https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Department+of+Ecology+and+Agricultural+SciencesҚазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-09-07T22:21:32ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер2026-01-28T10:31:47Z<p>Department of Ecology and Agricultural Sciences: Сегізжүзге → сегіз жүзге, ерекшілігі → ерекшелігі, орналысқан → орналасқан, маңындғы → маңындағы, жұз елуге → жүз елуге.</p>
<hr />
<div>Қазақстан аумағында сегіз жүзге жуық '''неолиттік ескерткіштер''' табылған. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады. Мұның өзі бұл жерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардан негізгі құрал-саймандар – пышақ тәрізді қалақтар және қырғыштар.<br />
<br />
Қазақстанда шөл далаларындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшелігі, олардың көпшілігі-ашық үлгідегі тұрақтар. Олар: Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарын, Орталық Қазақстандағы Қарағанды, Зеленая Балка, Солтүстік Қазақстандағы Пеньки т.б. тұрақтар. Бұлар Сарыарқаның солтүстігінде, Ертістен Есілге дейінгі аралықта орналасқан. Олар жаңа тас ғасырының ерте кезіне, яғни б.з.б. 5 мыңжылдыққа жатады.<br />
<br />
Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай<br />
* бұлақтық,<br />
* өзендік,<br />
* көлдік,<br />
* үнгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді.<br />
<br />
Неолит кезеңінің ең көне б.з.б. 5 мыңжылдыққа жататын тұрақтарының бірі - [[Қараүнгір]]. Ол [[Түркістан облысы]] [[Түлкібас ауданы]]нда орналасқан. Қараүнгір тұрағынан шақпақтастан жасалған және сүйек бұйымдар – көзі бар инелер, біз, тескіштер, тегістегіш-жонғыштар және т.б. табылған.<br />
<br />
Сексеуіл неолит тұрағы [[Қызылорда облысы]]нда орналасқан. Оның маңында су қоймасы болған және онда көп мал қалдықтары табылған. Демек Сексеуіл тұрағының тұрғындары мал өсірумен және аңшылықпен шұғылданған.<br />
<br />
[[Солтүстік Қазақстан]]да [[Пеньки]] селосы маңындағы тұрақта тас шапқылар, жалпақ пышақтар, қырғыштар кездеседі ондағы адамдардың негізгі шаруашылығы орман, көлден құс, балық аулау, терімшілік болған.<br />
<br />
[[Орталық Қазақстан]] [[Қарағанды]], [[Зеленая Балка]] тұрақтарына үй малының сүйектері табылған.<br />
<br />
[[Жезқазған]] өңірінен жүз елуге жуық тұрақ, көне кен және жерлеу орындары табылған.<br />
<br />
[[Шығыс Қазақстан]] аймағынан табылған қоныстар неолит дәуірінде бұл аймақты мекендеушілер егіншілікпен, балық аулау және терімшілікпен айналысқан екенін дәлелдейді.<ref>Алматы Атамұра 2015 6 сынып Ежелгі Қазақстан тарихы</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
[[Санат:Неолит]]<br />
[[Санат:Қазақстандағы археология]]<br />
[[Санат:Тарихи ескерткіштер]]<br />
[[Санат:Тас дәуірі]]</div>Department of Ecology and Agricultural Scienceshttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8BРадиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы2026-01-28T08:56:04Z<p>Department of Ecology and Agricultural Sciences: </p>
<hr />
<div>'''Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы''' (РӘТГТ) – сәулелендіруден өткен [[жасуша]]лар ұрпақтарында көптеген генетикалық өзгерістердің de novo туындауы. [[Радиация]]ның әсерінен туындайтын [[геном]] тұрақсыздығы бірнеше ұрпаққа беріледі, сондай-ақ, бастапқы ұрпақтар жасушаларында байқалатын генетикалық өзгерістер сәулелендіруден өткен жасушаларда пайда болған өзгерістерінен ерекшеленуі мүмкін. Осы күнге дейін есептеліп келген сәулелендіру кезінде жасушада пайда болатын жасушалардың қырылуы, [[мутация]]лар, [[Хромосомалар|хромосома]]лық [[аберрация]]лар және ісіктердің тасымалдануы сияқты, [[ДНҚ]]-ның алғашқы құрылымының қайтымсыз зақымдалуының нәтижесі болып табылатын иондаушы радиацияның ағзаға кері әсерінен пайда болатын осындай биологиялық өзгерістер нәтижесі болып саналатын. Бірақ бұған қарама-қарсы нәтижелер алынған сәулелендіруден кейін тірі қалған жасушалардың бір бөлігі түрі өзгерген ұрпақ беруі мүмкін, бұдан бірнеше ұрпақтар бойы жиілігі жоғары хромосомалық аберрациялар мен гендік мутациялар пайда болуы мүмкін, кейбір жағдайда апоптоз арқылы жасушалардың көптеп қырылуына әкеліп соғады және т.б. Бұл кешеуілденген радиация әсерінің байқалуы радиация әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы (РӘТГТ) деген атпен мәлім. Геном тұрақсыздығының ең негізгі туындыларының бірі болып генотоксикалық агенттердің әсерінен пайда болатын цитогенетикалық өзгерістер болып табылады. Аумағы радионуклидтермен ластанған аймақта тұратын адамдарға цитогенетикалық зерттеу жүргізгенде алғашқыда пайда болған тұрақсыз аберрациялардың уақыт өте келе біртіндеп жойылатындығы мәлім. Сондықтан кейінгі кезде кешеуілді сәулелендіруден кейін пайда болатын тұрақты хромосомалық аберрацияларды зерттеу қарқынды дамуда. Осы типтегі аберрацияларды тұрақсыз аберрациялармен салыстырғанда, ағзада ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін. Сондай-ақ, уақыт өтсе де бұл аберрациялардың орташа жиілігі мүлдем өзгермейді және екінші рет тексерген жағдайда да сол деңгейде сақталады. Бірақ ең қауіптісі осы келешек ұрпақтарға тұрақсыз күйдің берілу мүмкіндігі, ұрпақтар жасушаларында ол қазіргі кезде «геном тұрақсыздығы» деген атпен белгілі молекулалық-генетикалық өзгерістердің қалыптасуына әкеліп соғады. Сол сияқты, адамдардың бірінші буынындағы ұрпағының дене жасушаларында да цитогенетикалық өзгерістер жиілігі жоғары болды ұрпағы пайда болмай тұрып радиация әсеріне ұшыраған. Яғни ата-аналарының гаметалары генотоксикалық әсерге ұшыраған болса, олардың балалары жоғары мутациялық және канцерогендік қауіпті топқа жатады. Сондай-ақ, РӘТГТ-ға жасушалардың белсенділік жауап түзу қасиетін жоғалту және қосымша сәулелендіруге сезгіштікті жоғарлату қасиеті де жатады.<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
[[Санат: Биология]]<br />
[[Санат: Аурулар]]<br />
<br />
{{stub}}<br />
{{wikify}}</div>Department of Ecology and Agricultural Scienceshttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8BРадиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы2026-01-28T08:56:04Z<p>Department of Ecology and Agricultural Sciences: </p>
<hr />
<div>'''Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы''' (РӘТГТ) – сәулелендіруден өткен [[жасуша]]лар ұрпақтарында көптеген генетикалық өзгерістердің de novo туындауы. [[Радиация]]ның әсерінен туындайтын [[геном]] тұрақсыздығы бірнеше ұрпаққа беріледі, сондай-ақ, бастапқы ұрпақтар жасушаларында байқалатын генетикалық өзгерістер сәулелендіруден өткен жасушаларда пайда болған өзгерістерінен ерекшеленуі мүмкін. Осы күнге дейін есептеліп келген сәулелендіру кезінде жасушада пайда болатын жасушалардың қырылуы, [[мутация]]лар, [[Хромосомалар|хромосома]]лық [[аберрация]]лар және ісіктердің тасымалдануы сияқты, [[ДНҚ]]-ның алғашқы құрылымының қайтымсыз зақымдалуының нәтижесі болып табылатын иондаушы радиацияның ағзаға кері әсерінен пайда болатын осындай биологиялық өзгерістер нәтижесі болып саналатын. Бірақ бұған қарама-қарсы нәтижелер алынған сәулелендіруден кейін тірі қалған жасушалардың бір бөлігі түрі өзгерген ұрпақ беруі мүмкін, бұдан бірнеше ұрпақтар бойы жиілігі жоғары хромосомалық аберрациялар мен гендік мутациялар пайда болуы мүмкін, кейбір жағдайда апоптоз арқылы жасушалардың көптеп қырылуына әкеліп соғады және т.б. Бұл кешеуілденген радиация әсерінің байқалуы радиация әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы (РӘТГТ) деген атпен мәлім. Геном тұрақсыздығының ең негізгі туындыларының бірі болып генотоксикалық агенттердің әсерінен пайда болатын цитогенетикалық өзгерістер болып табылады. Аумағы радионуклидтермен ластанған аймақта тұратын адамдарға цитогенетикалық зерттеу жүргізгенде алғашқыда пайда болған тұрақсыз аберрациялардың уақыт өте келе біртіндеп жойылатындығы мәлім. Сондықтан кейінгі кезде кешеуілді сәулелендіруден кейін пайда болатын тұрақты хромосомалық аберрацияларды зерттеу қарқынды дамуда. Осы типтегі аберрацияларды тұрақсыз аберрациялармен салыстырғанда, ағзада ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін. Сондай-ақ, уақыт өтсе де бұл аберрациялардың орташа жиілігі мүлдем өзгермейді және екінші рет тексерген жағдайда да сол деңгейде сақталады. Бірақ ең қауіптісі осы келешек ұрпақтарға тұрақсыз күйдің берілу мүмкіндігі, ұрпақтар жасушаларында ол қазіргі кезде «геном тұрақсыздығы» деген атпен белгілі молекулалық-генетикалық өзгерістердің қалыптасуына әкеліп соғады. Сол сияқты, адамдардың бірінші буынындағы ұрпағының дене жасушаларында да цитогенетикалық өзгерістер жиілігі жоғары болды ұрпағы пайда болмай тұрып радиация әсеріне ұшыраған. Яғни ата-аналарының гаметалары генотоксикалық әсерге ұшыраған болса, олардың балалары жоғары мутациялық және канцерогендік қауіпті топқа жатады. Сондай-ақ, РӘТГТ-ға жасушалардың белсенділік жауап түзу қасиетін жоғалту және қосымша сәулелендіруге сезгіштікті жоғарлату қасиеті де жатады.<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
[[Санат: Биология]]<br />
[[Санат: Аурулар]]<br />
<br />
{{stub}}<br />
{{wikify}}</div>Department of Ecology and Agricultural Sciences