Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Арынғазы хан

2025-11-06T21:15:20Z

Dakes123:

{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Арынғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1816|Басқаруын аяқтады=1821|Ізашары=[[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]]|Ізбасары=[[Шерғазы хан]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған күні=1833|Қайтыс болған жері=[[Ресей империясы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]]|Туған күні=1783|Суреті=Арынгазы.jpg}}
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Әбілғазы Қайыпұлы|Абілғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906</ref><ref>Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]

Батыр (Баһадүр) хан

2025-06-07T23:02:49Z

Dakes123:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Батыр (Баһадүр) хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1652
| Басқаруын аяқтады = 1680
| Ізашары = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Ізбасары = [[Тәуке хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1680
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = белгісіз
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Батыр (Баһадүр) хан''' (туған жылы белгісіз - 1680) – шамамен 1652-1672/1680 жылдар аралығындағы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] билеушісі. Шығу тегі белгісіз, [[II Жәнібек хан|II]] [[II Жәнібек хан|Жәнібек]] немесе [[Есім хан|Есім ханның]] баласы болуы мүмкін.<ref>''Абусеитова М. Х., Баранова Ю. Г.'' Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13-18 веках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 375. — 430 с. — <nowiki>ISBN 9965-441-59-6</nowiki>.</ref> Ж. Сәбитов болжамынша Батыр хан Шибанидтер әулетінен шыққан.<ref>Кият А. Сабитов Ж.М. Казахские Шибаниды (XVIII–XIX вв.) в дореволюционных источниках</ref>

== Өмірбаяны ==
Батыр ханның билігі туралы деректер өте аз. Батыр хан туралы алғаш рет – 1735 жылы [[Үфі|Уфіге]] [[Жолбарыс хан|Жолбарыс ханнан]] елші болып келген [[Сарттар|сарт]] [[Нұрмұхаммед Әлиев]] айтқан деректерден мәлімет қалған.<ref>«СКАЗКА» ТАШКЕНТСКОГО САРТА НУРМУХАММЕДА АЛИМОВА О КАЗАХСКИХ ХАНАХ, ГОРОДАХ ТАШКЕНТЕ, ТУРКЕСТАНЕ И О ПРОЧИХ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТЯХ ЭТИХ МЕСТ ОТ 15 МАРТА 1735 Г. » Drevlit.ru - ДревЛит - библиотека древних рукописей</ref>

1652 жылы [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жоңғарлармен болған шайқаста қайтыс болғаннан кейін, Батыр қазақтың аға ханы болып сайланса керек. Жәңгірдің балалары – [[Тәуке хан|Тәуке]], Аппақ, Уәли сұлтандар әлі жас болғандықтан, жасы үлкен туыстары тірі кезінде жоғарғы билікке таласа алмады. Кейбір деректерге қарағанда, Батыр хан тұсында [[Тәуке хан|Тәуке]] [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Сұлтан|сұлтаны]] болған.

1654 жылы қазақтар [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы сәтті жорық жасады. Бұл 1643 жылғы [[Орбұлақ шайқасы|Орбұлақ шайқасынан]] кейінгі қазақтардың алғашқы жеңісі еді. Сол шайқастан бері қазақтың екі ханы - [[II Жәнібек хан|ІІ Жәнібек]] пен [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]] хандар қаза тауып, қазақ хандығы жерлерінің біраз бөлігін жоғалтқан еді. Сүйтіп жоңғарлардың ішкі жанжалын пайдаланып, 1654 жылғы жорық нәтижесінде [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] аумақтар қайтарылды. Сондай-ақ жоңғарлардың беделді әмірі [[Ондон]] шайқастардың бірінде тұтқынға түсіп, үш жылдан кейін ғана қайтарылды.<ref>''Темиргалиев Р. Т.'' Ак-Орда. История Казахского ханства. — Алматы: Фонд "Аспандау", 2013. — С. 222. — 420 с. — <nowiki>ISBN 978-601-80213-1-2</nowiki>.</ref>

Сол жылдары [[Бұхара хандығы|Бұхарадағы]] [[Ресей империясы|Ресей]] елшісі болған Борис Пазухиннің айтуынша, 1671 жылы қазақтар [[Аштархан әулеті|Аштрахандықтар]] арасындағы, жоғарғы хан [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бен оның інісі [[Балх]] билеушісі [[Субханкули хан|Субханкули]] арасындағы қақтығыстарға қатысқан. Қазақтар мен [[Қарақалпақтар|қарақалпақтардың]] қолдауына қарамастан, [[Абдулазиз хан|Абдулазиз]] бауырын жеңе алмай, [[Бұхара хандығы]] шағын хандықтар мен әмірліктерге біртіндеп ыдырауын жалғастырды.

Батыр ханның нақты қайтыс болған күні мен ұрпақтары туралы мәліметтер белгісіз. 1680 жылдан кейін деректерде Батыр ханның аты аталмай, 1672 жылдан бастап жоғарғы хан ретінде [[Тәуке хан]] атала бастайды.<ref>ТАУКЕ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. ''old.bigenc.ru''.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]

Қайып хан

2025-04-30T20:19:00Z

Dakes123: /* Әдебиет */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Қайып хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1715
| Басқаруын аяқтады = 1718
| Ізашары = [[Тәуке хан]]
| Ізбасары = [[Болат хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =[[Кіші жүз]] ханы
| Ту_4 =Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =1704
| Басқаруын аяқтады_4 =1709 немесе 1710
| Ізашары_4 =Белгісіз
| Ізбасары_4 =[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]
| Туған күні =
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1718
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = Құсрау сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =[[Батыр Қайыпұлы]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Қайып хан''' (толық есімі ''Қайып-Мұхаммед Баһадүр хан'', жазба деректерде ''Хаип-Багатур-салтан, Каиб, Ир-Гаип, Каипджан, Chaip'', туған жылы белгісіз - 1718) - [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1704/09 жылдардан бастап Кіші жүздің құрамындағы негізгі рулық бірлестіктердің ханы, 1715 жылдың ортасынан бастап қазақтың бас ханы (''үлкен хан''). Құсрау сұлтанның ұлы, [[Сартақ сұлтан|Сырдақ сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] ұрпағы.

== Өмірбаяны ==

Қайып ханның есімі жазба деректерде 1692 жылдан бастап кездеседі. XVII ғасырдың 90-шы жылдары Кіші жүз руларының бір бөлігі мен [[Қарнақ]] қаласын билеген. Сол кездегі орыс елшілік құжаттарында Тәуке ханның айналасындағы қазақ сұлтандарының арасындағы ең беделді әрі ең танымал тұлға ретінде аталып өткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығының ортасына қарай Кіші жүздің ханына айналды. Қол астындағы халықтан ''«[[баһадүр]]»'' лауазымына ие болған. Билік басындағы алғашқы жылдары [[Жоңғар хандығы|жоңғарлармен]] және [[Қалмақ хандығы|еділ қалмақтарымен]] үзіліссіз шайқастарға толы болды. Көршілес мемлекеттерден қолдау іздеу мақсатында осман сұлтаны [[III Ахмет|ІІІ Ахметке]] 1711 және 1714 жылдары жіберілген елшіліктері нәтижесіз аяқталды.
[[File:Қайып ханның түрік сұлтаны ІІІ Ахметке хаты (1711).png|thumb|left|Қайып ханның осман сұлтаны [[III Ахмет|ІІІ Ахметке]] хаты (1711)]]
[[Уфа|Уфаға]] 1715 жылдың 4 қыркүйегінде жеткен Қайып және [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] хандар елшісінің мәлімдемесіне сәйкес [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] өлімінен кейін хан тағын Қайып иеленді. [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы жаңа билеушінің ордасына айналды. 1716 жылы қазақ даласы жоңғар қолбасшысы Цэрэн-Дондобтың жойқын соққысына ұшыраған. Жоңғар шабуылдарымен қатар қазақтардың еділ қалмақтарымен, [[башқұрттар|башқұрттармен]], сібір және жайық [[казактар|казактарымен]] қарым-қатынастары шиеленісе түсті. Тұтқындармен алмасу, қазақтар мен ресей бодандарының арасындағы әскери қақтығыстарды реттеу, орыс көпестерінің қазақтармен саудасын дамытуға қолайлы жағдай жасау, керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жоңғарларға қарсы әскери одақ құру мақсатында Қайып пен Әбілқайыр хандар 1715 жылдың күзінде Уфаға, 1716 жылдың көктемінде [[Қазан (қала)|Қазанға]] Тойқоңыр Құлтабайұлын, ал 1716 жылдың күзінде Тобольск қаласына Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлын аттандырған. Қазақ елшілері қазан губернаторы П.С. Салтыков пен сібір губернаторы [[Матвей Петрович Гагарин|М.П. Гагаринге]] [[Сыбан Раптан|жоңғар қонтайшысына]] қарсы әскери қимылдар жасауды ұсынған.

1715-1716 жылдары өткен қазақ-орыс келіссөздері қалаған нәтижеге алып келмеді. Қайып хан 1717 жылдың көктем-жаз айларында [[Қарт-Әбілқайыр хан|Қарт-Әбілқайыр]] ханмен біріге отырып, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Әскери науқанның нашар ұйымдастырылуы, жоңғар қолбасшыларының тактикалық шеберлігі, Қайып және Қарт-Әбілқайыр хандардың арасындағы өзара келіспеушіліктің салдары қазақ әскерінің жеңілісіне алып келді. 1718 жылы көршілес ресей губернияларының басшылары мен [[I Петр|орыс патшасына]] жоңғарларға қарсы әскери одақ құру ұсынысы іске асқан жоқ. 1716-1717 жылдардағы майдан даласындағы сәтсіздіктер Қайып ханның қазақ даласындағы беделінің түсуіне себеп болды. 1718 жылдың күзінде айналасындағы билеуші топтардың қолдауынан айырылып, сол жылдың қысында кейін «Қанішер атанған» [[Қанішер Абылай|Абылай сұлтанның]] (әйгілі [[Абылай хан|Абылай ханның]] атасы) қолынан мерт болды. Қайып ханның ұлы [[Батыр Қайыпұлы|Батыр]] (1771 жылы қайтыс болған) 1748 жылдан бастап Кіші жүздің құрамындағы [[шекті]], [[төртқара]], [[шөмекей]], [[қарасақал]] рулық-тайпалық бірлестіктерін басқарған.

== Әдебиет ==

* ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.
* ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария, включающая области, расположенные в северных и восточных частях Европы и Азии. В трех томах / Пер. с голландского языка В.Г.Трисман. Т1. Амстердам, 2010.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.
* ''Омарбеков'' ''Т.О.'' Қайып хан. Ана тілі газеті, Алматы. 2015 anatili.kazgazeta.kz/news/30894

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]

II Жәнібек хан

2025-04-19T22:14:56Z

Dakes123:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Жәнібек II
| Шынайы есімі = Жәнібек хан Есімұлы
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1628
| Басқаруын аяқтады = 1643
| Ізашары = [[Есім хан]]
| Ізбасары = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = XVII ғ. соңы
| Туған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1643
| Қайтыс болған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]] [[суннизм]]
| Әкесі = [[Есім хан]]
| Анасы = Айлин Ханым
| Жұбайы = Гүлсім ханым, Ханша Ділфуза ханым
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
|Монарх_2=}}
'''II Жәнібек хан''' (XVII ғ. соңы - 1643) — [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасын]] 1628-1643 жылдары билеген хан, [[Есім хан|Есім ханның]] екінші ұлы. Анасы Есім ханның сүйікті әйелі Ханша Айлин Ханым болды. Орыс деректерінде ол қазақ ханы Есімнің «аяулы перзенті» ретінде аталады.

==Өмірбаяны==
1628 жылы [[Есім хан]] қайтыс болған соң, билік мұрагерлік жолмен оның үлкен ұлдарының бірі II Жәнібектің қолына берілді. Алайда Жәнібек ханның жүргізген билігі туралы мәлімет жоқтың қасы. Кейбір деректер оның 1640 жылдардың басында қалмақтармен шайқаста қаза тапқанын көрсетеді.<ref>''Атыгаев. Н. Б.'' Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.. — Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави, 2023. — С. 55. — 225 с. — <nowiki>ISBN 978-601-7805-24-1</nowiki>.</ref>

Жәнібек әлі сұлтан болған кезінде [[Мәуереннаһр|Мәуеранахрдағы]] хандыққа үміткерлер арасындағы қақтығыстарға қатысады. 17 ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхарада]] биліктен айырылған [[Шайбани әулеті|Шейбани әулетінің]] орнына [[Аштархан әулеті]] билікке келеді. Болашақта саяси жақтасы болады деген үмітпен [[Есім хан]] мен Жәнібек сұлтан [[Мәуереннаһр|Мәуеранахр]] тағына үміткерлердің бірі [[Имамқұл хан|Имамқұл сұлтанды]] қолдайды. Таңдау дұрыс болып шығады - [[Имамқұл хан|Имамқұл]] таққа отырып, қазақ сұлтандарының қолдауына ризашылығын білдіріп, [[Ташкент]], Ясы, [[Сайрам]] және т.б. қалаларды қазақтардың иелігі ретінде растайды, ал Жәнібек сұлтан [[Сағарж]] қаласының әмірі болып тағайындалды.<ref>''Султанов Т. И.'' Поднятые на белой кошме: потомки Чингиз-хана. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — С. 222. — 273 с. — <nowiki>ISBN 9965-441-46-4</nowiki>.</ref>

Деректерде 1635-40, 1643-47 және 1652-53 жылдардағы қазақтар мен жоңғарлар арасындағы үш үлкен соғыс болғаны туралы айтылады.

1635 жылғы бірінші шайқастың егжей-тегжейлері белгісіз, тек сирек мәліметтері сақталған. 1635 жылы [[Батыр қонтайшы|қонтайшы Ерден-Батырдың]] бірінші жорығы нәтижесінде ІІ Жәнібек хан мен оның інісі [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір сұлтан]] бастаған қазақ жасақтары жеңіліп, Жәңгір тұтқынға түседі. Келесі жылы жоңғарлардың [[Бұхара хандығы|Бұхараға]] жасалған жорығы сәтсіз аяқталады. Жоңғарлар қазақ жасақтарын бұзып өткенмен, көп ұзамай [[Самарқан]] әмірі [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс батырдың]] жауынгерлерінен жеңіледі. 1640 жылдың көктемінде Жалаңтөс батырдың әскері жоңғарларды кезекті рет талқандағаннан кейін, қақтығысқа қатысушылардың арасында келіссөздер басталады. Ресейдің Жоңғариядағы елшісі М.Ремезовтың жазбаша баяндамасында 1640 жылы 1 қарашада [[Батыр қонтайшы|қонтайшы Батурдың]] шетелдік және қалмақ елшілеріне жасаған қабылдауы туралы дерек сақталған. Бұл хабарда «Жәнібек патшаның» елшілері туралы да айтылады. Осы келіссөздердің нәтижесінде Жәңгір сұлтан босатылған болуы керек.<ref>''Т. С. Жумаганбетов.'' Хан Жанибек II в истории казахского государства XVII в. ''articlekz.com''. Вестник КазНУ (2012).</ref>

[[Чорос әулеті|Чорос әулетінен]] шыққан хандардың басшылығымен, ойрат тайпаларының бірігуі, жоңғарлардың сыртқы саяси белсенділігінің артуына әкеледі. Олардың 1640 жылғы жалпымонғол құрылтайынан кейінгі бас мақсаттарының бірі қазақ даласын басып алу арқылы жайлау жерлерін кеңейту еді. Орыс елшілері, соның ішінде атаман Гаврила Ильин, 1643 жылы қазақ даласына жасалған ойраттардың екінші жорығына куә болды. Жоңғарлармен бірге хошут тайшысы [[Аблай]] мен хотогойттардың алтан ханы [[Омбо-Эрдени]] де Қазақ хандығына қарсы жорыққа қосылады. Жорықтың басында ойраттар жеңіліске ұшырағанымен, қазақ жерлерінің батысында біраз жерді басып алады. Сол 1643 жылы болған шайқастардың бірінде ІІ Жәнібек хан қайтыс болады да, Есім ханның кенже ұлы [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]] [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] билей бастайды.

ІІ Жәнібек [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде]] жерленген.<ref>ЖАНИБЕК ХАН ЕСИМ УЛЫ | Государственный историко-культурного музей-заповедник "Әзірет Сұлтан". ''Государственный историко-культурный заповедник-музей "Азрет Султан"'' (27 марта 2020).</ref>

{{Қазақ хандары}}

==Дереккөздер==

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]

Моңғол шапқыншылығы

2025-04-06T21:44:41Z

Dakes123: /* Шыңғыстан соң */

Татар-моңғол тайпаларының саяси жағынан басын біріктіріп, моңғол феодалдық мемлекетінің негізін салушы Темужін болды. Ол [[1155]] ж. ірі ноян [[Есугей баһадүр|Есугей батыр]] отбасында туған.

Темужін ер жете келе қол астына [[моңғолдар]]дың барлық тайпаларын біріктіреді. [[1206]] ж. көктемде Онан өзені жағасында Темужінді жақтаушы моңғол ақсүйектерінің құрылтайы болып оны [[Шыңғыс хан]] деген атпен моңғолдардың әміршісі етіп жариялайды. Шыңғыс хан әскери-ұйымдастыру принципін мемлекеттік құрылыстың негізі етіп алады. Елдің бүкіл жері мен халқы он қанат (барунғар), сол қанат (жоңғар) және орталық (гол) атты үш әскери әкімшілік округке бөліп, әрбір округте он мың адамнан тұратын бірнеше түмгелер (түмендер) болды. Олар өз кезегінде «мыңдық», «жүздік», «ондықтан» тұрды.

[[1207]]—[[1208]] жж. қысында Шыңғыс ханның үлкен баласы Жошы Енесей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігіндегі басқа да «орман халықтарын» бағындырды. [[1208]]-[[120]]9 жж. Шыңғыс хан әскерлері тұтқиылдан шабуыл жасап, танпұттық Си ся мемлекетін күйретті. Шыңғыс ханның қахарынан сескенген қазіргі [[Шығыс Түркістан]] аймағындағы [[ұйғырлар]] [[моңғолдар]]ға өз еркімен берілді. [[1211]] ж. Шыңғыс хан қолы Солтүстік [[Қытай]]ға бет алды. 1215 ж. олар сол кезде [[Цзинь]] мемлекетінің астанасы болған Чжундуды ([[Бейжің]]ді) бағындырды.

[[Қытай]]да [[моңғолдар]] соғыс ісінің сол замандағы жоғарғы техникасымен танысты. [[Қытай]]дан көптеген қару-жарақ, қамал бұзатын машиналарын, оны пайдалана білетін адамдарды алған Шыңғыс хан жауынгерлік дайындығын күшейте берді.

Сөйтіп, ол Шығыс [[Еуропа]] мен Алдыңғы Азияға жол ашатын [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]ды жаулап алуға дайындалды. Бұл үшін ол мұсылман көпестерінен, босқындардан мәлімет жинады.
{{Wide image|Mongols1300.gif|1000px|Моңғол шапқыншылығы}}

Шыңғыс хан[[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]]ға жорықты [[Жетісу]] арқылы жүргізбекші болды. Өз басының жауы болған найманның ханы [[Күшлік Хан|Күшлік ханды]] талқандап, бай қалалары бар [[Жетісу]]ды өзіне қарату үшін оған [[Жебе ноян]] бастаған әскер жіберді.[[Жетісу]]ды Шыңғыс хан көп қарсылықсыз басып алды. Оны бағындырғаннан кейін Шыңғыс ханның [[Мәуереннахр]]ға, сол кезде [[Орта Азия]]ны билеп отырған [[Хорезм]] мемлекетіне қарсы жол ашылды. 150 мың адамдық қол [[Орта Азия]]ны бағындыруға аттанды. [[моңғолдар]] [[Отырар]]ға таяп келгенде моңғолдардың басшысы [[Шағатай хан|Шағатай]] мен [[Үгедей]] бастапан бірнеше түменді қаланы қоршау үшін қалдырып, әскерлердің [[Жошы хан|Жошы]] бастапан басқа тағы бір шоғыры [[Сырдария|Сыр]] бойымен төмен бағыттады. Үшінші шоғырға [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысы бойындағы қалаларды бағындыру міндетін жүктеді. Шыңғыс хан ұлы [[Төле]]мен бірге әскерімен Бұхарға беттеді. [[Хорезм]] шахы Мұхаммед моңғолдарға қарсы тұруға дайын емес еді. Ол әскери күштерді әр қалаға бөліп ұстап отырды. Мұның өзі Шыңғыс ханға қалаларда тұрған шағын шоғырды оңай құртып жіберуге мүмкіндік берді.

[[Сурет:Қазақстан және Орта Азия(1213 жылға дейін).PNG|thumb]]

[[1219]] ж. күзінде Шыңғыс хан зор армияны [[Жетісу]] арқылы [[Мәуереннахр]]ға аттандырды. Оңтүстік Қазақстан халқы қатты қарсылық көрсетті. Мысалы Отырар 6 ай бойы ([[1219]] ж. [[қыркүйек]] — [[1220]] ж. [[ақпан]]ы) қарсыласты. Алайда әскер басыларының бірі Қараджа түн ішінде қақпаны ашып жіберіп, моңғолдарға өтіп кетті. Әскер осы қақпа арқылы қалаға кіріп, оны талқандады. Сөйтіп [[Отырар]] қамалын жермен-жексен еткен [[Шағатай хан|Шағатай]] мен [[Үгедей]] бастапан әскер Шыңғыс ханға қосылды. Бұл кезде Шыңғыс хан Бұхара мен Самарқанд арасындағы жолда болатын [[Сығанақ]] қаласы да, ашнас та ерлікпен қорғанды. 1220 ж. 4 [[сәуір]]де моңғолдар [[Жент]]ті алды. Сыр бойындағы қалаларды жеңгеннен кейін Шыңғыс әскерлері [[Орта Азия]]ның ішіне кірді. Халық ерлікпен қорғанды. Бұхар, [[Самарқанд]], [[Үргеніш]] үлкен қарсылықпен алынды. [[1219]]—[[1221]] жж. Шыңғыс хан әскері Орта Азияны ойрандады. 1221 ж. көктемінен бастап соғыс хорасан, [[Ауғанстан]] және Солтүстік [[Үндістан]] мемлекеттерінің жеріне ауысты.

моңғол әскерлеріның басшылары [[Жебе ноян|Жебе]] мен [[Сүбедей]] нояндар басқарған 30 мыңдық жасақ Солтүстік [[Иран]]ды басып алды. [[1222]] жылы [[Кавказ]]ға кірді. Моңғолдар аландарды, қыпшақтарды, Қалка өзенінде орныққан орыстарды жеңді. Олар орыс жерінің оңтүстік аймағын ойрандап, [[Дешті-Қыпшақ]] даласы арқылы [[1224]] жылы Шыңғыс ханның [[Ертіс]]тегі ордасына қайтып оралды.

Сонымен, [[1219]]—[[1224]] жж. шапқыншылық салдарынан Қазақстан мен Орта Азия Шыңғыс империясының қол астына кірді. Шыңғыс жаулап алынған жерлерді балаларына бөліп берді. Шыңғыс хан [[Ертіс]]тен Орал тауларына дейінгі, онан батысқа қарай «моңғол атының тұяғы тиетін жер», оңтүстікке қарай [[Каспий]] мен [[Арал теңізі]]не дейінгі жерді үлкен ұлы [[Жошы]]ның билігіне берді. Орта Азиядағы иеліктерінен [[Жошы]] ұлысына — [[Амудария|Амудың]] төменгі жағындағы аудандар (Солтүстік Хорезм) мен [[Сырдария]] кірді.[[Жошы]]ның ордасы [[Ертіс]] алқабында болды.

Шыңғыс ханның екінші баласы [[Шағатай хан|Шағатайдың]] үлесіне [[Мәуереннахр]], [[Жетісу]] мен [[Қашқар]] кірді. Оның ордасы [[Іле]] алқабында болды.

Үшінші баласы [[Үгедей]]ге Батыс [[Моңғолия]] мен [[Тарбағатай]] жері қарады. Оның ордасы қазіргі [[Шәуешек]] қаласы маңы.

Кіші ұлы [[Төле]], Шыңғыс хан жұрты [[Моңғолия]]ны иеленді.

Сонымен Қазақстан жері моңғолдың үш ұлысының құрамына: үлкен (далалық) бөлігі — [[Жошы Ұлысы|Жошы ұлысының]], Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Қазақстан — [[Шағатай ұлысы]]ның, [[Жетісу]]дың солтүстік-шығыс бөлігі [[Үгедей ұлысы]]ның құрамына кірді.

== Шыңғыстан соң ==
[[1227]] ж. Шыңғыс хан қайтыс болды. Ол өлгеннен кейін [[1235]] ж. [[Қарақорым]]да өткен моңғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысы Шығыс [[Еуропа]]ға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. Оны [[Жошы]]ның ұлы [[Бату хан|Бату]] басқаратын болды. [[Бату хан]] әскері еріксіз тайпалар өкілдерінен құралды. Басқару қызметтерін моңғол феодалдары иеленді. [[Бату хан]] әскері [[1236]] жылы [[Кама]]дағы [[Бұлғар]]ды, Мордваларды талқандап, 1237-1240 жж. орыс жерлеріне келді. Рязань, Мәскеу, Владимир түбінде күшті шайқастар болды.

[[1239]] ж. басында моңғолдар Еділ өзенінің ту сыртынан орыс жеріне екінші жорыққа аттанды. 1240 ж. күзде Киев алынды. моңғолдар Польша, Венгрия, Чехияны талады. Енді моңғол жері батыста -Днестрге, шығыста Ертіске, оңтүстікте Солтүстік Кавказға дейін жетті. [[Бату хан]] иеліктері құрамына оңтүстік-шығыста Солтүстік хорезм мен Сырдың төмен жағындағы жерлер енді. Орыс кінәздықтары да [[Бату хан]]ға тәуелді бодан болды.

Осындай аса зор мемлекет шығыс деректемелерінде [[Көк Орда]], орыс жылнамаларында [[Алтын Орда]] деп атанды. Алғашында [[Алтын Орда]] Моңғолия империясына оның бір ұлысы ретінде енген еді, ал [[15 ғ.]] 1460 жж. кейін ол дербес ел болып бөлінді. [[Алтын Орда]] халқы этникалық жағынан біркелкі болған жоқ. Отырықшы аймақтарда [[Еділ]] бұлғарлары, қала қыпшақтары, орыстар, армяндар, ежелгі хазарлар, хорезмдіктер тұрды. Ал далалық аймағында қыпшақ, найман, қоңырат т.б. мекендеді. [[Дешті-Қыпшақ]] пен [[Еділ]] бойына қоныс аударған моңғолдар жергілікті халықпен сіңісіп кетті. Алтын Орданың орталық аймағы — [[Еділ]] бойы ([[Сарытау]]дан (қазіргі Саратов) Аштараханға дейін) астанасы [[Сарай-Берке|Берке сарайы]] немесе Сарай-әл-Жадид немесе [[Сарай-Жүк]]), негізгі әскери күші — қыпшақтар.

Алтын Орда өзін билеген хандары:
* [[Бату хан]] [[1241]]—[[1256]];
* [[Берке]] − [[1257]]—[[1266]];
* [[Мөңке-Темір]] — [[1266]]—[[1280]];
* [[Төде-Мөңке]] — [[1280]]—[[1287]];
* [[Төле-Бұқа]] − [[1287]]—[[1291]] жж,
* [[Тоқа хан]] — [[1291]]—[[1312]] жж;
* [[Өзбек хан]] — [[1312]]—[[1342]];
* [[Жәнібек хан]] — [[1343]]—[[1357]] жж. күшейе түсті.

Егер Жошы мен [[Бату хан]] Моңғолиядағы ұлы ханға бағынышты болса, Беркеден бастап [[Алтын Орда]] хандары өздерін тәуелсізбіз деп есептеді. Батыс [[Еуропа]]мен, [[Мысыр]]мен, [[Анадолы]]мен, [[Үндістан]]мен, [[Қытай]]мен сауда жүргізді. Ислам діні [[Өзбек хан]] тұсында үстем дінге айналды. Мемлекет құрылысы әскери негізде болды, шет аймақтарда әскери әкімшілік биледі. Қарулы күштер оң қол, сол қолға бөлініп, оларды ханзада — оғландар, түмен басы, мың басы, жүз басы, он басы басқарды. Қала мен бағынышты аймақты ұстау үшін даруғабектер, басқақтар тағайындалды.

Алтын Орда ішінде азаттық күрестер де, феодалдардың өзара күресі де күшейді. [[1238]] ж. Бұқарда қолөнерші [[Махмұд Тараби]] бастаған көтеріліс болды. 10 мың моңғол жауынгері өлтірілді. Бірақ осы ұрыста Махмұд Тараби де қаза тапты. моңғолдар көтерілісті басып тастады. [[1240]]—[[1241]] жж, [[1270]] ж. [[Кама]] булғарлары көтерілді. Бұл [[Алтын Орда]]ны әлсіретті. [[1250]] ж. [[Ұлы Новгород]]та, 1262 ж. [[Ростов]]та, Суздальда]], [[Ярославль]]де болған көтерілістен [[Алтын Орда]] іргесі шайқалды.

[[1377]] ж. [[Мәскеу]]дің ұлы кнәзы Дмитрий мен Суздаль-Нижегород кнәзының әскерлері Қазанға жорық жасады. [[Рязань]] кнәздығына шабуыл жасаған татарларды [[1378]] ж. орыстар Вожа өзені бойында (Оканың оң саласы) талқандады.

[[1380]] ж. [[Алтын Орда]] нояны [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] үлкен әскер күшімен орыстарға қарсы шабуылға шықты. Орыс кнәздықтарының біріккен күштері Непрядва (Донның оң сапасы) өзені жағасында, Куликово даласы деп аталатын жерде [[1380]] ж. 8 қыркүйекте Мамай әскерінің тас-талқанын шығарды. Бұл Алтын Орданың құлауын тездетті.

Оның үстіне [[14 ғ.]] соңында, яғни [[1391]] және [[1395]] жылдары [[Ақсақ Темір]] [[Алтын Орда]]ға бас көтертпей екі рет соққы берді. Осыдан кейін ел ыдырай бастады. [[15 ғ.]] басында [[Тоқтамыс хан]]мен [[Едіге би]]дің өзара таласы [[Алтын Орда]]ны өзара қажытты. [[15 ғ.]] 1 жартысында онан бұлғарлар, Қазан мен Қырым бөлініп шықты. [[1480]] жылы орыс кнәздықтары моңғолдардан толық тәуелсіздік алды. Сол шамада Қазан, Қырым, Аштархан (Ноғай), Қазақ, Сібір хандықтары құрылды.

моңғол шапқыншылығы кезінде моңғолдардың жаңа жерлерге қоныс аударғандары да болды. Батыс, солтүстік Қазақстанға олар келді. Біраз уақыттан кейін моңғолдар түркі тілдес халықпен сіңісіп кетті. моңғолдар жаулап алған елдерін уәкілдер-даруғашылар, мен тамғашылар арқылы басқарды. моңғол шонжарлары жергілікті тілде сөйлей бастады. Ежелгі дәстүр бойынша тек Шыңғыс ұрпағы «алтын ру» ([[төре]]) өкілі ғана хан бола алатын еді. Шыңғыс әулетінен тараған сұлтандар [[Алтын Орда]] құлап, жаңа мемлекеттер құрылғаннан кейін де халыққа билік жүргізу құқын сақтап қалды.

Қазақстан жеріне моңғолдар Шыңғыс ханның құқық нормаларын «[[Ұлы жасақ]]» енгізді. Ол бойынша жергілікті халық соғысқа қатысу үшін әрбір 10 үйден бір жауынгер беруге тиіс еді. Көшпелі малшылар копчур деп аталатын салық төледі. Оның мөлшері жүз бас малдан бір бас мал беру. Егіншілерден де астықтай салық алынды. Әрбір 10 тугар (түтін) егістен қазына пайдасына бір тугардың өнімі, кейбір жерлерде харадж (жер салығы) алынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Болат хан

2025-02-23T00:11:53Z

Dakes123:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Болат хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ хандығының Ұлыханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1718
| Басқаруын аяқтады = 1729
| Ізашары = [[Қайып хан]]
| Ізбасары = [[Әбілмәмбет хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1729
| Қайтыс болған жері = Түркістан
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Тәуке хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Болат хан''' (туған жылы белгісіз - 1729) ([[1718]]-[[1729]]) — билік құрған - қазақ [[хан]]ы. [[Тәуке хан]]ның баласы. Ұйымдастырушылық, қолбасшылық қабілетімен ерекшеленбеген Болат мұрагерлік жолмен хан сайланған.

Болат билік еткен тұста [[Орта жүз]] қазақтары бірнеше рет ([[1716]], [[1717]], [[1722]], [[1723]]) [[ойраттар]]дың шапқыншылығына ұшырады. Болат жоңғар басқыншылары, [[башқұрттар]] мен [[Еділ]] бойы [[қалмақтар]]ына карсы қазақ жасақтарын ортақ күш етіп жұмылдыра алмады. Болат жөнінде тарихи деректер аз кездеседі. Оның балаларының ішіндегі белгілісі — [[Әбілмәмбет хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

[[Жоңғар шапқыншылығы]] салдарынан [[қазақ]] халқы [[Ақтабан шұбырынды]]-Алқакөл сұламаға ұшырағаннан кейін Болат ханның билігі де жойылды.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>.

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Тәуке хан]]
| ізбасары = [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ыдырауы: <br>[[Жолбарыс хан]] Ұлы жүз<br>[[Сәмеке хан]] Орта жүз<br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] Кіші жүз
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1718 жыл|1718]] — [[1729 жыл|1729]]
| bcolor =
| color =
}}

==Дереккөздер==
<references/>

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]