеулердің нәтижесінде маралшөп тамырының қанның қысымын көтеріп, орталық жүйке жүйесінің қызметін жақсартатындығы, кісінің әл-қуатын қалпына келтіріп, шаршағандығын басатындығы анықталды. Өсімідік тамырының спиртті тұнбасын 20 тамшыдан күніне 3 рет ішеді. Емдеу мерзімі 2-3 апта.<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
[[Санат:Күрделігүлділер]]

Бұғышақ

2021-06-25T11:08:41Z

Dimash Kenesbek:

{{Музыкалық аспап|Аты=Бұғышақ|Жіктелуі=Үрмелі музыкалық аспап|Суреті=Mýıyz syrnaı.jpg}}

'''Бұғышақ''' — көне саз аспабы. [[Марал]]дың немесе [[бұғы]]ның [[мүйіз]]ін үңгіп, үрлейтін жағындағы ұшына дыбыс шығаратын тілше салынып жасалған. Ұзындығы 28 – 30 см. Бұғышақ бұрын да, қазіргі кезде де жайылымда жүрген маралдар мен бұғыларды бір жерге жинау үшін, көбінесе [[Аңшылық|аңшылар]] мен бұғы, марал өсірушілер арасында жиі пайдаланылады. Өйткені, аспаптың үні марал мен бұғының дауысына өте ұқсас. Ел ішінде бұл аспапты “бұғы шақырғыш”, “[[бұғы сыбызғы]]” деп те атайды. Бұғышақтың әр түрлі шеберлер жасаған екі-үш нұсқасы түрлі [[музей]]лер қорында сақтаулы. Алтайлықтар бұл аспапты “[[абырға]]”, хакастар “[[пырғы]]” дейді.

==Дереккөздер==
“Қазақ Энциклопедиясы”, II том

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Қазақтың саз аспаптары}}
[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]

Талқылау:Құмар Шейх Мырза II

2021-04-30T06:23:42Z

Dimash Kenesbek: Dimash Kenesbek Талқылау:Құмар шаих (Омар Шейх) бетін Талқылау:Құмар Шейх Мырза II бетіне жылжытты: дұрыс жазу үшін өзгерту