Әбілқайыр хандығы

2026-07-11T07:48:03Z

DigitalNomadWikiKzRu: /* */ ОРИСС

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Әбілқайыр хандығы
|өз атауы =
|статусы = Хандық
|әнұраны =
|байрақ =
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы =
|елтаңба_сипаттамасы =
|символ =
|карта =
|size =
|сипаттамасы =
|p1 = Ақ Орда
|flag_p1 =
|image_p1 =
|құрылуы = 1428
|ыдырауы = 1468
|s1 = Қазақ хандығы
|flag_s1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg
|image_s1 =
|s2 = Шайбанилер мемлекеті
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 = Ноғай Ордасы
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 = Сібір хандығы
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =

|астана = [[Шыңғы-Тұра|Тұра]] (1428—1430), [[Орба-Тұра]] (1430—1446), [[Сығанақ]] (1446—1468)
|қалалары = Сузақ, Аққорған, Иасы, Өзгент
|тілі = қыпшақ-түркі тілдері
|валютасы =
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы = Батыс Сібірден Сырдарияға дейін, Ұлытаудан Жайыққа дейін
|халқы = Қыпшақтар, қоңыраттар, қарлұқтар, үйсіндер, наймандар, маңғыттар және т.б. (көшпелі өзбектер, яки қазақтар)
|басқару_формасы = Монархия ([[Хандық]])
|династиясы = [[Шайбанилер]] (Жошы хан тармағы)
|басқарушылар_титулы = Хан

|басқарушы1 = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|басқарушы_жылы1 = 1428 — 1468
|діні = [[Ислам]] (сүнниттік)
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 = Әбілқайырдың хан сайлануы
|Уақыт1 =
|Жыл1 = 1428
|Кезең2 = Сығанақты басып алу және астана ету
|Уақыт2 =
|Жыл2 = 1446
|Кезең3 = Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі
|Уақыт3 =
|Жыл3 = 1459
|Кезең4 = Әбілқайырдың қайтыс болуы, хандықтың құлауы
|Уақыт4 =
|Жыл4 = 1468
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|ескерту =
}}

'''Әбілқайыр хандығы''' немесе '''Шибанид хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді.

Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай Ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді.

Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 жылы [[Шыңғы-Тұра]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды.

1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.<ref>[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]</ref> Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды.

Оның хандығының құрамына [[Қияттар]], [[Маңғыттар]], Шынбай, [[Наймандар]], [[Қарлұқтар]], [[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]] т.б. тайпалар кірді.

Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай Ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды.

Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды.

1446 жылы оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен Қаратау бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], Аққорған, [[Өзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды.

1450 жж. Әбілхайыр Мәуеренахрдағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды.

1456—1457 жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады.

Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты.

1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан тарихы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]
[[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Хандықтар]]
[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Әбілқайыр хандығы