Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Адам анатомиясы

2026-01-28T15:12:30Z

Department of Natural Sciences: дене-бағана

[[Сурет:Iconographic Encyclopedia of Science, Literature and Art 529.jpg|thumb|right]]
'''Адам анатомиясы''' (латынша anatome – кесу, бөлшектеу деген ұғымды білдіреді) – [[адам]] денесінің құрылысын, пішінін, қимылдарын, мүшелердің өзара қарым-қатынасын зерттейтін жаратылыстану ғылымының бір саласы.

Адам анатомиясының негізін салушы – ежелгі [[рим]] дәрігері [[Гален]], одан кейін шығыс ғалымдары: [[ар-Рази]], [[ибн-Рушд]], [[Әбу Әли ибн Сина]] адам анатомиясына елеулі жаңалықтар қосты. [[Қазақ]] даласында адам анатомиясы мәселелері [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]ның (15 ғасыр), [[Халел Досмұхамбетұлы]] (20 ғасыр) еңбектерінде баяндалды.

Бүкіл тірі организмдер сияқты адам денесі жасушалардан тұрады. жасушалар жасушааралық затпен қосылып ''тін'' (ұлпа) құрайды.

Тін:
* эпителиалдық,
* дәнекерлік,
* бұлшық еттік,
* жүйкелік болып 4 топқа бөлінеді.

Тін қосылып ''органдарды'' құрайды. Жалпы құрылысы мен дамуы біртектес және ортақ [[қызмет]] атқаратын органдар – ''органдар жүйесіне'' біріктіріледі. Шығу тегі мен құрылыстары ұқсамайтын, бірақ ортақ қызмет атқаратын ағзалар – ағзалар аппараттары деген топқа бөлінеді. Ағзалар жүйесі мен аппараттары [[ағза|адам ағзасын]] құрайды.

Ағзалар бірнеше жүйеге бөлінеді:
# тірек-қимыл аппараты;
# ас қорыту жүйесі;
# тыныс алу жүйесі,
# несеп-жыныс аппараты;
# жүрек-тамыр жүйесі (бұл жүйе өз ішінде қан жасап шығаратын және иммундық жүйе ағзалары болып бөлінеді);
# сезім ағзалары;
# эндокриндік бездер;
# [[жүйке жүйесі]].

Осылардың бәрі бірігіп, адамның қоршаған ортамен арақатынасын жүзеге асырады.

[[Адам денесі]] бас, [[мойын]], бағана, қол және аяқ бөліктерінен тұрады. Адам [[қаңқа]]сына бағана қаңқасы (омыртқа бағанасы және кеуде клеткасын құрайтын сүйектер), бас сүйек және қол-аяқ қаңқалары жатады. Бас сүйек: [[ми]] сауыт пен бет сүйектеріне бөлінеді. Ми сауытының ішінде ми, есту және тепе-теңдікті сақтау, көру ағзалары орналасқан. Омыртқа бағанасы: мойын (7 омыртқа), кеуде (12), бел (5), сегізкөз (5) және құймышақ (3 – 5) бөліктерінен тұрады. Омыртқа бағанасының кеуделік бөлігіне 12 жұп қабырғалар бекиді. Олар алдыңғы жағында төс сүйекпен қосылып кеудені құрайды. Кеуде қуысында өкпе, жүрек, кеңірдек, өңеш, тамырлар мен жүйке талшықтары орналасқан. Омыртқа бағанасының бел бөлігі іш бұлшықеттерімен бірге іш қуысын түзеді. Yстіңгі жағында іш қуысы кеуде қуысынан көк ет арқылы бөлінеді. Іш қуысында бауыр, асқазан, талақ, ішек, ұйқы безі, бүйректер, тамырлар, жүйке талшықтары орналасқан. Іш қуысы төменгі жағында жамбас астауы қуысына жалғасады. Бұл қуыста несеп қуығы, тік ішек және жыныс ағзалары жатады. Қол қаңқаларын жауырын, бұғана, тоқпан жілік, шынтақ жілік, кәрі жілік, қол басы сүйектері құрайды. Аяқ қаңқасына жамбас сүйектері, ортан жілік, асықты жілік (кіші жілік) және аяқ басы сүйектері жатады. Сүйектер өзара буындар, шеміршектер арқылы жалғасады. Оларды бұлшықеттер жауып жатады. Адам анатомиясы зерттеу ерекшеліктеріне байланысты бірнеше салаларға бөлінеді: жүйелік немесе қалыпты анатомия – адам денесінің құрылысын ағзалар жүйелері бойынша баяндайды; патологиялық анатомия – ауруға шалдыққан ағзаларды зерттейді; топографиялық [[анатомия]] – денедегі ағзалардың, тамырлардың, жүйке талшықтарының өзара орналасуын, арақатынасын талдайды; пластикалық анатомия – адам денесінің сыртқы пішіні мен құрылысы туралы [[ілім]]; салыстырмалы анатомия – дамудың әртүрлі сатысында орналасқан тіршілік иелерінің дене құрылысын салыстыра зерттейді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref>

== Адамның қалыпты анатомиясы ==
Адамның қалыпты (жүйелі) анатомиясы - бұл "қалыпты", яғни сау [[адам]] құрылымын зерттейтін адам анатомиясының бөлімі, яғни [[адам|мүшелер]] және [[ұлпа (Биология)|ұлпалар]] жүйелері бойынша. Мүше -денеде белгілі бір локализацияға ие және белгілі бір функцияны (функцияларды) орындайтын белгілі бір пішін мен құрылымның дене бөлігі. Әрбір мүше өзіне тән [[жасуша|жасушалық]] құрамы бар белгілі бір ұлпалардан түзіледі. Біртұтас шығу тегі мен құрылымның жалпы жоспары бар анатомиялық және функционалды түрде біріктірілген мүшелер [[Адам ағзалары жүйесі|мүшелер жүйесін]] құрайды.

Адамның қалыпты (жүйелі) анатомиясының бөлімдері: [[остеология]] — [[сүйек|сүйек]] туралы ілім, [[синдесмология]] - қаңқа бөліктерінің қосылыстары туралы ілім, [[миология]] - [[бұлшықет|бұлшықеттер]] туралы ілім, [[спланхнология]] - [[адамның ас қорыту жүйесі|ас қорыту]], [[тыныс алу жүйесі|тыныс алу]] және [[несеп-жыныс жүйесі|несеп-жыныс жүйелерінің]] ішкі мүшелері туралы ілім, [[ангиология]] - [[қан айналым жүйесі|қан айналым]] және [[лимфа жүйесі|лимфа]] жүйелері туралы ілім, жүйке жүйесінің анатомиясы ([[неврология]]) — орталық және перифериялық [[жүйке жүйесі|жүйке жүйелері]] туралы ілім, [[эстезиология]] — сезім мүшелері туралы ілім.

== Адамның патологиялық анатомиясы ==
Патологиялық анатомия - патологиялық процестер мен ауруларды ғылыми, негізінен микроскопиялық, ағзаның жасушалары мен тіндерінде, мүшелер мен мүшелер жүйесінде болатын өзгерістерді зерттеу арқылы зерттейтін ғылыми-қолданбалы пән. Қазіргі патологиялық анатомияның негізін қалаушы [[Вирхов, Рудольф|Рудольф Вирхов]] — целлюлярлық (жасушалық) патология туралы ілім жасаған неміс зерттеушісі. Тіндердегі микроскопиялық өзгерістердің мәнінен басқа, қазіргі патологиялық анатомия себептерді ([[этиология|этиология]]), даму механизмдерін ([[патогенез]]), сондай-ақ аурулардың асқынулары мен нәтижелерін зерттеуді қамтиды. Ол сонымен қатар әртүрлі аурулардағы өлімнің себептері мен механизмдерін (танатогенез), аурулардың өзгергіштігін ([[патоморфоз]]) және емдеуден туындаған патологияны ([[ятрогендік патология]], [[ятрогения]]) зерттейді.

== Топографиялық анатомия ==
Топографиялық анатомия (хирургиялық анатомия) — ғылыми-қолданбалы пән, нормалар мен патологиялар, жас, жыныстық және конституциялық жағдайларды ескере отырып, ағзаның ерекшеліктерін анатомиялық аймақтардың қабатты құрылымын, органдардың өзара орналасуын (синтопиясын), олардың теріге проекциясын (голотопия), қаңқаға қатынасын (қаңқа), қанмен қамтамасыз етуді, иннервацияны және лимфа ағынын зерттейтін анатомия бөлімі.

[[Хирургия|Хирургия]] үшін қолданбалы маңызы бар.

Топографиялық анатомия адам ағзасының құрылымын дененің белгілі бөліктерін ([[бас]], [[мойын]], бағана және [[аяқ-қолдар]]ды) зерттейді, олардың әрқайсысы салыстырмалы түрде кішкентай анатомиялық аймақтарға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]

{{stub}}

Омыртқа бағанасы

2026-01-28T13:51:51Z

Department of Natural Sciences: қанатты өсінді-көлденең өсінді, омыртқа өзегін емес-жұлын жүйкелері шығатын тесіктерді түзеді, құйрық-құйымшақ, өсінді-буын

[[Сурет:Gray_111_-_Vertebral_column.png|нобай|160px|Адамның омыртқа бағанасы (бүйірден көрінісі)]]
'''Омыртқа бағанасы''' ({{lang-la|Columna vertebralіs}}) — адам мен омыртқалы жануарлардың тұлға тірек [[қаңқа]]сы.

== Құрылымы және қызметі ==
Омыртқа бағанасы денеге тірек болып, тұлға мен [[бас сүйек]]тің қимыл-қозғалысына қатысып, жұлынды қорғайды. Омыртқа бағанасының пішіні адамның тік жүруіне байланысты қалыптасқан.[[Омыртқа|Әртүрлі топтағы жануарлардың омыртқалары әртүрлі, бір-бірінен ерекше құрылымға ие.]] Жоғары сатыдағы [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарларда]] омыртқаларының арасында шеміршек қабаты орналасқан және олар [[Омыртқааралық диск|омыртқааралық дискілер]] деп аталады. [[Амортизатор|Олар амортизаторлар]] ретінде әрекет етеді және омыртқаның қозғалғыштығын қамтамасыз етеді. [[Омыртқалы тесік|Әрбір омыртқа оның арасында орналасқан омыртқааралық тесіктерді]] шектейтін денеден және доғадан, сондай-ақ қылқанды, көлденең және буын өсінділерінен тұрады. Буындық өсінділер омыртқааралық буындарды түзеді, көлденең және қылқанды өсінділерге бұлшық еттер мен байламдар бекиді, олар омырқаларды қозғалысқа келтіреді. Омыртқалардың жоғарғы доғалары жұлынды қоршайды, өсінділер омыртқаларды біріктіреді және оларға бұлшықеттер бекітіледі. ООмыртқа доғалары бірігіп омыртқа өзегін түзеді. Омыртқааралық тесіктерден жұлын жүйкелері шығады. Омыртқа бағанасының түрлі бөлімдерінде омыртқалардың көлемі мен пішіні әр түрлі болады. Ересек адамның Омыртқа бағанасында 7 [[мойын]], 12 кеуде, 5 бел омыртқалары жеке орналасқан, қалғандары бір-бірімен тұтасып [[сегізкөз]] (5 сегізкөз отмыртқасы) және [[құйымшақ]] сүйектерін (3 – 5 құйымшақ омыртқалары) құрайды. Кеуде омыртқаларына 12 жұп қабырғалар бекиді. Сегізкөз омыртқалары біртіндеп бірігіп, сегізкөз сүйегін түзеді, бір сүйекке – сегізкөзге, ал құйымшақ бірнеше бітіскен омыртқалардан тұратын сүйек.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім</ref>

==Жануарлардың омыртқалары==
Омыртқа бағанасы омыртқалы жануарлар филогенезінде төменгі сатыдағы хордалы жануарлар хордасының орнында, жануарлардың тіршілік ету ортасына сәйкес жетіледі. Мысалы, [[балықтар]]дың Омыртқа бағанасының кеуде (қабырғалар орналасқан) және құйымшақ бөлімдері ғана ажыратылады. Құрлықта тіршілік ететін [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарлардың]] Омыртқа бағанасы мойын (қағанақтыларда өте қозғалмалы), көкірек (жақсы жетілген қабырғалар болады, олар қосмекенділерден басқаларында төссүйекпен жалғасып, көкірек қуысын құруға қатысады), бел (қозғалмалы, қабырғалар жойылып, омыртқа денесінің көлденең буындарымен біріккен), сегізкөз (омыртқалар бір-бірімен не жамбаспен біріккен) және құйрық бөлімдеріне жіктелген. Құйрық бөлімі қозғалмалы (құйрықсыз қосмекенділер, кейбір сүтқоректілерде – жойылған).

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Адам қаңқасы}}
[[Санат:Адам анатомиясы]]
[[Санат:Сүйек жүйесі]]

Омыртқа

2026-01-28T11:11:11Z

Department of Natural Sciences: қанат-өсінді

[[File:brustwirbel oben.png|thumb| alt=A.| ''[[Кеуде омыртқасы]]''.]]
'''Омыртқа''' (vertebraе) – тұлға тірек [[қаңқа]]сын құратын [[сүйек]]тердің бірі. Омыртқаның қалың да жалпақ біткен бөлігін денесі, [[жұлын]] орналасатын қуыс құратын артқы бөлігін [[доға]]сы деп атайды. Доғаның дара және жұп [[қанат|өсінділері]] (екеуі көлденең және төртеуі келесі Омыртқамен жалғасады) болады.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім</ref>

==Түрлері==
Омыртқаның [[пішін]]і әр түрлі. Бірінші [[мойын]] Омыртқаны [[ауыз]] Омыртқа, екіншісін [[эпистрофей]] деп атайды. [[Кеуде]] Омыртқада қабырға басы бекитін ойықтар бар. Бел Омыртқаның көлденең қанаттары жалпақтау, ірілеу, бұл – қабырға [[рудимент]]і. Әр түрлі жануарлар Омыртқасының алдыңғы, артқы беті құрылысында айырмашылық болады. Балықтардың, кейбір [[қосмекенді]]лер мен [[бауырымен жорғалаушы]]лардың Омыртқа денесінің екі беті де ойыс (амфицельді), көпшілік қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың Омыртқасының алдыңғы беті ойыс (процельді), артқы беті кейбір жағдайларда ойыс (опистоцельді), [[құс]]тарда ер тәрізді (гетероцельді), ал [[сүтқоректі]]лердің Омыртқасы арасында [[шеміршек]] болады, осыған байланысты олардың Омыртқасы беттері жалпақ ойыс (платицельді) пішінді болып келеді.{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]

{{stub}}