Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақ хандығы

2026-06-21T22:50:24Z

CommonsDelinker: «Kazakh_Horde_under_Tauekel_Khan_1598.png» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы TheImaCow [[commons:File:Kazakh_Horde_unde

{{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Қазақ хандығы
|статусы =
|байрақ = Tamga of the Töre dynasty.png
|байрақ_сипаттамасы =
|ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}}
|карта = Map of the Kazakh Khanate.png
|p1 = Алтын Орда
|flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg
|p2 = Моғолстан
|flag_p2 = Moghulistan.png
|p3 = Әбілқайыр Ордасы
|flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png
|s1 = Ұлы жүз
|flag_s1 = Жуз.svg
|s2 = Орта жүз
|flag_s2 = Жуз.svg
|s3 = Кіші жүз
|flag_s3 = Жуз.svg
|s4 = Ресей Империясы
|flag_s4 = Flag_of_Russia.svg
|құрылуы = [[1465 жыл|1465]]
|ыдырауы = [[1847 жыл|1847]]
|сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде
|астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466) [[Созақ]] (1466—1469) [[Сығанақ]] (1469—1511) [[Сарайшық]] (1511—1521) [[Сығанақ]] (1521—1599) [[Ташкент]] (1599—1729) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781) [[Қаракеңгір]] (1826—1844) [[Сарыкеңгір]] (1844—1847)
|қалалары = [[Сауран]] [[Сарайшық]] [[Сығанақ]] [[Ташкент]] [[Түркістан_(қала)|Түркістан]] [[Созақ]] [[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]] [[Ферғана]] 
|тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби) [[Қазақ тілі|Қазақша]] [[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша)
|діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]]
|қосымша_параметр = Заңдары
|параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]] [[Есім ханның ескі жолы]] [[Жеті жарғы]]
|аумағы = 2,5 млн км²
|халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]]
|басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]] Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]]
|династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]]
|басқарушылар_титулы = Бірінші хандар
|басқарушы1 = [[Керей хан]]
|басқарушы_жылы1 = 1465—1474
|басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан
|басқарушы2 = [[Кенесары хан]]
|басқарушы_жылы2 = 1841—1847
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
}}
'''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған.

Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын.

Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]].

== Тарихы ==
{{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}}
=== Керей мен Жәнібек хандар ===
Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.

Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді.

[[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады.

1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.

[[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.

[[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]]
Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды.

[[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]]
Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді.

70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды.

Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады.

=== Қасым хан кезеңі===
16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді.

«Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды.

Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты.

Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ.

===Хақназар хан кезеңі ===
[[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]]
16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді.

Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді.
Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады.

Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті.

1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті.
Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған».

===Тәуекел хан кезеңі===
Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді.

1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды.

Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды.
[[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]]
1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады.
Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді.

1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді.

1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды.
Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады.

1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады.

Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды.

=== Есім ханның тұсында Қазақ хандығы ===
[[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]]
[[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.

Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.

Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады.

Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды.

Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді.

Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды.

Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді.

[[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды.

Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты.

[[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды.

[[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты.

[[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты.

Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады:

:«Ей, Қатаған, хан Тұрсын!
:Кім арамды ант ұрсын.
:Жазықсыз елді жылатып,
:Жер тәңірісің, жатырсың,
:Хан емессің, қасқырсың,
:Қара албасты басқырсың!
:Алтын тақта жатсаң да
:Қазаң жетті, қапылсың!
:Еңсегей бойлы ер Есім,
:Есігіңе келіп тұр,
:Шашқалы тұр қаныңды,
:Алғалы тұр жаныңды,
:Кешікпей содан қатарсың!»

Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.

«Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.

=== Тәуке хан кезеңі ===
1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны:
қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500);
ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;
денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой);
егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады);
төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді.
=== Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы ===
[[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]]
1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады.

1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті.

Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді.

Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті.
Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды.

Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.

Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды.

Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды.

Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады.

1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады.
Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі==
=== Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі ===
[[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]]
[[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]]
[[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]]
16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді.

Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты.

=== Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі ===
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді.

Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.
=== Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама ===
1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты.

Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды.

Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді.

1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды.

Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды.

Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды.

== Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы==
=== Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы ===
[[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті.

[[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды.

[[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді.

17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді.

=== Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы ===
Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды.

==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі==
{{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}}
[[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді.
[[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]]
{| class="wikitable sortable"
|-
! Велаят || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]]
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]]
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |—
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]]
|-
|}
[[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді.
[[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]]
{| class="wikitable sortable"
|-
! Жүз || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]]
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]]
|-
|----- style="background:#CCCCFF; height:2px"
|colspan="4" |
|-----
|align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]
|-
|}

==Қазақ хандығының хандары==
===Хандарды сайлау дәстүрі===
{{Main|Хан көтеру}}
Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген.
===Хандар тізімі===
{{Main|Қазақ хандары}}
{{Main|Қазақ хандарының шежіресі}}
# [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген.
# [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген.
# [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген.
# [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген.
# [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген.
# [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген.
# [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген.
# [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген.
# [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген.
# [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген.
# [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген.
# [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген.
# [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген.
# [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген.
# [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген.
# [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген.
# [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген.
# [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген.
# [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген.
# [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген.
# [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген.
# [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген.
# [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген.

== Қазақ хандығының мәдениеті ==
Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды.

18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді.

== Қазақ хандығының батырлары ==
* [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]]
* [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]]
* [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]]
* [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]]
* [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]]
* Бақай батыр — [[Тама]]
* Төленді батыр — [[Адай]]
* [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]]
* Тоқсанбай батыр — [[Тама]]
*[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]]
*[[Бақ батыр]] — [[Тама]]
*[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]]
*Қонақай батыр — [[Найман]]
*[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]]
*[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]]
*[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]]
*[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]]
*[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]]
*[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]]
*[[Есберді батыр]] — [[Найман]]
*[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]]
*[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]]
*Бөлек батыр — [[Суан]]
*[[Барақ батыр]] — [[Найман]]
*[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]]
*[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]]
*[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]]
*[[Көбек батыр]] — [[Арғын]]
*[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]]
*[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]]
*[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]]
*[[Жантай батыр]] — [[Арғын]]
*[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]
*[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]]
*[[Елшібек батыр]] — [[Суан]]
*[[Баубек батыр]] — [[Арғын]]
*[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]]
*[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]]

== Қазақ хандығының 550 жылдығы ==
{{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}}
Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}

* [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы]
* [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы]
* [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }}

* [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }}

{{wikify}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Қазақ хандығы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]
[[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:1731 жылы таратылғандар]]
[[Санат:Түркі мемлекеттері]]
[[Санат:Түркі әулеттері]]

Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы

2026-06-18T04:04:59Z

CommonsDelinker: «Serikzat_Duisengazin.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No per

{{Ғалым
|Есімі = Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 08.12.1974
|Туған жері = [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Тарбағатай ауылдық округі]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} {{байрақ|Қазақ КСР}} (1974-1991) {{Байрақ|Қазақстан}}
|Ғылыми аясы = [[әдебиеттану]] саласындағы іргелі зерттеулер, [[қазақ әдебиеті]] мен шетел [[әдебиет]]інің өзекті мәселелері
|Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = [[Филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты ([[ғылым кандидаты]])
|Ғылыми атағы = [[доцент]]
|Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
|Ғылыми жетекші = [[Тұрсынбек Кәкішев]],[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]], [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]

|Атақты шәкірттері = [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]],[[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар]], [[Иран-Ғайып Күзембаев]], [[Мейірбек Сұлтанхан]]
|Несімен белгілі = [[айтыс]] [[ақын]]ы, жазба [[ақын]], [[ғалым]]
|Марапаттары = {{Қатар
|{{Құрмет ордені}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
|{{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
|{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
|{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}
|{{Мәдениет қайраткері}}
}}
}}
'''Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы''' ([[8 желтоқсан]] [[1974 жыл|1974]], [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]] ), [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)]]ы) — [[ақын]], [[айтыс]]кер, [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]]ның мүшесі, [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі. Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]] филология факультетінің деканы, [[филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты, [[доцент]].

== Өмірбаяны ==
[[1974 жыл]]ы [[8 желтоқсан]]да [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]]), [[Аягөз ауданы]],[[Тарбағатай ауылдық округі]]нде дүниеге келген. Найман тайпасының [[Қаракерей]] руы, оның ішінде Мұрын тармағының еліміздің шығыс өлкесіне аса танымал Малтүгел атасынан шыққан.

1982–1992 жылдары Тарбағатай орта мектебінде (бұрынғы «Октябрь» орта мектебі) оқыған. Атасы Дүйсенғазы Қасымов (ел арасында Дүкімән деген атпен танымал) жас күнінде бірқатар [[айтыс]]тарға түскен, ел аузында жазба [[өлең]]дері сақталған сол өңірге белгілі ақын болған. Атасынан дарыған [[ақын]]дық қасиетті ұстана білген Серікзат мектепте оқып жүрген кезінде аудандық, облыстық айтыстарға қатысып өз өнерін шыңдады. Өлеңдері облыстық, республикалық басылымдарда жарық көрді. [[1992 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[филология]] факультетіне оқуға түсіп, [[1997 жыл]]ы «[[қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і пәнінің оқытушысы» ([[бакалавр дәрежесі]]) біліктілігі бойынша тәмамдады. Студент кезінен [[Алматы]]да өткен қалалық, республикалық студенттер айтысына қатысып ел қошеметіне бөленді. 1997-1999 жылдары осы [[университет]]те оқуын жалғастырып, [[филология]] [[магистр]]і дәрежесін алды. ҚазҰУ-дың әскери кафедрасын тәмамдаған. [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]нің запастағы [[офицер]]і (аға [[лейтенант]]).

[[Филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Тұрсынбек Кәкішев]]тің жетекшілігімен «Дулат және Абай» тақырыбында магистрлік диссертация (1997) қорғады. Студент кезінде «Атамұра» газетінде, [[НТК (телеарна)]]сының «Жаңалықтар» бағдарламасында қосымша [[тілші]] болып жұмыс істеп, [[журналистика]] саласынан [[тәжірибе]] жинады. Алғашқы еңбек жолын [[1999 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] [[Студент]]тер клубының директорының орынбасары болып бастады.

[[2001 жыл]]ы желтоқсанда [[Астана]] қаласына қоныс аударып, [[2002 жыл]]ы [[ақпан]]да [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[Қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сына оқытушы болып жұмысқа орналасты. Сол жылы [[қыркүйек]]те қазақ және шетел әдебиеті [[кафедра]]сына ассисент-оқытушы болып ауысты. [[2006 жыл]]ы [[қаңтар]]да [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]]дың жетекшілігімен «[[Ғабдиман Игенсартов]]тың әдеби мұрасы» тақырыбында [[кандидаттық диссертация]] қорғады. [[2009 жыл]]ы «[[Поэзия]]дағы [[Дулат Бабатайұлы]] мен [[Шортанбай Қанайұлы]] дәстүрі» тақырыбында [[докторлық диссертация]] тақырыбы бекітіліп, сол бағытты ғылыми ізденісін жалғастырды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]тың жетекшілігіндегі [[ғылым]]и жобаларды орындауға, [[монография]]лар мен [[оқулық]]тар жазуға атсалысты. <ref> https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1840</ref>

==Еңбек өтілі==
[[1999 жыл]] - [[2001 жыл]] - [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] Студенттер клубының директорының орынбасары, директоры;

[[2001 жыл]] - [[2002 жыл]] - [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков]] атындағы [[Студент]]тер [[сарай]]ы директорының орынбасары;

[[2002 жыл]] - ([[ақпан]]-[[қыркүйек]]) [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сының [[оқыту]]шысы;

[[2002 жыл]] - [[2004 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ]] және шетел [[әдебиет]]і [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы;

[[2004 жыл]] - [[2006 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы;

[[2006 жыл]] - [[2011 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[тарих]]-[[филология]] (кейіннен [[филология]]) [[факультет]]і [[декан]]ының орынбасары;

[[2011 жыл]] - [[2019 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының [[доцент]]і;

[[2019 жыл]] - [[2020 жыл]] [[Қазақстан (корпорация)]] РТРК АҚ эфирлік [[саясат]] дирекциясының шеф-[[редактор]]ы;

2020 жыл - 2024 жыл [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Телерадио және [[қоғам]]мен [[байланыс]] [[кафедра]]сының меңгерушісі;

[[2024 жыл]]дың [[мамыр]] айынан бастап [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[филология]] [[факультет]]інің [[декан]]ы.<ref>Серікзат Дүйсенғазы жаңа қызметке тағайындалды https://aikyn.kz/267659/serikzat-duyseng-azy-zhan-a-k-yzmetke-tag-ayyndaldy</ref>

==Қоғамдық қызметі==
* [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі;
* [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]] төрағасының орынбасары;
* [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі
* Республикалық [[Қазақстан Авторлары Қоғамы]]ның (ҚазАҚ) мүшесі;
* [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы]]ның мүшесі;
* [[Халық]]аралық [[жазушы]]лар одағының мүшесі («Бейбітшілік әлемі» халықаралық творчестволық бірлестігі);
* [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған [[республика]]лық «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің мүшесі;
* [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің [[Астана]] [[қала]]лық [[филиал]]ының төрағасы
* [[Астана]] [[қала]]сы [[Қоғам]]дық кеңесінің мүшесі ([[2025 жыл]]ы [[наурыз]] айынан);
* [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]ндегі «Топжарған» жас [[ақын]]дар [[клуб]]ының жетекшісі;
* [[Астана]] қаласындағы №9 «Зерде» мамандандырылған [[лицей]]і [[қамқоршылық]] кеңесінің мүшесі;
* Әлихан Мақсұт атындағы дарынды [[бала]]ларды қолдау [[қор]]ының [[құрылтайшы]]сы әрі басшысы.

==Кітаптары==
*[https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B&operator=AND Халық поэзиясы және Ғабдиман Игенсартов мұрасы] ([[Астана]], «Елорда», [[2007 жыл]])
* [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Астана]], ЕҰУ, [[2010 жыл]])
* [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1592997&simple=true&green=1#operator=AND Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Астана]], ЕҰУ, [[2018 жыл]])
* [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Алматы]], «Эверо», [[2017 жыл]])
* [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%82&operator=AND Қарашығымда көшкен бұлт] ([[Алматы]], «Мерей», [[2014 жыл]])
* [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%20%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&operator=AND Мезгіл суреттері] ([[Астана]], «Фолиант», [[2021 жыл]])
* [https://semeylib.kz/?page_id=28437&lang=ru Қоңыр өмір] ([[Астана]], «Фолиант», [[2024 жыл]])
* [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D3%99%D0%BD%D1%96&operator=AND&catalog=1 Көктем әні] ([[Алматы]], «Атамұра», [[2025 жыл]])

==Марапаттары==
* [[2014 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі]]нің [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісімен;
* [[2014 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Л. Гумилев» медалімен;
* [[2015 жыл]] – [[Ресей]] Жаратылыстану академиясының «Ғылым және білімге еңбек сіңірген қызметкер» атағымен;
* [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]мен;
* [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]мен;
* [[2018 жыл]] - [[Астанаға 20 жыл медалі]]мен;
* [[2020 жыл]] - [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]]мен;
* [[2020 жыл]] - [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на 25 жыл медалімен;
* [[2020 жыл]] - [[Құрмет ордені]]мен;
* [[2021 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]]мен;
* [[2024 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Күлтегін» медалімен;
* [[2025 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]нің «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісімен;
* [[2025 жыл]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен;
* [[2026 жыл]] - ТҮРКСОЙ-дың ([[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы]]) «Түркі дүниесінің мәдениетін дамытуға қосқан үлесі» үшін медалімен марапатталды.

== Ата-анасы ==
Әкесі: Мақсұт Дүйсенғазин (1943), Анасы: Сажида Ақбаева (1945-2023)
== Отбасы ==
Үйленген. Жұбайы: Тасболат Айнұр Қазтайқызы (1982);
Балалары: қыздары - Аружан Мақсұтова (2004), Айару Мақсұт (2015), ұлдары - Әлихан Мақсұт (2006-2023), Әлімхан Мақсұт (2023).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]

Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы

2026-06-18T04:04:59Z

CommonsDelinker: «Serikzat_Duisengazin.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No per

Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы

2026-06-18T04:04:59Z

CommonsDelinker: «Serikzat_Duisengazin.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No per

Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева

2026-06-08T08:31:27Z

CommonsDelinker: Removing Aigul_ensemble_Qazaqstan_TV_archive.jpg, it has been deleted from Commons by Didym because: per :c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Moralfager|.

{{Тұлға|аты=Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева|туған күні=1955|туған жері=Тұщыбек ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ ССР]]|қайтыс болған күні=1987|қайтыс болған жері=Тұщыбек ауылы|азаматтығы={{КСРО}}|қызметі=әнші|жанры=халық әндері|Есімі=Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева|сурет=|Сурет=|Мамандығы=әнші|Туған жері=Тұщыбек ауылы, [[Маңғыстау ауданы]], [[Қазақ ССР]]|Азаматтығы={{КСРО}}|Қайтыс болған жері=Тұщыбек ауылы|Қайтыс болған күні=1987}}

'''Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева''' (1955, [[Маңғыстау ауданы]], Тұщыбек ауылы — 1987, сонда) — әнші, халық әндерін орындаушы. Екі дүркін Бүкілодақтық фестивальдің лауреаты, Маңғыстау қыздарының ішінен шетелде бірінші болып өнер көрсеткен сахна қарлығашы, «Шығыс аруы» атанған.

== Балалық шағы және білімі ==
Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева 1955 жылы Маңғыстау ауданы «Қызылтаң» колхозына қарасты Қандыбас жерінде дүниеге келген. Өнерді сүйген отбасынан шыққан.

1962 жылы 1 қыркүйекте Жыңғылды жеріндегі В.Куйбышев атындағы сегіз жылдық мектеп-интернатқа оқуға түсті, кейін орта мектепті бітірді. Мектеп табалдырығын аттағанда алғашқы орындаған әні — «Алақай». Бастауыш сыныптардан бастап өз бетімен домбыра тартып үйренді. Алғашқы ұстазы — танымал күйші, Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, өнертанушы '''Серік Харесов'''.

1970 жылы В.И.Лениннің 100 жылдығына орай өткен облыстық фестивальдің лауреаты болды.

== Студенттік жылдар және «Айгүл» ==
1973 жылы Гоголь атындағы Алматы қыздар педагогикалық институтының музыка факультетіне оқуға түсті. 1-ші курстан бастап тікелей «Айгүл» вокалды-аспаптар ансамбліне қабылданды.<ref name="Байдуллаева">Байдуллаева Ж. «Дүйсенбаева Ханбибі Сенбайқызы». — Алматы: «Нұрлы Әлем», 2026. — 136 б.</ref>{{Өмірбаян|аты=Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева|суреті=|сурет_өлшемі=250px|сурет_түсінік=Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева|туған_күні=1955|туған_жері=[[Маңғыстау ауданы]], Тұщыбек ауылы, [[Қазақ ССР]]|қайтыс_күні=1987|қайтыс_жері=сонда|ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|азаматтығы={{СССР}}|кәсібі=Әнші, халық әндерін орындаушы|белсенді_жылдары=1970–1987}}
«Айгүл» — 1968 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты жанынан құрылған, тек қыздардан тұратын Қазақстандағы алғашқы танымал вокалды-аспаптар ансамблі. Репертуарынан қазақтың халық әндері, басқа ұлттардың ән-билері орын алды. Ансамбль Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1977–1978), «Халықтың шығармашыл ұжымы» атағын иеленді (1975), «Алло мы ищем таланты» Бүкілодақтық телебайқауының лауреаты болды (1969).<ref name="Байдуллаева" /> 1975 жылы «Айгүлге» «Халық ансамблі» құрметті атағы берілді.
Ханбибі ансамблінің негізгі алғашқы құрамында болды. Оның орындауындағы «Әнші даусы» әні мен «Адай» күйі ансамбль бағдарламасының кульминациясы болатын.<ref name="Байдуллаева" />

== Шетелдік гастрольдер ==
«Айгүл» ансамблі құрамында Ханбибі бірнеше шетелде гастрольдік сапарларда болды:
{| class="wikitable"
!Ел
!Жыл
|-
|[[Польша]]
|1970
|-
|[[Франция]]
|1972
|-
|[[Югославия]]
|1973
|-
|[[Жапония]]
|1976
|-
|[[Моңғолия]]
|1977
|-
|[[Германия]]
|1978
|}
Сонымен қатар Алматы мен Мәскеуде өткен мемлекеттік деңгейдегі концерттерге қатысты. 1975 жылы орыстың атақты әншісі Л. Лещенко қарсы алған Қазақстан өнер делегациясы құрамына қатысты. 1979 жылы Лейпциг қаласындағы Халықаралық жәрмеңкеге, 1980 жылы Мәскеу Олимпиадасының мәдени бағдарламасына қатысты.<ref name="Байдуллаева" />

== Педагогикалық қызметі және «Жастар» ансамблі ==
Жоғары оқу орнын бітіріп, 1977 жылы аудан орталығындағы Шетпе өнер мектебіне қызметке орналасып, шәкірттер тәрбиеледі. Бірнеше өнер жұлдыздарын қанат қақтырды.

Жоғары оқу орнын бітірген соң жүрегі ән мен күйге толы Ханбибі негізгі қызметін жасай жүріп, аудан орталығы мәдениет үйі жанындағы '''«Жастар»''' ансамблінің тұрақты мүшесі болып, халыққа өнер көрсетті.
«Жастар» ансамблі мерекелік жиындарға ғана емес, қоғамдық мәні бар үлкен шараларға да атсалысты.
Ханбибі бірнеше қоғамдық жұмыстарды қатар алып жүрді. Шопандар тойы жылма-жыл Үстірт үстінде өткізілетін.

== Қайтыс болуы ==
Ханбибі 32 жасында 1987 жылы өмірден өтті.

== Дереккөздер ==
<references><ref name="Байдуллаева" /></references>
[[Санат:Тұлғалар]]

Сеул

2026-05-10T09:00:41Z

CommonsDelinker: «Namsan_Park_and_Seoul_Tower_(4615642044).jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd [[commons:File:Namsan_Park_and_Seoul

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Сеул
|шынайы атауы = 서울 특별시, Seoul
|сурет = {{Photomontage|
|color=#ffffff
| photo1a = 숭례문 2 (한국관광공사).jpg
| photo2a = Yeouido sunset seen from Dongjak Bridge 20230726.jpg
| photo2b =
| photo2c = Myeongdong Cathedral 4.jpg
| photo3a = Geunjeongjeon Seoul.jpg
| photo3b = CheonggyecheonSeoul.jpg
| photo4a = Seoul_at_night_(cropped).jpg
| position = center
| spacing = 2
| border = 0
| size = 270
| text = }}
|жағдайы = Астана
|ел = Корея Республикасы
|елтаңба = Logo of Seoul, South Korea.svg
|ту = Flag of Seoul.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 35|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 0|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы = Сеул ұлттық астаналық аймақ
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 25 ку
|басшының түрi = мэр
|басшысы = Пак Вон Сун
|құрылған уақыты = 1394
|алғашқы дерек = б.э.б. IV ғасыр
|бұрынғы атаулары = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё
|статус алуы =
|жер аумағы = 605,25
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 38
|климаты =
|ресми тілі = корей
|тұрғыны = 10 063 197<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| title=연령별 인구현황. 서울특별시| publisher=// rcps.egov.go.kr| accessdate=2015-9-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| archivedate=2014-11-29| deadlink=yes}}</ref>
|санақ жылы = 2015
|тығыздығы = 16 626,5
|шоғырлануы = 23 480 000<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas| publisher=// demographia.com| accessdate=2015-9-10}}</ref> адам (2015)
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +9:00
|DST =
|телефон коды = +82-2
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Seoul
|сайты = http://www.seoul.go.kr/main/index.html
|сайт тілі =
}}
'''Сеул''' ({{lang-ko|서울}} {{IPA|[sʰʌ.ul]}}, ''Соуль'' — «астана») — [[Корея Республикасы]]ның ең үлкен қаласы және астанасы. 10 миллионнан астам адам тұрады.

==Тарихы==
[[Сурет:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|[[Кёнбоккун]] сарайы алдындағы көшев [[XIX ғасыр]]да]]
[[Сурет:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классикалық корей сәулеті]]

Қаланың алғашқы аты — [[Виресон]], [[б. з. д. 370 жыл]]дан бастап [[Пэкче]] мемлекетінің астанасы болған. [[Корё]] заманында ''Хансон'' (漢城, «[[Ханган]] өзені бойындағы бекінісі») деген атпен белгілі болды. [[Чосон әулеті]] кезінде [[1394 жыл]]дан бастап ''Ханян'' (漢陽) деген атпен астанасы болды. [[Корея Жапония қол астында]] кезінде қала аумағында ''[[Кэйдзё|Кёнсон]]'' ({{lang-ja|京城}}, Кэйдзё) деген әкімшілік орталық болды, ''Сеул'' деген аты тәуелсіз Кореяда [[1946 жыл]]ы ғана нық бекітілді.

==География және климат==
Сеулдің климаты [[муссонды климат|муссондық]].
{{Қаланың ауа райы
| Ені =
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Сеул
| Дерекнама = [http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Ауа райы және Климат],<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13}}</ref>

| Қаң_ор =-2.7 | Қаң_ор_ж-ш = 22
| Ақп_ор =-0.1 | Ақп_ор_ж-ш =24
| Нау_ор =5.5 | Нау_ор_ж-ш =46
| Сәу_ор =12.2 | Сәу_ор_ж-ш =77
| Мам_ор =17.4 | Мам_ор_ж-ш =102
| Мау_ор =21.9 | Мау_ор_ж-ш =133
| Шіл_ор =24.9 | Шіл_ор_ж-ш =328
| Там_ор =25.4 | Там_ор_ж-ш =348
| Қыр_ор =20.8 | Қыр_ор_ж-ш =138
| Қаз_ор =14.4 | Қаз_ор_ж-ш =49
| Қар_ор =6.8 | Қар_ор_ж-ш =53
| Жел_ор =0.2 | Жел_ор_ж-ш =25
| Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =1345

| Қаң_ор_мин =-6.1 | Қаң_ор_макс =1.6
| Ақп_ор_мин =-4.1 | Ақп_ор_макс =4.1
| Нау_ор_мин =1.1 | Нау_ор_макс =10.2
| Сәу_ор_мин =7.3 | Сәу_ор_макс =17.6
| Мам_ор_мин =12.6 | Мам_ор_макс =22.8
| Мау_ор_мин =17.8 | Мау_ор_макс =26.9
| Шіл_ор_мин =21.8 | Шіл_ор_макс =28.8
| Там_ор_мин =22.1 | Там_ор_макс =29.5
| Қыр_ор_мин =16.7 | Қыр_ор_макс =25.6
| Қаз_ор_мин =9.8 | Қаз_ор_макс =19.7
| Қар_ор_мин =2.9 | Қар_ор_макс =11.5
| Жел_ор_мин =-3.4 | Жел_ор_макс =4.2
| Жыл_ор_мин =8.2 | Жыл_ор_макс =16.9

| Қаң_а_мин =-22.0 | Қаң_а_макс =13.5
| Ақп_а_мин =-19.8 | Ақп_а_макс =18.7
| Нау_а_мин =-15.3 | Нау_а_макс =23.0
| Сәу_а_мин =-4.6 | Сәу_а_макс =29.8
| Мам_а_мин =4.6 | Мам_а_макс =32.4
| Мау_а_мин =7.0 | Мау_а_макс =37.4
| Шіл_а_мин =11.9 | Шіл_а_макс =38.4
| Там_а_мин =12.5 | Там_а_макс =38.1
| Қыр_а_мин =3.9 | Қыр_а_макс =36.0
| Қаз_а_мин =-2.6 | Қаз_а_макс =29.6
| Қар_а_мин =-11.5 | Қар_а_макс =25.9
| Жел_а_мин =-18.1 | Жел_а_макс =19.6
| Жыл_а_мин =-22.0 | Жыл_а_макс =38.4
}}

==Әкімшілік бөліну==
Сеул 25 куға (구 - өзін-өзі басқару құқығына иелі муниципалды аумақтар), ал кулар ішінен 522 ''тонға'' (동 - әкімшілік аудан), 13 787 ''тхонға және'' 102 796 ''панға'' бөлінген.
* [[Каннамгу (аудан)|Каннамгу]] (강남구; 江南區)
* Кандонгу (강동구; 江東區)
* Канбукку (강북구; 江北區)
* Кансогу (강서구; 江西區)
* Кванакку (관악구; 冠岳區)
* Кванджингу (광진구; 廣津區)
* Курогу (구로구; 九老區)
* Кымчхонгу (금천구; 衿川區)
* Новонгу (노원구; 蘆原區)
* Тобонгу (도봉구; 道峰區)
* Тондэмунгу (동대문구; 東大門區)
* Тонджакку (동작구; 銅雀區)
* Мапхогу (마포구; 麻浦區)
* Содэмунгу (서대문구; 西大門區)
* Сочхогу (서초구; 瑞草區)
* Сондонгу (성동구; 城東區)
* Сонбукку (성북구; 城北區)
* Сонпхагу (송파구; 松坡區)
* Янчхонгу (양천구; 陽川區)
* Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區)
* Йонсангу (용산구; 龍山區)
* Ынпхёнгу (은평구; 恩平區)
* Чонногу (종로구; 鍾路區)
* Чунгу (중구; 中區)
* Чуннангу (중랑구; 中浪區)

== Экономика ==
Сеул — әлемнің ірі өнеркәсіп және қаржы орталығының бірі. Мұнда шамамен 20 000 кәсіпорын орналастырған. Өнеркәсіптің басты салалары: [[сауда]], [[машина жасау]], [[телекоммуникация]]лар, [[электроника]], [[құрылыс]].
Мұнда [[Samsung Group|Samsung]], [[LG Group|LG]], [[Hyundai]], [[Kia Motors|Kia]] және [[SK Group|SK]] корпорацияларының бас бәтерлері орналасқан. Сеул елдің 0,6% аумағын алғанымен, қала Корея республикасының 21% [[ЖІӨ]] өндіреді<ref>{{cite web|url=http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp|title=Welcome to KTC|publisher=Lmg.go.kr|archiveurl=http://www.webcitation.org/69hVAu3Ty|archivedate=2012-08-06}}</ref>. Өндірістің негізгі салалары: [[сауда]], [[машинажасау]], [[телекоммуникации]], [[электроника]], [[құрылыс]].

==Халық саны==
{|
| valign="top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Жыл
! style="background:#efefef;" | Халық саны
|-
| 1428 || align="right" | 103 328
|-
| 1660 || align="right" | 200 000
|-
| 1881 || align="right" | 199 100
|-
| 1890 || align="right" | 192 900
|-
| 1899 || align="right" | 211 200
|-
| 1902 || align="right" | 196 600
|-
| 1906 || align="right" | 230 900
|-
| 1910 || align="right" | 278 958
|-
| 1915 || align="right" | 241 085
|-
| 1920 || align="right" | 250 208
|-
| 1925 || align="right" | 336 349
|-
| 1930 || align="right" | 355 426
|-
| 1935 || align="right" | 404 202
|-
| 1940 || align="right" | 930 547
|-
|}
| valign="top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Жыл
! style="background:#efefef;" | Халық саны
|-
| 1944 || align="right" | 947 630
|-
| 1949 || align="right" | 1 418 025
|-
| 1952 || align="right" | 648 432
|-
| 1955 || align="right" | 1 574 868
|-
| 1960 || align="right" | 2 445 402
|-
| 1966 || align="right" | 3 793 280
|-
| 1970 || align="right" | 5 433 198
|-
| 1975 || align="right" | 6 889 502
|-
| 1980 || align="right" | 8 364 379
|-
| 1985 || align="right" | 9 639 110
|-
| 1990 || align="right" | 10 612 577
|-
| 1995 || align="right" | 10 231 217
|-
| 2000 || align="right" | 9 895 972
|-
| 2005 || align="right" | 10 349 312
|}
|}

=== Қаржы===
Сеулде көптеген халықаралық компаниялардың да бас пәтерлері орналасқан<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ |title=Global : Cities |publisher=CNN }}</ref>. Халықаралық [[Citigroup]], [[Deutsche Bank]], [[HSBC]], [[Goldman Sachs]], [[JPMorgan Chase]], [[Barclays]], [[Grupo Santander]], [[UBS]], [[Credit Suisse]], [[UniCredit]], [[Société Générale]], [[Calyon]], [[BBVA]], [[Macquarie Group]], [[ING Bank]], [[State Street]] және [[Standard Chartered]] банктарының филиалдары да бар.
<gallery>
Сурет:Seoul sykline.jpg|Сеул бір бөлігінің көрінісі
</gallery>

== Карталар ==
* [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Сеула картасы (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }}
* [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Сеул метросының сызбанұсқасы]
* [http://www.asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Сеулдің іскер орталықтары]
* [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Сеул картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523231547/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2012-05-23 }}

== Халықаралық қатынастар ==
{| cellpadding="10"
|- style="vertical-align:top;"
|
=== Бауырлас қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес бауырлар қалалар тізімі<ref name=autogenerated1>http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}</ref>:
* {{TPE}} [[Тайбэй]], ([[23 наурыз]] [[1968]])
* {{TUR}} [[Анкара]], ([[23 тамыз]] [[1971]])
* {{USA}} [[Гонолулу]], ([[22 қазан]] [[1973]])
* {{USA}} [[Сан-Франциско]], ([[18 мамыр]] [[1976]])
* {{BRA}} [[Сан-Паулу]], ([[20 сәуір]] [[1977]])
* {{COL}} [[Богота]], ([[14 маусым]] [[1982]])
* {{IDN}} [[Джакарта]], ([[25 шілде]] [[1984]])
* {{JPN}} [[Токио]], ([[3 қыркүйек]] [[1988]])
* {{RUS}} [[Мәскеу]], ([[13 шілде]] [[1991]])
* {{AUS}} [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], ([[8 қараша]] [[1991]])
* {{FRA}} [[Париж]], ([[12 қараша]] [[1991]])
* {{MEX}} [[Мехико]], ([[5 қазан]] [[1992]])
* {{CHN}} [[Бейжің]], ([[23 қазан]] [[1993]])
* {{MNG}} [[Ұлан-Батыр]], ([[6 қазан]] [[1995]])
* {{VNM}} [[Ханой]], ([[1 мамыр]] [[1996]])
* {{POL}} [[Варшава]], [[20 маусым]] [[1996]])
* {{EGY}} [[Каир]], ([[27 сәуір]] [[1997]])
* {{KAZ}} [[Астана]], ([[6 қараша]] [[2004]])
* {{USA}} [[Вашингтон]], ([[13 наурыз]] [[2006]])
* {{GRC}} [[Афины]], ([[15 наурыз]] [[2006]])
* {{THA}} [[Бангкок]], ([[16 маусым]] [[2006]])
||
||

=== Серіктес қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес серіктес қалалар тізімі<ref name=autogenerated1 />:
* {{CAN}} [[Оттава]], ([[10 қаңтар]] [[1997]])
* {{GER}} [[Берлин]], ([[23 сәуір]] [[1997]])
* {{NLD}} [[Амстердам]], ([[15 наурыз]] [[1999]])
* {{HUN}} [[Будапешт]], ([[14 шілде]] [[2005]])
* {{TUR}} [[Стамбұл]], ([[24 тамыз]] [[2005]])
* {{UZB}} [[Ташкент]],([[30 наурыз]] [[2006]])
* {{USA}} [[Лос-Анджелес]], ([[16 қазан]] [[2006]])
* {{ITA}} [[Милан]], ([[1 ақпан]] [[2007]])
* {{BLR}} [[Минск]], ([[8 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Шаньдун]], ([[19 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Цзянсу]], ([[21 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Гуандун]], ([[22 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Чжэцзян]], ([[10 сәуір]] [[2009]])
* {{CHN}} [[Тяньцзинь]], ([[12 сәуір]] [[2009]])
|}
{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Пекче астанасы]]| before=|after=[[Конджу|Унджин]]|years=б.з.д 18 ж.- б.з 475}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея астанасы]]| before=[[Кэсон|Кайдзё]]|after=|years=}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея Республикасының астанасы]]| before=|after=(жүктеулі)|years=1948–}}
{{S-end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Сеул]]
[[Санат:Оңтүстік Кореяның миллионер қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]

{{geo-stub}}

Сеул

2026-05-10T09:00:41Z

CommonsDelinker: «Namsan_Park_and_Seoul_Tower_(4615642044).jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd [[commons:File:Namsan_Park_and_Seoul

Құрманбек Жандарбеков

2026-05-01T10:14:59Z

CommonsDelinker: «:File:Kazakh_National_Academic_Theatre_of_Opera_and_Ballet_named_after_Abay._Theatrical_Art._Kazakh_2025_stamp_(cropped).jpg» деген «[[:File:Kazakh_National_Academic_Theatre_of_Opera_and_Ballet_named_after_Abay._Theatrical_Art._Kazakh_2025_st

{{Кинематограф
|есімі = Құрманбек Жандарбеков
|шынайы есімі =
|Сурет = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Jandarbekov cropped).jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Жандарбеков
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 07.01.1905
|туған жері = {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]]
|мамандығы = {{актер|КСРО|Қазақстан}}, {{кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан}}, {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, [[педагог]]
|қайтыс болған күні = 09.07.1973
|қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
|азаматтығы =
|белсенді жылдары = 1938–1968
|бағыты =
|киностудия = [[Қазақфильм]]
|марапаттары =
|imdb_id =
|сайты =
}}
'''Құрманбек Жандарбеков''' ([[7 қаңтар]] [[1905 жыл|1905]], [[Сайрам ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[9 шілде]] [[1973 жыл|1973]], [[Сайрам ауданы]]) — [[Ресей империясы|ресей]]лік және кеңестік [[әнші]], [[актер]], [[режиссер]], [[педагог]], ұлттық кәсіби [[театр]] өнерінің негізін салушылардың бірі, Қазақ КСР халық әртісі (1936).

== Өмірбаяны ==
* [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>
* 1918 жылы [[Ташкент]] педагогика училищесінде,
* 1928–1929 жылы [[Мәскеу]]дегі [[Бүкілодақтық кинематография институты]]ның актерлік бөлімінде,
* 1948 жылы Мемлекеттік театр өнері институтында оқыған.
* 1926–1934 жылы [[Қазақ драма театры]]нда,
* 1934–1944 жылы [[Қазақ музыка театры]]нда (қазіргі [[Қазақ опера және балет театры]]) өнер көрсетті.
* 1944–1948 жылы Қазақ опера және балет театрының көркемдік жетекшісі,
* 1953–1955 жылы директоры
* 1949–1952 жылы және 1956–1959 жылы бас режиссер,
* 1959–1961 жылы Қазақ драма театрының бас режиссеры болды.
* 1961 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы консерваториясында ұстаздық етті (1970 жылдан проф.).

== Шығармашылық қызметі ==
Жандарбековтың өнер жолы көркемөнерпаздар үйірмесінен бастау алады.
* 1920 жылы Ташкент қаласындағы “Шығыс кештері” деп аталған мерекелік концертте 15 жасар бозбала Жандарбеков 1-бәйгені жеңіп алды. Ұ.Мұратбаев оның оқып, білім алуына, әншілік өнерінің қалыптасып, кең қанат жаюына көп жәрдем етті.
* Жандарбеков шығармаларының елеулі кезеңі 1925 жылы [[Қызылорда]] қаласында ұйымдасқан тұңғыш қазақ кәсіби драма театрына келуінен басталды. Ол Қазақ драма театрының артистері С.Қожамқұлов, И.Байзақов, Ә.Қашаубаев бастаған алғашқы өкілдері тобына келіп қосылды. Жандарбековтың бойындағы табиғи дарын, әншілік қабілет театр сахнасында оның тамаша образдар галереясын жасауына мүмкіндік берді.
* Алғашқы рөлі — М.Әуезовтің “[[Қарагөз]]” трагедиясындағы [[Сырым]](1926). Бұдан кейін
* “Еңлік — Кебекте” Кебектің
* “Бүліншілік” спектаклінде (Д.Фурмановтың шығармасы бойынша) жазушы Фурмановтың рөлін ойнады.
* 1926–1930 жылы режиссер ретінде [[Әуезов]]тің “Қарагөзін”, [[Николай Васильевич Гоголь|
Н.Гоголь]]дің “Үйленуін” (Қожамқұловпен бірге) және Ж.Шаниннің “Шахтасын” қойды.
* 1927 жылы Мәскеуде өткен этнографиялық концертке қатысты. Сондай-ақ, Жандарбеков қазақтың тұңғыш ұлттық музыка театрының (Қазақ опера және балет театры) іргетасын қалаушылардың бірі болды. Қазақ операларына арқау болған халық әндерін сұрыптауда Е.Г.Брусиловскийге көп көмек көрсетіп, тұңғыш қазақ операларының жазылуына ықпал етті. Ол Бекежан, Тарғын, Жалбыр (Брусиловскийдің “[[Қыз-Жібек]]”, “[[Ер Тарғын]]”, “Жалбыр” операларында), Тито (З.П. Палиашвилидің “Даисиында”), Ағаларбек (М.М.Магомаевтың “Наргизінде”), Готный (П.И. Чайковскийдің “[[Евгений Онегин]]інде”), Ямадари (Дж. Пуччинидің “Чио-Чио-Санында”), т.б. партияларды орындап, актерлік, әншілік шеберлігін әр қырынан танытты.

Жандарбековтың үздік опералық партияларының бірі — “Қыз-Жібек” операсындағы Бекежан. Әнші Бекежанның қиыннан жол табар айла-тәсілдерін, өткір де қызба мінезі мен қайшылыққа толы ішкі жан дүниесін сан түрлі бояумен ашып, әсерлі сомдады. Жандарбеков режиссер ретінде Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, “[[Ер Тарғын]]”, “[[Гвардия, алға]]”, А.Жұбанов пен Л.Хамидидің “[[Абай]]”, М.Төлебаевтың “[[Біржан — Сара]]” (КСРО Мемлекетінің сыйлығы, 1949), Ж.Бизенің “[[Кармен]]”, Қ.Қожамияровтың “Назугум” операларын қойды. Киноға түсіп, Жақас (“Амангелдіде”, 1939), Қадырбай (“Жамбылда”, 1953), Садық (“Біз Жетісуданбызда”, 1958), Ережеп (“Өмір жолында”, 1959), т.б. рөлдерде ойнады.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

1938 жылдан киноға түсе бастады:
* Жанас ("Аманкелдіде"),
* Қадырбай ("Жамбылда", 1952)
* Садық ("Оның заманы туадыда", 1957)
* Сары молда ("Біз Жетісуданбызда", 1958)
* Ережеп ("Өмір жолында", 1959) т. б.

Ол пед. қызметпен де шұғылданды (1949). 1961 жылдан Құрманғазы атындағы өнер институтының опералық даярлық кафедрасының меңгерушісі болды.

== Фильмографиясы ==
*1938 - ''[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]'' - ''Жақас''
*1952 - ''[[Жамбыл (фильм)|Жамбыл]]'' - ''Қадырбай''
*1957 - ''[[Оның уақыты келеді]]'' - ''Садық''
*1958 - ''[[Біз - Жетісуданбыз]]'' - ''Сарымолда''
*1959 - ''[[Өмір жолында]]'' - ''эпизод''
*1960 - ''[[Сенің достарың]]'' - ''партия обкомының секретарі''
*1964 - ''[[Алдар көсе (фильм)|Алдар көсе]]'' - ''Жаманбай''
*1966 - ''[[Менің арманым]]'' - ''эпизод''
*1966 - ''[[Қилы кезеңде]]'' - ''эпизод''
*1968 - ''[[Балалық шаққа саяхат]]'' - ''Бақшабай''

== Марапаттары ==
* [[КСРО Мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты (1949)
* [[Ленин]] ордені
* [[Еңбек Қызыл Ту]]
* “[[Құрмет белгісі]]” ордендерімен марапатталған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:7 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:9 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:КСРО театр режиссерлері]]
[[Санат:XX ғасыр театр режиссерлері]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан опера әншілері]]
[[Санат:КСРО опера әншілері]]
[[Санат:XX ғасыр опера әншілері]]
[[Санат:КСРО музыка педагогтары]]
[[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]

{{Bio-stub}}

Құрманбек Жандарбеков

2026-05-01T10:14:59Z

Құрманбек Жандарбеков

2026-05-01T10:14:59Z

Құрманбек Жандарбеков

2026-05-01T10:14:59Z

Құрманбек Жандарбеков

2026-05-01T10:14:59Z

Дедоплис-Цкаро

2026-04-14T00:12:14Z

CommonsDelinker: «:File:Dedoplistskaro_and_Mt_Ilia.jpg» деген «:File:Dedoplistsqaro_and_Mt_Nikoratsikhe.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Дедоплис-Цкаро
|шынайы атауы = {{lang-ka|დედოფლისწყარო}}
|сурет = Dedoplistsqaro and Mt Nikoratsikhe.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Грузия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =27 |lat_sec =54
|lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =06 |lon_sec =16
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Аймақ
|аймағы = Кахетия аймағы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Муниципалитет
|ауданы = Дедоплисцкаро муниципалитеті
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1803
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1926 жылға дейін — Патша құдықтары 1991 жылға дейін — Цители-Цкаро
|статус алуы = 1963
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 800 ± 1
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 5940
|санақ жылы = 2026
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +4:00
|DST =
|телефон коды = +995 (356)
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Дедоплис-Цкаро''' ({{lang-ka|დედოფლისწყარო}}) — [[Грузия]]ның оңтүстік-шығысындағы қала, [[Кахетия аймағы]]ндағы [[Дедоплисцкаро муниципалитеті]]нің орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3278-goroda-i-regiony-gruzii.html|title=Города и регионы Грузии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-1|lang=}}</ref>
Дедоплис-Цкаро қаласының халқы 2026 жылы 5940 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ge/population-of-dedoplis-tskaro-10790.html|title=Население Дедоплис-Цкаро|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-1|lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттамасы ==
[[Тбилиси]]ден оңтүстік-шығысқа қарай 115 км жерде. Теңіз деңгейінен 800 метр биіктікте орналасқан бұл аймақ Иори үстіртін, Шираки жазықтарын және Элдари аңғарын қамтиды.<ref>{{citeweb|url=https://www.georgianholidays.com/ru/attraction/cities-and-towns/dedoplistskaro|title=Город Дедоплисцкаро|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-1|lang=}}</ref>

== Тарихы ==
Кеңес дәуіріндегі қаланың атауы Цители-Цкаро «қызыл бұлақтар» деп аударылады. Патшалық дәуірінде қала «патша құдықтары» деп аталған.

1930 жылдары грузинше атауына бейімделген Цители-Цкаро (орысша: Цкаро) нұсқасы енгізілді. Ауыл ауданның әкімшілік орталығына айналды және 1938 қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1963 жылы қала құқығы берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада шарап, ет және сүт өнімдерін өндіреді. Тбилисиден басталатын жолдың соңы болып табылатын теміржол стансасы да бар. Қаланың солтүстік шетінде Хорнабуджи бекінісі орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Грузия қалалары}}

[[Санат:Грузия қалалары]]

Посу-Фунду

2026-03-11T04:05:56Z

CommonsDelinker: «:File:Bandeirapf.jpg» деген «:File:Bandeira_de_Poço_Fundo,_MG.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{Елді мекен
|статусы = муниципалитет
|қазақша атауы = Посу-Фунду
|шынайы атауы = Poço Fundo
|сурет = [[Сурет:CidadePfundo.JPG|330px]]
|жағдайы =
|ел = Бразилия
|елтаңба = Brasaopf3.jpg
|ту = Bandeira de Poço Fundo, MG.jpg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=S |lat_deg=21 |lat_min=46 |lat_sec=51
|lon_dir=W |lon_deg=45 |lon_min=57 |lon_sec=54
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты
|аймағы = Минас-Жерайс
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы
|ауданы = 
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы
|қауым = 
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Карлус Алберту Л. Фагундис Говеия
|құрылған уақыты = 1923
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 474,228
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 1435
|климаты = тропиктік қоңыржай
|ресми тілі =
|тұрғыны = 16 132
|санақ жылы = 2006
|тығыздығы = 34
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -3
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Посу-Фунду''' ({{lang-pt|Poço Fundo}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Минас-Жерайс (штат)|Минас-Жерайс]] штатында орналасқан. [[Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс (мезорегион)|Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Алфенас (микрорегион)|Алфенас]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16 132 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 474,228 км² шамасында. Халық тығыздығы — 34 адам/км².

== Тарихы ==
Қала [[1923 жыл]]ы құрылған.

{{Алфенас микрорегионының муниципалитеттері}}
{{brazil-geo-stub}}

[[Санат:Минас-Жерайс елді мекендері]]

Бақша дақылдары

2026-02-18T20:09:42Z

CommonsDelinker: «:File:Cantaloupes.jpg» деген «:File:Cucumis_melo_var._reticulatus_(photo_by_Scott_Bauer).jpg» дегенмен алмастырылды.

[[Сурет:Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg|thumb| alt=A.]]

[[Сурет:Watermelon-2.JPG|thumb| alt=A.]]
[[Сурет:Watermelons1.JPG|thumb| alt=A.]]
[[Сурет:2006-10-18Cucurbita pepo02.jpg|thumb| alt=A.]]

'''Бақша дақылдары''' – [[асқабақ тұқымдасы]]на жататын [[Бір жылдық өсімдіктер|бір жылдық шөптесін өсімдіктер тобы]]. Оған [[қарбыз]], [[қауын]], [[асқабақ]] жатады. Тропиктік және субтропиктік аймақтардан шыққан. Қазақстанның барлық аймақтарында өсіріледі. Бақша дақылдары – бағалы тағамдық және диеталық өнім, дәрілік, сәндік мақсатта, [[мал]] азығы, майлы шикізат ретінде пайдаланылады. Бақша жемістерінің құрамында қант, көмірсу, витаминдер, минералды заттар, органик. қышқылдар көп. Сондай-ақ олар емдік қасиеті жағынан, жұғымдылығы, сіңімділігі және диеталық қоректілігі жағынан пайдалы. Бақша дақылдарының жемістері тағамға көктей немесе өңделген түрінде қолданылады. Қарбызды тұздауға болады, ал қарбыз балы кондитерлік өндірісте пайдаланылады, қауыннан [[қауынқақ]], [[қауынқұрт]], [[қауынбал]] (бекмес) жасайды.

Бақша дақылдарының тұқымдары бір-біріне анатомикалық құрылысы, химикалық құрамы, физиология-биохимилық процестері, пісіп-жетілуі, өсіп-өнуі ұқсас келеді. Олардың қос жарнақты тұқымдарының өнгіштігі өте жоғары (98 – 100%), ұзақ (8 – 10 жыл) сақтауға болады. Бақша дақылдарының жер асты жүйесі кіндік тамырлы, негізгі тамырдан және жанама тамыршалардан тұрады. Сабақтары өсу процесінде жоғары өрмелейді, жайыла өседі немесе тік бұталы болып келеді.

Аталық, аналық гүлдерінің дара, қос және аралас 3 түрі кездеседі. Алдымен аталық, содан кейін аналық гүлдері гүлдейді. Жемістері көптұқымды, жидек тәрізді, салм. 80 кг-ға дейін (асқабақ) жетеді. Бақша дақылдары тұқымының өсіп-өнуі үшін [[қарбыз]]ға 15 – 17°С, [[қауын]]ға 14 – 16°С және [[асқабақ]]қа 10 – 13°С температура қажет. Сондықтан Бақша дақылдарын себуді асқабақтан бастайды. Себу алдында егістікті суғарады. Қауын мен қарбыздың тұқымы 3 – 6 см, ал асқабақтың тұқымы 6 – 8 см тереңдікке егіледі. Себу жұмыстарын ерте пісетін сорттардан бастайды. Піскен өнім уақытында жиналса, түптегі келесі жемістер тезірек пісіп-жетіледі. Бақша дақылдарының жиі кездесетін ауруларына солу немесе [[фузариоз]], кәдімгі ақ ұнтақ, жалған ақ ұнтақ, [[антракноз]], ал [[ЗИЯНКЕСТЕР|зиянкестеріне]] зиянды [[көбелек]], [[бұзаубас]], т.б. жатады. Олармен күресу үшін агротехникалық, биологиялық және химиялық шаралар қолданылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Өсімдіктер]]

{{stub}}

Мұхамедназар Гапуров

2026-02-18T17:57:35Z

CommonsDelinker: «:File:Flag_of_the_Turkmen_Soviet_Socialist_Republic_(1953–1973).svg» деген «:File:Flag_of_the_Turkmen_Soviet_Socialist_Republic_(1953–1974).svg» дегенмен алмастырылды.

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Мұхамедназар Гапурұлы Гапуров
| Шынайы есімі = {{lang-tk|Muhammetnazar Gapurowiç Gapurow}}
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы = Гапуров 1980 жылы

| Титулы = [[Түрікменстан үкімет басшыларының тізімі|Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы]]
| Ту = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1953–1974).svg
| Ту2 = Emblem of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Turkmenistan (1991–1992).svg
| Басқара бастады = 26 наурыз 1963
| Басқаруын аяқтады = 25 желтоқсан 1969
| Ізашары = [[Әбді Анналиұлы Анналиев|Әбді Анналиев]]
| Ізбасары = [[Ораз Назарұлы Оразмұхаметов|Ораз Оразмұхаметов]]

| Титулы_2 = [[Түрікменстан Коммунистік партиясы|Түрікменстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]
| Ту_2 = Emblem of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Turkmenistan (1991–1992).svg
| Ту2_2 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1953–1974).svg
| Басқара бастады_2 = 24 желтоқсан 1969
| Басқаруын аяқтады_2 = 21 желтоқсан 1985
| Ізашары_2 = [[Балыш Өуезұлы Өуезов|Балыш Өуезов]]
| Ізбасары_2 = [[Сапармұрат Атаұлы Ниязов|Сапармұрат Ниязов]]

| Туған күні = 15.2.1922
| Туған жері = [[Түрікменабат|Шаржау]], {{туғанжері|Лебап уәлаяты|Лебап уәлаятында}}, [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған кездегі есімі =
| Қайтыс болған күні = 13.7.1999
| Қайтыс болған жері = Берзенги ауылы, {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}}, [[Түрікменстан]]
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік партиясы|КОКП]] (1944–1991)
| Білімі =
| Мамандығы =
| Ғылыми дәрежесі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =

| Атағы = [[Аға сержант]]
| Қызмет еткен жылдары = 1941–1944
| Құрамында болды = {{Байрақ|КСРО}}
| Әскер түрі =
| Шайқасы = [[Ұлы Отан соғысы]]

| Марапаттары = {{Қатар|{{Ленин ордені}}|{{Ленин ордені}}|{{Ленин ордені}}}}
{{Қатар|{{Ленин ордені}}|{{Ленин ордені}}|{{I дәрежелі Отан соғысы ордені}}}}
{{Қатар|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}}}
{{Қатар|{{Құрмет Белгісі ордені}}|{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}|{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}}}
{{Қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}}}
{{Қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}|{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}}}}
{{Қатар|{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}}}
}}
'''Мұхамедназар Гапурұлы Гапуров''' ({{lang-tk|Muhammetnazar Gapurowiç Gapurow}}, [[15 ақпан]] [[1922 жыл]], [[Түрікменабат|Чарджау]], қазіргі [[Лебап уәлаяты]] – [[13 шілде]] [[1999 жыл]], [[Ашхабад]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] мемлекеттік, партиялық қайраткер, [[Түрікменстан үкімет басшыларының тізімі|Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы]] (1963–1969), [[Түрікменстан Коммунистік партиясы|Түрікменстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] (1969–1985) және [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері.

1954 жылы Шаржау педагогикалық институтын сырттан оқып бітірген Гапуров 1944 жылдан 1991 жылға дейін [[КОКП]] мүшесі болған. 1943–1944 жылдары мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1948-1956 жылдары Шаржау облысы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]] комитетінің бірінші хатшысы, Түрікменстан ЛКСМ ОК-нің хатшысы, 1963–1969 жылдары [[Түрікменстан үкімет басшыларының тізімі|Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің хатшысы]], КОКП XXII- және XXIV-съездерінің делегаты. Партияның XXIII-съезінде КОКП ОК мүшелігіне кандидат, XXIV-съезінде КОКП ОК-нің мүшелігіне сайланды. VI–VIII-сайланған [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, 5 мәрте Ленин орденімен және басқа да түрлі кеңестік медаль-ордендермен марапатталған.

== Дереккөздер ==
Қазақ энциклопедиясы

Төреқұл Жанұзақов

2026-02-18T05:17:08Z

CommonsDelinker: «:File:Coats_of_arms_of_the_Russian_SFSR_(1918-1920).svg» деген «:File:Emblem_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1918–1920).svg» дегенмен алмастырылды.

'''''{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Төреқұл Жанұзақұлы
| Шынайы есімі = {{lang-ky|Төрөкул Жанузак уулу}}
| Суреті = Törökul Zhanuzakov.jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Ташкент, 1920 ж.
| Титулы = Түркістан Республикасының Бас Атқарушы комитетінің төрағасының орынбасары
| Ту = Turkestan Autonomous SSR Flag.svg
| Ту2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
| Реті = 1
| Басқара бастады = [[1920]]
| Басқаруын аяқтады = [[1921]]
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Президент =
| Премьер =
| Титулы_2 = Сырдария облыстық кеңесінің мүшесі
| Ту_2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
| Ту2_2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
| Реті_2 = 1
| Басқара бастады_2 = [[1917]]
| Басқаруын аяқтады_2 = ?
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Туған күні =1893
| Туған жері = [[Талдыбұлақ (Жамбыл облысы)|Талдыбұлақ]], [[Әулиеата уезі]], [[Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]]
| Қайтыс болған күні = 1921
| Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары|Ферғана облысы]], [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АҚСР]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = Жанұзақ Қанаев
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Түркістан коммунистік партиясы]] → [[Түркістан ұлттық бірлігі|Туркiстан Ұлттық Бiрiлiгi]]
| Білімі = Меркі орыс-түземдік мектеп
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Төреқұл Жанұзақов''' ({{lang-ky|Төрөкул Жанузак уулу}} {{IPA|[tʲɵrʲɵkuɫ ʤɐnʊzɑk uɫʊ]}}; лақап аты '''Қанаев'''; [[1893]], [[Талдыбұлақ (Жамбыл облысы)]], [[Әулиеата уезі]], [[Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] — [[1921]], [[Ферғана аңғары|Ферғана облысы]], [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АҚСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]) — Түркістан мемлекет қайраткері және саясаткер, Сырдария облыстық кеңесінің мүшесі, Түркістан Республикасының Бас Атқарушы комитетінің төрағасының орынбасары, Түркістан ВЧК органдарының басы, ТКП Орталық комитетінің хатшысы, Жетісу облысының босқын қырғыз-қазақтарын туған жеріне орналастыру ісін жүргізу жөніндегі Түркатком Айрықша Комиссиясының төрағасы, Түркістан [[Түркішілдік]]тің қозғалысының негізгі ұйымдастырушылары мен жетекшілерінің бірі, [[Түркістан ұлттық бірлігі|«Туркiстан Ұлттық Бiрiлiгi»]] (TMB) құпия саяси ұйымның мүшесі.

Бұратаналарды соғыстың қара жұмыстарына алу жайында жарияланған белгілі патша жарлығы мен соған байланысты орын алған қанды оқиғалар салдарынан 1916-1917 жылдары Қытайға қашуға мәжбүр болып, монархияны халық өкіметі алмастырды деген хабар тиісімен жөңкіліп кері оралып жатқан Жетісу облысының босқын қырғыз-қазақтарын туған жеріне орналастыру ісін жүргізу жөніндегі Түркатком Айрықша Комиссиясының төрағасы.

[[Сурет:Flag of Turkestan.svg|thumb|left|Комиссия байрақтың түсі үшін Салчұк, Қараханид пен Темір мемлекеттерінің қызыл туларының түсін таңдады. Ортасында айшық пен жұлдыз орын алған байрақта тоғыз жолақ орын алды. Бұл жолақтардың бесі қызыл, төрті ақ түсті еді. Сондай-ақ сабында бөрі басы болған тудың төрт шетіне көгілдір жолақ жүргізілді. Бұл жолақтың түсі болса, Шыңғыс ханның туынан алынған еді.]]Ұлттық азаттық күресін жүргізген Түркістан ұлттық одағы ұйымы 1920 жылы, 5-7 қыркүйекте Самарқанда өткізген ІІ- құрылтайында бір тұтас Түркістанның ұлттық жалауының түсі мен түрін қабылдаған еді. Осы жалауды жасаған комиссияның құрамында Зекі Уәлиді, Төреқұл Жанұзақов және Мунаууар Қари сынды сол кездің маңызды мемлекет қайраткерлері мен зиялылары бар еді.

Түркістан өлкесіндегі қазақ-қырғыздарының 1917 жылы 2-5 тамыз аралығында Ташкент қаласында өткен съезге Сырдария облысының Перовск, Черняев, Қазалы, Әулиеата, Ташкент уездерінен және Ферғана облысының Әндіжан уезінен 82 өкіл қатысты. Олардың қатарында Т.Жанұзақов Түркістан секілді қайраткері да болды.

Бүкілресейлік құрылтай жиналысына сайлауға дайындалуға және ана тілінде газет шығаруға атсалысуға шақырған «Ақ қалпақты қырғызға» атты мақаласы «Бірлік туы» газетінде жарияланды. «Русияға қараған барлық халықты 160 миллион десек, Құрылтай жиналысына 800 өкіл жиналса керек. Соның ішінде ақ қалпақты қырғыздың сыбағасына, егер санымыз екі миллионға жетсе, он өкіл тиетін жөні бар. Ферғанада қырғыз − 13 болыс, Жетісуда − 20 болыс, Сырдарияда − 13 болыс. Ташкентке адамдарыңды жіберіңдер, әр болыстан бір-екі адамнан келе берсе болады. Қаралатын мәселелер көп. …Қазір ең керектісі − қырғыз тілінде газет шығару. Әзірге біз қазақ бауырларымызға міңгесіп отырмыз».

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://abai.kz/post/11158
* https://abai.kz/post/12474
* http://iie.kz/?page_id=384&lang=ru
* http://www.netref.ru/trsin-jrtbaj-ranim-alash-v6.html?page=25{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.engime.org/azastan-respublikasindafi-ltti-ideyani-aliptasuini-negizi-atti.html?page=20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116030248/http://engime.org/azastan-respublikasindafi-ltti-ideyani-aliptasuini-negizi-atti.html?page=20 |date=2021-01-16 }}
* http://www.elarna.com/m/koru_kk.php?id=652958

== Дереккөздер ==
* Жанұзақов Т., Ғалымбеков Қ. Ақ қалпақты қырғызға // Бірлік туы. – 1917. – 29 август.
* З.С.Тоқбергенова. ТҮРКIСТАН ӨЛКЕСIНДЕГІ «ӘСКЕРИ КОММУНИЗИМ». САЯСАТЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛДАРЫ // Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қаласы
* Жамбыл облыстық мемлекеттiк мұрағаты. - Қор-384, тiзбе-1, iс-9, 54 п.
* [https://qamba.info/site/book/online/qazaq-ult-azattyq-qzghalysy-ii-kitap/content/content_6.xhtml/ Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. ІІ кітап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108175123/https://qamba.info/site/book/online/qazaq-ult-azattyq-qzghalysy-ii-kitap/content/content_6.xhtml/ |date=2018-01-08 }}
* [http://kzref.org/alash-baspasi.html?page=23#%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%9A%D2%AE%D0%A8%D0%86 ИМАН КҮШІ - «алаш» баспасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108180030/http://kzref.org/alash-baspasi.html?page=23#%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%9A%D2%AE%D0%A8%D0%86 |date=2018-01-08 }}
* Махаева А.Ш. Қазақ комитеттерi. Канд.дисс. А, 1995, 143 б.
* Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Құрастырған К.М.Ілиясова. Астана: Астана полиграфия, 2007. 4 том, 36 б.
* «МӘҢГІЛІК ЕЛ» ЖӘНЕ «АЛАШ» ИДЕЯЛАРЫНЫҢ САБАҚТАСТЫҒЫ МЕН ӨМІРШЕҢДІГІ - Сарыбеков М.Н.– М.Х. Дулати атындағы ТарМУ ректоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор
* [http://www.korkyt.kz/Imdo/Docs/1.pdf Шоқай М. Шығармаларының толық жинағы. 12-томдық. 1-том. –Алматы: Дайк-Пресс, 2012. I т. – 544 б.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қырғызстан саясаткерлері]]
[[Санат:Меркі ауданында туғандар]]
[[Санат:Түркістан Республикасы мемлекеттік қайраткерлері]]

Лев Давидович Троцкий

2026-02-18T05:13:33Z

{{мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Лев Троцкий|Шынайы есімі={{lang-ru|Лев Троцкий}}|Суреті=Лев Давидович Троцкий.jpg|Атауы=''Прожектор'' журналынан алынған Троцкий суреті, 1924|Титулы=[[КСРО Қорғаныс министрлігі|Әскери және Теңіз істерінің Халық Комиссары]]|Ту=Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg|Ту2=Flag of the Soviet Union (1924).svg|Басқара бастады=14 наурыз 1918|Басқаруын аяқтады=25 қаңтар 1925|Премьер=[[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]|Ізашары=[[Николай Ильич Подвойский|Николай Подвойский]]|Ізбасары=[[Михаил Васильевич Фрунзе|Михаил Фрунзе]]|Титулы_2=[[КСРО Сыртқы істер министрлігі|РКФСР Сыртқы істерінің Халық Коммисары]]|Ту_2=Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|Ту2_2=Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg|Премьер_2=[[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]|Ізашары_2=''лауазым құрылды'', [[Ресей республикасы]]ның Сыртқы істер министрі ретінде [[Михаил Иванович Терещенко|Михаил Терещенко]]|Басқара бастады_2=9 қараша 1917|Басқаруын аяқтады_2=13 наурыз 1918|Ізбасары_2=[[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]]|Титулы_3=[[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы]]ның мүшесі|Ту2_3=Flag of Russia.svg|Ту_3=Russian coa 1917 vrem.png|Басқара бастады_3=25 қараша 1917|Басқаруын аяқтады_3=20 қаңтар 1918|Ізашары_3=''Жиналыс құрылды''|Ізбасары_3=''Жиналыс ыдырады''|Бірігіп басқарушы1_3=Гуковский, Кобяков, Леонтьев, Соколов, Ермаков, Пашин, [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкий]], Валентинов|Титулы_4=[[Петроград кеңесі]]нің төрағасы|Ту_4=Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|Ту2_4=Flag of Russia.svg|Басқара бастады_4=7 (20) қыркүйек|Басқаруын аяқтады_4=13 (26) желтоқсан 1917|Ізашары_4=[[Николай Семёнович Чхеидзе|Николай Чхеидзе]]|Ізбасары_4=[[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьев]]|Титулы_5=[[КОКП ОК саяси бюросы|ОК Саяси Бюросы]]ның мүшесі|Ту_5=КПСС.svg|Ту2_5=Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg|Басқара бастады_5=10 қазан 1917|Басқаруын аяқтады_5=23 қазан 1926|Туған кездегі есімі=Лев Давидович Бронштейн|Қайтыс болған күні=21.8.1940|Қайтыс болған жері=[[Койоакан]], {{қайтысболғанжері|Мехико|Мехикода}}, [[Мексика]]|Туған жері=[[Береславка (Украина)|Яновка]], [[Елисаветгард уезді]], [[Ресей империясы]]|Партиясы= [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] (РСРДП) (1898–1917) [[Межрайонцы]] (1917) [[Сурет:КПСС.svg|30px]] [[КОКП]] (1918–1927)|Туған күні=7.11.1879|Жұбайы=1) Александра Соколовская (1899 үйл.–1902 ажыр.) 2) Наталья Седова (1903 үйл.)|Балалары=Зинаида Волкова Нина Невельсон Лев Седов Сергей Седов|Қолтаңбасы=Leon Trotsky Signature.svg|Азаматтығы={{ту|Ресей}} [[Ресей империясы|Ресейлік]] (1879–1917) {{ту|КСРО}} [[КСРО|Кеңестік]] (1917–1932) [[Апатрид]] (1932–1937) {{ту|Мексика}} [[Мексика]]лық (1937–1940)}}
'''Лев Давидович Троцкий''' (шын аты — '''Лейба Давидович Бронштейн'''; [[7 қараша]] [[1879 жыл|1879]], [[Яновка]], [[Харьков губерниясы]] – [[21 тамыз]] [[1840 жыл|1940]], [[Мехико]]) — [[Орыстар|орыс]]-[[Украиндар|украин]] революционері, саясаттанушысы және саясаткері. Идеологиялық тұрғыдан [[Марксизм|марксист]], оның идеологияға жасаған дамуы [[троцкизм]] деп аталады.

== Өмірбаяны ==
* 1897 жылы Одессадағы реалды уч-щені бітірген. Училищеде оқып жүргенде “Оңтүстік орыс жұмысшыларының одағы” атты астыртын ұйымға мүше болып, [[марксизм]] ілімін насихаттауға белсене қатысады.

Троцкий пермоненттік революцияның ұстамды болған. Оның басты жауы- [[Сталин]] болған. Тағы Троцкий [[КСРО]]- да демократизация істеу керек айтты.

Троцкий " Перманенттік революцияны теориясы", " История русской революции" деген кітаптар жазған.

Коммунистер Ресейдің 1 дүниежүзілік соғысқа қатысып әлсіреген тұсында орайшылдықпен билікті тартып алған Қазан төңкерісінің жетекшілерінің бірі. Ленин қайтыс болғанан кейін Сталин жүргізіп отырған саясатқа қарсы шығып, оның саяси бәсекелесіне айналды.

1924 РК (б)П тарапынан (ұсақ буржуазиялық ауытқушылық) ретінде айыпталып,оны жақтаушылар(троцкийшілер)деп аталады.1927 жылы партия қатарынан шығарылды. 1929 жылы ОГПУ-дің шешімімен КСРО аумағынан аластатылды. Өмірінің ақырына дейін Стамбул маңында, Францияда, Норвогияда, Мехико тұрды .

1940 жылы НКВД-ның арнайы жіберген агенті Р.Меркадердің қолынан қаза тапты. Ол Троцкийді тауға шығушылардың мұз шабатын балғасымен басынан ұрып өлтірген болатын. Р. Маркадер 20 жыл Мексика түрмесінде жатып шыққан соң 60 жылдарда КСРО-ға келіп, Кеңес одағының батыры атанып, Ленин орденімен марапатталады.

* 1898 жылы патша өкіметі оны тұтқынға алып, [[Иркутск губерниясы]]на жер аударды.
* 1900 жылы айдаудан қашып, Лондонға [[Ленин|В.И. Ленинмен]] және өзге де ресейлік революционер-эмигранттармен тығыз байланыс орнатты.
* 1903 – 1905 жылы РСДЖП-ның белсенді мүшесі ретінде оның [[большевиктер]] мен [[меньшевиктер]] фракциясына бөлінуіне қарсы шығып, партияны қайта бірігуге шақырды. Ресейде болатын революция дүние жүзі пролетариатын оятып, социологиялық революцияға ұласады деген “перманентті” (үздіксіз) революция теориясын ұсынды.
* 1905 – 1907 жылы Ресейге оралып, Петербург жұмысшы депутаттары кеңесіне жетекшілік етті, оның органы “Известия” газетінің редакторы қызметін атқарды.
1908 – 1912 жылы Венада шығып тұрған “Правда” газетінің редакторы болды.
* 1912 жылы меньшевиктермен бірлесуді жақтауына байланысты Ленин тарапынан айыпталып, большевиктер партиясы қатарынан шығарылды.
* 1914 жылы меньшевик П.В. Мартовпен бірлесіп, Парижде “Наше слово” газетін шығарды. Бұл газет 1-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты француз өкіметі тарапынан немістердің мүддесін жақтаушы ретінде айыпталып, Троцкий Франциядан қуылды.
* 1916 жылы Троцкий АҚШ-қа барып, онда “Новый мир” атты газеттің редакциясында қызмет етті.
* 1917 жылы мамырда Ресейге оралып, Петербор жұмысшы және солдат депутаттары кеңесіне төрағалық етті. Большевиктер партиясы қатарына қайта қабылданып, оның Орталық Коммитетіне мүше болып сайланды.
* [[Қазан төңкерісі]] жетекшілерінің бірі болды. Қазан төңкерісінен кейін 1917 – 1918 жылы РКФСР Сыртқы істер халық комиссары болды.
* 1918 – 1925 жылы Әскери істер халық комиссары, Революциялық әскери кеңестің төрағасы болды. [[Қызыл Армия]]ның негізін қалап, [[Азамат соғысы]] жылдарында оның майдандағы қимылдарына жетекшілік етті. Қызыл террордың жүргізілуін қолдап, кеңестік билікке наразылық танытушыларды аяусыз жазалауды ұйымдастырды. Ленин қайтыс болғаннан кейін [[Сталин|И.В. Сталин]] жүргізіп отырған саясатқа қарсы шығып, оның саяси бәсекелесіне айналды.
* Троцкийдің саяси ұстанымдары 1924 жылы РК(б)П тарапынан “ұсақ буржуазиялық ауытқушылық” ретінде айыпталып, оны жақтаушылар “троцкишілдер” деп бағалады.
* 1927 жылы Троцкий партия қатарынан шығарылып, Алматыға жер аударылды. Мұнда ресми билікке оппозицияда болған қазақ қайраткерлерімен байланыс орнатты.
* 1929 жылы ОГПУ-дің шешімімен КСРО аумағынан аластатылды.
* Ол 1933 жылға дейін Стамбұл маңындағы аралда, 1933 – 35 жылы Францияда, 1935 – 37 жылы Норвегияда тұрды.
* 1937 жылы [[Мексика]] президенті [[Карденас]]тың шақыруымен Мехико қаласына барып орналасты. Ол эмиграцияда жүріп, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйені сынауды одан әрі жүргізді. НКВД-ның арнайы жіберген испандық агенті Р.Меркадердің қолынан қаза тапты.

1940 жылы 20 тамызда Мексикада паналап жүрген Троцкийдің қасына қолжазба көрсетуге НКВД жендеті Рамон Меркадер келеді. Троцкий қолжазбаны оқып тұрғанда Рамон оның басынан шыңға шығушылардың мұз шабатын балтасымен бірақ ұрады. Ауыр жараланған Троцкий келесі күні жан тапсырады. Рамон Мексика түрмесінде 20 жыл жатып, босаған соң КСРО ға келеді. НКВД басшысы оған тіке жолығып, оған КСРО-ның батыры атағы беріліп, Ленин орденімен марапатталады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

== Алматыға жер аударылуы және КСРО-дан жер аударылуы, шетелдегі өмірі ==
1928 жылы 18 қаңтарда Троцкий Ярославль вокзалына күштеп жеткізіліп [[Алматы]]ға жіберілді. Оның онсыз да аз ғана жақтастары да КСРО-ның шалғай аймақтарына жер аударылды. Қуғында ол естеліктерімен жұмыс істей бастады. Сондай-ақ, енді көп уақыт басқа жер аударылғандармен хат алмасуға, елдің саяси өміріндегі өзекті оқиғаларды, биліктің іс-әрекеттерін зерделеу, талдау, «большевик-лениншілер» бағытын әзірлеуге арналды. 1928 жылы 26 қарашада Бүкілодақтық коммунистік (большевиктер) Орталық Комитетінің Саяси бюросы Сталиннің ұсынысы бойынша «Троцкийдің контрреволюциялық қызметі туралы» мәселені талқылады; шешім «арнайы қалтаға» жіберілді

Троцкий саяси қызметті толығымен тоқтатуды талап еткен Сталиннің ауызша берген ультиматумын жазбаша түрде қабылдамаған соң, 1929 жылы 7 қаңтарда Саяси Бюро бұл мәселе бойынша: «Кеңес үкіметіне қарсы әрекеттер үшін шетелге жіберу» деген шешім қабылдады. 1929 жылы 18 қаңтарда ОГПУ алқасының арнайы отырысында Троцкийді КСРО-дан шығару туралы шешім қабылданды. Оған жеке мұрағатындағы материалдарды өзімен бірге алуға рұқсат етілді.

== Сілтеме ==
<references />

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Совет одағы]]
[[Санат:1879 жылы туғандар]]

Кемин

2026-02-15T00:56:07Z

CommonsDelinker: «Chabdan_Batir_-_Munhoven2011.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Josve05a [[commons:File:Chabdan_Batir_-_Munhoven2011.jpg|ж

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Кемин
|шынайы атауы = {{lang-ky|Кемин}}
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150px
|ту ені = 170px
|lat_deg= 42|lat_min= 47|lat_sec=10
|lon_deg= 75|lon_min= 41|lon_sec=30
|CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Облыс
|аймағы = Шу облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы = Кемин ауданы
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Әбдівалиев Қайрат Замирбекұлы
|құрылған уақыты = [[1912]]
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Быстроветское, Быстровка
|статус алуы = [[2012]]
|жер аумағы = 21,1
|биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі
|орталығының биiктігі = 1 123
|климаты =
|ресми тілі = Қырғыз тілі
|тұрғыны = {{өсім}}9 400
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 3135
|пошта индексі = 722110
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі = ru
|сайт тілі 2 = ky
}}
'''Кемин''' ({{lang-ky|Кемин}}; 1992 жылғы 6 наурызға дейін — ''Быстровка''<ref>{{cite web|title=Қырғыз Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 6 наурыздағы №829-XII қаулысы «Шу облысының Кемин және Сокулук аудандарындағы кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің атауын өзгерту туралы»|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30221284|publisher=Параграф|access-date=2020-05-01|lang=ru|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702204749/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30221284|url-status=live}}</ref>) — [[Қырғызстан]]дағы қала. [[Шу облысы]]ндағы [[Кемин ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиялық орны ==
[[Шу (өзен)|Шу]] өзенінің бойында, [[Бішкек]] қаласынан шығысқа қарай 95 км жерде орналасқан.

== Инфақұрылымы ==
Қалада орта мектеп, аурухана,емхана,дүкендер, мейрамхана, клуб, наубайхана, орталық сауда орталығы және басқа да салалары бар.

== Халқы ==
Кемин қаласының тұрғыны 9400 адамға жетті (2017 жылғы санақ бойынша)
Қаланың халық саны әр жыл сайын:
{| class="wikitable"
! Жыл !! Халық саны
|-
| 1959 || 7 198
|-
| 1970 || {{өсім}}10 302
|-
| 1979 || {{өсім}}12 204
|-
| 1989 || {{өсім}}13 937
|-
| 1999 || {{құлдырау}}11 401
|-
| 2009 || {{құлдырау}}8 169
|-
| 2017 || {{өсім}}9 400
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Кемин ауданы елді мекендері]]

Кемин

2026-02-15T00:56:07Z

CommonsDelinker: «Chabdan_Batir_-_Munhoven2011.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Josve05a [[commons:File:Chabdan_Batir_-_Munhoven2011.jpg|ж

Қалқаман Айымғазыұлы Сарин

2026-02-09T08:55:55Z

CommonsDelinker:

{{Тұлға
|Есімі=Қалқаман Сарин
|Туған жері = [[Абай облысы|Семей облысы]], {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Арқат ауылдық округі|Архат ауылы]]
|Туған күні=02.01.1978
|Азаматтығы={{KAZ}}
|Сурет=
|Ұлты=[[қазақтар|Қазақ]]
|Шынайы есімі=Қалқаман Айымғазыұлы Сарин
}}
'''Қалқаман Айымғазыұлы Сарин''' ([[2 қаңтар]] [[1978 жыл]], [[Абай облысы|Семей облысы]], {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Арқат ауылдық округі|Архат ауылы]]) — [[ақын]], [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан жазушылар одағының]] мүшесі, Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитетіне қарасты Геральдикалық зерттеулер орталығы директоры.

== Өмірбаяны ==
:1998 жылы Л.Н.Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]н тәмамдаған.
:1998 - 2008 ж.ж. – ҚазҰМА әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының оқытушысы. 2012-2014 жж. – Л.Н.Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]], тарих ғылымдарының магистрі.
:2014-2015 ж.ж. - Л.Н.Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]] ректорының кеңесшісі.
:2013-2015 ж.ж. – «Астана» телеарнасында «Кеш емес» саяси-әлеуметтік ток-шоудың жүргізушісі.
:2016-2017 ж.ж. - «Қазақстан» Ұлттық арнасы «Ой-толғау» танымдық бағдарламасының жүргізушісі.
:2016-2018 ж.ж. - ҚР «Атамекен» Ұлттық Кәсіпкерлер Палатасы жанынан құрылған «Атамекен» пікірсайыс клубының жетекшісі.
:2008-2017 ж.ж.- Л.Н.Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]], Қазақстан тарихы кафедрасының аға-оқытушысы
:2017-2019 ж.ж.- Қазақ радиосында “Қауырсын ғалам” бағдарламасының жүргізушісі <ref>[https://qazradio.fm/kz/programs/10011/ ҚАУЫРСЫН ҒАЛАМ]</ref>.
:2018-2019 ж.ж. - “Шалқар” ұлттық радиосының директоры <ref>[https://qazradio.fm/kz/news/11381/ Шалқар және Қазақ радиосына жаңа басшылық тағайындалды]</ref>.
:2019-2023 ж.ж. - Өскемен қаласы мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі басшысы.
:2024 жылдан бастап ҚР Мәдениет және спорт министрлігі Архив істері және құжаттаманы басқару комитетіне қарасты Геральдикалық зерттеулер орталығы директоры.

=== Жетістіктері ===
:2008 ж. Республикалық «Шабыт» жастар фестивалінің лауреаты.
:2009 ж. Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында 30 тамыз – [[Конституция]] күніне орай өткізілген республикалық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы.
:2010 ж. Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі Тіл комитеті ұйымдастырған «Туған тілім – тұғырым» атты халықаралық мүшәйраның жүлдегері.
:2010 ж. «Алтын қалам» әдеби сыйлығының жүлдегері.
:2012 ж. ҚР Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты.
:2015 ж. Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты.
:2023 ж. 20 қазан Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағы берілді.

=== Шығармашылығы ===
:«Арманымның бейнесі» жыр жинағы (Астана, «Нұра Астана» баспасы, 2011).
:«Жібек сезім – Жүрек сөзім» үнтаспа жинағы (Алматы, «ЕЛ» продюсерлік орталығы, 2011).
:«Құс жолындағы керуен» (Астана, «Профи Медиа» баспасы, 2014)
:«Екеуіміз» (Астана, «Qalamger.kz» баспасы, 2019)
:«Ғазал-ғұмыр» (Алматы, «Дәуір» баспасы, 2021)
:«Мойындау» (Астана, «Фолиант» баспасы, 2022) жыр жинақтарының авторы.
:2011 жыл 2-ші қараша - Астана қаласы Конгресс-холл сарайында Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған «Арманымның бейнесі» атты әдеби-сазды шығармашылық кеші өтті.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Тележүргізушілер]]
[[Санат:Алфавит бойынша ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]

Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев

2026-02-09T08:55:48Z

CommonsDelinker: «Мейрамбек_Беспаев.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Túrelio [[commons:File:Мейрамбек_Бес

{{Музыкант
|Есімі = Мейрамбек Бесбаев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев
|Туған күні = 07.11.1976
|Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]]
|Дауыс түрі =
|Аспабы = Домбыра
|Жанры = лирика
|Лақап аттары =
|Ұжымы = [[МузАРТ]]
|Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]]
[[Қайрат Нұртас]]
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]]
[[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]]
[[Мөлдір Әуелбекова]]
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}
{{!}}} |Сайты =
}}
'''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық {{әнші}}, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Отбасында өзінен бөлек екі қарындасы бар – Айнұр, Гүлнұр. Анасының есімі - Жібек Жолдасова. Жұбайы - Мархабат. Қазіргі таңда қыз бен ұл тәрбиелеуде.

Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады.

1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады.
Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды.

1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] ("Бозторғай", "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің "Өз елім", т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, [[Қазақстан]]ның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген.

2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды.

==Дискография==

* Ән-Термелер
* Аяулыма

==Фильмография==
* 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)''
* 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''
* 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''

==Марапаттары==
* ҚР Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты;
* 2010 жылы "Мәдениет қайраткері" медалімен марапатталды;
* 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды;
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медалімен марапатталды;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]

Ескен Елубаев

2026-02-09T08:55:34Z

CommonsDelinker: «Ескен_Елубаев.webp» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Túrelio [[commons:File:Ескен_Елубаев.webp|жойғ

{{Жазушы
|Есімі = Ескен Елубаев
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Ескен Елубаев
|Лақап аты = Ескен
|Туған күні = 18.02.1942
|Туған жері = [[Қазақ КСР]] [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Қордай ауданы|Қордай ауданында}}, [[Отар (Жамбыл облысы)|Отар]]
|Қайтыс болған күні = 12.02.2017
|Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]] {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[қазақ]]
|Мансабы = [[жазушы]] [[ақын]],
|Шығармашылық жылдары = [[1958]]—[[1984]]
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] [[Орыс тілі]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons = Ескен Елубаев
}}
'''Ескен Елубаев''' — {{туғанкүні|18|02|1942}} жылы, [[Жамбыл облысы]] [[Қордай ауданы]]ндағы [[Отар (Жамбыл облысы)|Отар]] — {{қайтысболғанкүні|12|02|2017}} жылы<ref>[http://qazaqadebieti.kz/9228/esken-elubaev]</ref> [[Қазақстан]] [[Алматы]]. 1958 жылы Отар стансасындағы №529 теміржол орта мектебін бітірген. ҚазМУ-дің филология факультетін 1966 жылы тамамдаған. 1966 жылдан бастап «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде, «Жалын», «Өнер», «Балауса» баспаларында, «Балдырған» журналының бас редакторының орынбасары болып қызмет істеген.

== Өмірбаяны ==
[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref>
{{туғанкүні|18|02|1942}} жылы, [[Жамбыл облысы]] [[Қордай ауданы]]ндағы [[Отар (Жамбыл облысы)|Отар]] стансасында туған.

== Шығармашылығы ==
Ең алғашқы өлеңі 1958 жылы республикалық «Ара» журналында жариялайды.Қырықтан астам кітаптары қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген. «Балабек», «Асар» пьесалары республиканың көптеген театрларында қойылып келеді. «Саған күшік керек пе?» кино-фильмі автордың пьесасы бойынша түсірілген. Шығармалары қазақ және орыс мектептеріне арналған оқулықтарға енген.
*Көк жейде. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1967]];
*Көкпар. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1970]];
*Баламысың деген. Өлеңдер. А., «Жалын», [[1981]];
*Өжет. Пьесалар, тақпақтар. А., «Өнер», [[1984]];
*Кто сильнее? Стихи. А., «Жалын», [[1984]].

== Жетістіктері ==
Негізінде балаларға арнап жазады. Оның «Болатбек» пьесасы республикалық қуыршақ театрында қойылған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (1994). Ұлттық «Астана-Бәйтерек» конкурсының екі дүркін бірінші жүлдегері (2007 — 2008), Халықаралық «Дарабоз» бәйгесінің екінші жүлдегері (2008). «Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған, Мемлекеттік грант иегері. Қазір зейнеткер.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Ақ арыс” баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:18 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]]

Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов

2026-01-22T04:25:34Z

CommonsDelinker: «:File:Emblem_of_Kazakh_SSR.svg» деген «:File:Emblem_of_the_Kazakh_Soviet_Socialist_Republic_(1978–1991),_Emblem_of_Kazakhstan_(1991–1992).svg» дегенмен алмастырылды.

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті = Kuanysh Sultanov (2013, cropped).jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Сұлтанов, 2013 жыл

| Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]] сайланымдарының депутаты
| Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады = 2012
| Басқаруын аяқтады = 2021
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Президент =
| Премьер =

| Титулы_2 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV]] сайланымдарының депутаты
| Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg
| Басқара бастады_2 = 2001
| Басқаруын аяқтады_2 = 2011
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =

| Титулы_3 = [[Қазақстан]]ның [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қытай|Қытай]], [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Солтүстік Корея|Солтүстік Корея]], [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Моңғолия|Моңғолия]] мен [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Вьетнам|Вьетнам]]дағы елшісі
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1995
| Басқаруын аяқтады_3 = 2001
| Ізашары_3 = ''Қытайдағы елші ретінде [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]]''
| Ізбасары_3 = [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]]

| Титулы_4 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]]
| Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg
| Басқара бастады_4 = 18 қаңтар 1993
| Басқаруын аяқтады_4 = 18 наурыз 1994
| Премьер_4 = [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =

| Титулы_5 = 1-[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрі]]
| Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg
| Басқара бастады_5 = тамыз 1991
| Басқаруын аяқтады_5 = қаңтар 1993
| Премьер_5 = [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
| Ізашары_5 = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары_5 = [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]

| Титулы_6 = [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] X–XIII депутаты
| Ту_6 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_6 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Басқара бастады_6 = 1980
| Басқаруын аяқтады_6 = 1995
| Сайлау округі_6 = №115 Жаркент, [[Талдықорған облысы]]

| Туған күні = 12.05.1945
| Туған жері = [[Еңбекші (Панфилов ауданы)|Еңбекші]] ауылы, {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Талдықорған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы = Бекеш Дәулетбаққызы Әділбекова<ref name="qrkke">{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасында кімнің кім екені — 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық |орны= [[Алматы]] |жыл= 2011 |isbn= 978-601-278-473-2}}</ref>
| Балалары = 3 қызы, 2 ұлы бар<ref name="qrkke" />
| Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1968–1991) [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (2001–)
| Білімі = 1) [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] 2) [[Ресей мемлекеттік қызмет академиясы|КОКП ОК Қоғамдық ғылымдар академиясы]]
| Мамандығы =
| Ғылыми дәрежесі = саяси ғылымдардың кандидаты (1996), докторы (2001)
| Қызмет еткен жылдары = 1964–
| Әскер түрі = [[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|25px]] [[Кеңес әскері]]
| Атағы = [[полковник]]
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары = {{Қатар
|{{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{Қатар
|{{2 дәрежелі Барыс ордені}}
|{{Парасат ордені}}
|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Құрмет Белгісі ордені}}
|{{Астана медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
|{{Тыңға 50 жыл медалі}}
|{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
|{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
|{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
|{{Ленин комсомол сыйлығы}}
|{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}}
|{{Отан ордені}}
}}
}}
'''Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов''' ([[12 мамыр]] [[1945 жыл]], [[Панфилов ауданы]], [[Талдықорған облысы]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық саясаткер, [[дипломат]], [[журналист]], [[саясаттану]]шы, [[профессор]].

== Өмірбаяны ==
Сұлтанов 1945 жылғы 12 мамырда [[Талдықорған облысы]] [[Панфилов ауданы]]ның [[Еңбекші (Панфилов ауданы)|Еңбекші]] ауылында туған.

=== Білімі және әскери қызметі ===
[[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің [[журналистика]] факультетін (1972) журналист мамандығы бойынша, КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар [[академия]]сын (1986) бітірген.

Саяси ғылымдардың кандидаты (1996), докторы (2001). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстандағы және Қытайдағы реформалардың ерекшеліктері: салыстырмалы талдау». Қазақстан саяси ғылымдар академиясының академигі (1997). [[Қытай ғылым академиясы]] мен [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің құрметті профессоры. [[Қазақстан президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]ның профессоры (2003 жылдан).<ref name="qrkke" />

Әскери атағы — [[полковник]].

== Мансабы ==
Мансабын 1961 жылы Сұлтанов [[Сарыөзек ауданы|Сарыөзек]] ауданаралық баспаханасында баспахана жұмыскері ретінде бастады, 1963 жылдан ол — аудандық газеттерде түзетуші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болса, 1964 жылдан Кеңес Әскерінің қатарында қызметте болды.

1967 жылы ол [[Панфилов ауданы|Панфилов аудандық]] комитеттің бірінші хатшысы болып тағайындалды да, 1973 жылы ол Қазақстан ЛКЖО [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1976 жылдан бастап Сұлтанов Қазақстан ЛКЖО ОК хатшысы, бірінші хатшысы болса, 1981 жылдан ол [[Қазақстан компартиясы басқару органдарының қызметі|Қазақстан Компартиясы]] ОК Мәдениет бөлімінің меңгерушісі болған.

1983 жылдан Қуаныш Сұлтанов — Қазақстан Компартиясы ОК ұйымдастырушылық-партия жұмыстары бөлімінің меңгерушісі болды да, 1987 жылдан бастап ол — Қазақстан Компартиясы Қарағанды обкомының хатшысы. 1990 жылдан бастап Қазақстан Компартиясы ОК идеологиялық бөлімінің меңгерушісі болған.

1991 жылғы тамызда Қуаныш Сұлтанов [[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық
ақпарат министрі]] болып тағайындалды. [[Сергей Терещенко үкіметі]]нің мүшесі ретінде ол 1993–1994 жылдары [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|премьер-министрдің орынбасары]] ретінде қызмет етті.

1993–1995 жылдары Қазақстан халық бірлігі қозғалысының, кейіннен [[Қазақстан халық бірлігі партиясы]] ОК төрағасы. 1994 жылғы наурыздан 1995 жылғы наурызға дейін ол — [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]тің Талдықорған облысының №115 [[Жаркент]] сайлау округінен сайланған депутаты (92,26% дауыс жинап, жалғыз бәсекелесінен озып кетті). 1994 жылдан ол — [[Қазақстан парламенті төрағалары|Жоғарғы Кеңес төрағасы]]ның орынбасары. 1995 жылғы наурыздан ол Жоғарғы Кеңестің депутаттары мен қызметкерлерін қызметке орналастыру жөніндегі комиссиясының құрамында болған. 1995 жылғы маусымнан ол — Қазақстанның [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қытай|Қытай]], [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Моңғолия|Моңғолия]], [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Вьетнам|Вьетнам]] және [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Солтүстік Корея|Солтүстік Корея]]дағы Төтенше және өкілетті елшісі.

2001 жылы Сұлтанов кейін дипломатиялық мансабын тоқтата тұрып, 2011 жылға дейін [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV]] сайланымдарының депутаты болып сайланды.

2012–2021 жылдары ол [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]] сайланымдарының депутаты болып сайланды.

== Шығармалары ==
«Қарлығаштар» (1976), «Жастардың аяқ алысы» (1981), «Қазақстан комсомолы» (1982), «Уақытпен бетпе-бет» (1995). «Қазақстан-Қытай: тарих және қазіргі заман» (1995), «Қазақстан-Қытай: құжаттар мен материалдар жинағы» (1997), «Алыптың оянуы (қытай реформасы туралы очерктер)» (1999) кітаптарының авторы, «Қазақстан мен Қытайдағы реформалар. Ерекшеліктері. Ұқсастығы. Айырмашылықтары. Жетістіктері. Мәселелері» (2000), [[Қазақстан]] мен [[Қытай]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың орнағанына 10 жыл толуы құрметіне орай жазылған «Тату көршілік. Добрососедство» (Астана–Бейжің, 2001), «Мүдделер қиылысы. Перекресток интересов» (2003) монографияларының, «Қазіргі заманғы саяси процестер» (2004) атты оқу құралыныңтең авторы, «Серпінді кезең» (2005) кітабының, сондай-ақ 200-ден аса мақала мен жарияланымдардың авторы.

== Өз өмірі ==
Қуаныш Сұлтановтың жұбайы — Бекеш Дәулетбаққызы Әділбекова (1946 жылы туған), зейнеткер. Қыздары — Гүлнәзия (1970 жылы туған), Гауһар (1974 жылы туған), Анбиян (1989 жылы туған) Сұлтановтар; ұлдары — Айдын (1972 жылы туған), Ойлан (1993 жылы туған) Сұлтановтар.<ref name="qrkke" />

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Отан ордені]] (2025);<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ks-sultanovty-otan-ordenimen-nagradtau-turaly-1244839 |title= Қ.С. Сұлтановты «Отан» орденімен наградтау туралы |date=2025-05-12|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-12}}</ref>

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Полковниктер]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:КСРО саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]]
[[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстанның Қытайдағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Солтүстік Кореядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Вьетнамдағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Моңғолиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының II шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының III шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының IV шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]

Ләйля Ғалиқызы Ғалымжанова

2026-01-22T04:24:52Z

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Ләйля Ғалиқызы Ғалымжанова
| Шынайы есімі =
| Суреті = Қарауыловтар.jpg
| Сурет ені = 300
| Атауы =Ләйля Ғалымжанова отбасымен бірге. Түсірілген уақыты белгісіз
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Реті =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Президент =
| Премьер =
| Титулы_2 = 9-ші Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы
| Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_2 = 5
| Басқара бастады_2 = [[22 ақпан]] [[1964 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[24 сәуір]] [[1968 жыл]]
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =22.01.1924
| Туған жері = {{туғанжері|Петропавл|Петропавлда}}, [[Қазақ АКСР]], [[РКФСР]], [[КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 09.10.2017
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =Ғалымжанов Ғ.Ғ.
| Анасы =
| Жұбайы = Қарауылов Зия
| Балалары = Ұлы - Қарауылов Әділ (1949 жылы туған); қызы - Қарауылова Рабиға (1952 жылы туған)
| Партиясы = [[КОКП]] (1960—1990)
| Білімі = [[БМКИ|Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты]]
| Мамандығы ={{актриса|КСРО||Қазақстан}}
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons
| Марапаттары =
}}
'''Ләйля Ғалиқызы Ғалымжанова''' ([[22 қаңтар]]да [[1924 жыл]]ы [[Қазақ АКСР]] [[Петропавл|Петропавл қаласында]] — [[9 қазан]]да [[2017 жыл]]ы [[Қазақстан]] [[Алматы]]) — театр және кино актері, қоғам қайраткері.

«Жоғары лауазым» (1958), «Кешкілік шеткері аймақ» (1961) көркем фильмдері сценарийлерінің; 10-ға жуық әңгіменің; 15 мақаланың авторы.

== Өмірбаяны ==
Бүкілодақтық мемлекеттік [[кинематография]] институтының актерлік факультетін бітірген (1947).

* [[1946 жыл]]дан - Алматы қаласының ЖКТ актері; Алматы киноактерлер мектебінің дәріскері, Республикалық Халық шығармашылығы үйінің аға әдістемешісі, көркем жетекшісі.
* [[1954 жыл]]дан - [[Алматы қаласы|Алматы қалалық]] мәдениет бөлімінің инспекторы, Алматы көркем және хроникалық фильмдер киностудиясындағы сценарий белімінің аға редакторы
* [[1958 жыл]]дан - Алматы телевизия студиясының бас режиссері.
* [[1959 жыл]]дан - ҚазКСР мәдениет министрінің орынбасары.
* [[1961 жыл]]дан - ҚазКСР мәдениет министрі.
* [[1967 жыл]]дан - ҚазКСР Министрлер кеңесі мәдениет белімінің меңгерушісі.
* [[1975 жыл]]дан - ҚазКСР Мәдениет министрлігі Кинематография комитеті төрағасының орынбасары.
* [[1977 жыл]]дан - ҚазКСР Мәдениет министрлігі ҚазКСР Мемлекеттік кинематография комитетінің төрайымы.
* [[1981 жыл]]дан - зейнеткерлік демалыста.

== Марапаттары мен атақтары ==
* ҚазКСР Жоғарғы Кеңес [[депутат]]ы (1964-1968).
* ҚазКСР Кинематографистер одағының мүшесі (1956 жылдан).
* «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен; медальдармен; ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 5 құрмет грамотасымен
марапатталған.
* КОКП мүшесі (1960-1990).

== Жеке өмірі ==
Хоббиі - кітап оқу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - [[поэзия]], [[проза]], [[драматургия]].

Орыс және ағылшын тілдерін біледі.

== Отбасы ==
Әкесі - Ғалымжанов Ғ.Ғ., заңгер болған, 1938 жылы атылып кеткен.

Жесір. Жұбайы - Қарауылов Зия, марқұм. Ұлы - Қарауылов Әділ (1949 жылы туған); қызы - Қарауылова Рабиға (1952 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:22 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:9 қазанда қайтыс болғандар]]

{{Bio-stub}}

Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов

2026-01-22T04:22:28Z

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = 
| Қазақша есімі = Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ КСР және Қазақстан Жоғарғы соты төрағаларының тізімі|Қазақ АКСР Жоғарғы Соты төрағасы]]
| Ту = Kazak 1920.jpg
| Ту2 =
| Реті =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Президент =
| Премьер =
| Титулы_2 = [[Қазақ КСР және Қазақстан Жоғарғы соты төрағаларының тізімі|Қазақ КСР Жоғарғы Соты төрағасы]]
| Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1934 жыл|1934]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1937 жыл|1937]]
| Ізашары_2 = [[Қазмұхамед Кәрібұлы Күлетов|Қазмұхамед Күлетов]]
| Ізбасары_2 = [[Әбдірахман Есалыұлы Құскелдиев|Әбдірахман Құскелдиев]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1896
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1938
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов''' (1896, бұрынғы [[Ақмола]] губерниясы, [[Петропавл]] уезі, [[Мамлют]] ауылы – 1938) – [[қайраткер]], [[саяси қуғын-сүргін]] құрбаны.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының [[Қарауыл руы]]нан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://zonakz.net/2007/09/20/%d0%b2%d0%be%d0%b7%d0%b3%d0%bb%d0%b0%d0%b2%d0%b8%d1%82%d1%8c-%d0%ba%d1%8b%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%be%d1%80%d0%b4%d0%b8%d0%bd%d1%81%d0%ba%d1%83%d1%8e-%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%bf/|title=Возглавить Кызылординскую область проще уроженцу Китая, чем местному алшыну|website=zonakz.net|access-date=2021-12-27}}</ref>

1911 жылы [[Белое]] селосындағы 2 сыныптық [[мектеп]]ті бітірген. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. [[Азамат соғысы]] кезінде [[партизан]] жасағының құрамында ақтарға қарсы күресті. 1919 – 23 жылдары Мамлютка селолық кеңесінің төрағасы және болыстық атқару коммитетінің хатшысы, 1923 – 25 жылдары Төңкеріс ауданында болыстық коммитеттің хатшысы, Петропавл уездік партия коммитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1925 – 26 жылдары [[Мәскеу]]де партия қызметкерлерін даярлайтын курста оқып, 1926 жылы Петропавлда, 1927 – 28 жылдары Ақмолада уездік партия коммитетінің хатшысы, 1928 – 29 жылдары Сырдария губерниясы коммитетінде бөлім меңгерушісі, 1929 – 30 жылдары [[Адай]] және [[Қарқаралы]] округтік коммитеттерінде жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1930 – 31 жылдары [[марксизм-ленинизм]] курсының тыңдаушысы, 1931 – 33 жылдары ххМәскеуъъде Қызыл профессура институтында оқыды. 1933 – 34 жылдары Алматы Жоғары коммунистік ауыл шарушылығы мектебінің ректоры, 1934 – 37 жылдары [[КСРО]] Жоғарғы соты Қазақ бөлімінің төрағасы, Қазақ КСР-і Жоғарғы сотының төрағасы, Қазақ АКСР-і әділет халық комиссарының орынбасары болды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, [[ату жазасы]]на кесілді. 1964 жылы желтоқсанда ақталды.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағалары]]

{{stub}}

Джакарта

2026-01-20T18:28:12Z

CommonsDelinker: «Jakarta_Pictures-4.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы The Squirrel Conspiracy [[commons:File:Jakarta_Pictures-4.jpg|ж

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Джакарта
|шынайы атауы = {{lang-id|Jakarta}} {{lang-jv|Jakarta}}
|сурет =
|жағдайы = Астана
|ел = Индонезия
|елтаңба = Coat of arms of Jakarta.svg
|ту = Flag of Jakarta (vectorised).svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(8800000)_region:ID
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 350
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Индонезияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Ява
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 5 аудан
|басшының түрi = Губернатор
|басшысы = Анис Басведан
|құрылған уақыты = 1527
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1527 дейін Сунда Келапа1619 дейін Джаякарта1942 дейін Батавия
|статус алуы = 1580
|жер аумағы = 664
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 8
|климаты = субэкваториалды
|ресми тілі = индонез
|тұрғыны = {{өсім}}10 374 235<ref name="DKI 2017">{{cite web|url=https://jakarta.bps.go.id/publication/2018/01/05/44b34f04cad6439abf0e7ed0/statistik-daerah-provinsi-dki-jakarta-2017.html|title=Statistik Daerah Provinsi DKI Jakarta 2017|last=|first=|publisher=BPS DKI Jakarta|accessdate=11 Agustus 2018}}</ref><ref name="kependudukan DKI 2013">BPS: Jakarta Dalam Angka [http://jakarta.bps.go.id/backend/pdf_publikasi/Jakarta-Dalam-Angka-2014.pdf], diakses pada 12 Agustus 2015</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 15,663
|шоғырлануы = 25 267 156
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +7
|DST =
|телефон коды = +62 21
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 10110–14540 және 19110–19130
|автомобиль коды = B
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Jakarta
|сайты = http://www.jakarta.go.id/
|сайт тілі =
}}
'''Джакарта''' ({{lang-id|Jakarta}}, яв. Jakarta) (бұрын Батавия, және де Джаякарта) — ерекше астаналық аймақ, [[Индонезия]]ның астанасы және ең ірі қаласы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Джакарта]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Индонезия қалалары]]

Джакарта

2026-01-20T18:28:12Z

CommonsDelinker: «Jakarta_Pictures-4.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы The Squirrel Conspiracy [[commons:File:Jakarta_Pictures-4.jpg|ж

Вольф Мессинг

2026-01-20T03:17:38Z

CommonsDelinker: «WolfMessing123.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Abzeronow жойған, себебі: per [[:c:Com

'''Во́льф Григо́рьевич (Ге́ршикович) Ме́ссинг''' ([[1899 жыл]]ы [[10 қыркүйек]] ([[Гура-Кальвария]], [[Польша]]) — [[1974]] жылы [[8 қараша]], [[Мәскеу]], [[КСРО]]) — эстрадалық артист (менталист), [[КСРО]]-да «адамдардың ойын оқу» психологиялық тәжірибелермен өнер көрсеткен, РКФСР-дің еңбек сіңірген артісі

<big>'''Өмірбаяны'''</big>

Вольф Мессинг [[Ресей империясы]]на жататын [[Варшава]]дан 25 км оңтүстік-шығыста орналасқан Гура-Кальвария қаласында [[еврей]] отбасысында дүниеге келген.
Жас кезінде поляк кезбе цирктерінде иллюзионистердің көрсетілімдеріне қатысқан. Соңынан эстрадалық телепатияны меңгеріп алды («қолды ұстап түйісу»). П. Орешкинге берген сұхбатында Мессинг көрсетілімдерін төмендегідей әсірелейді:
…Ол ойларды оқу емес, түсіндіру үшін, әсерлеп айтсам, «бұлшық еттeрді оқу»деп айтуға болады… Адам бір нәрсені қатты қиналып ойласа мидың жасушалары бұлшық еттің жасушаларына импульс береді. Олардың қозғалысын жәй адам сезбесе, мен жеңіл қабылдаймын... Мен көбінесе ойша тапсырмаларымды индуктормен түйіспей-ақ орындай аламын. Бұл жерде маған индуктордың жиі-жиі дем алуы, пульсінің соғуы, дауысының тембрі, жүрісінің мінезі және т.б. маған көрсеткіш болып табылады.
Д. А. Бирюков КСРО Медицина академиясының корреспондент-мүшесі, артистің қабілетін зерттеген институттың басшысы. Ол да Мессингтің әдіснамасын оның айтқанына ұқсас түсіндіреді.

Мессингтің тәжірибиесін күрделендірген түрде қайталаған Юрий Горный да Мессингтің бекітілімін растайды.
[[1939]] жылы [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]] басталғасын [[Кеңес Одағы]]на қашады. Бастапқыда ол үгіт бригада құрамында «ойларды оқу» сияқты көрсетілімдермен, артынан Госконцерттің атынан жеке концерттер көрсетумен айналысты. Кеңес циркінде иллюзионист болып істеді.

Әкесі, бауырлары, туысқандары [[Майданек]] пен [[Варшава геттосы]]нда қаза тапты.

Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде артист Мессингтің қаражатына екі истребитель құрастырылды. Бірінші истребитель Як-7 Вольф Мессинг 1944 жылы ас-ұшқыш [[Константин Ковалёв]]ке, оған [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілгені туралы бұйрықты оқығасын, арнайы сатып әперді. Осы истребительмен Константин Ковалёв жаудың төрт ұшағын атып құлатты. Екіншісі 1944 жылы сатып алынып, «Варшава» авиаполкына берілді.
Мессинг 1943—1944 жылдары [[Новосибирск]] қаласында тұрды.
Вольф Мессингтің көрсетілімдерінде ассисент болып жұмыс істегеннен бастап, қайтыс болғанға дейін онымен бірге болған жұбайы — Аида Михайловна Мессинг-Рапопорт.
1961 жылдан 1974 жылға дейін Мессингтің ассисенті қызметін В. И. Ивановская атқарды.
1974 жылдың 8 қарашада 23 сағатта Вольф Мессинг ауруханада, соғыс кезінде аяғынан алған жарақаттан, ұзақ уақыт ауырып қайтыс болды. Оның санымен мықынының қүре тамырларына сәтті операция жасалған еді, бірақ белгісіз бір себептермен, екі күн өткесін бүйректің істен шығуы мен өкпенің домбығуынан өмірден озды. [[Мәскеу]]дегі Востряков зиратында жерленген.

<big>'''Өмірбаяны мен оның ақиқатын тексеру'''</big>

1965 жылы «Наука и религия» журналында (7 нөмірінен 11-шы нөміріне дейін) Мессингтің ғұмырнамасы жарияланды, оған қоса «Смена», «Советская Россия» журналдарында тағы бірталай басылымдарда жарияланды. Оның таңғаларлық мәлімдемелерін тексеру әрекеті, оның шындығын, деректілігін анықтай алмады.

1. Мессингтің айтуынша, ол 1915 жылы 16-жасында Эйнштейнмен оның Вена қаласындағы пәтерінде кездескен, онда оны кітаптың көптігі таңғалдырған. Сонда Эйнштейн және Фрейдпен телепатиялық сеанс өткізген. Бірақ деректі түрде белгілі Эйнштейннің Венада пәтері болмаған, жалпы ол 1913 және 1925 жылдар аралығында Венада болмаған. Одан басқа, Эйнштейн үйінде бірнеше анықтамалар мен керек маңызды статьялардың көшірмесін ғана ұстаған.

2. Мессингтің айтуынша, неміс әскерлері Польшаны оккупациялағаннан кейін оның басына 200 мың марка тігеді, оның себебі Варшаваның бір театрында ол егер немістер бастарын шығысқа бұрса ол Гитлердің өліміне әкеледі деп болжаған. Сол үшін оны тұтқындап полицей бөліміне отырғызған. Одан өзінің таңғажайып мүмкіндігінің арқасында қашып шыққан. Оған ешқандай дәлел табылған жоқ.

3. Ресейдің мемлекеттік әскери мұрағатының 850 трофейлік мұрағатынан (Империялық канцелярияның, министрліктердің,жасырын полиция басқармасының, мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының мұрағаттар фондтары және нацистік партия көсемдерінің жеке мұрағаттары ) артист Вольф Мессинг туралы мағлұмат табылмады. Ол туралы мағлұмат Берлин кітапханасының каталогын тексергенде де табылмады. Сол сияқты мағлұмат Генерал-губернатордың (Польша) үкіметінің мұрағатын тексергенде де табылмады, Германия сыртқы істер министрлігінің, Мәскеудегі неміс елшілігінің, Рейх Канцеляриясының, Рейхтың халық ағарту және үгіт министрлігінің, Неміс жаңалықтар бюросының,неміс шет ел ғылыми институтының мұрағаттарында, Розенбергтің қызмет орындары орналасқан жерлерден де табылмады. Рейхтің үгіт басшылығының да құжаттарында Гитлердің Мессингтің жария сөздеріне деген реакциясы туралы мағлұмат табылмады.

4. Польшаның соғыстар аралығындағы құпия білімдер, парапсихология және оккультизм тақырыбына жазған журналдарында («Обэим», «Подсолнечники», «Мир духа», «Мир сверхчувственный», «Духовные знания», «Свет»), Вольф Мессинг туралы ескерпелер табылмады (басқа гипнотизерлар мен көріпкелдерге қарағанда). «Библиография Варшавы анықтамасында 1921—1939 жылдары Мессингке арналған бірде-бір статья жазылмаған. Юзеф Свитковскидің «Оккультизм және магия парапсихология тұғырынан» («Лотос», Львов, 1939 /Краков, 1990) кітабында Мессингтің фамилиясы кездеспейді. «Sonderfahndungsbuch Polen», "Польшадағы бақылау" атты толық кітабы криминалдық полицияның 1940 жылы шыққан баспасында да Мессингтің фамилиясы жоқ.

5. 1940 жылы Мессинг Гомелде Посполитаның басшыларымен кездесуі мен Польшаның жағдайы қызықтырған Сталинмен кездескен сияқты. Сондай кездесулер [[Сталин]]мен артынан да болған сияқты, соның ішінде Мәскеуде өткен деген сөз болды. Бірақ оны растайтын бірде-бір құжат РФ ФСБ Орталық мұрағатында, СОКП ОК мұрағатында (қазіргі — [[Ресей]] әлеуметтік-саясат тарихы мұрағаты), сол сияқты [[Беларусь Республикасы]]ның [[МҚК]] Орталық мұрағатында, Беларусь Республикасының Халық мұрағатында да кездеспейді. Сонымен қатар [[Грузия]]ның халық және мемлекеттік мұрағаттарында, Грузия партия мұрағатында (қазір — Грузия президентінің мұрағаты), Сталиннің Кремлде қабылдаған адамдардың жазбасында («Тарихи мұрағат» журналының: 1994, № 6; 1995, № 2,3,4,5-6; 1996,№ 2,3,4,5-6;1997,№ 1 сандарында жарияланған), және де 1927-1953 жылдары Сталинның кабинетінде болған адамдарды жазған дәптерде де Мессингтің фамилиясы жоқ.

6. Мессинг айтуынша Сталиннің өтініші бойынша, Госбанктің кассирінің көзін байлап оған таза парақша ұсынып, одан 1000000 [[рубль]] алған. Бірақ ол кезде Госбанктен ақша алу тәртібі басқаша болатын, чекті бухгалтерге береді, онда ешқандай ақша болмайды. Осы құжат банктің ішкі каналдарынан өтіп, ревизордың (кей кезде екеуімен егер алатын ақша өте көп болса екеуімен) тексеруінен өтеді, әрі кассирге қайтып келу керек еді, ол құжаттармен ақшаны дайындап содан кейін ғана клиентті шақырады

==Дереккөздер==

http://www.mk-piter.ru/2006/08/23/019/

http://www.pravda.ru/authored/21-01-2010/1009034-0/?mode=print

http://www.kp.ru/print/article/24396/573481/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://spb.kp.ru/daily/24428/597948/

http://ria.ru/analytics/20090910/184429836.html

Вольф Мессинг. О самом себе. — М.: 1965.

Непомнящий Н. Вольф Мессинг. — М.: Олимп, 1999.

Володарский Э. Вольф Мессинг. Видевший сквозь время. — СПб.: Амфора, 2007.

Димова Н. Вольф Мессинг. Драма жизни великого гипнотизёра. — М.: Вектор, 2007.

Стронгин В. Л. Вольф Мессинг. Судьба пророка. — М.: АСТ-Пресс книга, 2008.

Соколов Б. В. Вольф Мессинг. — ЖЗЛ, 2010.

[[Санат:Тарихи тұлғалар]]
[[Санат:1899 жылы туғандар]]
[[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Еврейлер]]

Вольф Мессинг

2026-01-20T03:17:38Z

CommonsDelinker: «WolfMessing123.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Abzeronow жойған, себебі: per [[:c:Com

Нахшыван

2026-01-16T21:17:23Z

CommonsDelinker: «NAJ_front1.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Abzeronow жойған, себебі: per [[:c:Commons:Deletio

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Нахшыван
|шынайы атауы = {{lang-az|Naxçıvan}}
|сурет = Montage of Naxçıvan 2019.jpg
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Әзірбайжан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 12|lat_sec = 32
|lon_dir = E|lon_deg = 45|lon_min = 24|lon_sec = 44
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Автономиялы республика
|аймағы = Нахшыван Автономиялық Республикасы
|кестедегі аймақ = Нахшыван Автономиялық Республикасы
|аудан түрі = Республикалық бағыныстағы қала
|ауданы = Нахшыван
|кестедегі аудан = Нахшыван
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = б. з. б. 1500 жылы
|алғашқы дерек = [[II ғасыр]]ы
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 191,57
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 873
|климаты =
|ресми тілі = Әзербайжан тілі
|тұрғыны = 94,5 мың
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[әзербайжандар]]
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]-[[шииттер]]
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +4
|DST =
|телефон коды = +994 36
|пошта индексі = AZ 7000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = 70, 85, 75
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Nakhchivan
|сайты = http://www.nakhchivan.az/
|сайт тілі = az
}}
'''Нахшыван''' ({{lang-az|Naxçıvan}}) — [[Әзірбайжан]]дағы қала, дәл осы аттас тарихи аймақтың орталығы, қазіргі кезде [[Нахшыван Автономиялық Республикасы]]ның астанасы. [[Нахшываншай]] өзенінің оң жағалауында, [[Арас]]тың саласында орналасқан.

== Атауы ==
Алғаш рет қала [[Клавдий Птолемей|Птолемейдің]] «[[География (Птолемей)|Географиясында]]» «Наксуана» ({{lang-grc|Ναξουὰνα}}, {{lang-la|Naxuana}}) деген атпен кездеседі. Армян тарихшысы [[Мовсес Хоренатси]] оны «Иджеван» деп атады<ref>{{кітап |авторы =Flavius Josephus, William Whiston, Paul L. Maier. |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы =The new complete works of Josephus|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Revised and expanded edition|орны = |баспасы = Kregel Academic|жыл = 1999 |томы = |беттері =56 |барлық беті = 1143|сериясы = |isbn = 0825429242|тиражы = }}</ref>.

Яһуди тарихшысы [[Иосиф Флавий]]дің (I ғасыр) түсіндірмесі бойынша армян топонимі '''Нахжаван (Нахижеван)''' «алғашқы қонған жер» ([[Нұх кемесі]]) дегенді білдіреді. Ол Нахижеван қаласы таудың етегінде салынғанын, оның библиондық топан су кезінде Нұхтың кемесі тоқтағанын жазды<ref name="Josephus">[http://library.untraveledroad.com/Ch/Josephus/Antiquities-Jews/Book1/3.htm Josephus, Antiquities of the Jews, Chapter 3,] прим. 6:"''This Αποβατηριον , or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood.''«</ref><ref>[http://www.vehi.net/istoriya/israil/flavii/drevnosti/01.html Иосиф Флавий, „Иудейские древности“, кн. I , гл. I]</ref>.

[[Макс Фасмер|М.Фасмердің]] айтуынша, Нахжаван (Нахишеван) топонимі арм. жалқы есімі «Νaχič» және „avan“ сөзі - мекен, [[Көне парсы тілі|көне парсы]] „avahana“ - „мекен, ауыл“ (кейінірек ж → ш түркі трансформациясы Нахичеван немесе Нахичеван нұсқаларының пайда болуына әкелді) дегеннен шыққан. Бұл түсініктемен неміс филологы [[Генрих Хюбшманн|Г. Хюбшманн]] келіседі. «Әлемнің географиялық атаулары» топонимикалық сөздігінде автор Е.М. Поспелов Нахтчаван топонимінің алғашқы жазбаша түрінде «нахтча» [[Грабар|көне -арм.]] тайпалық атау болып табылады, ал «ван» элементі («вани», «вана» нұсқалары) Күнгей Кавказ бен Кіші Азияның ежелгі топонимикасында «орын», «үй», «жер», «ел» мағыналарында өте өнімді, сонымен қатар, тиемелді жұрнақ рөлінде қолданылған екенін көрсетеді.

== Тарихы ==
Аңыз бойынша, Нахшыван қаласының негізін інжілдік Нұқ қалаған. Парсы және армян деректері бойынша қала б.з.б. 1539 жылы қаланған. «[[Британника энциклопедиясы|Британника]]» аймақ пен қаланың тарихын б.з.б. 1500 жылдарға жатқызады<ref>Britannica. Nakhichevan. «''The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc.''»</ref>. [[Кеңестік тарих энциклопедиясы]]на сәйкес, Нахшыван қаласы — жасы 3 мың жылдан асатын Күнгей Кавказдағы ежелгі қалалардың бірі<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Нахшыван|шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Кеңестік тарих энциклопедиясы| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 1967| томы = X| нөмірі = | беттері = 16| isbn = | issn =}}</ref>.

[[Сурет:The grave monument of the prophet Noah-2.JPG|170px|thumb|left|Нахшывандағы [[Нұқ Пайғамбардың кесенесі|Нұқ кесенесі]], 2006 жыл]]
[[Мовсес Хоренатси]]де бейнеленген армян ұлттық аңызы бойынша б.з.б. 550 ж. армяндық патша [[I Тигран Ервандуни]] [[Кир II|Кирмен]] одақтасып, [[Мидия|Мидия патшалығын]] талқандап, қалада және оған жақын жерлердегі барлық мидиялық тұтқындарды (марларды) өзі өлтірген соңғы мидия патшасы Астиагтың отбасымен бірге қоныстандырды<ref>{{кітап |авторы =Шопен И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ресей империясына қосылу дәуіріндегі Армян облысы мемлекетінің тарихи ескерткіші|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books?id=uzIpAAAAYAAJ&hl=ru&pg=RA1-PA640#v=onepage&q&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб.|баспасы = |жыл = 1852|томы = |беттері = 321—322|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>. «Ислам энциклопедиясы» авторларының айтуынша, бұл мидиялық халықты осы аймақтың [[күрдтер]]інің ата-бабалары деп санауға болады<ref>{{кітап |авторы =Шопен И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = The Encyclopaedia of Islam|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Leiden — New York|баспасы = |жыл = 1993|томы = VII|беттері = |барлық беті = 922|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>.

Б.з. II ғасырында қала [[Клавдий Птолемей|Птоломейге]] Ναξουὰνα (Наксуана) атымен белгілі болды.

Б.з.б. II ғасырдың басында [[Васпуракан]] облысының құрамындағы Нахшыван патша [[І Арташес]]тің үлесімен [[Ұлы Армения]]ға қосылды<ref>Страбон. География, XI, XIV, 5</ref>. Бұл жерде Васпуракан [[ашхар]]дың (аймақ)<ref name="Ширакаци">''Анания Ширакаци.'' [http://vehi.net/istoriya/armenia/geographiya/04.html Армяндық география]</ref> құрамына кіретін [[Нахжаван|аттас гавардың (өңір)]] орталығы болды және б.з. V ғасырының басында бұл патшалық құлағанға дейін Армения құрамында қалды.

Нахжаван, шамасы, Арменияның ұлыстық үйлерінің бірі — Марпетаканның иелігінің орталығы болған<ref>{{кітап |авторы = Robert H.Hewsen|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Armenian Van/Vaspurakan|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Richard G. Hovannisian|басылым = |орны = |баспасы = Mazda Publishers|жыл = 2000|томы = |беттері = 19|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}<blockquote>The large land of the Mardpetakan lay in the midst of these other principalities and probably comprised the districts of Mardastan, Bun (Main or Original) Mardastan, Chuash-rot, Tornavan, Arjishakovit, Khunghanovit, Aghand-rot, Krchunik, and, across Araxes River, the district of Nakhchavan. A royal land by the fourth century, the Mardpetakan may have been originally a part of Artaz. Its center was apparently the city of Nakhchavan (Greek: Naxouana or Apobaterion, the latter a translation of the Armenian folk etymology Nakhichevan «place of the descent [Noah from the Ark]»)</blockquote></ref>. Бұл титулды рулық иелігі [[Мардастан]] болған каспио-мидиялық немесе матиено-маннейлік мардтардың руынан шыққан әулетті ұлықтар алды<ref>{{кітап |авторы = Cyril Toumanoff|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = States and Dynasties of Caucasia in the Formative Centuries |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = 1963|томы = |беттері = |барлық беті = 169|сериясы = |isbn = |тиражы =}}<blockquote>The office of Grand Chamberlain was, moreover, conjoined with the dignity of mardpet, so that the terms hayrut’iwn (Grand Chamberlainship) and mardpetut’iwn (Mardpet-dom) became synonymous. The dignity in question was originally a gentilitial title which denoted the dynastic princes of the tribe of the Mardians. These represented a Caspio-Median or Ma(n)tianian-Mannaean enclave in Armenia, south of the Araxes and east of lake Van, with Mardastan, on the eastern shore of that lake, as their territory and as the nucleus of Mardpetakan, or the generality of the Mardpet’s dominions that stretched from Van to Atropatene.</blockquote></ref>.

V ғасырдағы армян тарихшысы [[Фаустос Бузанд]] б.з.б. I ғасырда армян патшасы [[II Тигран|Ұлы Тигран]] Нахжаван аймағына Палестинадан шығарылған яһудилерді қоныстандырды, ал 369 жылы Парсы патшасы [[II Шапур]] Арменияға басқыншылығы кезінде Нахжаваннан Персияға «екі мың армян отбасы мен 16 мың яһуди отбасын» әкелді<ref name="Фауст">''Фавстос Бузанд.'' [http://www.vehi.net/istoriya/armenia/buzand/04.html Тарих, IV, 40]</ref>, бұл Нахжаванның бұрынғы мағынасын жоғалтуына алып келгенін айтады.

623 жылы Нахжаван Византия императоры [[II Ираклий (Византия императоры)|Ираклий]] Персияға қарсы жорық жасаған Армения қалаларының бірі болды.

VII ғасырдың ортасында бүкіл Күнгей Кавказ [[Халифат|Араб халифатының]] қол астына өтті. Сол кездегі араб деректерінде Нахжаван Нашава деп аталады<ref>{{кітап |авторы = V. Minorsky|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Studies in Caucasian History|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&pg=PA59&dq=Ani+1065+Bagrat+IV&as_brr=3&hl=ru&cd=2#v=snippet&q=Nashawa&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = CUP Archive|жыл = 1953|томы = |беттері = |барлық беті = 34|сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>. 705 жылы арабтар Нахжаван мен көршілес Харм ауылында шіркеулерде келісімге келуге шақырылған армян ақсүйектерінің бірнеше жүз өкілдері тірідей өртелді<ref>Дүниежүзі тарихы. Т. 3. — М., 1956. — Б. 137.</ref><ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2103.htm Шығыстың тарихы. 6 т. Т. 2. Орта ғасырлардағы Шығыс.] — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-017711-3</ref>.

885 жылы Нахжаванды арабтардан [[Пагратуни Армян патшалығы|Армян патшалығының]] екінші патшасы — I Смбат [[Пагратуни әулеті|Пагратуни]] жаулап алып, 891/92 жылы Сүнік ұлығына шартты иелікке берді. 902 жылы Смбат аймақты Васпуракананың иесі Ашот Артсруниге берді, ал 904 жылы соңғысы қайтыс болғаннан кейін оны [[Сүнік]] иесі Смбатқа қайтты. Осыдан кейін Нахжаван немесе Нахижеван, қалай аталса да, Сүніктің құрамында қалды. Мұнда Орбелиандар мен Прошиандардың рулары билік жүргізді, бұл [[Степанос Орбелиан]]ның жылнамасынан (XIII ғ.) көрініп тұрғандай, түркі жаулап жорықтарынан кейін де маңыздылығын сақтап қалды.

[[Сурет:Momine Hatoon Mausoleum.jpg|thumb|left|300px|Нахшыван сәулет мектебінің ескерткіштерінің бірі — [[Мүмін Қатын кесенесі]]]]
XI ғасырда Нахшыван [[Селжүк әулеті|селжүк сұлтанының]] резиденциясы болды, XII ғасырда [[Елдеңіздер|Елдеңіздер мемлекетінің]] астаналарының бірі болды. Сол дәуірдің ескерткіштері — [[Мүмін Қатын кесенесі]] (1186-1187) (сәулетші [[Нахшыван-Мараға сәулет мектебі]]нің негізін қалаушы, сәулетші [[Әжәми Нахшывани]] тұрғызған, Әзірбайжан сәулет өнерінің жауһары болып саналады)<ref>''Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider.'' Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Country Studies. p 88. ISBN 0-7881-2813-2.</ref> және [[Жүсіп ибн Құсейір кесенесі]] (1162) қаланың басты көрікті жерлері болып табылады.

[[Виллем Рубрук|Виллем де Рубрук]] 1253-1255 жылдары Нахшыван армяндарымен кездесуі туралы хабарлады<ref>{{кітап |авторы = Robert W. Thomson|бөлімі = The Crusaders through Armenian Eyes|бөлім сілтемесі = https://books.google.am/books?id=YTAhPw3SjxIC&printsec=frontcover&hl=hy&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|тақырыбы = The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Edited by Angeliki E. Laiou and Roy Parviz Mottahedeh|басылым = |орны = |баспасы = Dumbarton Oaks|жыл = 2001|томы = |беттері = 77|барлық беті = 34|сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>. Моңғолдар қиратқаннан кейін көп ұзамай қалаға келген папа елшісі Рубрук бір кездері «аса зор әрі ең әдемі қала» орнынан «шөлге айналып қалған жерді» тапты: «Бұрын сегіз жүз армян шіркеуі болған, ал қазір екі кішкентай ғана қалды, қалғандарын саракендіктер қиратты»<ref>Peter Jackson, David Morgan //The mission of Friar William of Rubruck: his journey to the court of the Great Khan Möngke, 1253—1255 //2 том, 4 бөлім, 173 шығарылым, 265(312) б. Hakluyt Society, 1990 ISBN 0-904180-29-8, 9780904180299<blockquote>It contained at one time eight hundred Armenian churches, but now there are no more than two tiny ones, as they have been demolished by the Saracens: in one of them I celebrated the Christmas feast.</blockquote></ref><ref name="Рубрук">{{Cite web |url=http://kitap.net.ru/archive/13.php |title=Виллем де Рубрук. Шығыс елдеріне саяхат, 51 тар.|access-date=2008-05-29 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402214355/http://kitap.net.ru/archive/13.php |deadlink=yes }}</ref><ref>[https://books.google.ru/books?ei=hzoUTYq-HcPO4AaS-siGAg&ct=result&id=YVRQXyN350UC&dq=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5+%D0%B2+%D0%BD%D1%91%D0%BC+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE+%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%BE%D1%82+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5%D0%B9%2C&q=%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%BE%D1%82+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5%D0%B9%2C#search_anchor XII-XV ғғ. Әзірбайжан сәулеті және оның Таяу Шығыс сәулетіндегі орны]</ref>.

1386 жылы [[Әмір Темір|Темірлан]] Арменияға басып кіріп, соның ішінде Нахшыванды да жаулап алды<ref>{{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = КСРО тарихы очерктері. IX-XV ғасырлардағы феодализм кезеңі. Екі бөлімде|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Б.Д. Греков, Л.В. Черепнин, В.Т. Пашуто|басылым = |орны = М.|баспасы = Изд. АН СССР|жыл = 1953|томы = II|беттері = 717|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы =}}</ref>.

1603 жылдың күзінде [[І Аббас (Парсы шаһы)|I Аббас]] шаһ Осман империясымен соғыс кезінде Нахшыван аймағын басып алды, бірақ 1604 жылдың жазында Османлы әскерлері қарсы шабуылға шығып, аңдаусызда Аббас шаһтың үстінен шықты. Аббас шаһ басып алынған жерлерді сақтап қалуға үміттенбестен, «[[Күйдірілген жер тактикасы|күйдірілген жер]]» тактикасын жүргізуге шешім қабылдап, Нахшыван мен Ериванның барлық тұрғындарын (армянды да, мұсылманды да) Персияның ішіне қарай шығарды. Нахшыван мен Ериваннан Персияға барлығы 250-300 мың армян айдап әкетілді<ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, p.44:<blockquote>Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeenth century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands</blockquote></ref><ref>Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook, p. 71:<blockquote>Primary sources estimate that between 1604 and 1605 some 250 to 300,000 Armenians were removed from Armenia for settlement in Iran.</blockquote></ref>.

Соған қарамастан, 1648 жылы Нахшыван аймағына барған түрік саяхатшысы [[Евлия Челеби]] Нахшыван туралы «қала сазбен қапталған 10 000 үлкен үйлермен безендірілген; мұнда 70 собор мешіті мен тәжім ету орындары, 40 аудандық мешіт, келушілерге арналған 20 үй, 7 әдемі монша, 1000-ға жуық дүкен бар»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext6.htm Евлия Челеби->Саяхат кітабы->Басылым 1983 ж.->Күнгей Кавказ, Кіші Азия мен Иран жерлері->6 тарау]</ref>. Челеби Нахшыванның негізін қалауды (Нахшеван немесе Накшижиһан деген атпен) Иран мифологиясынан аңызға айналған [[Тұран]] патшасы [[Афрасиаб]]қа жатқызды<ref>''Евлия Челеби.'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext6.htm Саяхат кітабы. Күнгей Кавказ және Кіші Азия мен Иранның іргелес аймақтары.]</ref>.

[[Сурет:Nakhchivan khan palace7.JPG|thumb|left|250px|[[Нахшыван хан сарайы]]]]
XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында Нахшыван жартылай тәуелсіз [[Нахшыван хандығы]]ның астанасы болды.

1813 жылы [[Гүлістан бейбіт келісімшарты]]на сәйкес Ресей бұл хандықты Персияның «мінсіз билігінде» мойындады<ref name="Гүлістан">[http://www.hrono.ru/dokum/ruper1813.html Гүлістан бейбіт келісімшарты]</ref>, бірақ жаңа [[Парсы-орыс соғысы (1826—1828)|парсы-орыс соғысының]] басталуымен хандықты 1827 жылы 26 маусымда үш мың парсы атты әскер жасағын талқандап, Нахшыванға кірген генерал [[Иван Федорович Паскевич|Паскевич]] әскерлері басып алды<ref>[https://web.archive.org/web/20020502010751/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/B/Bantysh-Kamensky/feld/g-45.html Граф Паскевич-Ериван]</ref>. 1828 жылы 10 ақпанда қол қойылған [[Түрікменшай бейбіт келісімшарты]]на сәйкес, Ериван мен Нахшыван хандықтарының аумағын шаһ [[Ресей империясы]]ның «толық меншігіне» берді<ref name="Келісімшарт">[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/turkman.htm Түрікменшай бейбіт келісімшарты]</ref>. Сонымен бірге Нахшыван қаласы жаңадан құрылған [[Армян облысы]]ның құрамына кірді. 1849 жылдан бастап — [[Ериван губерниясы]] Нахшыван уезінің орталығы болды.

[[Сурет:Nakhchivan on postcard.jpg|thumb|300px|Нахшыван Ресей империясының пошталық ашықхатында]]
1918 жылдың маусымында қаланы алдымен түрік әскерлері басып алды, олардың қолдауымен [[Араз Түрік Республикасы|Араз Республикасы]] жарияланды, содан кейін 1918 жылдың қарашасында олардың орнына британдықтар келді. 1919 жылы наурызда [[Мұса Қасым Қарабекір|Қарабекір]] әскерлері [[Әзірбайжан Халық Республикасы|Әзірбайжан]] мен [[Бірінші Армения Республикасы|Армения]] арасындағы даулы аумақ ретінде Нахшыванды басып алды<ref>{{кітап |авторы = Charlotte Mathilde Louise Hille|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = BRILL|жыл = 2010|томы = 1|беттері = 173|барлық беті = 359|сериясы = |isbn = 9789004179011|тиражы =}}</ref>. 1920 жылы 28 шілдеде Нахшыванды [[11-ші армия (ЖШҚӘ)|11-ші Қызыл Әскердің]] бөлімшелері басып алды, сол уақытта түрік әскерінің тұрақсыздандырғыш әсері сақталды. 1921 жылдың қаңтарында Сталин Армения өкілімен сөйлескенде Нахшыван туралы ешқандай әңгіме болуы мүмкін емес — бұл Арменияның бір бөлігі болуы керек деп мәлімдеді<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lraber.asj-oa.am/3619/1/1990-9(74).pdf|title=Нахшыван аймағын армяндау тарихынан (1920-1921).Мұрағаттық құжаттар.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.

1921 жылдың басында референдум өткізілді, осыған сәйкес референдумға қатысушылардың 90% автономиялық республика ретінде Әзірбайжанның құрамында болғысы келетінін көрсетті. Көптеген армян ауылдары Нахшыванның Әзірбайжанның бақылауына өтуі туралы білмеді. 1921 жылы ақпанда көптеген армян босқындары Садаракқа жиналды.

1924 жылдың 9 ақпанынан бастап [[Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Нахшыван АКСР]] астанасы болды<ref>[http://novostink.ru/armenia/6731-vopros-naxichevana-v-aktualnom-pole-diskussii.html Нахшыван мәселесі өзекті талқылау алаңында // Армения Жаңалықтары]</ref>. Кеңес уақытында қала қайта жаңартылды, жаңа тұрғын аудандары, әкімшілік және қоғамдық ғимараттар, оның ішінде [[Нахшыван музыка драма театры|Музыка драма театрының]] ғимараты (1964, сәулетшілер Е. Исмаилов, [[Хасан Әлиоғлы Межидов|Х. Межидов]]), Әзірбайжан КП Нахшыван облыстық комитеті (1965, сәулетші Ю. Ибрагимов) салынды. 1970-1980 жылдары Нахшыван 1968 жылғы бас жоспарға (сәулетшілер У. Ибрагимова, Н. Маммедбейли) сәйкес салынды.

== Тұрғындары ==
{{Wikidata/Population}}

1896 жылға қарай қалада бес мешіт<ref>{{кітап |авторы = И.Е.Андреевский|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Брокгауза пен Ефронның энциклопедиялық сөздігі|шынайы атауы = |сілтеме = https://runivers.ru/bookreader/book10171/#page/240/mode/1up|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Кишинёв|баспасы = |жыл = 1973|томы = |беттері =|барлық беті = 705|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>, үш армян апостолдық және бір православиелік шіркеу болды. 1905 жылы осы аймаққа келген саяхатшы Луиджи Виллари Нахшыванда әзербайжандар армяндардан гөрі жағдайы жақсы екенін және жердің барлығына дерлік иелік ететінін, ал армяндардың көпшілігі шаруалар ретінде осы жерлерде жұмыс істейтінін хабарлайды<ref>[http://www.armenianhouse.org/villari/caucasus/nakhitchevan-massacres.html Fire and Sword in the Caucasus] by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267 <blockquote>As at Erivan, the Tartars are wealthier than the Armenians, and own nearly all the land, whereas the bulk of the Armenians are peasants on Tartar properties or on those of the State.</blockquote></ref>.

[[Ресей империясының халық санағы (1897)|1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы]] бойынша мәліметтер<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 2-3, 52-71.]</ref>. Қала халқы 8790 адамды құрады, оның ішінде 1310 (14,9%) сауатты болды<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Эриван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1.]</ref>. 1915 жылға арналған «[[Кавказ күнтізбесі]]» бойынша 1914 жылдың басына қарай қалада 8945 адам өмір сүрді, оның ішінде 5986 — шиит мұсылмандары, 2638 — армяндар, 192 — орыстар және т.б.<ref>[https://www.prlib.ru/item/417320 «1915 ж. арналған Кавказ күнтізбесі». Статистикалық мәліметтер. б. 251-252.]</ref> Сол күнтізбе бойынша 1915 жылы қала тұрғындары 10 246 адамды құрады<ref>[https://www.prlib.ru/item/417321 1916 ж. арналған Кавказ күнтізбесі. Статистика бөлімі.] Б. 26.</ref>.

2016 жылғы халық санағы бойынша Нахшыван қаласының тұрғындары 95 100 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=https://nakhchivan.preslib.az/az_a3-1.html|title=Naxçıvan Muxtar Respublikası|website=nakhchivan.preslib.az|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imp.nakhchivan.az/index.php/nax-van-haqq-nda/h-r-v-rayonlar|title=Şəhər və rayonları|website=imp.nakhchivan.az|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=az|url=http://virtualnakhchivan.az/naxcivan-seheri|title=Naxçıvan Şəhəri|author=Abbas Abbasov|website=Portonovi.com|date=2018-05-01|accessdate=2021-02-25}}</ref>.

=== Ұлттық құрамы ===
{| class="wikitable"
!Жылы
!Барлығы
![[әзербайжандар]]
![[Армяндар]]
![[Орыстар]], [[украиндар]], [[беларустар]]
!Поляктар
![[Грузиндер]]
![[Гректер]]
![[Ассириялықтар]]
![[Немістер]]
![[Күрдтер]]
!Қалғандары
|-
|'''1890-ж.'''
'''ортасы'''
|{{S|7433}}
|4512 (60,70 %)
|2376 (31,97 %)
|52 (0,7 %)
| ---
| ---
| ---
| ---
| ---
| ---
| ---
|-
|'''1897 жылы<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=576|title=Демоскоп Weekly - Қосымша. Статистикалық көрсеткіштердің анықтамалығы.|website=www.demoscope.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж., т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.]</ref>'''
|{{S|8790}}
|6161 (70,09 %)
|2263 (25,75 %)
|232 (2,64 %)
|83 (0,94 %)
|24 (0,27 %)
|8 (0,09 %)
|4 (<0,01 %)
|3 (<0,01 %)
|2 (<0,01 %)
|10 (0,11 %)
|-
|'''1926 жылы<ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/naxichevan26.html|title=Нахшыван КСР 1926|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref>'''
|{{S|10 296}}
|7567 (73,49 %)
|1065 (10,34 %)
|1376 (13,36)
| ---
| ---
| ---
| ---
| ---
| 6 (0,06 %)
|282 (2,74 %)
|-
|'''1939 жылы<ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html|title=Әзірбайжан тұрғындары|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2021-02-25}}</ref>'''
| '''---'''
|11 901
|2033
|1420
| ---
| ---
| ---
| ---
| ---
| 32
|289
|}

=== Діни құрамы ===
1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер<ref>[https://www.prlib.ru/item/436694 Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы, 1897 ж. т. 71 Ериван губерниясы. Н. А. Тройницкий, С.-Петербург, 1904. Б. 1-3, 52-71.]</ref>.
* [[Мұсылман]]<ref>Санақта магометтер деп көрсетілген</ref> — 6170 (70,19 %),
* [[Армяндық апостол шіркеуі|Армяндар (ААШ)]]<ref>В переписи указаны как "Армяне-григориане"</ref> — 2226 (25,32 %),
* [[Православ шіркеуі|Православтар]] — 249 2,83 %),
* [[Армяндық католик шіркеуі|Армян-католиктер]] — 35 (0,4 %),
* Ескі наным-сенушілер және діни еместер — 16 (0,18 %),
* [[Католицизм|Рим-католиктері]] — 88 (1 %),
* [[Яһудилік]] — 1 (<0,01 %),
* [[Протестантизм|Протестанттар]] — 5 (<0,01 %),

== Климаты ==
{{Қаланың ауа райы
| Ені = 70%
| Жағдайы = center
| Жер_ілік = Нахшыван
| Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/a/AJ37936.php World Climate]

| Қаң_ор = -4.0 | Қаң_ор_ж-ш = 19
| Ақп_ор = -0.5 | Ақп_ор_ж-ш = 18
| Нау_ор = 5.4 | Нау_ор_ж-ш = 29
| Сәу_ор = 12.4 | Сәу_ор_ж-ш = 38
| Мам_ор = 17.5 | Мам_ор_ж-ш = 36
| Мау_ор = 22.4 | Мау_ор_ж-ш = 30
| Шіл_ор = 26.9 | Шіл_ор_ж-ш = 17
| Там_ор = 26.2 | Там_ор_ж-ш = 8
| Қыр_ор = 21.9 | Қыр_ор_ж-ш = 11
| Қаз_ор = 14.1 | Қаз_ор_ж-ш = 26
| Қар_ор = 6.5 | Қар_ор_ж-ш = 20
| Жел_ор = 0.9 | Жел_ор_ж-ш = 15
| Жыл_ор = 12.4 | Жыл_ор_ж-ш = 267

| Қаң_ор_мин = -6.8 | Қаң_ор_макс = 0.8
| Ақп_ор_мин = -4.3 | Ақп_ор_макс = 4.0
| Нау_ор_мин = 1.0 | Нау_ор_макс = 12.3
| Сәу_ор_мин = 7.4 | Сәу_ор_макс = 20.1
| Мам_ор_мин = 11.5 | Мам_ор_макс = 24.7
| Мау_ор_мин = 15.9 | Мау_ор_макс = 29.5
| Шіл_ор_мин = 20.0 | Шіл_ор_макс = 34.7
| Там_ор_мин = 18.7 | Там_ор_макс = 33.7
| Қыр_ор_мин = 14.7 | Қыр_ор_макс = 30.1
| Қаз_ор_мин = 8.2 | Қаз_ор_макс = 21.9
| Қар_ор_мин = 2.3 | Қар_ор_макс = 12.6
| Жел_ор_мин = -2.5 | Жел_ор_макс = 5.1
| Жыл_ор_мин = 7.1 | Жыл_ор_макс = 19.1

| Қаң_а_мин = | Қаң_а_макс =
| Ақп_а_мин = | Ақп_а_макс =
| Нау_а_мин = | Нау_а_макс =
| Сәу_а_мин = | Сәу_а_макс =
| Мам_а_мин = | Мам_а_макс =
| Мау_а_мин = | Мау_а_макс =
| Шіл_а_мин = | Шіл_а_макс =
| Там_а_мин = | Там_а_макс =
| Қыр_а_мин = | Қыр_а_макс =
| Қаз_а_мин = | Қаз_а_макс =
| Қар_а_мин = | Қар_а_макс =
| Жел_а_мин = | Жел_а_макс =
| Жыл_а_мин = | Жыл_а_макс =

| Қаң_су =
| Ақп_су =
| Нау_су =
| Сәу_су =
| Мам_су =
| Мау_су =
| Шіл_су =
| Там_су =
| Қыр_су =
| Қаз_су =
| Қар_су =
| Жел_су =
| Жыл_су =
}}

== Көлік ==
Қала республиканың негізгі көлік орталығы болып табылады. Нахшыванда бір ғана әуежай бар. Одан [[Баку]]ге, [[Гәнжә]]ға, [[Киев]]ке, [[Мәскеу]]ге, [[Ыстанбұл]]ға жолаушылар сапарларын орындайды.

Тұрақты жолаушылар пойыздары Нахшыван вокзалынан [[Шарур]]ға, [[Жулфа]]ға, [[Ордубат]]қа жүреді. Иранның [[Тебриз]], [[Тегеран]], [[Машһад]] қалаларымен тұрақты халықаралық байланыс орнатылды. 15/16 жылдам пойызы аптасына бір рет Иранның Машһад қаласына аттанады.

Түркиямен автомобил байланысы бар.

1986 жылдың 3 қарашасынан 2004 жылдың сәуіріне дейін қалада троллейбус жүйесі жұмыс істеді.

== Суреттер ==
<center>

=== Нахшыван ескерткіштері ===
<gallery perrow="4" heights="250px" widths="150px">
Сурет:Nakhichevan Mausoleum.jpg|[[Жүсіп ибн Құсейір кесенесі]], 1162
Сурет:Momine Khatun Mausoleum, 2008.jpg|[[Мүмін Қатын кесенесі]], 1186
File:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|XVIII ғасыр ескерткіші, Қажы Руфай бек мешіті
File:Nakhchivan city khalideyi kubra tomb.JPG|Күбре кесенесі
</gallery>

<gallery perrow="4" heights="150px" widths="250px">
Сурет:Nakhichevan02.JPG|[[Мүмін Қатын кесенесі]]нің жанында жиналған ортағасырлық [[Аттар мен қойлардың тас мүсіндері|тас қойлар]]
Сурет:Nakhichevan04.JPG|Бетон негіздегі [[Аттар мен қойлардың тас мүсіндері|тасты қой]]
File:Nakhchivan khan palace7.JPG|Хан сарайы
File:Nakhchivan city femme centre.JPG|Әйелдер орталығы, XIX ғасыр
</gallery>
</center>

<center>

=== Қала суреттері ===
<gallery perrow="4" widths="250" heights="250">
Сурет:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg|[[Хүсейін Жауид кесенесі]]
Сурет:Nakhchivan city library.JPG|Кітап үйі
Сурет:View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG|Нұх кесенесінен қала көрінісі
</gallery>
</center>

== Туыстас қалалар ==
*{{flagicon|Georgia}} [[Батуми]], [[Грузия]] ([[8 маусым]] [[2012 жыл|2012]]).
*{{flagicon|Belarus}} [[Брест]], [[Беларусь|Беларус]]

== Танымал тумалары ==
{{main|:Санат:Нахшыванда туғандар}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Әзербайжан қалалары}}
[[Санат:Әзербайжан қалалары]]
[[Санат:Ұлы Армения қалалары]]
[[Санат:Нахшыван]]

Нахшыван

2026-01-16T21:17:23Z

CommonsDelinker: «NAJ_front1.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Abzeronow жойған, себебі: per [[:c:Commons:Deletio

Төлеу Құлқаманұлы Бәсенов

2026-01-16T20:30:28Z

CommonsDelinker:

{{Сәулетші
|есімі = Төлеу Құлқаманұлы Бәсенов
|суреті = Stamps of Kazakhstan, 2009-26.jpg
|ені =
|сурет тақырыбы = 2009 жылғы Қазақстан [[пошта маркасы]]ндағы Бәсенов
|ұлты =
|азаматтығы =
|туған күні = 12.09.1909
|туған жері = {{туғанжері|Торғай уезі|Торғай уезінде}}, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]]
|қайтыс болған күні = 4.05.1976
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|білімі = Ленинградтық коммуналды құрылыс инженерлері институты
|жұмыс істеген қалалар =
|стиль =
|басты құрылыстары =
|қала құрылыс жобалары =
|ескерткіштерді жаңғырту =
|іске аспаған жобалары =
|ғылыми жұмыстары =
|марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
|қолтаңбасы =
|ортаққор = Toleu Basenov
}}

'''Бәсенов Төлеу Құлқаманұлы''' ([[12 қыркүйек]] [[1909 жыл]], қазіргі {{туғанжері|Шалқар ауданы|Шалқар ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]] – [[4 мамыр]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — тұңғыш қазақ архитекторы, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы, КСРО Архитектура Академиясының коррекция мүшесі (1950).

Бәсенов Қазақстанда қазіргі архитектуралық мектептің негізін салып, [[Архитекторлар одағы]]н ұйымдастырушылардың, архитектура саласындағы алғашқы ғалым-педагогтардың бірі болды. [[Санкт-Петербург]] азаматтық инженерлер институтын бітірген (1933). 1933–1937 жылдары [[Тараз|Жамбыл]]да, Алматыда, [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғызстан]]да қызмет етті. 1937–1941 жылдары Алматы қаласының бас архитекторы, 1944–1954 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы архитектура басқармасының бастығы, 1958–1976 жылы Құрылыс істері жөніндегі мемлекеттік комитетіті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды.

Ол Алматы қаласының бас жоспарын, [[Мәскеу]]дегі халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіндегі [[ХШЖК №11 «Металлургия» павильоны|Қазақстан павильонын]], Алматыдағы [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық даңғылының]] бас жобасын (1968–1969), [[Алматы әуежайы|Халықаралық Алматы әуежайының]] бірінші кешенін (1936–1937), [[Қазақ опера және балет театры]]ның үйін (1941), [[Аманкелді ескерткіші]]нің архитектуралық жоспарын (1949–1951), тұрғын үйлерді жобалалау жұмыстарын кәсіби шеберлікпен орындап шықты. [[Батыс Қазақстан]] архитектуралық ескерткіштерін зерттеп, [[Ембі]], [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Үстірт]] аймақтарындағы мемориалды-ғұрыптық тарихи құрылыстардың ерекшеліктеріне ғылыми талдау жасады. Бәсенов «Сам аймағындағы архитектуралық ескерткішер» (1947), «Қазақстан архитектурасындағы өрнектер» (1957), «Архитектура және қала құрылысы» (1974), т.б. еңбектердің авторы. 1997 жылы Қазақ мемлекеттік архитектура және құрылыс академиясының үздік студенттеріне Төлеу Бәсенов атындағы диплом тағайындалған.

== Қолданылған әдебиет ==
*[[Қазақ энциклопедиясы]]
{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Бәсенов, Төлеу Құлқаманұлы}}
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:КСРО сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары]]

Еркебұлан Сабырұлы Нұрғалиев

2026-01-16T19:33:36Z

CommonsDelinker: «Yerkebulan_Nurgaliyev.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No

{{Футболшы
|туған күні=12.9.1993
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|сурет=
|бойы = 170
|салмағы = 64
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]
|номер = 10
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2010—2014|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак (Семей)]]|139 (18)
|2015|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|8 (0)
|2016|{{ту|Қазақстан}} [[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]|17 (5)
|2017|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес]]|1 (0)
|2017|{{аренда}}{{ту|Болгария}} [[Верея (футбол клубы)|Верея]]|8 (0)
|2018|{{ту|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|28 (3)
|2019—2020|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|30 (4)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|12 (0)
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|13 (1)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|15 (1)
|2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]|2 (1)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2011|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-19|3 (0)
}}
}}
'''Еркебұлан Сабырұлы Нұрғалиев''' ([[12 қыркүйек]] [[1993 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/209951 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Семей]]) — қазақстандық футболшы, "Елім-ай" клубының жартылай қорғаушысы.

2011 жылы Қазақстанның 19 жасқа дейінгі құрамасында ойнаған.

== Жүлделері ==

=== Командалық ===

; «Спартак» Семей

* 1 лигада 2-орын: 2013

; «Алтай»

* 1 лига жеңімпазы: 2016

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://footballfacts.ru/person/192700 Профилі]
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]

Сұлтан Сүйіндікұлы Әбілғазы

2026-01-16T19:33:21Z

CommonsDelinker: «Sultan_Abilgazy.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No permission since 2

{{Футболшы
| есімі = Сұлтан Әбілғазы
|сурет =
| туған күні = 22.02.1997
| азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
| бойы = 180
| салмағы = 75
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб =
| жастар клубтары = {{футбол карьерасы
|2015|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]| }}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—2017|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|10 (0)
|2018—2021|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|43 (2)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|4 (0)
|2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]|0 (0)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2013|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|4 (0)
|2017—2018|{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|6 (0)
}}
}}

'''Сұлтан Сүйіндікұлы Әбілгазы''' ({{lang-kk|Сұлтан Сүйіндікұлы Әбілғазы}}; 22 ақпан 1997<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/290885 Тransfermarkt.com]</ref>, {{туғанжері|Көкшетау|Көкшетауда}}) — қазақстандық футболшы, "[[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]" клубының қорғаушысы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Қазақстан суперкубогы: 2021
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2020
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2018

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://int.soccerway.com/players/sultan-abilgazy/316862/ Профилі (soccerway.com)]
{{Бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]

Берик Насымқұлұлы Шайықов

2026-01-16T19:31:10Z

CommonsDelinker: «Berik_Shaikhov.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No permission since 26 D

{{Футболшы
|есімі = Берік Шайықов
|туған күні = 20.2.1994
|туған жері = {{туғанжері|Талдықорған|Талдықорғанда}}, [[Қазақстан]]
|азаматтығы = {{KAZ}}
|сурет =
|бойы = 169
|салмағы =
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]
|номері = 77
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|KAZ|20px}} СДЮШОР №1 (Талдықорған)|
|2009—2011|{{flagicon|Бразилия|20px}} Оле Бразил|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2014|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]]|0 (0)
|2012—2013|{{аренда}}{{flagicon|KAZ|20px}} [[Бәйтерек (футбол клубы)|Бәйтерек]]|50 (6)
|2014|{{аренда}}{{flagicon|KAZ|20px}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|24 (1)
|2015—2017|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|4 (0)
|2015|{{аренда}}{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|0 (0)
|2016|{{аренда}}{{flagicon|KAZ|20px}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|12 (0)
|2017|{{аренда}}{{flagicon|KAZ|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|1 (0)
|2018|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|33 (1)
|2019|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|15 (0)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|14 (0)
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|17 (0)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|7 (1)
|2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|7 (0)
}}}}
'''Берік Насымқұлұлы Шайықов''' ({{lang-kk|Берік Насымқұлұлы Шайықов}}; 20 ақпан 1994<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/316999</ref>, [[Талдықорған]], [[Қазақстан]]) — қазақ футболшысы, қорғаушы.

== Карьерасы ==
Талдықорған футболының түлегі. 2009 жылы қазақстандың бірнеше баламен бірге "Оле Бразил" (Бразилия) футбол академиясына аттанып, 2011 жылы оралды. Оралған соң 2012 жылы кәсіпқой карьерасын "Астана-1964" клубында бастады.

2013 жылғы маусымды "[[Бәйтерек (футбол клубы)|Бәйтеректе]]", 2014 жылғы маусымды "[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісуда]]" арендада өткізді.

2014 жылдың соңында "Астана -1964" клубы тарады да, Берік тағы бір елордалық клуб — "[[Астана (футбол клубы)|Астанаға]]" ауысты.

2015 жылы "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіске]]", 2016 жылы "[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісуға]]", 2017 жылы "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпеске]]" жалға берілді. 2017 жылдың ортасында "Астанаға оралды. 2018 жылы "Оқжетпесте" ойнап, 2019 жылы "Шахтерға" ауысты.

== Жетістіктері ==

* Қазақстан чемпионы: 2017

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/584153 Профилі (''footballfacts.ru'')]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]

Берік Рамазанұлы Айтбаев

2026-01-16T19:31:07Z

CommonsDelinker: «Berik_Aitbayev.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No permission since 26 D

{{Футболшы
|есімі = Берік Айтбаев
|туған күні = 26.6.1991
|сурет =
|бойы = 183
|позиция = қорғаушы
|азаматтығы = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]]
|номері = 6
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2011—2014|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|33 (0)
|2015|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|20 (2)
|2016|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|11 (0)
|2016|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|0 (0)
|2017|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|20 (0)
|2018|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|2 (0)
|2018—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|73 (1)
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|23 (2)
|2024—|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|0 (0)
}}
}}

'''Берік Рамазанұлы Айтбаев''' ({{lang-kk|Берік Рамазанұлы Айтбаев}}; [[26 маусым]] [[1991 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/236215</ref>, [[Тараз|Жамбыл қаласы]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы.

== Карьерасы ==
Футболшы мансабын 2009 жылы "[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]" клубының қосалқы құрамасында бастады, ал 2011 жылы премьер лигада бірінші рет негізгі құрамда өнер көрсетті. 2015 жылы "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" клубының ойыншысы болды.

2016 жылы тағы да "Тараз" клубына ауысты. 2016 жылдың жазында "Атырауға" оралды.

2017 жылы ол ақтөбелік клубпен келісімшартқа отырды, ол жылы премьер лигада 20 матч өткізді.

2018 жылы Павлодардың «[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс»]] клубында өнер көрсетті .

== Жетістіктері ==

=== «Елімай» ===

* 1 лига жеңімпазы: 2023

=== «Тараз» ===

* Қазақстан кубогының финалисі: 2013
* Қазақстан 1 лигасының күміс жүлдегері: 2018

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]

Алтынбек Саматұлы Сапаров

2026-01-16T19:31:00Z

CommonsDelinker: «Altynbek_Saparov.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No permission sinc

{{Футболшы
|есімі = Алтынбек Сапаров
|толық аты =
|лақап аты =
|сурет =
|сурет ені =
|атауы =
|туған күні = 26.04.1995
|туған жері =
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 173
|салмағы = 69
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб =
|номері =
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2012—2013| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2014| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Бәйтерек (футбол клубы)|Бәйтерек]]|17 (0)
|2015—2019|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|50 (1)
|2016|{{Flagicon|Қазақстан}} Атырау-21|3 (1)
|2019—2020| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|32 (1)
|2021|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|15 (0)
|2022|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|15 (0)
|2023—|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|0 (0)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2016|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|3 (0)
}}
}}
'''Алтынбек Саматұлы Сапаров''' (26 сәуір 1995 жыл) — қазақ футболшысы, [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|"Елім-ай"]] клубының жартылай қорғаушысы. Қазақстан кубогының екі дүркін финалисі (2017, 2018).

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
[[Атырау (футбол клубы)|"Атырау"]] футбол клубының түлегі саналады. 2014 жылы кәсіпқой карьерасын бірінші лигада [[Бәйтерек (футбол клубы)|"Бәйтерек" (Астана)]] сапында бастады. 2015 жылы "Атырауға" қайта оралғанымен, маусымның екінші жартысында ғана алаңға шыға бастады.

2016 жылғы маусымда 23 кездесуде алаңға шықты. 15 мамыр күні "Астана" қақпасына маусымдағы (маусымдағы ғана емес, "Атырау" сапындағы) жалғыз голын енгізді. Бұл ойында атыраулықтар 1:0 есебімен жеңіске жетті.

2019 жылы "Оқжетпеске" ауысты. 9 наурыз күні "Жетісуға" қарсы ойында жаңа клубы сапында тұңғыш рет алаңға шықты да, 46 минут өнер көрсетті.

=== Халықаралық ===
2016 жылы [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан жастар құрамасы]] сапында үш кездесу өткізді.

== Жетістіктері ==

* Қазақстан кубогының финалисі: 2017, 2018

== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/583821-saparov-altynbek-samatuly/251 Статистикасы]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]

Геннадий Георгиевич Павлюк

2025-12-02T00:14:14Z

CommonsDelinker:

'''Геннадий Георгиевич Павлюк''', лақап аты '''Ибрагим Рустамбек''' ([[1958]] — [[2009]] [[22 желтоқсан]], [[Алматы]]) — тәуелсіз журналист. Қазақ, Қырғыз, Ресейлік [[БАҚ]] - ында жарияланып тұрды. [[Бішкек]] және Шолпон-Ата қалаларында тұрған. Ресей журналистер Одағының мүшесі, түрлі халықаралық сыйлармен, сыйлықтармен марапатталған.
==Өмірбаяны==
Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық университетін және Белоруссия мемлекеттік университеті асперантирасын бітірген,филология ғылымдарының кандидаты. «Қырғызстан Аргументтері мен фактілері », «Ақ кеме» газеттерінің негізін қалаушысы және бас редакторы.
Қырғызстандағы «Комсомол шындығы» өкілдігінің бас редакторы болып та жұмыс жасады.

Алматыда өлтірілген. 16.12.2009 байланған қол - аяқтарымен 6 қабаттан лақтырылғаны анықталған. Есін жимай, қайтыс болған. <ref name=ferg/>

2011 жылдың 8 қазанында Бішкекте журналист атына ескерткіш ашылды. <ref name=ferg>[http://www.fergananews.com/news.php?id=16525 24.03.2011 МВД Казахстана: В убийстве киргизского журналиста Геннадия Павлюка обвиняются три человека]</ref>

Жесір қалған Ольга Колосованың айтуы бойынша «тергеудің тек бір ғана нұсқасы бар, БАҚ - пен жарияланған. Оны сейфтің құпи сөзін білу үшін ұрлап кетуі мүмкін дейді, сейфте көп қаражат және құнды заттар болғандығы расталған.» <ref>[http://jourdom.ru/news/2459 Завершено следствие по делу об убийстве киргизского журналиста Геннадия Павлюка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314152118/http://jourdom.ru/news/2459 |date=2017-03-14 }} — ЖурДом</ref>

2010 жылы Геннадийге Бішкек қаласындағы Баялин атындағы жасөспірімдер кітапханасының маңында ескерткіш қойылған. Алайда 250 килограмдық қола ескерткіш екі жылдан кейін - 2012 жылдың 20 мамырында ұрланып кеткен. Кейіннен оны кесілген күйінде тауып алған, қайта қалпына келтіру үшін шамамен 100 кг қола жетіспеген. Қырғызстан президенті [[Алмазбек Атамбаев]] жеке қорынан қаражат бөлген. <ref>{{Cite web|url = http://www.kyrgyzstantravel.net/kyrgyzstan/bishkek/monuments/monuments-ru.htm#ex42|title = Памятники города Бишкек|author = |date = |publisher = }}</ref>

==Сілтемелер==
*http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1260859495 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229151930/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1260859495 |date=2014-12-29 }} Павлюк (Ибрагим Рустамбек) Геннадий Георгиевич — ЦентрАзия

[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Ресей журналистері]]
[[Санат:Тарихи тұлғалар]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]]

Марат Өмірсерікұлы Әйнеков

2025-11-30T22:56:41Z

CommonsDelinker: «Памятник_Абаю_Кунанбаеву_в_Москве.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы [[commons:User:Ir

'''Марат Өмірсерікұлы Әйнеков''' (22.06.[[1941 жыл]], [[Балқаш (қала)|Балқаш]] — 2014) — суретші-монументші, мүсінші.

[[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руының Жуантаяқ бөлімінен шыққан. Әкесі - Әйнеков Өмірсерік, марқұм, жүргізуші болып жұмыс істеген. Анасы - Әйнекова Нұргүлше, марқұм, киім пішуші болған.

Н.В. Гоголь атындағы [[Алматы көркемсурет училищесі]]н (1967) мүсінші, оқытушы мамандығы бойынша; Ленинградтың Көркемөнер академиясын (1973) мүсінші-суретші мамандығы бойынша бітірген.

==Монументтері==
[[Сурет:Abay park 01.jpg|нобай|[[Даңқ мемориалы (Шымкент)]]]]
* «Әлия Молдағұлова» ([[Новосокольники]] қаласы, РФ, 1978)
* Даңқ мемориалы ([[Шымкент]], 1978)
* «В.И. Чапаев» ([[Орал]], 1983)
* «[[Қастеев]]» ([[Жаркент]], 1983)
* «[[Жамбыл]]» (1983)
* «[[Шәкен Айманов]]» (Алматы, 1983)
*«Ыбырай Алтынсарин» (1985)
* «А. Тоқмағамбетов» ([[Қызылорда]], 1985)
* Екінші Дүниежүзілік соғысқа арналған ([[Талдықорған]], 1987; [[Ақтау]], 1987; [[Жаңаөзен]], 1988)
* «[[Сәтбаев]]» (Атырау, 1988)
* «Махамбет Өтөмісов» (Атырау, 1988)
* «Шекара солдаты» (Алакөл қаласы, 1989)
* «Құлагер» (Целиноград, 1990)
* «Мағжан Жұмабаев» ([[Петропавл]], 1994; [[Булаев]], 1994)
* «[[Сәкен Сейфуллин]]» ([[Жезқазған]], 1995; Жаңаарқа ауылы, 1995)
* «Абай Құнанбаев» (РФ, 2006; [[Тегеран]], Иран)
* «Мұхтар Әуезов» (Түркия)
* «Ататүрік» (Түркия)
* «Еркіндік таңы» (Алматы)

==Мүсіндері==
* «Фламинго» (Алматы қаласы)
* «Құс» ([[Аташехир]] қаласы, Түркия, 2001)
* «[[барокко]]» стиліндегі сарайға арналған мүсіннің, қабырға рельефтерінің, қасбеттің, мәрмәр отырғышының ([[Анкара]] қаласы, Түркия);
* Абай бюстінің ([[Кечиорен]] қаласы, Түркия, 2002);
* «[[Мағжан Жұмабаев]]» естелік тақтасының (Кечиорен қаласы, Түркия) авторы.

Туындылары Таксим муниципалитетінің көрме залында (Стамбул қаласы, 1997), «ТарыкЗафер Туная» көрме салонында (Стамбул қаласы, 1998), «Алтунизаде» мәдениет орталығында (Стамбул қаласы, 1998), Ататүрік атындағы Көрме салонында және Мәдениет орталығында (Стамбул қаласы, 1998) қойылған.
Тас мүсіндемесі бойынша 5 симпозиумді ұйымдастырған.

[[Чехословакия]], [[Германия]], [[Польша]], [[Нидерланд]], [[Венгрия]], [[Таиланд]], [[Өзбекстан]], [[Украина]], Түрк халықаралық симпозиумдарға қатысқан.

*1973-1990 жылдары - мүсінші, Н.В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінің арнайы пәндер оқытушысы.
* 1978-1988 жылдары - Қазақстанның бас суретшісі
* 2009 жылдан бері - Т. Жүргенов атындағы [[қазақ ұлттық өнер академиясы]] мүсін кафедрасының доценті.

* Қазақстанның (1973-1993), Ресейдің Суретшілер мен мүсіншілер одағының мүшесі; [[ЮНЕСКО]] жанындағы Халықаралық суретшілер қауымдастығының мүшесі.

[[Польша]]да (1986), [[Германия]]да (1989), [[Түркия]]да (2001) мүсіндеу өнері бойынша өткен халықаралық симпозиумдардың қатысушысы.

==Марапаттар==
* «[[Еңбектегі ерлігі үшін медаль|Еңбектегі ерлігі үшін]]» медалімен (1987)
* Тас мүсіндеме бойынша халықаралық симпозиумның алтын медалімен ([[Ороньск]] қаласы, Польша, 1986)
* КСРО Суретшілер одағының, биеннале ([[Баку]] қаласы, 1983) Құрмет грамоталарымен марапатталған.
* Тас мүсіндеме бойынша халықаралық симпозиумда 1-ші орынды иеленді ([[Хойесверде]] қаласы, Германия, 1989).
* ''Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері.''
==Жанұясы==
* Үйленген.'' Жұбайы'' - Бейсалиева Зияда Садық қызы (1943 жылы тұған), зейнеткер, фармацевт болып жұмыс істеген.
* ''Қыздары'' - Әйнекова Мәдина (1964 жылы туған), Әйнекова Жәмиля (1973 жылы туған);
* ұлы - Әйнеков Саид (1975 жылы тұған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:22 маусымда туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Балқашта туғандар]]
[[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мүсіншілері]]
[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері]]
[[Санат:Ресей суретшілер одағы мүшелері]]
[[Санат:ЮНЕСКО жанындағы Халықаралық суретшілер қауымдастығы мүшелері]]
[[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]

Леди Гага

2025-11-19T17:23:49Z

CommonsDelinker: «:File:Gaga_at_bazaar.jpg» деген «:File:Lady_Gaga_performing_at_The_Bazaar,_Atlanta,_Oct._2008.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{Музыкант
|Есімі = Леди Гага
|Атауы = {{lang-en|Lady Gaga}}
|Сурет = Lady Gaga at Joe Biden's inauguration (cropped).jpg
|Сурет ені = 250px
|Сурет тақырыбы =
|Фон = solo_singer
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты = Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта
|Туған күні = 28.3.1986
|Туған жері = {{s|{{туғанжері|Манхэттен|Манхэттенде}}<ref name="birthplace" />,}} [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 2005 — осы уақытқ
|Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}}
|Мамандықтары = Әннің авторы {{әнші|АҚШ}} биші диджей
|Жанрлары = [[поп-музыка|поп]], [[электропоп]]
|Лақап аттары =
|Ұжымы =
|Қызметтес болған = [[Colby O`Donis]], [[Бейонсе]], [[Flo Rida]], [[RedOne]], {{s|[[Джастин Тимберлейк]],}} [[Space Cowboy]], [[Tony Bennett]], {{s|[[The Lonely Island]],}} [[Wale]], [[Akon]]
|Лейблдері = * {{s|Def Jam Recordings}}
* Streamline Records
* Kon Live Records
* [[Interscope Records]]
|Сайты = {{URL|ladygaga.com}} {{ref-en}}
}}
'''Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта''' ({{lang-en|Stefani Joanne Angelina Germanotta}}<ref name="viewable_pres">{{cite web
| url = http://www.docstoc.com/docs/16397993/Lady-Gaga---Viewable-Presentation
| title = Lady Gaga. Viewable presentation
| accessdate = 2009-11-13
| lang = en
| description = www.docstoc.com
}}</ref>, [[1986 жыл]]дың [[28 наурыз]]ында дүниеге келген.<ref name="netglimpse">[http://www.netglimse.com/celebs/pages/lady_gaga/index.shtml Lady GaGa — Biography {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506063716/http://www.netglimse.com/celebs/pages/lady_gaga/index.shtml |date=2015-05-06 }}</ref>), '''Леди Гага''' лақап атымен әйгілі ({{lang-en|Lady Gaga}}) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] әнші, биші, диджей, сазгер.

5 [[Грэмми]] сыйлығы, 30 MTV сыйлығы, [[Эмми]] сыйлығының иегері, [[Мадонна (әнші)|Мадоннаның]], [[Майкл Джексон]]ның [[глэм-рок]], [[диско]], [[электро]], [[R&B]] әсері біріккен би поп-әуенің орындаушы <ref name="amg">{{cite web
| author = Jason Birchmeier
| datepublished =
| url =http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:hcfixzr5ldse~T1
| title = Lady Gaga
| publisher =allmusic.com
| accessdate = 2009-11-13
}}</ref>.
Леди Гага [[Twitter]] әлеуметтік желісінде фоллоуерлері, яки оқырмандары ең көп аккаунт иесі болып табылады. 22.12.2012 жағдайы бойынша оның 32 337 675 оқырманы болған.<ref>[http://twittercounter.com/pages/100]</ref>

Оның ''[[The Fame]]'' (2008) атанған дебюттік альбомі халықаралық хитке айналды. Ондағы «[[Just Dance]]» синглы 2008 жылдың жазында АҚШ пен Канада хит-парадында алдыңғы орындарды иеленді. Ал [[2009 жыл]]дың [[11 қаңтар]]ында Ұлыбританияда бірінші орынға көтерілді.<ref name="chartstats">{{cite web
| url = http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=12225
| title = Lady gaga
| accessdate = 2009-11-13
| lang = en
| description = www.chartstats.com
|archiveurl=http://archive.is/UIee|archivedate=2012-06-30}}</ref>. 2011 жылдың қарашасында Леди Гага синглдары мен альбомдарының сатылуы 100 миллионнан асып түсті.<ref>{{cite web|url=http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2011/05/album-review-lady-gaga-born-this-way.html/|title=Album review: Lady Gaga, 'Born This Way'|last=Kot|first=Greg|date=20 мамыр 2011|publisher=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2011-07-28}}</ref>. Леди Гага (Стефани Джерманотта) есімі
Джоанны Стефани Джерманотта әпкесінің құрметіне қойылған.

== Өмірбаяны ==
Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта [[Нью-Йорк]]те дүниеге келген <ref name="birthplace">«Lady Gaga: ready for her close-up [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article5746827.ece »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517105414/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article5746827.ece|date=2011-05-17}}, Times Online (22.2.09) {{ref-en}}. [http://jezebel.com/5411786/lady-gaga-addresses-her-worst-rumor?autoplay=true интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214020534/http://jezebel.com/5411786/lady-gaga-addresses-her-worst-rumor?autoplay=true|date=2009-12-14}} [[Джей Лено]] бағдарламасында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Йонкерс]] қаласында дүниеге келгендігі туралы өсек жоққа шығарды.</ref>, итальяндық Джозеф (Джузеппе) және Синтия Джерманоттаның жанұясында тұңғышы болған<ref>{{cite web
| url = http://www.chacha.com/question/where-are-lady-gaga's-parents-from
| title = Where are Lady Gaga's parents from?
| accessdate = 2009-11-13
| lang = en
| description = www.chacha.com
}}</ref>. Стефаниде Натали есімді кіші сіңлісі бар.
Балалық шағынан бастап әуенмен шұғылданған, ал 4 жасында өздігінен [[фортепиано]]да ойнауды үйренді. Көп кешікпей [[Майкл Джексон]] мен [[Лаупер, Синди|Синди Лаупердің]] өлеңдерін таспалы үнжазбаға жаза бастады. Әуенге деген құштарлығы оған бір жағынан ата-анасынан берілді:

{{Start citation }}
Әкем Нью-Джерсиде дүниеге келген, жағажайлық клубтардағы ансамблдерде ойнады. Бір сөзбен айтқанда, Брюс Спрингстинтей болғысы келді. Сондықтан әуен менің бойымда дарыған, мені ата-анам еңбекқор етіп өсірді. Мен қорқу дегенді білмейтін қыз болып өстім. Өмірде қанша сүрінсем де, қайта аяғымды нық бастым.{{End citation|источник=Lady GaGa "Mail" газетіне сұхбат беруінде<ref name="dmail">[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1110125/Why-world-going-gaga-electro-pop-diva-Stefani.html Why the world is going gaga for electro-pop diva Stefani]</ref>}}

{{Start citation }}
Кейбір қыздар маған қастықпен қарады. Олар мені күлкі қылды, өйткені мен барлығынан өзгеше болып киіндім және әлдеқашан топтарда өнерімді көрсетіп жүрдім. Олар менің бұл нәрсеге неге сонша құштарлы екендігімді түсіне алмады. Кейде маған бар назар аударылатын, өйткені мен әрбір кештің жұлдызы болатынмын.{{End citation|источник=Lady GaGa<ref name="dmail" />}}

Орта мектепті бітірген соң Стефани [[Нью-Йорк университеті]]не (Tisch School of the Arts) оқуға түседі. 14  жасында ол ''Bitter End'' деп аталатын [[Нью-Йорк]] клубының сахнасында ән айтып жүрді. Сондай-ақ ''Regis High School Repertory'' мектебіндегі (оның ролінің бірі – [[Ревизор (комедия)|«Ревизор» комедиясындағы]] Анна Андреевна ролі) театрлық сахнасында және Regis Jazz Band ансамблеясы құрамында ойнады. Он бес жасында Стефани Нью-Йорктік [[даунтаун]]да Mackin Pulsifer және SGBand топтарымен көріне бастады. Осы жерде өзін қоршаған музыканттардың ықпалымен ол «андерграундтық рок-н-роллде арандатушылық іс әрекеттер» жасауды шешеді. Клубтарда Стефани өзіне назар аударту үшін [[Пайетка|жылтырақтары]] бар [[бикини]] мен [[шорты|мини-шортыларда]] сахнаға шықты, [[шашқа арналған лак]]ті өртеп жіберді және қатысып отырғандарды қорқытты.<ref name="bio"/>.

«Менің үстімде қабылан түс түрлерінің үйлесімі, шашым [[Эми Уайнхаус]]тың шашындай болды, мен өлең айтып, фортепианода ойнадым, ал шаштарымның арасында [[орхидея]]лар болды», - деп ол есіне түсіреді.<ref name="dmail" />. Стефанидің әкесі қызмет аясы бойынша [[антрепренёр]], қызының [[Төмеңгі Ист-Сайд]] клубындағы [[Трансвестизм (ауыстырып кию)|трансвеститтермен]] және бишілермен бірге [[Бурлеск (шоу)|бурлеск-шоуға]] барып жүргендігін естіп ұятқа қалған. «Әкем бірнеше айлар бойы менің көзіме қараудан қашқақтаған», - дейді Стефани.<ref name="bio">[http://www.ladygaga.com/bio/ Биография на официальном сайте {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203112238/http://ladygaga.com/bio/ |date=2009-02-03 }}</ref>. Сол жылдары Леди Гаганың «[[Мода|фэшн]]-иконаларының» қатарында [[Пегги Банди]] және [[Версаче, Донателла|Донателла Версаче]] болған.<ref name="bio"/>.
[[Сурет:Lady Gaga performing at The Bazaar, Atlanta, Oct. 2008.jpg|thumb|left|200px|Леди Гаганың ертеректегі қойылымдарының бірі]]

=== Музыкалық мансаптың басталуы ===
2006 жылы Стефани музыкалық продюсер Роб Фьюзаримен бірге жұмыс жасай бастайды. Онымен бірге бірнеше өлең жазады: олар Стефанидің репертуарына енеді және даунтаун клубтарында атағы шығады: «Beautiful, Dirty, Rich», «Dirty Ice Cream», «Disco Heaven». Осы кезде ол бірінші рет Lady GaGa ([[Queen]]-нің «[[Radio Ga Ga]]» атты өлеңінен) лақап атын қолданады. Роб Фьюзари оны: «бұл [[Фредди Меркьюри]] қолданған қисаюы мен тұру қалпына ұқсас», - дейді.<ref name="bio" />. Өзінің бірінші келісім-шартын Леди Гага [[Def Jam]] – мен жасасады, бірақ оны 9  айдан соң жоғалтады. Бір жылдан кейін оны музыкалық функционер Винсент Херберт байқайды, ал 2008 жылы [[Interscope Records]] лейблына бастапқыда өлеңдердің авторы ретінде жаздырады. Lady GaGa материалдарын [[Fergie|Ферги]], [[Pussycat Dolls]], [[Бритни Спирс]] и [[New Kids on the Block]] секілді орындаушылар қолданған. Кейіннен Pussycat Dolls – пен ынтымақтастықта болу ол үшін қандай маңызда болғандығы туралы сұраққа ол: «Әрине, біріншіден маған іш киім киген қыздар өте қатты ұнайды...» - деп жауап қайтарды. <Одан басқа,> оларға арнап әуендерді жазу жұмыстары авторлық салада біліктілігімді шыңдауға себепші болды.<ref name="dancemusic_int">[http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/LadyGagaInt.htm Lady Gaga interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708/http://dancemusic.about.com/od/artistshomepages/a/LadyGagaInt.htm |date=2012-07-08 }}</ref>.

Леди Гаганың вокалдық және театралдық көрсеткіштері әсер еткендердің қатарында репер [[Эйкон]] да болды. Ол Леди Гаганың демо-таспасын тыңдай отырып, оны [[Kon Live Records]] лейбліне жаздырды. «Бір жағынан ол маған барлық жұмысты шайнап бергендей болды, екінші жағынан аяғымнан тік тұруға көмек берді»»<ref name="dancemusic_int"/>, — деп айтты ол кейіннен.

Сол күндері Леди Гага перформанс-әртіс Lady Starlight – пен таңысады. Аталған тұлғаның кейбір идеяларын Леди Гага өзінің сахналық бет-бейнесің жасау кезінде қолданды. Дуэт атап айтқанда, «Lady GaGa and The Starlight Revue» жобасы (1970 жылдар стиліндегі ретро-варьете) секілді ынтымақтастыққа бел буған. Онда Леди Гага [[синтезатор]]да ойнайды. Дәл осы күндері Леди Гага кейін әйгілі болған қағиданы құрды: «Менің барлық өлеңдерім көйлектерге сараланып жазылады». «Көйлек бұл жерде өзіндік бір метафора: менің айтқым келгенді бұл – әрбір өлеңімнің барлығына сараланып тұрғаны, яғни, менің қиялымда толық аудио- және визуалды әшекейлеу құрылады» <ref name="dancemusic_int"/>, — деп түсіндірді ол.

== 2008: The Fame ==
Жаңа жұлдыздың [[The Fame]] альбомы 2008 жылы жарыққа шығады. Осы альбомінің арқасында танымал шет елдерге танымал бола бастады. Альбомның ең алғашқы синглы [[Just Dance]] әні. Ол 2008 жылдың сегізізнші сәуірінде жарыққа шықты. Және тағы да басқа [[Poker Face]], [[Paparazzi]], [[LoveGame]] синглдары бар. Бір жағынан, Гаганың [[The Fame]] эрасындағы стилі қазіргісінен қатты өзгеше деуге болады.
[[Сурет:Fame Ball London - Money Honey.jpg||нобай|Леди Гага клавитарада [[Money Honey]] әнін Лондондағы [[The Fame Ball]] атты турнесінде орындауда.]]

== The Fame Monster ==
Кейінірек 2009 жылы эпатажды жұлдыздың тағы бір альбомы [[The Fame Monster]] шықты. [[The Fame Monster]] сөзі атақ монстры немесе атақ құбыжығы дегенді білдіреді. Мұнысымен Леди Гага өзінің атақты қатты көксейтінін айтқысы келді. Бұл альбомды Гаганың жанкүйерлері [[The Fame]] альбомының жалғасы ғана болады деп күткен болатын. Бірақ негізінде бұл тіптен өзгеше альбом болып шықты. Альбомның алғашқы синглы [[Bad Romance]] әні болды. Ол [[Канада]] мен [[Бельгия]]дағы чартта бірінші орынға иеленді. Альбомның екінші синглы [[Telephone]] әні еді. Бұл ән [[Бейонсе]] әншісімен дуэт ретінде шықты.

== Жеке өмірі ==
2015 жылы 14 ақпанда, [[Әулие Валентин күні]] Леди Гага сүйіктісінің [[Тейлор Кинни]]дің ұсынысын қабылдады. Екеуі 2011 жылы [[You and I]] бейнебаянның түсірілімінде танысқан. 2016 жылы шілдеде екеуі айырылысқанын Гага жариялаған. 2017 жылдың ақпанында Леди Гага өзінің агенті Кристиан Кариномен жүріп жатқаны белгілі болды.

== Дискография ==
* ''[[The Fame]]'' (2008)
* ''[[The Fame Monster]]'' [[EP]] (2009)
* ''[[Born This Way (альбом)|Born This Way]]'' (2011)
* ''[[Artpop]]'' (2013)
* ''[[Cheek to Cheek (альбом)|Cheek to Cheek]]'' ([[Тони Беннет]]пен бірге) (2014)
* ''[[Joanne]]'' (2016)
* ''[[Chromatica]]'' (2020)
* ''[[Love for Sale]]'' (Тони Беннетпен бірге) (2021)
* ''[[Harlequin]]'' (2024)

== Концерттік турлар ==
* 2009 — [[The Fame Ball Tour]]
* 2009—2011 — [[The Monster Ball Tour]]
* 2012—2013 — [[The Born This Way Ball Tour]]
* 2014 — [[ArtRave: The Artpop Ball Tour]]
* 2017 — [[Joanne World Tour]]
* 2022 — [[Chromatica Ball Tour]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]

Азиялық тарбақ шырғалақ

2025-10-21T16:28:30Z

CommonsDelinker: «:File:Asian_Dowitcher_6436.jpg» деген «:File:Asian_Dowitcher,_Dayuan,_Taoyuan_County,_Taiwan_6436.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{Taxobox
| name = Азиялық тарбақ шырғалақ
| image = Asian Dowitcher, Dayuan, Taoyuan County, Taiwan 6436.jpg
| status = NT
| status_system = iucn3.1
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Татреңтәрізділер]]
| familia = [[Тауқұдірет тұқымдастар]]
| genus = ''[[Limnodromus]]''
| species = '''''L. semipalmatus'''''
| binomial = ''Limnodromus semipalmatus''
| binomial_authority = ([[Edward Blyth|Blyth]], 1848)
}}
'''Азиялық тарбақ шырғалақ''' ({{lang-la|Limnodromus semipalmatus}}) - сирек, аз зерттелген, реликті түр. [[Сібір]]дің солтүстігінен бастап [[Моңғолия]] мен [[Қиыр Шығыс]]қа дейін таралған. [[Қазақстан]]ның ең шығысында, [[Алтай]]ға жақын оңтүстік аудандарында кездеседі. Түрдің жалпы саны - 5-6 мыңнан артық емес. Сақталып қалған ұялайтын жерлерін іздеу және онда қорғау режимін орнату, тұрғындар арасында үгіт - насихат жүр гізу, қолда өсіру әдестерін дайындау қажет.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Татреңтәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
[[Санат:Қазақстан құстары]]

{{ornitology-stub}}

Даламан

2025-09-29T12:21:04Z

CommonsDelinker: «:File:Dalaman.JPG» деген «:File:Merkez,_Dalaman_2010-09-22.jpg» дегенмен алмастырылды.

[[Image: Merkez, Dalaman 2010-09-22.jpg|thumb|300px|right| Dalaman, city center]]
'''Даламан''' – [[Түркия]]дағы қала және аудан. [[Анадолы аймағы]]ның оңтүстік-батысында, [[Жерорта теңізі]]нің жағалауына жақын [[Мугла илі]]ндегі қала <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD</ref>.

Қалада мекен ететін халық саны – 22 046, ал аудандағы халық саны 32 367 адам (2008 жылғы халық санағының қорытындысы). Ауданның жер көлемі – 622 км². Халық тығыздығы адам басына шаққанда 52 км² шамасында. 1987 жылы халықаралық әуежай салынған. Түркияның ең ірі курортты аймақтардың бірі. Қалаға жақын [[Мармарис]], [[Дальян]], [[Фетхие]] атты курорттар орналасқан. Даламанда қағаз шығаратын өндіріс бар.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Бішкек

2025-09-11T13:50:48Z

CommonsDelinker: «Bishkek-capital-of-Kyrgyzstan.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Jameslwoodward [[commons:File:Bishkek-capital-of-Ky

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Бішкек
|шынайы атауы = {{lang-ky|Бишкек}}
|сурет = {{Фотомонтаж
| photo1a = Ala-too Square in Bishkek, Kyrgyzstan, 2007-09-11 (color-corrected).jpg
| photo2a = Bishkek.jpg
| photo2b = High way 2.jpg
| photo3a =
| photo3b = Bishkek 10.JPG
| photo4a =
| photo4b = Katedrální kostel svatého Vzkříšení, Biškek.jpg
| photo5a =
| photo5b =
| spacing = 2
|position = center
|color_border = white
|color = white
| size = 266
}}
|жағдайы = Астана
|ел = Қырғызстан
|елтаңба = Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg
|ту = Flag of Bishkek.svg
|елтаңба сипаттамасы = Бішкек елтаңбасы
|ту сипаттамасы = Бішкек туы
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec = 0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 4 аудан (Ленин, Октябрь, Первомай, Свердлов)
|басшының түрi = [[Бішкек мэрі|Мэрі]]
|басшысы = [[Айбек Жунушалиев]]
|құрылған уақыты = 1825
|алғашқы дерек = 1860
|бұрынғы атаулары = Пішпек ([[1926 жыл|1926]] дейін) Фрунзе ([[1926 жыл|1926]]-[[1991 жыл|1991]])
|статус алуы = 1878
|жер аумағы = 387<ref name="Мэрі">{{Cite web |url=http://meria.kg/ky/history |title=Бишкек – Кыргыз Республикасынын борбору |accessdate=2018-09-11 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=yes }}</ref>
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 750—900
|климаты = қатаң континенталды
|ресми тілі = қырғыз • орыс
|тұрғыны = {{өсім}}1 251 300<ref name="Санақ 2021">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/769/ |title=Численность постоянного населения Кыргызской Республики на 1 января 2021 г. |accessdate=2021-05-13 |archiveurl= |archivedate= |deadlink= }}</ref>
|санақ жылы = 2024
|тығыздығы = 5300
|шоғырлануы = 2 000 000 аса<ref>Рафис Абазов, Historical Dictionary of Kyrgyzstan, с. 91, ISBN 0-8108-4868-6</ref>
|ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] — 73,69 % [[орыстар]] — 16,64 % [[ұйғырлар]] — 1,57 % басқалары — 8,10 %
|конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиандар]] және басқалары
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +6
|DST =
|телефон коды = +996 312
|пошта индексі = 720001-720083<ref name="Индекстер">[http://kyrgyzpost.kg/ru/indeksy/category/bishkek.html Байланыс бөлімі. Бішкек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503175101/http://www.kyrgyzpost.kg/ru/indeksy/category/bishkek.html |date=2017-05-03 }}</ref>
|пошта индекстері = 720001
|автомобиль коды = B, E және 01
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Bishkek
|сайты = http://meria.kg
|сайт тілі = ky
|сайт тілі 2 = ru
}}
'''Бішкек''' ({{lang-ky|Бишкек}}) — [[Қырғызстан]]нның [[елорда|астанасы]] мен ең үлкен қаласы. Ерекше басқару бірлігі. Қала Қырғыз Республикасының солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасынан 25 км қашықтықта орналасқан.

== Құрылымы ==
Қала ауқымы — 160 км². Қала әкімшілігі төрт бөлікке бөлінген.

{| class="wikitable"
|-
!Аудан ||Халық саны,мың адам ||Аумағы, га
|-
|Ленин ||187,4 ||4373
|-
|Октябрь ||219,2 ||3200
|-
|Первомай ||158,3 ||4715
|-
|Свердлов ||207,1 ||2920
|}

== Тарихы ==
Қала ежелден бері [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы қала болатын. [[1825 жыл]]ы [[Қоқан хандығы]]ның Өзбек Ханы қаланы күшейтіп, маңызды қалалардың біріне айналдырды. Алайда, [[1862 жыл]]ы [[Ресей империясы|Патшалық Ресей]] қанды шайқаста фортты жаулап алып, оны Орыстың гарнизонына айналдырды. [[1877 жыл|1877]] қала атауы Пішпекке өзгертілсе, [[1926 жыл]]ы қала жаңа құрылған [[Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АКСР-ның]] астанасы болып белгіленіп оның аты Фрунзеге ауыстырылды.

[[1991 жыл]]дың 5 ақпанында қала қайтадан Бішкек болып аталынды. 1990 жылдары Кеңес үкіметінің құлдырауына байланысты күйсіздеуге ұшыраған қала, қазіргі уақытта жылдам дамушы қалалардың бірі.

== Халқы ==
{| class="wikitable sortable"
|+1989-2009 жылғы халық санақтары мен 2019 жылғы болжам бойынша тұрғындардың этникалық құрамы:
!
!1989 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2">[https://web.archive.org/web/20120321015617/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек]</ref>
!%
!1999 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2" />
!%
!2009 жылғы
саны<ref name="Этно2009.Бишкек2" />
!%
!2019 жылғы
саны<ref name="Демографический ежегодник">[http://stat.kg/media/publicationarchive/124c2f33-e6f2-453d-91a8-4d916ce10a66.rar Демографический ежегодник Кыргызской Республики 2014—2018]</ref>
!%
|-
|жалпы
| align="right" |619903
| align="right" |100,00 %
| align="right" |762308
| align="right" |100,00 %
| align="right" |835743
| align="right" |100,00 %
| align="right" |1 027 245
| align="right" |100,00 %
|-
|[[Қырғыздар]]
| align="right" |141841
| align="right" |22,88 %
| align="right" |398000
| align="right" |52,21 %
| align="right" |552957
| align="right" |66,16 %
| align="right" |763 826
| align="right" |74,36 %
|-
|[[Орыстар]]
| align="right" |345387
| align="right" |55,72 %
| align="right" |252831
| align="right" |33,17 %
| align="right" |192080
| align="right" |22,98 %
| align="right" |165 029
| align="right" |16,07 %
|-
|[[Ұйғырлар]]
| align="right" |10977
| align="right" |1,77 %
| align="right" |13143
| align="right" |1,72 %
| align="right" |13380
| align="right" |1,60 %
| align="right" |15 983
| align="right" |1,56 %
|-
|[[Өзбектер]]
| align="right" |10390
| align="right" |1,68 %
| align="right" |12393
| align="right" |1,63 %
| align="right" |11801
| align="right" |1,41 %
| align="right" |13 990
| align="right" |1,36 %
|-
|[[Корейлер]]
| align="right" |10043
| align="right" |1,62 %
| align="right" |12710
| align="right" |1,67 %
| align="right" |12014
| align="right" |1,44 %
| align="right" |12 423
| align="right" |1,21 %
|-
|[[Татарлар]]
| align="right" |16984
| align="right" |2,74 %
| align="right" |15817
| align="right" |2,07 %
| align="right" |12712
| align="right" |1,52 %
| align="right" |11 775
| align="right" |1,15 %
|-
|[[Қазақтар]]
| align="right" |8943
| align="right" |1,44 %
| align="right" |12064
| align="right" |1,58 %
| align="right" |9013
| align="right" |1,08 %
| align="right" |10 301
| align="right" |1,00 %
|-
|[[Дүнгендер]]
| align="right" |2618
| align="right" |0,42 %
| align="right" |3558
| align="right" |0,47 %
| align="right" |4040
| align="right" |0,48 %
| align="right" |5 305
| align="right" |0,52 %
|-
|[[Украиндар]]
| align="right" |34321
| align="right" |5,54 %
| align="right" |16125
| align="right" |2,12 %
| align="right" |7987
| align="right" |0,96 %
| align="right" |4 630
| align="right" |0,45 %
|-
|[[Түріктер]]
| align="right" |908
| align="right" |0,15 %
| align="right" |2277
| align="right" |0,30 %
| align="right" |3149
| align="right" |0,38 %
| align="right" |3 746
| align="right" |0,36 %
|-
|[[Әзербайжандар]]
| align="right" |2166
| align="right" |0,35 %
| align="right" |2454
| align="right" |0,32 %
| align="right" |2142
| align="right" |0,26 %
| align="right" |2 722
| align="right" |0,26 %
|-
|[[Немістер]]
| align="right" |13619
| align="right" |2,20 %
| align="right" |5228
| align="right" |0,69 %
| align="right" |2554
| align="right" |0,31 %
| align="right" |2 416
| align="right" |0,24 %
|-
|[[Тәжіктер]]
| align="right" |709
| align="right" |0,11 %
| align="right" |1828
| align="right" |0,24 %
| align="right" |817
| align="right" |0,10 %
| align="right" |1 055
| align="right" |0,10 %
|-
|[[Түрікмендер]]
| align="right" |369
| align="right" |0,06 %
| align="right" |132
| align="right" |0,02 %
| align="right" |703
| align="right" |0,08 %
| align="right" |784
| align="right" |0,08 %
|-
|[[Армяндар]]
| align="right" |1218
| align="right" |0,20 %
| align="right" |726
| align="right" |0,10 %
| align="right" |512
| align="right" |0,06 %
| align="right" |486
| align="right" |0,05 %
|-
|[[Белорустар]]
| align="right" |4119
| align="right" |0,66 %
| align="right" |1341
| align="right" |0,18 %
| align="right" |638
| align="right" |0,08 %
| align="right" |393
| align="right" |0,04 %
|-
|[[Еврейлер]]
| align="right" |4822
| align="right" |0,78 %
| align="right" |1293
| align="right" |0,17 %
| align="right" |498
| align="right" |0,06 %
| align="right" |379
| align="right" |0,04 %
|-
|басқалары
| align="right" |10469
| align="right" |1,69 %
| align="right" |10388
| align="right" |1,36 %
| align="right" |8746
| align="right" |1,05 %
| align="right" |12 002
| align="right" |1,17 %
|}

==Білім және ғылым==
2018 жылғы ақпаратқа сәйкес Бішкекте 45 жоғарғы оқу орны тіркелген, оның 22-і мемлекеттік, ал қалған 23-і мемлекеттік емес.

Қалада орналасқан жоғарғы оқу орындары:
* Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті
* И. Раззаков атындағы Қырғыз мемлекеттік техникалық университеті
* Қырғыз ұлттық құрылыс, көлік және архитектура университеті
* К. Карасаев атындағы Бішкек гуманитарлық университеті
* Қырғыз ұлттық дене тәрбиесі және спорт академиясы
* Қырғыз ұлттық аграрлы университеті
* Қырғыз ұлттық консерваториясы
* Қырғыз-Ресей славян университеті
* Туризм және сервис академиясы
* Халықаралық Кувейт университеті
* Орталық Азиядағы Американдық университет
* Қырғыз-герман қолданбалы информатика институты
* "Адам" университеті
* Халықаралық "Ала-Тоо" университеті
* Иса Ахунбаев атындағы Қырғыз мемлекеттік академиясы

Бішкектегі 2 ірі кітапхана:
* А. Осмонов атындағы Ұлттық кітапхана
* Н. Г. Чернышевский атындағы Республикалық кітапхана

==Мәдениеті==
Мұражайлар:
* Қырғыз ұлттық тарихи мұражайы
* Г. Айтиев атындағы Ұлттық өнер мұражайы
* Минералогия мұражайы

Кинотеатрлар:
* Октябрь
* Дом кино
* Бишкек Парк
* Космопарк
* Ала-Тоо
* Манас
* Россия
* Вефа
* Кыргызкиносу
* Movie star

== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|USA}} [[Колорадо Спрингс (Колорадо)|Колорадо Спрингс]], [[АҚШ]] (1994 жылдан)
* {{flagicon|USA}} [[Мериден (Коннектикут)|Мериден]], [[АҚШ]] (2005 жылдан)
* {{flagicon|Turkey}} [[Анкара]], [[Түркия]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]
* {{flagicon|Belarus}} [[Минск]], [[Беларусь]] (2008 жылдан)
* {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]], [[Иран]] (1994 жылы 23 мамырдан)
* {{flagicon|Iran}} [[Казвин]], [[Иран]] (2003 жыл 14 сәуірден)
* {{flagicon|Germany}} [[Хемниц]], [[Германия]] (1997 жылы 19 наурыздан)
* {{flagicon|South Korea}} [[Куми]], [[Корея Республикасы]] (1991 жылы 14 тамыздан)<ref>[http://bishkekgov.in.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=58%3A2010-05-19-13-56-51&catid=38%3Ainterconnect&Itemid=65&lang=ru Бауырлас қалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308012625/http://bishkekgov.in.kg/index.php?catid=38:interconnect&id=58:2010-05-19-13-56-51&itemid=65&lang=ru&option=com_content&view=article |date=2016-03-08 }}</ref>

== Суреттер ==
<gallery perrow="3" widths="170" heights="120" style="margin:0 auto" caption="Бішкек">
Сурет:Bishkek 01.jpg
Сурет:Bishkek 02.jpg
Сурет:Bishkek 03.jpg
Сурет:Bishkek 04.jpg
Сурет:Bishkek from the air 01.jpg
Сурет:Bishkek statue 01.jpg
Сурет:Muslim cemetery near Bishkek.jpg
Сурет:Katedrální kostel svatého Vzkříšení, Biškek.jpg|alt=Собор Воскресения Христова|[[Иса Мәсих|Христостың]] тірілу соборы
Сурет:Mosque under construction in Kyrgyzstan.jpg
</gallery>

==География==
Бішкек [[Шу аңғары|Шу алқабының]] дәл ортасында Қырғыз Ала-Тоосының етегінде (ішкі Тянь-Шань тау жоталарының бірі), теңіз деңгейінен 700-900 м биіктікте орналасқан. Түркістан-Сібір темір жолы қосылған қалалармен Қазақстан шекарасынан 25 км қашықтықта орналасқан. Қаланың аумағы 127 км²<ref name="UN">[https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/documents/dyb2015/table08.pdf Population of capital cities and cities of 100 000 or more inhabitants: latest available year, 1995—2015. DEMOGRAPHIC YEARBOOK 2015. United Nations]</ref> немесе 160 км².

==Физикалық-географиялық сипаттамалар==
[[File:Kyrgyz Alatau from Bishkek 5.JPG|thumb|left|Бішкектен Ала-Тоо жотасының көрінісі]]
[[File:Ala Archa river in Bishkek near Osh Market after spring rains.jpg|thumb|left|Көктемгі жаңбырдан кейін Ош базарының маңындағы Ала Арча өзені]]
Климаттық жағдай бойынша Бішкек қоңыржай ендіктердің континенттік климатында экстремалды оңтүстік позицияны алады.

Күннің максималды айлық ұзақтығы шілдеде – 322 сағат, ең қысқасы желтоқсанда – 126 сағат.

===Климаты===
Қаланың климаты күрт континенттік. Жылдық орташа температура + 12,2 °C. Жауын-шашын жылына 451 миллиметрді құрайды. Жаздың орташа температурасы шамамен 25 °C және қыстың орташа температурасы шамамен -2 °C болғанда, жазда t 40 °C-тан, қыста -30 °C-қа дейін жетуі сирек емес. Ең суық ай қаңтар (-1,7°С), ең жылысы шілде (+25,3°С). Ауаның орташа айлық салыстырмалы ылғалдылығы маусым мен шілдедегі 44%-дан наурызда 74%-ға, орташа жылдық – 60%-ға дейін артады. Қала арқылы Ала-Арча және Аламедин өзендері ағып өтеді, оңтүстік таулардан бастау алады, Бішкектің солтүстік бөлігін бойлай шығыстан батысқа қарай Үлкен Шу каналы (БЧК) ағып өтеді.<ref>{{Cite web|url=https://ru.climate-data.org/%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D1%87%D1%83%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%B1%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA-484/|title=Климат: Бишкек - Климатический график, График температуры, Климатическая таблица - Climate-Data.org|website=ru.climate-data.org|accessdate=2021-02-13}}</ref>

===Бішкектің қазіргі климаты===
Бішкектің климаты, Чуй алқабындағы сияқты және Қырғыз жотасының солтүстік беткейі аймағындағы жердің ендігі мен биіктігіне, мұхиттардан аумақтық қашықтығына, жергілікті орографиялық жағдайлардың ерекшеліктеріне байланысты. және атмосфералық циркуляция. Осы көрсеткіштер бойынша зерттелетін аумақ субтропиктік және қоңыржай ендіктердің шекарасында, мұхиттардан алшақ орналасқан және қоңыржай белдеу климатынан құрғақ субтропиктердің климатына өтпелі жағдайларға ие. Бішкек (42 ° 52'11 ш.қ.) Жердің субтропиктік белдеуінің солтүстік шекарасында, оның ортаңғы ендік 45 ° оңтүстігінде орналасқан. Шу алқабының құрғақ, температурасы жоғары жазы климаттық жағдайда құрғақ субтропиктердің климатына жақын, ал қыста қоңыржай ендіктердің оңтүстік белдеуінің климатына сәйкес келеді.

Күн сәулесі мен бұлттылық климаттың ең көрінетін сипаттамалары болып табылады, олар оның жайлылығының жалпы көрсеткіштері ретінде қабылданады. Бішкекте күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2584 сағатты құрайды. Салыстыру үшін: [[Афины]] – 2655 сағат; [[Рим]] – 2362 сағат, яғни олардың әдеттегі субтропиктік климаты осы сипаттамасы бойынша Шу аңғары мен Қырғыз жотасының климатына жақын.

==Әкімшілік бөлінісі==
{{main|Бішкек қаласының әкімшілік бөлінісі}}
Әкімшілік жағынан 4 ауданға бөлінген. Халық саны – Қырғызстанның 2009 жылғы халық санағы бойынша.<ref name="Этно2009.Бишкек">{{Cite web|url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf|title=Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек|deadlink=yes|accessdate=2012-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321015617/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf|archivedate=2012-03-21}}</ref>

[[File:Административное деление Бишкека.png|thumb|500px|Бішкектің әкімшілік бөлінісі]]

* Октябрь ауданы - 242 382 (2009);
* Первомай ауданы – 175 894 (2009);
* Свердлов ауданы – 231 801 (2009);
* Ленин ауданы – 201 626 (2009 ж.):
* Шоңарық қала үлгісіндегі елді мекені – 9724 (2009);
* Ортасай ауылы – 4100 (2009).

Егер Бішкек қаласының ауданы 127 км² болса, онда қалаға бағынышты елді мекендермен бірге 160 км².

Аудан басшылары әкім тағайындайтын аудандардың муниципалдық басқармаларының басшылары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Bishkek}}
* [http://bishkekgov.in.kg Бішкек қ. әкімшілігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004225627/http://bishkekgov.in.kg/ |date=2013-10-04 }}{{ref-ru}}
* [http://www.gorkenesh.kg/index.php?lang=kg Бішкек қалалық депутаттар Кеңесі]{{ref-ky}}{{ref-ru}}
* [http://www.bs.kg/ Бишкек современный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118034951/http://www.bs.kg/ |date=2011-11-18 }} {{ref-ru}}

{{Азия елордалары}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Бішкек|*]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]

Бішкек

2025-09-11T13:50:48Z

CommonsDelinker: «Bishkek-capital-of-Kyrgyzstan.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Jameslwoodward [[commons:File:Bishkek-capital-of-Ky

Л.Н.Толстой атындағы Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы

2025-08-26T10:45:45Z

CommonsDelinker: «Имя_Л.Н._Толстого.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd [[commons:File:Имя_Л.Н._Толстого.jpg|жой

{| border="0" cellpadding="2" align="right" style="background:#F5F5F5;"
|-
! width="100" colspan="2" style="background:#cef2e0;" | <big>Л.Н.Толстой атындағы Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы</big>
|-
| width="100" colspan="2" style="background:#F5F5F5;" |[[File:Костанйская ОУНБ им.Л.Н.Толстого.JPG|center|330px]]
|-
| width="100" colspan="2" style="text-align:center" |''Л.Н.Толстой ат. Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының ғимараты''
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" | Орналасқан жері
| width="180" valign="top" | [[Қазақстан]], [[Қостанай]], Алтынсарин к-сі 111
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" | Құрылған уақыты
| width="180" valign="top" | 1894 жыл<ref>Костанайская область: энциклопедия [Текст] : 70-летию посвящается / З. А. Алдамжар [и др.] ; Костанайский социально-технический ун-т. - Алматы: Арыс, 2006. - 732, [4] с.: ил. - ISBN 9965-17-331-1</ref>
|-
! width="100" valign="top" colspan="2" style="background:#cef2e0;" | Жинақтары
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" |Жинақтарының түрлері
| width="180" valign="top" |кітаптар, мерзімді басылымдар, ноталар, дыбыстық жазбалар, бейнелеу өнерінің басылымдары, картографиялық басылымдар, электронды басылымдар, ғылыми жұмыстар, құжаттар және басқалар.
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" | Жинақтың көлемі
| width="180" valign="top" | 500 астам түрлі журналдар мен газеттер
|-
! width="100" valign="top" colspan="2" style="background:#cef2e0;" | Қол жетімділік және пайдалану
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" |Жыл сайынғы құжат берілім
| width="180" valign="top" |900 мың
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" |Оқырмандар сан
| width="180" valign="top" | 35 мың
|-
! width="100" valign="top" colspan="2" style="background:#cef2e0;" |Басқа ақпарат
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" | Директоры
| width="180" |Қазина Гүлжамерия Ғалиасқарқызы
|-
! width="100" valign="top" style="text-align:right" | Сайты
| width="180" | http://www.kstounb.kz/<ref>Кітапхананың ресми сайты</ref>
|-
|}
'''[[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы''' ({{lang-ru| Костанайская областная универсальная научная библиотека им. Л. Н. Толстого}}) — [[Қостанай]]да орналасқан [[Қазақстан]]ның ұлттық кітап қоймасы.

== Тарихы ==

[[Қазақстан]]да революцияға дейін кітапханалар ең алдымен орыс халқы басым болған губерниялық және уездік қалаларда құрылды. Осылай, Торғай қамқорлық қоғамы Қостанай уездінің қоныс аударып келген орыстар арасында бастапқы білім беруді тарату туралы 1891 жылы Қостанайда ақысыз «Халық оқу залының» ашылуы туралы ұсынысымен [[Торғай облысы]]ның әскери губернаторына [[Таспа:Ходатайство к военному губернатору Тургайской области.jpg|өтінішпен]] барды. 1892 жылы осындай оқу залы ашылды, онда 467 кітаптар болды, және ол [[Таспа:Устав.jpg|Жарғы]] негізінде жұмыс істеді.

'''1894''' жылы [[Қостанай]] қаласының Халық үйінде бірінші көпшілік кітапханасы ашылды. Өкінішке орай, біздің кітапхананың тарихы осыдан бастауын алатыны туралы нақты дәлелдер жоқ.

Кітапханадағы бар құжаттарда келесі мәлімдемелер байқалады: «'''1936''' жылдың қаңтар айынан бастап, [[Қостанай облысы]]ның білім алуына байланысты, қалалық кітапхана облыстық кітапхана деп атала бастады».

'''1949''' жылы атақты орыс жазушысы [[Лев Николаевич Толстой]]дың 120 жылдық мерейтойына байланысты кітапханаға оның берілді. Кітапханаға оның есімі кездейсоқ берілмегені туралы мұрағаттық құжаттар дәлелдейді. [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойдың]] мұрасының ерекше қызықтыратыны ол оқырман-шаруа адамдарымен жарияланбаған қатынас хаттары, хат жазысуы. Өмірінің соңғы жылдарында [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстой]] [[Ресей]]дің шалғайдағы түкпірлерден, сонымен қатар ұлттық шеттерден көптеген хат алып тұрды. Бірде бір жол адресаттың назарысыз қалмайтын, бұл туралы жазушының алынған корреспонденцияға жауап хаттары мен белгілеулері дәлелдейді.

Бұл қарым-қатынаста есте қаларлығы оның [[Қостанай]] [[уезд]]інің Торғай губерниясының шаруа адамдарымен хат жазысуы. [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойдың]] мәскеулік мұражай қорында «қостанайлық іздер» бар: өте жақсы сақталған қостанайлық В.И. Касиванов пен И.В. Колесниковтың оннан артық хаттары. Әр біреуінде – жазушының жеке белгілеулері. Бұл тұрғыда жергілікті деректемелермен, сонымен қатар Қостанай пединститут мұражайының әдеби қоры едәуір қызығушылық тудырады. Қостанай педагогикалық институттың профессоры, марқұм Н.И. Кандалинм Лев Николаевичтің қостанайлықтармен жазысқан хаттары туралы айтылатын мәліметтерді жинады, ол бұл сұрақ бойынша зерттеу жұмыстарымен айналысты және [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойдың]] Мәскеудегі мұражайына бірнеше рет барып тұрған.

[[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстойдың]] қостанайлық Василий Исаевич Касивановпен хат жазысуы 1907-1908 ж.ж. жатады. Бұл уақытта [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] Ясная Полянада өмір сүрген. В.Касиванов – қазақ Зауральесіне көшіп келген, Самаралық губерниясының шаруа ортасынан шыққан. Осы жерден [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстойға]] 24 қаңтарда хат жіберілген. Автор өзінің жазушы шығармашылығымен қызыққаның айтып, оның кітаптарын қалай және қайда сатып алуға болатының сұрайды. Толстойдың хатшысы Касивановтың хат конвертінде белгілеген екен: «Касиванов кітап сұрайды. Костанай». Хатты оқып, жазушы «алыс түкпірге» қарсы болмай: «Кітаптарды жіберу керек»,-деп өкім етті. Осы жылдың 25 мамыр айында жіберілген, екінші хат, кітаптардың тағайындалған жеріне келіп түскені туралы дәлелдейді. Өз атынан, Толстой кітаптарын тыңдаушылар атынан (қостанайлық шаруа адамдардың көпшілігі сауатсыз болғандықтан кітаптарды дауыстап оқыған) Касиванов былай деп жазған екен: «Сіздің мәңгі бақи құлдықтан теңдік пен бостандыққа апаратын тура жол шындық ілімін оқыған уақытта, жер қазушы ер кісілер қандай ынтамен ұйып тыңдайтындарын суреттеп бере алмаймын». 1908 жылы 31 наурыз айында жазылған В.Касивановтың үшінші хаты, едәуір мәнді және қызығырақ. Сыйлыққа алынған кітаптар («он бес кітапша») үшін алғыстан басқа, хат есте қаларлық еңбекшіл халықтың өмірі мен оның көсемдері туралы ойларды құрайды.

[[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойдың]] И.В.Колесниковпен хат жазысуы оданда маңызды. Колесниковтың Толстойға жазған тоғыз хаты сақталған (оның жартысы Челябі түрмесінде жазылған), жазушының екі жауап хаты (олардың біреуі «Сіздің ағаңыз Лев Толстой» деп жазылған), жазушының Колесниковке қарым-қатынасы туралы В.Молочковтың естеліктері, Колесников туралы Толстойдың өзінің күнделікті жазбалары және И.Колесниковтың бір хатының дәйек сөзі мен саралауы оның «Ғасырлар туралы» мақаласында маңызды орын алады. 1909 жылдың мамыр айының 1-інде [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойға]] кіріп-шыққан В.А.Молочников жазушымен әңгімелескен уақытта оның хатты «Күрделі кезеңдер» жинағымен салыстырып отырғаның еске түсіреді. Оған ерекше әсер еткені ол хаттың авторы – сауатсыз, бірақ оның ойынша, ауыр өмірдің себеп мәнісіне дұрыс жақындайтын шаруа адам. «Дәл көздеген жерге тигізеді, Бұл хатты суретке түсіріп алу керек – деп шаттықпен байқайтын Лев Николаевич». 1909 жылы 21 мамыр айында Лев Николаевич Колесниковтың хатын тағы еске түсіреді: «Кеше таңертеңде «Орыс сөзінің» тілшісі келді. Мен оған «Күрделі кезеңдер» туралы әңгімелеп, айтып жаздырттым... Ер адамның хаты өте заңды – белгілі қылғым келеді». [[Лев Николаевич Толстой|Л.Толстойдың]] қостанайлықтармен хат жазысуы жазушының тек орталық [[Ресей]]де ғана емес, сонымен қатар елдің шеткі ұлттық өңірлерінде де шаруа адамдардың тобына ықпалының шексіз екені, оның өзара қарым-қатынас жасау туралы айтуға ерік береді. [[Ұлы Отан соғысы]]– бұл Л.Н.Толстой атындағы облыстық кітапхананың өмірінде ерекше кезеңі. Соғыс жылдарында біздің қалада снарядтар жарылмады, оқтар зуылдамады. Бірақ майдан әрбіреудің жүрегінен, әрбіреудің тағдырынан өтті, және қостанайлықтар бір ғана оймен өмір сүрді: бәрі де майдан үшін, бәрі де жеңіс үшін. [[Қостанай]] облыстық кітапхананың 1961 жылы атағына лайықты [[Вертинская Анна Павловна|Анна Павловна Вертинская]] басшылық еткен ұжымы да ерекше болып қалған жоқ. Соғыс уақытына қарамастан, кітапхананың жұмысы тоқтап қалған жоқ: кітап қоры толықтырылып, мерзімді басылымдар түсіп тұрды, көшірумен келген Кеңес Одағының – [[Мәскеу]], [[Ленинград]], Симферополь, [[Киев]], [[Херсон]] және т.б. үлкен қалаларының арқасында оқырмандардың саны көбейе берді. Кітапханашылардың арқасында, бүгінде біздің кітапханамызда майдан оқырмандарынан келген қасиетті жәдігерлері – [[Таспа:Читательские письма с фронта.jpg|хаттар]] сакталган.

[[Таспа:Бывшее здание КОУНБ им.Л.Н. Толстого.jpg|Кiтапхана]] ғимараты ұзақ жылдар бойы Повстанческая 74 көшесінде орналасқан. [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхананың дамуы, пайдаланылып отырған алаңнын кеңейтуімен қоса, техникалық жабдықтардың, кітапханалық қордың, штаттың, бөлінген қаржының артуымен коса жүрді. 1979 ж. шілде айындағы мәнді оқиға – жаңа типтік ғимаратқа көшу болды. Кітапхананың пайдалаланылатын алаңы 6 000 шаршы метрді құрайды, кітап сақтаудың сыйымдылығы 500 мың том, оқырмандар үшін орындар саны – 500.
Облыстың басты кітапханасы, көпшілік қостанайлықтар үшін жай ғана «Толстовка», бірақ бұл есім 60 жыл бойы қала тұрғындарын қуанттырып, таң қалдырып, біліммен байытып келеді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Николаевичтің]] сөзі: «Кітаптың мәні – мәңгі... Мәні бұл – ойдың мәңгі есте сақталуы»,- біздің кітапханаға толық құқықпен айтуға болады. Әлемдік деңгейдегі ұлы орыс жазушының есімі біздің кітапхана үшін өте көп маңызы бар: Толстойдың еңбектері кітапхана сөрелерінде қозғалыссыз тұрмайды, ылғида оқырман қолында. Қатты айтылмасын, бірақ бұл таң қаларлық емес, өйткені олар өмір сүруге көмектеседі, ойлауға, жасауға мәжбүр етеді.

1997 жылы [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы ОӘҒК дүниежүзіне белгілі Сорос қорының грантын алды. «Толстовка» Сорос қорымен, «Евразия» және ашық қоғам Институтымен ұйымдастырылған конкурсқа қатысты, және бестік жеңімпаздардың ішіне кірді. Гранттың арқасында Интернет жүйесіне кіруге рұқсат ашылды, этап бойынша оқу семинарларына шақырулар алынды, үлкен мөлшерде жаңа әдебиеттер түсірілді. «Пушкиндік кітапхана» мегажобасына қатысуға байланысты қор едәуір ресейлік басылымдардың ең жақсы әдебиеттермен, сонымен қатар электрондық ақпаратты тасушылармен толықтырылды.

1998 жылы [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстойдың]] 170 жылға толуына байланысты кітапхана қонақжайында [[Максим Горький|А.М.Горькийдің]] сөзімен аталған: «Толстой – бұл біртұтас әлем» атты үнемі колданыстағы көрме ашылды. Онда – шығарма жинақтамалары және жеке туындылары, соның ішінде 1872 жылы жарыққа қайтадан басылып шыққан «Әліппе» басылымы, [[Репин Илья Ефимович|И.Репиннің]], И.Крамсковтың репродуктивтік суреттері, [[Лев Николаевич Толстой|Толстойдың]] замандастарымен түсірілген фотосуреттері, оның романдарына иллюстрациялар, олардың балаларының Толстой туралы естеліктері және т.б. өз орнын тапқан.

2001 жылы «РАБИС» бағдарламасын сатып алуға байланысты кітапханалық процесстерді автоматтандыру, кітапхана жұмысын түбегейлі өзгертті. Кітапхана қорына ағымдағы түсімдер туралы ақпарат енгізуде электрондық каталогты қалыптастыру бар қарқынмен жүргізілуде. Қазіргі уақытта кітапханада 45 автоматтандырылған жұмыс орны бар, толықмәітінді құқық қоры: қазақ және орыс тілдерінде «Заң» және «Заңгер 4.0 - Максимум», ол құжаттарды электрондық түрде жеткізу қызметін атқарады.
Облыстың ірі кітапханаларының әрбір тарихи беттері - өңір мәдениеті дамуынын едәуір салмақты қазынасы.

Бүгін [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы ОӘҒК – бұл электрондық ақпаратпен жұмыс істейтін, Интернеттің қорын жүйелейтін, әртүрлі электрондық қызметті көрсететін және жаңа технологияларды енгізудегі өзінің болашағын толық сенімді байланыстыратын кітапхананың жаңа үлгісі. [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы ОӘҒК – маңызды ақпараттық, мәдениеттік, өлкелік білім алатын орталық, Қостанай облысында басып шығарылған басты баспа туындыларының, және өлке туралы әдебиеттердің, облыс кітапханалары үшін ғылыми-әдіскерлік орталық қоймасы.

Кітіпахана қызметкерлері 20 жылдан артық әртүрлі кездесу-кештерін ұйымдастырады. Кітапхананың қонақтары әр түрлі жылдары [[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Назарбаева]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Шыңғыс Айтматов]], Иван Шеголихин, [[Морис Давидович Симашко|Морис Симашко]] және т.б. болды.

Кітапхана оқырмандарға салалық бөлімдер, оқу залдары, ақпараттық орталықтар арқылы қызмет көрсетеді; өлкенің мекемелері мен билік ұйымдарына ақпараттық көмек көрсетеді.
Кітапхананың кадрлік құрамы – 130 қызметкер, 14 бөлімдегі жұмысты 97 кітапхана мамандары ұйымдастырады. Жыл сайын кітапхана 35 мың оқырманға қызмет етеді, оларға 900 мың дана әдебиеттер беріледі. Кітапхана 500 атаудан артық журнал мен газет жаздырады.

[[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] атындағы ОӘҒК бір орында тұрмайды – ол арықарай дамиды, өзінің ұстанған жолын бекітеді және жалпы кітапханалық іске өз үлесін қосады. «Кітапханалар – бұл өткеннен болашаққа көпір» деген қалыптасқан сөз қазіргі «Толстовканың» өміріне сай келеді.

== Құрылымы ==

=== Әкімшілік ===

*''''''

:Қазина Гүлжамерия Ғалиасқарқызы

:Тел./факс: 8 (7142) 500 - 354

:E-mail: [mailto:Dir_ounbkost1@mail.ru Dir_ounbkost1@mail.ru]

*'''Ғылыми хатшы'''

:Доронина Светлана Александровна

:Тел./факс: 8 (7142) 503 - 075

:E-mail: [mailto:doronina.swetlana@list.ru]

*'''Директордың кітапхана істері жөніндегі орынбасары'''

:Безаубекова Сәния Серікқызы

:Тел.: 8 (7142) 503 – 075

:E-mail: [mailto:zam_74111@mail.ru zam_74111@mail.ru]

*'''Директордың шаруашылық істері жөніндегі орынбасары'''

:Ерғалиева Мауия Тоқмағамбетқызы

:Тел.: 8 (7142) 500 – 381

*Б'''ас бухгалтер'''

:Рахметова Зульхича Шафаисқызы

:Тел.: 8 (7142) 500 - 328

=== Бөлімшелер ===

==== Кітап қорын толықтыру және каталогтарды ұйымдастыру бөлімі ====

Кітап қорын толымдау және каталогтарды ұйымдастыру бөлімі кітапхана қорының ғылыми-дәлелді қалыптастыруын іске асырады, кітапханада кітап қорын жүйелі және каталогтық өңдеуді жүргізеді және оның құрылымдық бөлімшесі болып табылады.

'''Бөлімнің қызметі:'''

*қазақ, орыс және шетел тілдеріндегі әдебиеттерді ағымдық толымдауды ұйымдастыру,
*кітап баспалары мен кітап дүкендерінде, жеке кәсіпкерлер мен жергілікті авторлардың әдебиеттерін сатып алу,
*мерзімдік басылымдарға жазылуды дайындау, олардың түсімін қадағалауын іске асыру,
*келіп түскен әдебиеттерді қабылдау, есепке алу және тіркеу, мүкәммал кітаптарынан шығынға жазылған әдебиеттерді шығару,
*баспа туындыларын жүйелеу,
*электрондық каталогты ұйымдастыру (электрондық каталогқа құжаттарды енгізу),
*мерзімдік басылымдар мен кітаптардың қызметтік және оқырмандық каталогтарын жүргізу және редакциялау.

Жылына кітаптар мен басқа материалдардың келіп түсуі 10 мыңнан артық бірлікті құрайды, соның ішінде мемлекеттік тілде – 3 мыңнан артық бірлік және 300 жоғары мерзімдік басылымдар атауы. Кітапханаға кітаптар, электрондық басылымдар, журналдар, газеттер, карталар, ноталар, аудиовизуалды материалдар сатып алынады.

Басты, алфавиттік оқырмандық, жүйелі каталогтар жыл ішінде 21 500 карточкаға толықтырылады. Электрондық каталогтың берілім қорына 5 600 жоғары сипаттама енгізілген, соның ішінде мемлекеттік тілде - 1 500 артық.

Электрондық каталогтың "Кітап" бөлімі берілім қоры кітап басылымы 72 000 жоғары жазуларды құрайды, соның ішінде мемлекеттік тілде – 8 000 артық.

Бөлім жанында айырбас-қор секторы бар. Қорға жыл ішінде 35 000 артық бірлік келіп түседі, соның ішінде мемлекеттік тілде - 32 000 артық. 41 000 жоғары бірлік облыс ОКЖ беріледі, негізінде, ол Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мемлекеттік тапсырысы бойынша келіп түсетін және жергілікті авторлардан сатып алынатын әдебиеттер.

Кітап қорын толымдау және каталогтарды ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі – Галиуллина Гульфира Умурзаковна.

Тел. 390-561

==== Ақпарат, тіркеу және бақылау бөлімі ====
----

* жоспарлауды, есеп беруді, кітапхана бойынша есепті, оқырмандарды тіркеуді жүзеге асырады;
* студенттерге қызмет көрсету жөнінде білім беру мекемелерімен (Қостанай қ. ЖОО) келісім шарт жасайды;
* оқырмандарды кірерде және шығарда бақылап отыру арқылы кітап қорының сақталуын қамтамасыз етеді;
* бөлімдердің оқырмандарға қызмет көрсету жұмыстарын үйлестіріп отырады;
{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Org-1.jpg|thumb|180 px|Бақылау үстелі]]
|[[File:Org-2.jpg|thumb|180 px|Кітапхана фойесі]]
|[[File:Org-3.jpg|thumb|180 px|Оқырман билеттерін беру]]
|[[File:Org-4.jpg|thumb|180 px|Оқырмандарды жазу және тіркеу]]
|}
*кітапхананы (төменгі қабаттағы және кіреберіс бөлмелердегі оқырмандарға арналған ақпараттарды жаңалап отыру), тақырыптық сөрелерді, кітап көрмелерін және барлық бөлімдердің жалпы іс-шараларын безендірумен айналысады;
* кітапхана бөлімдерінің бұқаралық ақпарат құралдарымен жұмыстарын үйлестіріп отырады;
* оқырмандарды кітапхана қызметтерін пайдалану ережелерімен және оның мүмкіндіктерімен (кіреберіс бөлмеде үнемі қайталай отырып, бөлім қызметтерін жарнамалап тұратын компьютер орналастырылған) таныстырады;
* бірыңғай тіркеу карточкасы бойынша оқырмандар құрамына талдау жасайды.

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Оқырмандардың ұлттық құрамы.jpg|thumb|200x180px|Оқырмандардың ұлттық құрамы]]
|[[File:Оқырмандардың жыныстық құрамы.jpg|thumb|200x180px|Оқырмандардың жыныстық құрамы]]
|[[File:Оқырмандардың білімдері бойынша.jpg|thumb|200x180px|Оқырмандардың білімдері бойынша]]
|}

Кітапхана 30 000 астам (бірыңғай тіркеу карточкасы бойынша – 17 000 астам оқырман) оқырманға қызмет көрсетеді. Жыл сайын келушілер саны 300 000 астам адамды құрап, басылымдарды қағаз және электронды түрде беру саны 800 000 астам данаға жетеді.

Ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі – Некрасова Вера Алексеевна.

Тел. 500-381

Бақылау үстелі – тел. 500-667

==== Негізгі кітап сақтау бөлімі ====
----
Кітап қорларын сақтау бөлімі баспа өнімдерін сақтайтын негізгі орын болып табылады.

Ол кітапхананың жертөлесінде орналасқан және 2 қабатты алып жатыр. Бөлімде 7 адам жұмыс істейді.

'''Бөлімнің негізгі міндеті:''' кітапхананың негізгі қорын сақтау, ұйымдастыру және пайдалану.

'''Негізгі қызметтері:''' құжаттарды сақтау, оқырмандарға қызмет көрсету, басылымдарға уақытында жөндеу жұмыстарын жүргізу және оларды қайта түптеу, құрылымдық бөлімшелердің қорларын жоспарлы тексеріп отыру, әдебиеттерді құрылымдық бөлімшелер арасында қайта бөлу, 1941-1945 жж. мерзімді басылымдарды сандық жүйеге көшіру.

'''Бөлімнің құрылымы:''' негізгі сақтау секторы, мерзімді басылымдар секторы, жаңа түсімдер секторы, сирек кітаптар секторы.

Негізгі сақтау секторы қорды пайдалану үшін қызмет көрсету бөлімдеріне ұсынады.

Мерзімді басылымдар секторы 1940 жылдан бастап қазіргі кезеңге дейінгі мерзімді басылымдарды сақтауды және пайдалануды жүзеге асырады.

Жаңа түсімдер секторы ай сайын жаңадан түскен кітаптарға көрме-шолулар ұйымдастырып отырады. Оқырмандар күн сайын жергілікті мерзімді басылымдармен таныса алады.

Сирек кітаптар қорында 1000 астам дана құжат сақтаулы тұр. Олар 8 коллекцияға біріктірілген. Жылына 4 рет аталған қордың кітаптары кітапхана ішінде ұйымдастырылатын көрмеге шығарылады.

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Негізгі кітап сақтау бөлімі1.jpg|180 px]]
|[[File:Негізгі кітап сақтау бөлімі2.jpg|180 px]]
|[[File:Негізгі кітап сақтау бөлімі3.jpg|180 px]]
|[[File:Негізгі кітап сақтау бөлімі4.jpg|180 px]]
|}

'''Бөлімде сақтаулы тұрған құжаттар саны (дана):'''

*Барлығы: 362.344

*Ктаптар - 302.609

*Газеттер - 5.235 жинақ, оның

'''ішінде:'''

*мемлекеттік тілде – 796
(аталуы бойынша - 91),

*орыс тілінде – 4.439
(аталуы бойынша - 313)

*Журналдар – 54.500, с.ш.:

*мемлекеттік тілде – 5.500
(аталуы бойынша - 86),

орыс тілінде – 49.000
(аталуы бойынша - 822).

'''Бөлім арқылы бір жыл ішінде берілген құжаттар көлемі:'''

*Кітаптар – 10.000

*Мерзімді басылымдар – 13.000

'''Бөлімнің техникамен жабдық-талуы:'''

*кітапхананың жергілікті желісіне қосылған 1 компьютер;

*А3 қалыптағы 1 сканер;

*1 селектор;

*1 телефон.

==== Оқу залы бөлімі ====
----
Л.Н.Толстой ат. облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының ірі бөлімшесі болып табылатын Оқу залдары бөлімінің құрылымдық бөлігі екі залдан – оқырмандардың тапсырыс бере алатын және кітаптарды пайдалануға ала алатын жалпы оқу залы мен мерзімді басылымдар залынан тұрады.

Оқу залдары бөлімі жыл сайын осында келетін 9 мыңға жуық оқырманға 35 мың данадан астам әдебиеті бар әмбебап кітап қоры мен [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]<nowiki/>де шығарылатын 300 астам журнал мен 115 астам газет түрін ұсына алады.
{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Bookshelf in Russia Library.jpg|180 px]]
|[[File:3ochz.jpg|180 px]]
|[[File:4ochz.jpg|180 px]]
|[[File:9ochz.jpg|180 px]]
|}

'''Оқу залдары бөлімі қордың мүмкіндігін көрсету жолында әр түрлі ақпараттық жұмыстарды тұрақты өткізіп келеді және осы мақсатта келесідей жұмыс түрлерін ұйымдастырады:'''
[[File:2ochz.jpg|thumb|right|180 px|Жаңа әдебиеттер]]
*Кітап көрмелері.
*Көрме-шолулар.
*Кітаптар мен мерзімді басылымдардың тұсаукесерлері.
*Танымал тұлғалармен кездесу-кештер.
*Оқырмандармен бенефистер.
*Кітаптарға, журналдарға бейнешолулар.
*Жазғы оқылым.

'''Оқу залдары бөлімінің қорлары барлық пайдаланушылардың сұраныстарын қанағаттандыруға және келесідей қызмет түрлерін көрсетуге мүмкіндік береді:'''

*Алдын ала берген тапсырыс бойынша оқу залында отырып жұмыс істеу үшін білімнің барлық саласы бойынша әдебиет беру.
*Түрлі тақырып бойынша электрондық басылымдар беру.
*Тақырыптық және жеке «папка-досьелер» беру.
*Залдағы ашық қордың кітаптарымен, кітап көрмелеріндегі, тақырыптық сөрелердегі кітаптармен жұмыс істеуге мүмкіндік беру.

Бұлардан басқа біздің оқырмандарымыз келесідей қосымша қызметтерді пайдалана алады:

*Мәтінді теру және редакциялау.
*Мәтіндерді, суреттерді, фотосуреттерді көшіру.
*Интернет қызметін ұсыну (30 минут тегін).
*Электрондық пошта арқылы хабарлар жіберу және алу.
*Кітапхананың аванзалында әдебиеттердің көшірмесін түсіріп беру.

Оқу залы бөлімінің меңгерушісі – Борисенко Раиса Ивановна

Телефон: 502-527

==== Халықаралық кітаптар бөлімі ====
----
'''Ұсынады:'''

*Әлем халықтарының 60 тілінде 15 мың дана әмбебап қорын.
*Ұлт өкілдерінің мерекелері, салт-дәстүрлері туралы Ұлттық мәдениет орталықтарының әдебиеттерін, Қазақстан халықтары тілдерінің сөздіктерін.
*Ағылшын, неміс, француз тілдеріндегі (энциклопедиялар, оқулықтар, аудио- және бейнекассеталар) қазіргі кездегі жиі қолданылатын оқу материалдарын.
*Тіл тұңғиығын түсіну. АҚШ Әлем Корпусы волонтерлерінің қатысуымен американдық пікірталас клубы, неміс тілінің курсы (Гёте ат.институт).

'''Қызмет көрсету аясы:'''

*Мәдени іс-шаралар: кештер,тұсаукесғерлер, тақырыптық кештер, саяхаттар, библиографиялық шолулар, кітап көрмелері.
*Аудармалық қызметтер, тіл үйрену бойынша кеңестер.
*Ақпараттық қызмет: библиографиялық анықтамаларды орындау.
*Облыс кітапханаларына әдістемелік көмек көрсету.

'''Әріптестік:'''

*Қазақстан халықтарының облыстық Ассамблеясы.
*Қостанай облысының ұлттық-мәдени орталықтары.
*Достық үйі
*Гёте ат. тіл үйрену орталығы.
*Жоғары және арнайы орта оқу орындары: шетел тілі факультеттері.

Халықаралық кітаптар бөлімінің меңгерушісі - Фёдорова Валентина Павловна.

Байланыс тел: 500-690

==== Кітапханаларды дамыту бөлімі ====
----

Л.Н.Толстой ат. Қостанай ОӘҒК кітапханаларды дамыту бөлімінің тарихы Қостанай облыстық кітапханасының қызметкер Мария Зиновьевна Короткихты әдіскер лауазымына тағайындау туралы шыққан 1939 ж. 01.10. № 15 бұйрығынан бастау алады. Кітапхана сол кездің өзінде-ақ облыс кітапханашыларына қолдарынан келгенше әдістемелік көмек көрсете бастады.

1950 жылдан бастап облыстық кітапхана жанынан бір жылдық оқушылық курсы ұйымдастырылды.

Алайда кітапханада мұндай жұмыспен айналысатын жеке бөлім болмағандықтан кәсіби әдістемелік қызмет көрсетуді ұйымдастыру және дамыту жұмыстары бәсең жүргізілді.

1959 жылы әдістемелік бөлімі құрылды. Қостанай облысының Облыстық мәдениет басқармасының 1959 ж. 16 ақпанындағы № 20 бұйрығымен А.Ж.Мусафиров Л.Н.Толстой ат. облыстық кітапхананың әдістемелік бөлімінің бірінші меңгерушісі болып тағайындалды. Бөлім жұмысы кітапханаларға анықтамалық-библиографиялық қызмет көрсетуді, дінге қарсы, қорғаныс және қоғамдық-саяси әдебиеттерді таратуды ұйымдастыру жұмыстары бойынша іс жүзіндегі көмек көрсетуге бағытталды.

1962 жылы облыстық кітапхана бөлімдерінің жұмыстарын жақсарту мақсатында алғашқы Әдістемелік кеңес құрылды (1962 ж.01.01. № 3 бұйрық).

Жұмыс істеген уақыты ішінде бөлім ғылыми-әдістемелік бөлімнен кітапхана маркетингі (1998 ж.) болып қайта құрылды, ал 2005 ж. қазіргі атауына – Кітапханаларды дамыту бөліміне ие болды.

Түрлі кезеңде бөлімде меңгеруші болғандар: А.Ж. Мусафиров, В.А. Лапшин, Г.М. Павлинский, Р.Н. Приемская, Н.В. Пигарева, Л.А. Литвинова, Н.Б. Шорохова, Л.Ф. Гавергова, К. Омарова, Н.Д. Пархоменко, Е.Н.Багрянцева, қазір бөлімге С.А. Доронина жетекшілік етеді.

Қазіргі уақытта кітапханаларды дамыту бөлімі 405 мемлекеттік кітапханадан тұратын кітапханалар жүйесіне әдістемелік-ұйымдастырушылық жетекшілікті жүзеге асырады.

Бөлім мамандары кітапханалардың ұйымдастырушылық мәселелерін шешуге, олардың даму стратегияларын қамтамасыз етуге көбірек көңіл бөледі. Бөлім облыстың кітапхана қызметкерлерінің біліктіліктерін көтеруге ерекше көңіл бөледі.

'''Бөлімнің міндеттері:'''

*Мемлекеттің кітапхана ісі саласындағы саясатын жүзеге асыруға қолдау көрсету;
*Кітапхана ісі саласы бойынша әдістемелік жән ақпараттық қызметті жүзеге асыру;
*Облыс кітапханашыларының кәсіби шеберліктерін көтеру жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру.

'''Жұмыстың ұстанымы:'''

Ынтымақтастық және жариялық

Біз өңірдің барлық кітапханаларымен келісуге, бірлесе жұмыс істеуге қашанда дайынбыз.

Өзгерістер мен даму

Біз өз жұмысымыздың әдістері мен стильдерін жетілдіріп, инновацияларды енгізіп отырамыз.

'''Жұмыс бағыты:'''

Кітапхана жүйесінің, сонымен қатар жекелеген кітапханалардың жағдайы мен дамуына талдау жасау;

Кеңес беру, әдістемелік және іс жүзіндегі көмектер көрсету;

Кітапхана жұмыстарындағы жаңалықтарды іздестіру, бағалау, дайындау және қолдану;

Ғылыми-зерттеу жұмыстары;

Кітапхана қызметкерлерінің біліктіліктерін көтеру, олардың кәсіби тұрғыдан өсе түсулерін қамтамасыз ету;

Әдістемелік құралдарды дайындау, шығару және тарату.

'''Біздің қызметіміз'''

''Біз''

сіздің кітапханаңыздың әдістемелік менеджментін қалыптастыруға,

оқырмандарға қызмет көрсетуді және кітапхана жүйелерін дамытуды ұйымдастыруға,

кітапханалық жаңа технологияларды игеруге көмектесуге дайынбыз.

''Біз сіздерді''

Қазақстанның, алыс және жақын шетелдер кітапханаларының инновациялық жұмыстарымен,

кітапханалық қызмет көрсетуді ұйымдастырудағы авторлық қызықты жобалармен,

ақпараттық қорларды бірлесе пайдалануды ұйымдастырумен (ҚЭЖ, жиынтық электрондық каталогтар жасау және т.б.),

кітапхана жұмысының құқықтық тәртібімен,

әдістемелік жаңа әдебиеттермен таныстырамыз.

''Біз''

оқырмандарға қызмет көрсетуді ұйымдастырудан кітапханалық жаңа технологияларды үйретуге дейінгі кітапхана жұмысының түрлі мәселелері бойынша кеңес беру және іс жүзіндегі көмектер көрсетеміз.

''Сіз''

кітапхана ісінің теориясы мен тәжірибесінің өзекті мәселелері бойынша өткізілетін вебинарлар мен семинарларға,

«Виртуалды кеңістіктегі ақпарат мәдениеті», «Кітапхана сайтын жасау» және т.б. тақырыптар бойынша өткізілетін семинар-практикумдарға,

кітапхана жұмысының түрлі бағыты бойынша шығармашылық зертханаларға,

«Кітапханадағы әлеуметтік зерттеулер», «Электронды құралдар шығару технологиясы» және т.б. тақырыптар бойынша шеберлік сыныптарына қатыса аласыз.

Барлығыңызды бірлесе жұмыс істеуге шақырамыз!

Егер Сіздің кітапханаңызды дамыту қажет болса және Сіз қосымша ақпарат алғыңыз келсе,

бізбен келесі телефон бойынша хабарласыңыз:

8 (7142) 390-490 (e-mail: [mailto:metod2009@mail.ru metod2009@mail.ru] )

Жан-жақты ақпаратты бізбен жүзбе-жүз кездескенде алуға болады.

==== Абонементтер бөлімі ====
----

Абонемент бөлімі кітаптар мен журналдарды үйге тегін береді.

Бөлімге Қостанай қ. тіркеуде (тіркелімде) тұрған оқырмандар жазыла алады.

Бөлім кітаптардан, мерзімді басылымдардан, энциклопедиялар мен сөздіктерден тұратын көптеген салаға қатысты баспа өнімдерін ұсынады.

'''Бөлімнің негізгі мақсаты мен міндеттері:'''

* Кітапхана қызметін пайдаланушыларға жайлы қызмет көрсетуді ұйымдастыру;

* Қазақ және әлем көркем әдебиеті шығармаларын оқырмандардың пайдалана алуларын қамтамасыз ету;

* Тұлғаның өз бетінше білім алуына және өзін-өзі дамытуына қолдау көрсету.

[[File:OA pic 5.JPG|left|180 px]]
[[File:OA pic 3.JPG|right|180 px]]

Бөлімде көркем әдебиеттің (қазақ және шетел әдебиеттері, классикалық және қазіргі заманғы әдебиет) бай қоры жинақталған. Кітап қорының әлеуметтік (қоғамдық) және гуманитарлық ([[әлеуметтану]], [[тарих]], [[экономика]], [[философия]], [[педагогика]]) салаға қатысты көп бөлігі соңғы жылдары шыққан кітаптардан құрылған. Бөлім сіздің назарыңызға келесідей тақырыптық кітап көрмелері мен көпшілік сұранысқа ие әдебиеттерді ұсынады: шытырман [[оқиға]]лар, [[фантастика]], [[тарих]], «әйелдер [[роман]]ы», отбасылық кітаптар және т.б.

Сіз үйіңізге «[[Простор]]», «Наш современник», «Иностранная литература», «Крестьянка», «Знание - сила», «Здоровье» және т.б.журналдарды ала аласыз.

Бөлім материалдары ашық қорда орналастырылған. Ақпараттың баспа түріндегі нұсқаларын сөрелерден өз бетінше қарау арқылы да, электрондық каталогтың көмегімен де табуға болады.

Біздің кітапханашыларымыз сіздерге қажетті ақпаратты тауып беруге көмек көрсетуге қашанда дайын.

'''Бөлім қызметі:'''

* Бөлім қорының әдебиеттері үйге 30 күнге, мерзімді басылым 14 күнге дейінгі мерзімге беріледі;

* Кітапхананың негізгі кітап сақтау қорындағы құжаттармен таныстыра алады;

* Ашық сөрелердегі кітаптар туралы кеңестер береді;

* Тақырыптар бойынша әдебиеттерді ұсынады;

* Тақырыптық көрмелер мен әдебиетерді іріктеуді ұсынады;

* Кітапхана және бөлім қорында бар нақты құжат туралы анықтама береді;

* Қызмет көрсетудің кепілдік түрін жүзеге асырады;

* Әдебиеттерді тапсырыс бойынша сақтап қоюды жүзеге асырады.

*Онлайн режимінде кітапты ұзарту.

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:OA pic 6.JPG|center|250×187px]]
|[[File:OA pic 1.JPG|center|178×187px]]
|[[File:OA pic 2.JPG|center|250×187px]]
|}

Бөлім меңгерушісі Юркова Лариса Валентиновна

Тел. 500-671

Е-mail: [mailto:Otd_abon@mail.ru Otd_abon@mail.ru]

==== Өнер бойынша әдебиеттер бөлімі ====
----

'''Өнер бөлімі – сиқырлы саз бен әсемдік әлемі'''

Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының өнер туралы әдебиеттер бөлімінде мәдениет пен өнердің сан алуан салалары бойынша әр түрлі ақпарат тасығыштарда: қазақ және орыс тілдеріндегі [[кітап]]тардың, [[нота]]лардың, күйтабақтардың, аудио және бейнематериалдардың, сондай-ақ газеттер мен журналдардың аса бай қоры жинақталған.

Қорда әмбебап анықтамалықтар, мәдениет пен өнер туралы энциклопедиялық басылымдар, библиографиялық көрсеткіштер, облыстың, республиканың өнер және мәдениет қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығы туралы тақырыптық папкалар жинақталған.

Өнер туралы залда болған кітапхана қызметін пайдаланушы кәсіби өнер мен халық шығармашылығы жөнінде мол мағлұмат ала алады. Бөлім әлемнің түрлі мұражайларының бейнелеу және қолданбалы өнер туралы коллекцияларын көрсететін әсем безендірілген альбомдарды ұсына алады. Егер сіз бос уақытыңызда шеберлігіңізді шыңдай түскенді ұнататын болсаңыз, біздің бөлімнен өзіңізге көмекші бола алатын кітаптарды таба аласыз. Мысалы, '''[[Ағаш оймыштау|ағаш ою]], тал тоқу, орман мүсіні, металл бұйымдары, макрама, моншақ тоқу, кесте тігу, құрақ жамау және т.б.''' туралы әдебиеттер үйіңізде отырып сүйікті ісіңізбен айналысуға жәрдем жасаса, '''«Дом и интерьер», «Архитектура, строительство, дизайн», «Интерьер & дизайн»''' секілді дизайн және сәулет өнері туралы журналдар мен кітаптарды оқып шыққанан кейін үйіңізді жаңаша жабдықтай алатын боласыз. Бөлім музыканы ұнататындарға '''домбыраға, қобызға, фортепианоға, аккордеонға, балалайкаға, баянға, скрипкаға, тіпті арфаға''' арналған ноталарды, ал үйінде отырып ән салғысы келетіндерге танымал әндер мен романстардың ноталарын ұсына алады. Бөлімде ең ірі '''фонотекалардың''' бірін сақталған және ол музыкалық шығармалармен (классикалық, эстрадалық, халықтық) қатар танымал театр қайраткерлерінің, жазушылардың, ақындардың дауыстары жазылған винилді күйтабақтарды тыңдауға ұсына алады.

Бөлім жергілікті мәдениет және өнер қайраткерлерімен қызықты кездесулер өткізіп, кәсіби және әуесқой суретшілердің көрмелерін ұйымдастырып отырады. Осындай шығармашылық ынтымақтастықтың нәтижесінде бөлім қорында бейнелеу өнері шығармаларының түпнұсқаларынан, қолдан жазылған ноталардан, автордың аудиожазбаларынан, афишалардан, көрме каталогтарынан, қолтаңбалары мен сыйға тарту туралы жазулары бар басылымдардан тұратын ерекше коллекция пайда болды.

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Isk-1.jpg|220x120px]]
|[[File:Isk-2.jpg|220x120px]]
|[[File:Isk-3.jpg|220x120px]]
|}

'''Бөлім қызметкерлері келесідей қызмет түрлерін көрсетуге қашанда дайын екендігін ескертеміз:'''

* қажетті әдебиетті, партитура мен музыкалық шығармалардың жазбаларын, безендіру материалдарын, көрмеге арналған материалдарды таңдау;

* аудиокассеталарды, CD, күйтабақтарды тыңдау;

* аудиокассетаға, шағын дикіге немесе ықшам дискіге жазба түсіру;

* бейнекассета немесе DVD қарау;

* бейнежазбаларды сандық нұсқаға түсіру;

* кинолекторий ұйымдастыру;

* шығармашылық жұмыстардың көрмесін ұйымдастыру.

Бөлім меңгерушісі – Төлекова Ләззат Жақсылыққызы

Телефоны:500-741

==== Қазақ тіліндегі әдебиеттер бөлімі ====
----
[[File:1okl1.JPG|right|180 px]]
[[File:1okl2.JPG|right|180 px]]
Бөлімнің тарихы 1991 жылдан басталады. Бөлімнің құрылу мақсаты – ол қазақ тілінің жан-жақты дамуын, ҚР тарихын, мәдениетін, әдебиетін, өнерін оқып білу.

Кітап қоры өте бай және әмбебапты, 120 атаудан артық мерзімдік басылымды, 58 000 артық дананы құрайды.

Егерде қазақ тілінде қарым-қатынас жасағыңыз келсе – бізге келіңіздер! Қазақ тілін үйреніндер, толықтырындар және жетілдіріндер. Біз сіздерге аудио және видео таспаларын, өздігінен үйреткіштерді, сөздіктерді, тілдескіштерді, оқулықтарды ұсынамыз. Сізге мәтінді аудару немесе кеңес алу керек пе? Келіңіздер, біз сіздерге көмектесеміз!

Сіз өзіңіздің ой өрісіңізді кеңейткіңіз келіп және жаңа достар тапқыңыз келе ме? Біздің қаланың қалаулы адамдарымен жүргізілетін кездесулерге, шығармашылық кештерге, тұсау кесерлерге, дөңгелек үстелдерге, оқырмандар конференцияларына келіңіздер. Сіздер үшін «Шапағат» клубы жұмыс істейді.

Қорларға жол көрсеткіші ретінде алфавиттік және жүйелік каталогтары, «Қазақстан» каталогы, электрондық және карточка түрінде «Қостанай облысы» атты өлкетану картотекасы болып табылады.

Сіздің қызметіңізде қорға ашық кіруге болатын үлкен оқырман залы бар. Онда әртүрлі мерзімдік басылымдар, тақырыптық папкалар, портреттер ұсынылған.

Бұдан да көп білгіңіз келе ме? Біздің сайтқа кіріңіздер және бізге келіңіздер! Сіздерді көруге әрқашанда қуаныштымыз!
{|align="center"
|-valign="top"
|
|
|[[File:1okl5.JPG|200x180px]]
|[[File:1okl6.JPG|200x180px]]
|[[File:1okl7.JPG|200x180px]]
|[[File:1okl8.JPG|200x180px]]
|[[File:1okl9.JPG|200x180px]]
|}
Бөлімнің меңгерушісі – Катаева Гүлнар Сұлтанқызы.

Тел. 500-687

==== Ақпараттық-библиографиялық бөлім (АББ) ====
----
Бөлімнің тарихы дегеніміз – бұл кітапхананың анықтамалық-библиографиялық жұмысының жүргізілу тарихы. Бөлімнің тарихы кітапхана құрылымының жеке бірлігі ретінде құрылғаны 1977 ж. басталады. Бөлімде 5 қызметкер жұмыс істеген болса, қорда 7288 құжат болды.

Алайда кітапхананың библиографиялық жұмысы бұдан ерте басталған деген де дерек бар. Облыстық кітапхананың 1942 ж. жұмысының жылдық есебі берілген мұрағат құжаттарында кітапхана [[Вертинская Анна Павловна|А.П. Вертинскаяның]] қолымен жазылған «Кітапхананың библиографиялық жұмысы 1941 ж. тамызында басталды. Сипаттама берілетін газеттер мен журналдардың тізімі жасалынды. Журналдар 1938 ж., газеттер 1941 ж. 22.04. бастап» деген мәлімет сақталған.

'''АББ қазіргі кезде көрсететін қызмет түрлері:'''

* барлық пайдаланушыларға ақпараттық, библиографиялық және анықтамалық қызмет көрсету;

* кітапхананың анықтамалық аппаратын жүргізу;

* толық мәтінді ДБ қалыптастыру;

* басылым жұмыстары;

* облыс кітапханаларына ғылыми-әдістемелік кеңестер беру;

* толық мәтінді «Параграф» және «Заң» ДБ бойынша құқықтық ақпараттар беру;

* анықтамаларды орындау (тақырыптық, анықтайтын, фактографиялық, статистикалық және т.б.);

* виртуалды анықтамалық қызмет көрсету;

* ККҚО, республикалық жинақты ЭК құрастыруға қатысу;

* қордағы 8436 түрлі құжатты ұсыну.

'''Бөлім ұжымы анықтамалық-библиографиялық аппаратты жасайды:'''

{{URL|http://e-catalog.kstounb.kz/|'''Электрондық каталог (ЭК)'''}}<ref name="ek">Электрондық каталог кітапханасы</ref> 2001 ж. қаңтарынан бастап жүргізіліп келеді. Онда кітапхананың қазақ және орыс тілдерінде жаздырып алатын қазақстандық және ресейлік газеттері мен журналдарынан алынған материалдар көрсетілген.

Барлық пайдаланушылар үйлерінде отырып-ақ кітапхана қорында бар кітаптар мен мерзімді басылымдар туралы қажетті ақпаратты алуы үшін {{URL|http://e-catalog.kstounb.kz/|ЭК}}<ref name="ek">Электрондық каталог кітапханасы</ref> кітапханамыздың сайтына шығарылған.

'''ЭК бірге карточкалық каталогтар мен картотекалар жүргізіліп келеді:'''

* '''«Қазақстан» елтану каталогы.''' Кітаптар, кітапшалар, мақалалар енгізілген бұл каталогта Қазақстанға қатысты мейлінше толық ақпарат жинақталған. 1956 ж. жүргізілген каталогтың хронологиялық жазбалары 1941 ж. басталады (2009 ж. шілдесінен бастап библиографиялық жазбалар тек электрондық нұсқада жүргізіледі).

* '''«Қостанай облысы» картотекасы''' кітапханадағы облысқа арналған материалдардан тұрады. Олар негізінен қазақ және орыс тілдерінде мерзімді басылымда жарияланған мақалалар. Картотека 1956 ж. жүргізіліп келеді, хронологиялық жазбалар 1941 ж. басталады (2009 ж. шілдесінен бастап библиографиялық жазбалар тек электрондық нұсқада жүргізіледі).

* '''Мақалалардың жүйелік картотекасында''' кітапханаға түсетін ресейлік газеттер мен журналдардың материалдары көрсетіледі. Картотека 1955 ж. жүргізіледі, хронологиялық жазбалары 7 жылды қамтиды (2004 ж. мамырынан бастап библиографиялық жазбалар тек электрондық нұсқада жүргізіледі).
{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:4ibo.jpg|thumb|220x200px|«Қазақстан» елтану каталогы]]
|[[File:6ibo.jpg|thumb|220x200px|«Қостанай облысы» картотекасы]]
|[[File:5ibo.jpg|thumb|220x200px|'Мақалалардың жүйелік картотекасында]]
|}
'''Бөлімнің ерекшелігі қорының әр жақтылығы болып табылады.'''

Бөлімнің қоры анықтамалық әдебиеттерден тұрады. Олар негізінен сөздіктер, анықтамалықтар, әр жақты және салалық энциклопедиялар, библиографиялық басылымдар, кітап және газет мақалаларының жылнамалары.

Құрметті пайдаланушылар!

АББ қорында не бар екендігін білгіңіз келе ме?

Бұл жерде елтану және әлемдік сипаттағы, Қазақстанның саясаты мен экономикасы, тарихы мен әдебиеті, өсімдік және жануарлар әлемі туралы әр жақты бірегей әдебиет жинақталған.

Сіз тек біздің бөлімнен ғана еліміз туралы жан-жақты ақпарат ала аласыз.

'''Бұл жерде:'''

«Новая энциклопедия», «Менің Қазақстаным», «Мәдени мұра»

серияларымен шыққан кітаптар жинақталған.

Рекордтар кітабы, энциклопедиялар, түсіндірме, тілдік және тақырыптық сөздіктер – бұлардың барлығын тек АББ таба аласыздар.

Сіздің кез келген сұрағыңызға біздің кітаптардан жауап табуға болады.

Өлкетану – бөлім жұмысында басымдық берілетін бағыттардың бірі.

Бөлім қорында Қостанай облысы бойынша негізгі әдебиеттер жиналған.

Қостанай облысы, оның тарихы мен бүгінгі өмірі, оның халқы мен облыста болып жатқан оқиғалар бөлімнің басылым жұмысында көрініс тауып отырады.

1973 ж. «Қостанай облысының атаулы күндері және оқиғалар күнтізбегі», 1981 ж. «Қостанай қ. кітапханаларының алатын газеттері мен журналдарының жинақты каталогы» жыл сайын шығып келеді.

'''Қостанайлық танымал тұлғаларына арнайы көрсеткіштер тұрақты шығарылып келеді:'''

* Қазақстанның халық жазушылары [[Мәриям Хакімжанова|М. Хакімжанова]] мен [[Ғафу Қайырбеков|Ғ. Қайырбековтың]],

* ҚазКСР халық әртісі [[Серәлі Қожамқұлов|С. Қожамқұлов]] пен [[Қапан Оралұлы Бадыров|Қ. Бадыровтың]],

* ҚР Ұлттық кітапханасының [[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова|Н. Қ. Дәулетованың]],

* ҚазКСР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері, академик [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев|М. Қ. Қозыбаевтің]],

* белгілі ақындар Н. Ораздың, [[Жолбарыс Баязид|Ж. Баязидтің]] және [[Шаяхмет Ақылбек Қожаұлы|А. Шаяхметтің]],

* Қостанай қ. құрметті азаматтарының,

* Қазақстанның Еңбек Ері С. Б. Бұқановтың және т. б.

'''Тақырыптық көрсеткіштер:'''

* Қостанай облысының тарихы (75 жылдыққа орай),

* Баспасөз бетіндегі Қостанай облысы,

* [[Ұлы Отан соғысы]] Жеңісінің мерейтойына арналған,

* облыстың тарихи және мәдени ескерткіштері және т. б.

Аталған барлық библиографиялық құралдар кітапхана сайтына орналастырылған.

{{URL|http://online.zakon.kz/|"Параграф"}}<ref name="paragraf">"Параграф"</ref> және "Заң" деректердің бірегей электронды базасынан құқықтық ақпарат ала аласыз.

'''Бұл жерден нормативтік құқықтық актілердің мәтіндерінен басқа'''

* заңдарға берген заңгерлер түсініктемелерімен, Жоғарғы Сот пен Республиканың басқа да соттарының шешімдерімен,

* сот істеріне шолулармен, халықаралық құқықтың құжаттарымен,

* [[Қазақстан Парламенті]] мен жергілікті билік органдарында қарастырылып жатқан заңдардың жобаларымен,

* құқықтық және іске қатысты құжаттар мен басқа да құжаттардың үлгілерімен танысуға болады.

Виртуалды анықтамалық қызмет

Кітапханада оқырмандарға анықтамалық және ақпараттық-библиографиялық қызмет көрсетуді жүзеге асыратын «Виртуалды анықтамалық қызметі» жұмыс істейді. Қашықтағы пайдаланушылармен жұмыс істеу үшін жасалған бұл қызмет кітапханашы мен пайдаланушының қажет кезінде байланысқа шығуына мүмкіндік береді. Пайдаланушы ақпарат іздеуде жедел кәсіби көмек алады, қажетті мәліметтердің бір бөлігін күні бұрын ала отырып кітапханадағы жұмыс уақытын үнемдейді. Қостанай ОӘҒК виртуалды анықтамалық қызметі біздің бөлімде құрылған және осы жерде жұмыс істейді. Бір тапсырыс 3 күнге дейінгі мерзімде орындалады.

'''Сіздерге қызметтің түр-түрін қуана-қуана ұсынамыз!'''

Қызметкерлер саны – 10.

Кітапханалық жоғары білімділер – 5.

Педагогикалық (филологиялық) жоғары білімділер – 4.

Кітапханадағы орташа еңбек өтілі – 22 жыл.

Бөлім қызметкерлерінің жұмысы алғыс хаттармен, құрмет грамоталарымен және медальдармен атап өтілді.

Тел. 500-704

E-mail: [mailto:ibokostounb@mail.ru Otd_abon@mail.ruibokostounb@mail.ru]

==== Кітапханалық процесстерді автоматтандыру және механизациялау бөлімі ====
----
[[File:Oambp1.JPG|right|200x180px]]
[[File:Oambp2.JPG|right|200x180px]]

Кітапхана үрдістерін автоматтандыру және механикаландыру бөлімі кітапханадағы ақпараттық – библиографиялық үрдістерді автоматтандыру саласы бойынша кеңес беруді, іс жүзінде көмек көрсетуді, басқа да ұйымдастыру жұмыстарын жүзеге асыратын бөлім.

'''Бөлімнің қызмет аясы:'''

* кітапхана бөлімдеріндегі компьютерлердің бағдарламаларын орнату және жұмыс істеулерін қамтамасыз ету;

* орталықтандырылған жергілікті есептеу жүйесін жасау және оның үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету;

* кітапхананың басқа бөлімдерімен бірге электронды ақпараттық қорларды жасақтау және оларға кез келген пайдаланушының қол жеткізуіне мүмкндік тудыру;

* облыс кітапханаларына кітапхана үрдістерін автоматтандыру мәселелері бойынша әдіскерлік және іс жүзінде көмек көрсету.

'''Бөлім үш бөліктен тұрады: оқырмандарға қызмет көрсету, құжаттарды электронды түрде жеткізу және техникалық қызмет көрсету бөлімдері.Оқырмандар үшін ақпараттық-қызмет бөлмесі жұмыс істейді және келесі қызметтерді ұсынады:'''

* [[Интернет]],

* электронды көшіру,

* техникалық жабдықты жалға беру,

* электронды ақпарат тасығыштарға (CD, DVD, флэш-жинағыш) жазу,

* басып шығару.

Құжаттарды электронды түрде жеткізу бөлімі оқырмандарға [[Қазақстан Республикасы]] және [[Ресей Федерациясы]]ның ірі кітапханаларынан ақпарат көздерін электронды түрде (мерзімдік басылымдар мақалалары, кітаптардың тараулары, диссертациялардың аворефераттары және т.б.) ұсына алады.

Бөлім қоры есептеу техникалары, Интернет, ақпараттық технология, ақпараттану бойынша кітаптармен, журналдармен және электронды ақпарат тасығыштармен жабдықталған. Түрлі сала бойынша CD және DVD-дискілерге жазылған электронды оқулықтармен қамтамасыз етілген.

Автоматтандыру бөлімінің меңгерушісі - Гришина Светлана Салаватовна.

Тел.: 500-363

==== Көрме-бұқаралық жұмыс бөлімі ====
----
[[File:Нделя книги.JPG|thumb|right|200x180px|Кітап апталығы]]
[[File:Неделя книги Ел таныган есімдер.JPG|thumb|right|200x180px|"Ел таныған есімдер" кітап апталығы]]
Л.Н.Толстой ат. облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы құрылымының негізгі бөлімдерінің бірі болып табылады.

'''Жұмыстарының негізгі бағыттары:'''

* кітапханада қоғамдық ұйымдармен, қаланың кәсіпорындарымен және мекемелерімен бірлесе отырып бұқаралық іс-шараларды ұйымдастыру;

* облыстың белгілі ақындарының және жазушыларының кітаптарының тұсаукесерлерін өткізу;

* тақырыптық көрмелерді дайындау және ұйымдастыру;

* БАҚ кітапхана жұмыстары туралы ақпараттар беру;

* ЖОО студенттерін кітапхана жұмысымен таныстыруды ұйымдастыру;

* кеңесулер, конференциялар, семинарлар жұмысына қатысу;

* өндірістік жұмыстар бойынша есеп берулерге және жоспарлар жасауға қатысу.

Бөлім ішінде облыстың ақындарымен және жазушыларымен бірлесе жұмыс істейтін {{URL|http://lit-center.ucoz.ru/|әдеби-кеңес орталығы (ӘКО)}}<ref>Л.Н.Толстой ат. Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы «Әдеби кеңес орталығының» сайты</ref> жұмыс істейді. Орталық жұмысында әдебиетшілердің байқауы ерекше орын алады.

Жас авторлардың «Өркенде де, жайнай бер, туған елім Қазақстан» шығармашылық байқауы тұрақты түрде өткізіліп тұрады. Ол шығармашылықпен айналысатын жастардың Халықаралық «Шабыт» байқауына іріктеу кезеңі болып табылады.
{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Видео мост Қостанай Көкшетау.JPG|thumb|200x180px|"Қостанай-Көкшетау" бейнекөпірі]]
|[[File:Встреча с представителями издательство Фолиант г.Астана.JPG|thumb|200x180px|Астана қ. "Фолиант" баспасының өкілдерімен кездесу]]
|[[File:Встреча со спортсменами.JPG|thumb|200x180px|Спортшылармен кездесу]]
|[[File:Круглый стол Прокуратура на страже закона.JPG|thumb|200x180px|"Заң прокуратура назарында" дөңгелек үстелі]]
|}
Бөлім меңгерушісі – Дауренбекова Дарига Аскаровна

Тел. 500-322

E-mail: [mailto:lit-center@mail.ru lit-center@mail.ru]

== Құжаттар қоры ==

Кітапхананың әмбебап құжаттар қоры 539 322 дананы құрап, оның 57 893 данасы мемлекеттік тілде сақталуда және бұл облыс аймағындағы ең ірі қор болып табылады.

'''Кітапхана қоры келесі бөлімдерден тұрады:'''

* кітаптар - 437 207,

* кітапшалар - 5 916,

* мерзімдік басылымдар - 75 856,

* нота басылымдары – 8 229,

* бейнелеу өнері басылымдары,

* аудио және бейне материалдар (күйтабақтар, магниттік таспалар, диафильмдер) - 10 676,

* электронды ақпарат тасығыштар - 1 232,

* картографиялық басылымдар - 196,

* сирек басылымдар - 1 305.

Қор қазақ, орыс, шетел және ТМД халықтарының тілдерінде жинақталған. Жыл сайын 10 000 данадан артық басылым өнімдері, соның ішінде газеттің 120 астам түрі, журналдың 450 астам түрі мемлекеттік, орыс және шетел тілдерінде алынып тұрады.

'''Сирек басылымдар'''

Кітапхана өзі жұмыс істеген жылдары қордың шын мәнінде інжуі болып табылатын, құндылығы жағынан теңдесі жоқ сирек басылымдарды жинақтауға қол жеткізді. Кітаптардың сирек қоры кітапты сақтау бөлімінің құрамына кіреді. Бұл басылымдарға жеке бөлме бөлініп, олар басқалардан бөлек ұсталады және мұқият күзетіледі. Қазіргі кезде қорда әрқайсы өзінше құнды 600 астам кітап бар. Сирек қорда немесе кейбіреулер атап жүргендей «құнды қорда» бірнеше басылым жинақтары сақтаулы.

== Каталогтар және қорлар ==

Кітапхананың каталогтар мен картотекалар жүйесі - кітапхана қорының түрлі аспектілерінен хабар беретін, жоспарлы түрде ұйымдастырылған, бірін-бірі толықтырып тұратын кітапхана каталогтары мен библиографиялық картотекалардың жиынтығы. Каталогтар мен картотекалар жүйесі-біртұтас ұйым.

Каталогтар мен картотекалар жүйесіне қосылғандар: электронды, оқырмандар және қызмет көрсету каталогтары, оқырмандар картотекалары. Электронды каталогтар қазақ, орыс және басқа тілдерде орындалады.

'''Оқырмандар каталогтары:'''

* Қазақ, орыс және басқа тілдердегі электронды каталогтар;

* Қазақ, орыс және басқа тілдер бойынша үш бөліктен тұратын оқырмандардың жүйелі каталогы;

* Оқырмандардың қазақ, орыс және басқа тілдердегі алфавиттік каталогы;

* Сирек кітаптардың алфавиттік каталогы;

* «Қазақстан» елтану каталогы;

* Ноталардың алфавиттік каталогы;

* Дыбыс жазудың алфавиттік каталогы;

* Дыбыс жазудың «Қазақстандық» алфавиттік каталогы;

* Дыбыс жазудың «Қазақстандық» жүйелі каталогы;

* Аудио және бейне материалдардың (CD-ROM-дар, бейнекассеталар) алфавиттік каталогы;

'''Қызмет көрсету каталогы:'''

* Қазақ, орыс және шетел тілдері бойынша екі бөлімнен тұратын негізгі алфавиттік каталог.

'''Оқырмандар картотекалары:'''

* Қазақ, орыс және басқа тілдердегі мақалалардың жүйелі каталогы.

* Қазақ және орыс тілдеріндегі «Қостанай облысы» өлкетану картотекасы.

* 2001 ж. дейінгі көркем әдебиет шығармалары атауларының алфавиттік картотекасы.

* Ноталық басылымдардың алфавиттік картотекасы.

* Қазақстандық ноталық басылымдардың алфавиттік картотекасы.

* Дыбыстық жазбалардың тақырыптық картотекасы.

* Шетел тіліндегі сұхбаттар тақырыптарының картотекасы.

* Тілін үйреніп жүрген елдің картотекасы.

* Шетел тілдерін үйреніп жүрген оқырмандар үшін әндер мен өлеңдер картотекасы.

* Өлеңдердің, дәйексөздердің, безендірулердің, мамандықтардың, пікірсараптардың тақырыптық картотекалары.

{{URL|http://e-catalog.kstounb.kz/|Электронды каталог}}<ref name="ek">Электронный каталог Костанайской областной универсальной научной библиотеки им. Л. Н. Толстого</ref> 2001 жылдан бастап қазақ, орыс және басқа тілдерде жүргізіліп келе жатыр. Ол каталогтар бөлмесінде орналасқан. Каталогтың көлемі 2013 жылдың 01 қаңтар қарсаңында 458 924 библиографиялық жазбаны құрады. Каталогта әртүрлі құжаттар: кітаптар, мақалалар, CD және басқалар көрсетілген.

== Кітапхананың негізгі жетістіктері ==

[[File:Dostizheniya4.JPG|thumb|right|200x180px|«Америка бұрышы» АРО]]

* «Қырым-2001 г.», «Қырым-2002», «Қырым -2006» «Қырым-2008» «Қырым-2011», «Қырым-2012», «Қырым-2013» ([[Қырым Республикасы]]) халықаралық конференцияларына қатысу.

* ИФЛА-2009, [[Италия]], ИФЛА-2010, [[Швеция]], [[Голландия]], ИФЛА-2012, [[Финляндия]] қатысу.

* «Электронды кітапхана және халықаралық әріптестік» халықаралық семинары өткізілді. Ресейлік-қазақстандық «Шекарадағы кездесулер» жобасы жұмыс істейді (2008).

* Педагогика ғылымдарының кандидаты, Мәскеу мәдениет жән өнер институтының электронды кітапханалар, ақпараттық технологиялар мен жүйелер кафедрасының профессоры В.К.Степановтың қатысуымен интернет-семинар өткізілді (2010).

* [[Астана]]да [[Қостанай облысы]]ның мәдениет күндері өткізілді (2011).

* [[Америка]] бұрышы ашылды (мамыр, 2009).

* РАБИС желісінің электронды каталогы жасалды (қаңтар, 2001).

* Сайт жасалды (тамыз, 2001).

'''Үкіметтік марапатқа ие болғандар:'''

* Қазина Г.Ғ. «[[Қазақстан Республикасы]]ның тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), М. Шолохов ат. «За гуманизм» (2004), «Мәдениет қайраткері» медальдары (2012), «Кітапхана ісінің шебері» омырау белгісі (2011);

* Потрясилова А.Б. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2002);

* Ким В.А. «Мәдениет қайраткері» омырау белгісі (2002);

* Бексұлтанова В.К. «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі (2005).

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Dostizheniya1.JPG|thumb|200x180px|Л.Толстой ат. облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының директоры ҚР Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» құрметті белгісіне ие болды, 2012 ж.]]
|[[File:Dostizheniya2.JPG|thumb|200x180px|Кітапхананың ғылыми хатшысы Дүйсебаева Дариға Төребайқызы Қостанай облысы әкімінің құрмет грамотасымен марапатталды, 2012 ж.]]
|[[File:Dostizheniya7.JPG|thumb|200x180px|Бексұлтанова В. К. – кітапхана ісінің ардагері]]
|[[File:Dostizheniya6.JPG|thumb|200x180px|Потрясилова А. Б. – кітапхана ісінің ардагері]]
|}

== "Кітапхана өмірі" фотокөрмесі ==

<gallery widths=150px heights=100px perrow=7 caption="">
File:Gallery1.JPG|" Ұлтқа төнген ұлы апат" еске алу кеші
File:Gallery2.JPG|"Қолтаңбам халқыма" беделді кездесуі
File:Gallery3.JPG|"Қолтаңбам халқыма" беделді кездесуі
File:Gallery4.JPG|Әділет департаменті өкілдерінің "Дүниежүзілік зияткерлік меншік күні" қарсаңындағы қостанайлық авторлармен кездесуі
File:Gallery5.JPG|Жас ақын Бағлан Аңқауовпен кездесу
File:Gallery6.JPG|Конькимен сырғанаудан әлем чемпионы Денис Кузинмен кездесу
File:Gallery7.JPG|А.Байтұрсынов ат. ҚМУ көрме
File:Gallery8.JPG|Көшедегі кітапхана көрмесі. «Бір ел – бір тағдыр» І облыстық форумы
File:Gallery9.JPG|Оқымыстылар клубының отырысы
File:Gallery10.JPG|Санкт-Петербургтік кинорежиссер В.Захарьевтің әдеби отырыстарға қатысуы
File:Gallery11.JPG|А.С.Пушкиннің туған күні ескерткіш жанына жиналған қостанайлық ақындар
File:Gallery12.JPG|"Мамандығым мақтанышым" "Моя профессия моя гордость" дөңгелек үстелі
File:Gallery13.JPG|В.Высоцкийдің туған күніне арналған әдеби отырыстар
File:Gallery14.JPG|"Дүниежүзілік поэзия күніне" арналған әдеби отырыстар
File:Gallery15.JPG|"Семей - Қостанай" әдеби телекөпірі
File:Gallery16.JPG|"Әдеби десант" Әулиекөлде
File:Gallery17.JPG|"Ақындар сұхбаты" шеберлік сыныбы
File:Gallery18.JPG|"Төле би - парасаттылық пен адалдықтың үлгісі " ғылыми-тәжірибелік конференциясы
File:Gallery19.JPG|"Жазғы оқылымның" ашылуы
File:Gallery20.JPG|"Достыққа куә болған құт мекен" кітап апталығының ашылуы
File:Gallery21.JPG|А.Байтұрсыновтың туғанына 140 жыл толуына арналған «Рухы биік тұлға» к/к тұсаукесері
File:Gallery22.JPG|"Тарановские зори" кітабының тұсаукесері
File:Gallery23.JPG|"Расул Ғамзатовты оқимыз" жобасы
File:Gallery24.JPG|"Аймақ дамуы - ел дамуы" ақпараттық кітап көрмесінің салтанатты ашылуы
File:Gallery25.JPG|Профессор Ю.Я. Бондаренкомен болған мерейтойлық кездесу
</gallery>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Л.Н.Толстой атындағы Қостанай облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы}}

[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]

Лиам Пейн

2025-08-24T14:25:55Z

CommonsDelinker: «:File:One_Direction_NRJ_2014_2.jpg» деген «:File:One_Direction_NRJ_2013_2.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{Музыкант
|Есімі = Лиам Пейн
|Атауы = Liam Payne
|Сурет = One Direction NRJ 2013 2.jpg
|Сурет ені = 250px
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты = Лиам Джеймс Пейн
|Туған күні = 29.08.1993
|Туған жері = Вулвергемптон, Уэст-Мидлендс, Ұлыбритания
|Қайтыс болған күні = 16.10.2024
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте}}, [[Аргентина]]
|Белсенділік жылдары = 2010—2024
|Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|Мамандықтары = {{әнші|Ұлыбритания}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[вокал]]
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = [[One Direction]]
|Қызметтес болған =
|Лейблдері = [[Columbia Records]]
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Ли́ам Дже́ймс Пейн''' ({{lang-en|Liam James Payne}}; [[29 тамыз]] [[1993 жыл|1993]], [[Вулвергемптон]], [[Уэст-Мидлендс]], [[Ұлыбритания]] — [[16 қазан]] [[2024 жыл|2024]], [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]) — британдық әнші. [[One Direction|«One Direction»]] тобының мүшесі. [[2010 жыл|2010 жылы]] [[The X Factor|«The X Factor<nowiki/>»]] жобасына қатысты.

== Өмірбаяны ==

=== Балалық шағы ===
Лиам Джеймс Пейн [[1993 жыл|1993 жылы]] [[29 тамыз]] дүниеге келді. Тууылар алдында, Лиамның бір бүйрегі жұмыс істеген жоқ. Сондықтан, ол 4 жасына дейін ауруханаларға қан тапсыра берді. [[2012 жыл|2012 жылдың]] [[тамыз]] айында Лиам екі бүйрегі де істейтіні туралы айтты.

Мектепте спорттық сайыстарға белсенді қатысқан. Жүгіруден құрама командада болған. Лиам жүгіруден бірінші орындар ала берген. Сондықтан, жүгіруден кәсіпші болған.

12 жасында Лиам баскетболшылар командасына жазылған. Сосын сол командадағы адамдар Лиамды қорлаған. Сондықтан, Лиам баскетболды тастап, боксқа өзін-өзі қорғауға жазылды.

=== Мансап ===
[[2008 жыл|2008 жылы]] 14 жасар Лиам «The X Factor<nowiki/>» жобасының бесінші маусымға жазылған. Бірақ [[Саймон Коуелл]] Лиамды әлі дайын емес деп, үйіне қайтарды.

[[2010 жыл|2010 жылы]] Лиам «The X Factor» жобасының жетінші маусымына қайтадан барды. 16 жасында Элла Фицджеральдтың «Cry Me a River» өлеңін айтты. Лиам жеке әнші болғысы келген. Бірақ, [[Николь Шерзингер]] 5 ұлды: [[Луи Томлинсон]], [[Зейн Малик]], [[Гарри Стайлз]], [[Найл Хоран]] және [[Лиам Пейн|Лиам Пейнді]] біріктірді. Бұл топтың аты - «[[One Direction|Onе Direction]]<nowiki/>». Топ жобада үшінші орын алды. Сосын «Syco Records» компаниясымен келісім шартқа тұрды.

== One Direction ==
[[2011 жыл|2011 жылы]] топ турнеге шықты. Сол жылы «Up All Night» үнтаспасын шығарды. [[2012 жыл|2012 жылы]] [[ақпан]] айында «[[One Direction]]<nowiki/>» тобының бірінші синглы «What Makes You Beautiful» өлеңі арқылы «BRIT Award» бағдарламасында «Үздік британдық сингл» номинациясын жеңіп алған. «Up All Night» үнтаспасы 314000 көшірмесі сатылды.

== Жеке өмірі ==
[[2010 жыл|2010 жылы]] Пейн Даниэль Пизермен бірге 3 жыл кездесіп жүрді. Қазіргі кезде, Лиамның сүйетін жары – София Смит.

Жамбыл мұражайы (Алматы облысы)

2025-08-14T05:16:39Z

CommonsDelinker: «Meeting_hall_04.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No license since 6 Au

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Жамбыл мұражай-үйі кешені
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдени ескерткіші
| суреті = Zhambyl Museum.JPG
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 43 |lat_min =08|lat_sec = 37
|lon_dir = E|lon_deg = 76|lon_min = 10|lon_sec = 49
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы = [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = 1946 жылы
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Жамбыл мұражайы-үйі кешені''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген тарихи және мәдени мекеме.

== Орналасқан жері ==
[[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], Алатаудың [[Майтөбе (тау, Қастек жотасы)|Майтөбе]] биігіне таяу жатқан жазықта, қазақтың халық ақыны [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаев]] көз жұмған [[Жамбыл (Жамбыл ауданы Жамбыл облысы)|Жамбыл]] ауылында орналасқан.

== Тарихи деректер, ашылуы ==
[[1945 жыл|1945]] жылы 30 шілдеде Қазақстан Жазушылар одағы Республика ХКК-на Жамбыл мұражайын ашу туралы хат жолдады: «Қазақстанның ұлы халық ақыны, үш рет орден алған Жамбылды мәңгілік есте сақтау шаралары ішінде оның үй-жайын мемлекеттік әдеби мұражайға айналдыру басты орында тұр. Мұнда Жамбылға байланысты, оның күнделекті пайдаланған заттары мен киімінен бастап, еңбектері мен ол туралы зерттеулердің барлығы жиналуы керек. Жазушылар одағы төралқасы бұл шараны бірінші кезекте, әзірше ақынның үйі өзі өмір сүрген кезден өзгермей сақталып тұрған кезінде шешу керек деп есептейді. 
Жамбылдың үй-жайын мұражайға айналдыруды, орыстың ұлы ақыны А. С. Пушкиннің үй-жайы, В. В. Маяковскийдің Мәскеудегі мұражайы, Таганрогтағы Чеховтың үйі, Ясная Полянадағы Л. Н. Толстойдың мұражайы секілді ұйымдастыруымыз керек». 
[[1946 жыл|1946]] жылы 13 ақпандағы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің қаулысына сәйкес Алматы қаласынан 70 км жердегі қазіргі Жамбыл ауылынан Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалды үй-мұражайы ашылды. Мұражай кешеніне Жамбыл өмірінің соңғы жылдарын өткізген (1938–1945) 12 бөлмеден тұратын бірқабатты ағаш қаңқалы үй, ақын [[1938 жыл|1938]] жылға дейін тұрған үй, кесене мен саябақ (сәулетшілері И. И. Белоцерковский, В. В. Бирюков, А. К. Деев) кірді.

== Мұражай-үй кешені сипаты ==
Мұражай экспозициясын Жамбылдың жеке заттарынан, үкімет марапаттарынан, жәдігерлерден, КСРО мен шетелдерде басылған ақын туындыларынан, сурет, мүсін менграфика, сәндік-қолданбалы өнер туындыларынан, кеңес әскерлерінің, еңбек ұжымдарының естелік сыйлықтарынан, фотографиялардан, құжаттардан, ақынның қоғамдық қызметі мен шығармашылық жолы туралы сыр шертетін 12 бөлме құрайды. Гаражда Жамбылдың жеке автомобилі «М-1» тұр.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref>

=== Ақын кесенесі ===
Мұражайдың іргесінде ұлы ақынның көзі тірісінде егілген ағаштар, сол қалың баудың түкпіріне таман алма мен алмұрт бағының арасында 1946 жылы салынған кесене тұр. Кесене 1970 және 1996 ж. қайта жөнделіп, ақ мәрмәрмен қапталған. Кесененің дәл ортасына ұлы жыршыға құлпытас қойылған. Ақын денесі осында жерленген. Кесененің дәл іргесінде, сол жақ босағасына ақынның киесі — қызыл шұбар жолбарыс мүсіні орнатылған (1996).

'''{{Толық мақала|Жамбыл Жабаев кесенесі}}'''

=== Бөлмелері мен экспозициялары ===
[[File:Жамбыл Жабаев атындағы әдеби-мемориалды музейі.webm|thumb |200px |Жамбыл Жабаев атындағы әдеби-мемориалды музейі]]
Жамбыл өмір сүрген үй — мұражайдағы бөлмелер сол күйінде сақталған. Ондағы он екі бөлменің әрқайсысы тарихи жәдігерлерге толы, әрбір зат — ақын өмірінің тікелей куәгері. [[1996 жыл|1996]] жылы мұражай-үйге жанамалай конференц зал салынып іске қосылды. Бұл конференц залдың алғашқы іргетасын Қазақстан Президенті Н.Назарбаев қалады.
[[File:Жамбылдың домбырасы.webm|thumb |200px |Жамбылдың домбырасы]]
* Алғашқы бөлме Жамбылдың ұлы ұстазы ақын [[Сүйінбай Аронұлы|Сүйінбай]]ға арналған. [[1916 жыл|1916]] жылғы көтеріліс тарихын, Жамбыл шығармаларынн баяндайтын бөлімде Х. Наурызбаевтың “Амангелді Иманов” атты мүсіні және [[1913 жыл|1913]] жылы Жамбылдың ақындар арасында түскен тарихи суреті тұр. [[1919 жыл|1919]] жылы мамыр-маусымда өткен ақындар мен күйшілердің слеті жөніндегі материалдардың фотокөшірмелері, Верныйдағы сол слет өткізілген үйдің суреті, ақынның жаңа өмір серпінінен туған шығармалармен таныстыратын материалдар қойылған. [[1934 жыл|1934]] жылы маусым айында қазақтың ұлттық өнер шеберлерінің тұңғыш республикалық слеті өтті. [[1936 жыл|1936]] жылы сәуір айында айтыскер ақындардың 2-слеті болды. Мұражайда Жамбылдың суырып салма ақындығы оқшау көрінген осы слеттерге қатысты материалдар да қойылған. 
* Мұражайдың ауқымды бөлімдердің бірі Жамбылдың Мәскеудегі қазақ әдебиеті мен мәдениетінің онкүндігіне қатысуына арналған. Мұражайдағы Мәскеу онкүндігіне арналған экспозицияда Жамбылдың [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]]пен, [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова|К. Байсейітова]]мен, [[Тайыр Жарықұлы Жароков|Т. Жароков]]пен және колхозшылармен, мемлекет қайраткерлерімен кездесулерінен фотосуреттер қойылған. Жамбылдың Қазақ КСР-інің 1-шақырылған Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кеңестердің бүкілқазақстандық төтенше 10-съезінің делегаты болғандығына толтырылған мандаттар, ақынның ең алғашқы наградасы — [[Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту ордені]], М. Соловьевтің “М.И. Калинин Жамбылға орден тапсырып тұр” деген картинасы да осында тұр. Мәскеудегі онкүндікке қатысушылармен бірге Жамбылды бүкіл ел қошаметпен қарсы алды. [[1936 жыл|1936]] жылы мамырдың 17-нен 23-не дейінгі аралықта өткен онкүндікте Жамбылдың қолма-қол төгіп шығарған толғаулары елге күнбе-күн тарап жатты. [[1937 жыл|1937]] жылы желтоқсанда Жамбыл әуелі [[Мәскеу]]ге, сол жақтан [[Тбилиси]]ге, [[Шота Руставели]]дің жұртқа белгілі “Жолбарыс терісін жамылған батыр” поэмасының 750 жылдығын тойлауға арналған КСРО Жазушылар одағы басқармасының пленумына барған сапары топ-топ жыр болып, “Кавказға саяхат” деген кітабына кірді. Ақын [[1938 жыл|1938]] жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, мемлекет тарихында тұңғыш рет парламент мәжілісі өлеңмен ашылды. Оны ашқан да “20 ғасырдың [[Гомер]]і” Жамбыл Жабаев еді. 
* Мұражайдағы Жамбылдың шығармашылық қызметінің 75 жылдық мерекесін тойлау жөніндегі бөлімде елдің түкпір-түкпірінен және көптеген шет елдерден “халық поэзиясының ақсақалына” жіберілген құттықтау жеделхаттар мен хаттардың фотокөшірмелері, сондай-ақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы оны Ленин орденімен наградтағаны туралы 1938 жылы 19 маусымдағы Жарлығы, той иесіне тапсырылған адресаттар, фотоальбомдар, сый-сияпаттар қойылған. Көркем әдебиетті дамытудағы аса көрнекті табыстары мен жетістіктері үшін марапатталған 52 ақын-жазушының ішінде Жамбылдың “Құрмет Белгісі” орденімен наградталғаны туралы [[1939 жыл|1939]] жылы 31 қаңтардағы жарлықтың фотокөшірмесі де, [[1941 жыл|1941]] жылдың наурызында берілген Мемлекеттік сыйлық лауреатының дипломы да осы тұсқа қойылған. 
* Мұражайдың Отанды қорғауға арналған бөлімінде “Ленинградтық өренім” өлеңі, оның отты жылдардағы жеңіске жұмылдырған поэтикалық қуаты, плакаттар, бұған қоса қарт Жамбылға алғыс сезіміне тола жазылған майданда жүрген жауынгерлердің сарғайған хаттары да тұр. Ақын есіміне деген сый-құрметтің белгісі ретінде Ленинградтың 250 жылдығына арналған медаль да осында қойылған. Бұл медаль [[1959 жыл|1959]] жылы Жамбыл мұражайына жіберілген. [[1942 жыл|1942]] жылы 1 маусымда “Правда” газеті: “Рақмет, қымбатты ақын, бізді қуантқаныңыз үшін сізге жауынгерлік қызылармиялық рахметімізді айтамыз. Бәріміз де сіздің жырларыңызды жатқа білеміз” деп жазды. Жамбылдың ұлы — [[Алғадай Жамбылұлы|Алғадай]] [[1943 жыл|1943]] жылы 22 ақпанда Синельников қаласы түбінде ерлікпен қаза тапты. Жамбыл бұл қазаға қатты қайғырды. Ақынның шері “Алғадай туралы ой” деген жоқтау жырға айналды. Жамбылдың Ұлы Отан соғысы кезінде шығарған жырлары — қазақтың ұлттық патриотизмінің тамаша тарихи ескерткіштері. Олардың өзі “Соғыс жырлары” деген тұтас бір жинаққа айналды. Ол қазір мұражайда сақтаулы. 
* [[1945 жыл|1945]] жылы 22 маусым, сағат 7-ден 55 минут өткенде ұлы ақын Жамбыл Жабаевтың жүрегі тоқтады. Мұражайдағы бір экспозиция Жамбылмен қоштасу сәтін бейнелейді. Халық поэзиясы алыбының қазасына дүние жүзіндегі көптеген елдердің өкілдері қайғырып көңіл айтты. Оны жерлеу Қазақстан үшін — бүкілхалықтық, бүкілмемлекеттік сипат алды. 
* Келесі бөлмеге Жамбыл мұрасын зерттеуші, жамбылтанушылардың шығармалары қойылған. М. Әуезов, С. Мұқанов, С. Садырбаев бұл салада үлкен еңбек сіңірді. Мұражайда Жамбылдың ізбасарларынан [[Кенен Әзірбаев|К. Әзірбаев]]тың, [[Үмбетәлі Кәрібаев|Ү. Кәрібаев]]тің, Н. Байғаниннің, [[Иса Байзақов|И. Байзақов]]тың, Жамбылдың немересі — ақын [[Әлімқұл Жамбылов]]тың және басқа да көптеген белгілі көркем сөз шеберлерінің бейнелері тұр. Үйдің ортасындағы ас үй – кезінде қазақ қонақжайлылығының куәгері болғаны анық. А. Толстой, Л. Соболев, М. Әуезов, П. Тычина, К. Байсейітова, Б. Келлер, [[Сергей Михайлович Эйзенштейн|С. Эйзенштейн]], [[Әбілхан Қастеев|Ә. Қастеев]] және т.б. қайраткерлер әр жылдары, әр кезде осында болып, ұлы ақынмен тілдесіп, әңгімелескен. 
* Үйдің сол жақ қанатындағы бұрышта — ақынның өз бөлмесі. Бұл шағын ғана бөлме, үстел, кресло, радиоқабылдағыш, орыс, қазақ тілдерінен жиналған шағын кітапхана, 7 сағат 55 минутты көрсетіп, тоқтап қалған қабырға сағаты. Бұған жапсарлас, терезелері теріскейге қараған бөлме — ақынның ұйықтайтын бөлмесі. Бұл бөлме Жамбыл дүниеден қайтқан сәттен ешбір өзгермеген. Есіктің оң жағында киім ілінген шкаф тұр. Бұрышта — ағаштан қиып жасалған шифонер. Терезе аралығында алдында күнделікті тұрмысқа керекті заттар қойылған айна тұр. Қымыз құятын торсық, ақынның асатаяғы, күлсауыт және оның өмірлік серігі болған көне домбыра. 
Ұлы Жамбылдың туғанына 150 жыл толар қарсаңында өзінің тарихи тәуелсіздігін алған Қазақстан Республикасының, оның тұңғыш Президенті Н. Назарбаевтың нұсқауымен, Республика үкіметінің шешімімен толық жаңғыртылып, қайта салынған тарихи мұражай еліміздегі ірі тарихи ескерткіш-мекенге айналды. Жаңа салынған конференц залда Жамбылдың 150 жылдық мерейтойын тойлау рәсімдеріне байланысты мұражайға ескерткіш — сыйға берілген құжат, тарту-таралғылар, сурет, т.б. көрмесі қойылған. 
Мұражай бағының ішінде, Жамбыл кесенесінің жанында қазақтың біртуар композиторы, дирижері, ұлы ақынның інісі Нұрғиса Тілендиевтің бейіті мен ескерткіш-құлпытасы бар. Бір ғасыр өмір кешкен ұлы таланттың туып-өскен мекені — қазақстандықтардың зиярат ететін қасиетті орындарының бірі.

== Кешен экспонаттарынан... ==
<gallery>
Жамбыл Жабаев. 1938 жылғы фотосурет.jpg|Қазақтың халық ақыны Жамбыл Жабаев. 1938 жылғы фотосурет.
Жамбыл және әнші К. Байсейітова.1938 жылғы фотосурет.jpg|Жамбыл және әнші К. Байсейітова. 1938 жылғы фотосурет.
Жамбыл Жабаев және халық сазгері Д. Нүрпейісова.1938 жылғы фотосурет.jpg|Жамбыл Жабаев және халық сазгері Д. Нүрпейісова. 1938 жылғы фотосурет.
Жамбыл мұражай-үйі. Жамбылдың домбырасы, ер-тоқымы мен белдігі. Мұражай экспонаттары.jpg|Жамбыл мұражай-үйі. Жамбылдың домбырасы, ер-тоқымы мен белдігі. Мұражай экспонаттары.
Жамбыл мұражай-үйі. Қонақ бөлме.jpg|Қонақ бөлме.
Жамбыл мұражай-үйі. Қонақ күтетін бөлме.jpg|Қонақ күтетін бөлме.
Жамбыл мұражай-үйі. Жамбылдың «М-1» жеке автокөлігі.jpg|Жамбылдың «М-1» жеке автокөлігі.
Жамбыл мұражай-үйі. Бақтағы Жамбылдың бюсті.jpg|Бақтағы Жамбылдың бюсті.
Жамбыл мұражай-үйі. Жамбыл Жабаев кесенесі. 1946 жыл.jpg|Жамбыл Жабаев кесенесі. 1946 жыл.
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Алматы облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Жамбыл Жабаев]]
[[Санат:Алматы облысы сәулеті]]
[[Санат:Алматы облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Бұзаубас сораң

2025-08-01T17:19:41Z

CommonsDelinker: «:File:1Salicornia_europaea.jpg» деген «:File:Salicornia_sp,_Kerman,_Iran_1.jpg» дегенмен алмастырылды.

{{taxobox
|image = Salicornia europaea MS 0802.JPG
|image_caption = ''[[Salicornia europaea]]''
|regnum = [[Plant]]ae
|divisio = [[Angiosperms]]
|classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Core eudicots]]
|ordo = [[Caryophyllales]]
|familia = [[Қызылқұйрық тұқымдасы]]
|subfamilia = [[Salicornioideae]]
|genus = '''''Salicornia'''''
|genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = Species
|subdivision =
|}}
'''Бұзаубас сораң''' немесе '''Сораңшөп''' ({{lang-la|Salіcornіa}}) – [[Қызылқұйрық тұқымдасы]]на жататын бір жылдық шөптесін [[өсімдіктер]] туысы. Жер жүзінде 30 түрі бар. Қазақстанда 1 түрі - ''Еуропа бізбелдігі'' немесе '''[[Бізбелдік]]''' кездеседі.

==Түрлері==
[[File:Salicornia sp, Kerman, Iran 1.jpg|thumb|Бұзаубас сораң]]
[[Image:Glasswort Salicornia virginica.jpg|thumb|''Salicornia virginica'']]
Тропиктік және субтропиктік белдеулердің жылы аймақтарында кездесетін 60 түрі белгілі.<ref name="GBIF">[[Global Biodiversity Information Facility]] (2007). [http://www.secretariat.gbif.net/portal/ecat_browser.jsp?taxonKey=244865 "Salicornia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929094536/http://www.secretariat.gbif.net/portal/ecat_browser.jsp?taxonKey=244865 |date=2007-09-29 }} webpage retrieved шілде 14, 2007.</ref>

Жиі кездесетін түрлері:
* ''[[Salicornia virginica]]''
* ''[[Бізбелдік|Salicornia europaea]]''
* ''[[Salicornia bigelovii]]''
* ''Salicornia perennis''
* ''[[Salicornia ramosissima]]''
* ''[[Salicornia maritima]]''
* ''[[Salicornia brachiata]]''

[[Қазақстан]]да теңіз, көл жағалауларында, [[сор]], сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – [[қызыл бұзаубас сораң]] ({{lang-la|S. europae}}) бар. Биікт. 5 – 30 см. Негізінен тік өсетін, көбінесе қызғылт түсті сабағынан, жалаң, көп буынды бұтақтары шығады. Жапырақтары өте ұсақ. Гүлдері қос жынысты, үштен бірігіп, сабағының етті ұлпаларынан жетіліп, олар масақша [[гүлшоғыр]]ын құрайды. [[Маусым]] – [[тамыз]]да гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ. [[Дәрілік өсімдіктер|Дәрілік өсімдік]]. Күзде, қыста Бұзаубас сораңды [[түйе]] мен [[қой]] сүйсініп жейді.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Дмитрий Сергеевич Уппер

2025-08-01T08:54:17Z

CommonsDelinker: «Dmitri_Upper.jpg» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Krd жойған, себебі: No license since 24 July 2025.

{{Хоккейші
| Есімі = Дмитрий Уппер
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Сурет тақырыбы =
| Позициясы = [[Орталық шабуылшы (шайбалы хоккей)|орталық шабуылшы]]
| Бойы = 187
| Салмағы = 93
| Имек таяқ ұстауы = оң қол
| Лақап аты =
| Ойын карьерасы = {{Спорттық карьера 2
|1998—1999|{{ту|Қазақстан}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]
|1999—2000|{{ту|Ресей}} [[Торпедо (хоккей клубы, Төменгі Новгород)|Торпедо (Төменгі Новгород)]]
|2000—2001|{{ту|Ресей}} [[Ақ Барс (хоккей клубы)|Ақ Барс]]
|2001—2003|{{ту|Ресей}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
|2003—2007|{{ту|Ресей}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]
|2007—2010|{{ту|Ресей}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
|2010—2012|{{ту|Ресей}} [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
|2012—2015|{{ту|Қазақстан}} [[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]}}
| Азаматтығы = {{KAZ}}
| Туған күні = 26.7.1978
| Туған жері = {{туғанжері|Дмитриевка (Абай облысы)|Дмитриевкада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| ҰХЛ драфты = 2000 жылы 5-ші раундта 136-шы номермен «[[Нью-Йорк Айлендерс]]» клубымен таңданды
| Карьерасы =
| Марапаттары мен сыйлықтары =
| Медальдары =
}}
'''Дмитрий Сергеевич Уппер''' (26 шілде 1978 жыл, [[Өскемен]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық хоккейші, [[Шабуылшы|шабуылдаушы]]. Өскемендік шайбалы хоккейінің түлегі.

== Өмірбаяны ==
[[Өскемен]] шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, мансабын «[[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]» құрамында бастады. Алғашқы бапкері – Анатолий Михайлович Мелихов. 1999 жылы Қазақстанның үздік хоккейшісі атанған<ref>{{Cite web |url=https://www.sports.kz/news/nazvan-luchshiy-hokkeist-kazahstana-v-proshedshem-sezone |title=Назван лучший хоккеист Казахстана в прошедшем сезоне|access-date=2024-11-18 |lang=ru }}</ref>.

1999—2000 маусымды «[[Торпедо (хоккей клубы, Төменгі Новгород)|Торпедо (Төменгі Новгород)]]» клубында ойнап, мансабын «[[Ақ Барс (хоккей клубы)|Ақ Барста]]» жалғастырды. 2001 жылы «[[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]» клубына ауысады. Клубтағы алғашқы жылында ол мансабындағы ең жоғары көрсеткіш – 16 гол соғып, 76 айып минутын алды. Осы кезде жас хоккейшіге [[Ұлттық Хоккей Лигасы|ҰХЛ]] агенттері хабарласа бастайды. «[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА Мәскеу]]» құрамында төрт маусым ойнап, 2005–06 жылдары 27 ұпай жинады, содан кейін 2007 жылы «[[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]» клубына қайта оралды. 2009 жылы команда капитаны атанып, сол маусымда 30 ұпай жинады, бірақ 2010 жылғы маусымаралық кезеңде Мәскеу облысының «[[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]» клубына ауыстырылды. Жарақаттар алғашқы маусымындағы нәтижелілігін төмендетті. 2012 жылы ол [[Қазақстан]]ның «[[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс Астана]]» командасына қосылды<ref>{{Cite web |url=https://en.khl.ru/players/3763/ |title=Dmitry Upper|access-date=2024-11-18 |lang=en }}</ref>.

2000 жылы ол [[ҰХЛ драфты]]нда 5-ші раундта «[[Нью-Йорк Айлендерс]]» жалпы 136-нөмірі бойынша таңдалды.

Уппер өз отаны [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]] атынан бірнеше турнирлерге қатысты, оның ішінде 1996 және 1997 жылдардағы [[Жастар арасындағы шайбалы хоккейден әлем чемпионаты]], 2004, 2005 және 2011 жылдардағы [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты]], сондай-ақ [[2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]].

==Мансап статистикасы==
===Клубтық мансап===
{| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" ID="Table3" style="text-align:center; width:60em"
|- bgcolor="#e0e0e0"
! colspan="3" bgcolor="#ffffff" |  
! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" |  
! colspan="5" | Маусым
! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" |  
! colspan="5" | Плей-офф
|- bgcolor="#e0e0e0"
! Маусым
! Клуб
! Лига
! Ойын
! Гол
! Ассист
! Ұпай
! Пенальти
! Ойын
! Гол
! Ассист
! Ұпай
! Пенальти
|-
| 1994–95
| Динамо-2 Мәскеу
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 1||0||0||0||0
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1995–96
| [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]-2
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 36||9||9||18||36
| —||—||—||—||—
|-
| 1996–97
| [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 17||7||5||12||4
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1996–97
| [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]-2
| [[Supreme Hockey League Championship|RUS.3]]
| 35||15||6||21||36
| —||—||—||—||—
|-
| 1997–98
| [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 27||10||6||16||26
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1998–99
| [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]]
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 29||10||11||21||44
| —||—||—||—||—
|-
| 1998–99
| [[Торпедо (хоккей клубы, Төменгі Новгород)|Торпедо (Төменгі Новгород)]]
| [[Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы|РЖЛ]]
| 11||4||10||14||16
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1999–2000
| [[Торпедо (хоккей клубы, Төменгі Новгород)|Торпедо (Төменгі Новгород)]]
| RSL
| 36||14||5||19||48
| 5||1||1||2||4
|-
| 2000–01
| [[Торпедо (хоккей клубы, Төменгі Новгород)|Торпедо (Төменгі Новгород)]]
| RSL
| 6||0||2||2||4
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2000–01
| [[Ақ Барс (хоккей клубы)|Ақ Барс]]
| RSL
| 31||7||4||11||6
| 1||0||0||0||0
|-
| 2001–02
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
| RSL
| 51||16||9||25||76
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2002–03
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
| RSL
| 43||7||13||20||63
| —||—||—||—||—
|-
| 2003–04
| [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]
| RSL
| 58||10||9||19||48
| —||—||—||—||—
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2004–05
| [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]
| RSL
| 41||7||3||10||30
| —||—||—||—||—
|-
| 2005–06
| [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]
| RSL
| 51||11||14||25||54
| 7||2||0||2||8
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2006–07
| [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]
| RSL
| 54||13||7||20||46
| 12||0||3||3||8
|-
| 2007–08
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
| RSL
| 57||8||16||24||50
| 5||1||4||5||6
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2008–09
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 49||15||9||24||24
| 5||1||3||4||8
|-
| 2009–10
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскеу)|Спартак (Мәскеу)]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 54||14||16||30||40
| 10||3||1||4||8
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2010–11
| [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 32||1||2||3||10
| 23||3||1||4||8
|-
| 2011–12
| [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 52||9||9||18||24
| 12||0||2||2||10
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2012–13
| [[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 51||12||10||22||38
| 7||0||0||0||6
|-
| 2013–14
| [[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 54||10||12||22||24
| 12||2||1||3||6
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2014–15
| [[Барыс (шайбалы хоккей)|Барыс]]
| [[Құрлықтық хоккей лигасы|ҚХЛ]]
| 58||3||5||8||28
| 2||1||1||2||0
|- style="background:#e0e0e0;"
! colspan="3" | RSL барлығы
! 428 !! 93 !! 82 !! 175 !! 425
! 30 !! 4 !! 8 !! 12 !! 26
|- style="background:#e0e0e0;"
! colspan="3" | ҚХЛ барлығы
! 350 !! 64 !! 63 !! 127 !! 188
! 70 !! 10 !! 9 !! 19 !! 46
|}

===Ұлттық құрама сапындағы мансап===

{| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" ID="Table3" style="text-align:center; width:40em"
|- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0"
! Жыл
! Құрама
! Турнир
! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" |
! Ойын
! Гол
! Ассист
! Ұпай
! Пенальти
|-
| 1996
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WJC C
| 4||2||2||4||4
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1997
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WJC B
| 7||0||2||2||0
|-
| 1997
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WJC
| 7||1||0||1||2
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 1999
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC B
| 7||3||2||5||4
|-
| 1999
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC Q
| 3||1||0||1||4
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2000
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC B
| 7||6||4||10||16
|-
| 2004
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC
| 6||3||1||4||16
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2005
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC
| 6||1||1||2||8
|-
| 2006
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| OG
| 5||0||1||1||8
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2011
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| AWG
| 3||2||2||4||2
|-
| 2011
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC D1
| 4||0||0||0||2
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2012
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC
| 7||0||3||3||0
|-
| 2014
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| OGQ
| 3||1||2||3||2
|- bgcolor="#f0f0f0"
| 2013
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC D1A
| 5||0||6||6||4
|-
| 2014
| [[Қазақстан шайбалы хоккей құрамасы|Қазақстан]]
| WC
| 7||0||1||1||6
|- style="background: #e0e0e0;"
! colspan="3" | Жастар құрамында
! 18
! 3
! 4
! 7
! 6
|- style="background: #e0e0e0;"
! colspan="3" | Ұлттық құрама сапында
! 63
! 17
! 23
! 40
! 72
|}

== Жетістіктері ==
* 1999 жылғы Қазақстанның ең үздік хоккейшісі.
* 1999 жылғы [[Қысқы Азия ойындары 1999|Қысқы Азия ойындарының]] чемпионы
* 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының қатысушысы (9-орын)
* 2011 жылғы [[Қысқы Азия ойындары 2011|Қысқы Азия ойындарының]] чемпионы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО шайбалы хоккейшілері]]
[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері]]
[[Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Спартак (Мәскеу) ХК хоккейшілері]]
[[Санат:ЦСКА (Мәскеу) ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Ақ Барс ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккей құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Кеңестер қанаты ХК хоккейшілері]]