Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Әсима Қалымқызы Ишанова

2026-06-12T02:14:12Z

Coffee86:

{{Ғалым
|Есімі = Әсима Қалымқызы Ишанова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 18.01.1955
|Туған жері = [[Ақмола облысы]], {{туғанжері|Жақсы ауданы|Жақсы ауданында}}, [[Калининское (Ақмола облысы)|Калиниское]] ауылы.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Филология
|Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = * Еуразия ұлттық университетінің мақтау грамотасы (2018);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2018, 2019);
* "Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл" медалі (2021).
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Әсима Қалымқызы Ишанова''' — филология ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1955 жыл|1955]] жылы 18 қаңтарда [[Ақмола облысы]], [[Жақсы ауданы]], [[Калининское (Ақмола облысы)|Калининское]] ауылында туған.<br>

Қарағанды мемлекеттік университетін ([[1977 жыл|1977]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) бітірген.<br>
Арқалық педагогикалық институтында (қазіргі [[Арқалық педагогикалық университеті]]) оқытушы, [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде стажер-ізденуші ([[1979 жыл|1979]]-[[1982 жыл|82]]), Арқалық педагогикалық институтында аға оқытушы ([[1984 жыл|1984]]), доцент ([[1985 жыл|1985]]), кафедра меңгерушісі ([[1990 жыл|1990]]) болды.<br>
[[1995 жыл|1995]] жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қызмет етеді.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
"Типология литературной игры (концептуально-сравнительный аспект)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br>
Негізгі ғылыми бағыты: əдебиеттану, журналистика, медиазерттеу, мəдениеттану.<br>
200-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 1 монографияның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref>

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің мақтау грамотасы (2018);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2018, 2019);
* "Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл" медалі (2021).<ref>[https://enu.kz/kz/portfolio/0281eb99563128f46d81eb7badd8cb784c53874be2c5 Әсима Қалымқызы Ишанова.]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bilimainasy.kz/2025-05-05-001/ Әдебиеттану әлемінің сәулетшісі. Профессор Әсима Ишанова 70 жаста!]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]

Сырлытам үңгірі

2025-12-06T20:41:05Z

Coffee86:

{{Үңгір
|Атауы = Сырлытам үңгірі
|Төл атауы =
|Сурет =
|Сурет тақырыбы =
|Координаттары = 44/22/38/N/51/38/45/E
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Маңғыстау ауданы
|Тереңдігі = 4
|Амплитуда =
|Ұзындығы =
|Көлемі =
|Ашылған жылы =
|Түрі =
|Жанас жыныстар =
|Кіретін есік саны =
|Қиындық деңгейі =
|Келушілер үшін қол жетімді =
|Жарығы =
|Сайты =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Сырлытам үңгірі''' – [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Маңғыстау ауданы]], [[Жыңғылды (Маңғыстау облысы)|Жыңғылды]] ауылының солтүстігінде 21 км жерде орналасқан.

== Сипаты ==
[[Сурет:Сырлытам үңгірі.jpg|thumb|right|200px|Сырлытам жерасты үңгірінен табылған заттық бұйымдар.]]
Сырлытам лақат бөлмелі қабірді [[1999 жыл|1999]] жылы ауыл тұрғындары кездейсоқ тауып алған. Ескерткіш [[2000 жыл|2000]] жылы «Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы» мемлекеттік мекемесі қызметкерлерімен зерттелген.

Катакомбада 4 м тереңдікте үш адамның сүйегі табылды, көшпелі елдің ақсүйектер қоғамына қатысты болуы керек. Өкінішке орай зерттелгенге дейін мола тоналған. Оның сол жағында ұзын және жіңішке қылыш, қанжар мен 15 жебе ұштары жатыр. Қылыш пен қанжар ағаш қынапқа салынған. Қанжар сабы қошқар мүйізімен безендірілген. Жебе ұштары үш қырлы және ұңғылы келген, кейбіреулерінде ағаш қалдықтары сақталған. Жерленген адамның бас жағында тастан жасалған құрбандық табағы қойылған, аяқ жағында қойдың алдыңғы аяғы салынған ағаш ыдыс орналасқан. Ертедегі көшпелілер арасында қару-жарақтың осы түрлерін қолданған.

Әйел адамның оң жағында 50-60 жастағы ер адамның сүйек қаңқасы аршылды. Сүйектерінің орналасуына қарағанда, мәйіт денесі көп уақыт бойы текемет тәрізді төсенішке ұқыптап оралған. Кейін жартылай шіріген адам сүйегін келесі орынға орналастырған. Ер адамның мәйіті жерленгенге дейін, ұзақ сапар шеккен. Жерленген әйелдің сол жақ аяғының тұсында оралған қап орналасқан, мұнда басқа жерлеу орнынан алынған жасөспірімнің де сүйектері қойылған.<ref>М19 Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы. ― Өскемен: AsT prime, 2012. ― 600 бет. ISBN 978-601-06-2031-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан үңгірлері]]

Айғырлы үңгірі

2025-12-06T20:38:23Z

Coffee86:

{{Үңгір
|Атауы = Айғырлы үңгірі
|Төл атауы =
|Сурет = Айғырлы үңгірі (1).jpg
|Сурет тақырыбы =
|Координаттары = 44/11/21/N/51/16/44/E
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Маңғыстау облысы
|Тереңдігі =
|Амплитуда =
|Ұзындығы =
|Көлемі =
|Ашылған жылы =
|Түрі =
|Жанас жыныстар =
|Кіретін есік саны =
|Қиындық деңгейі =
|Келушілер үшін қол жетімді =
|Жарығы =
|Сайты =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Айғырлы үңгірі''' – [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Маңғыстау ауданы]], [[Таушық]] ауылынан 17,5 км оңтүстік-батыс бағытта, Айғырлы жазығының жар қабақты жырасының шығыс қапталында орналасқан.

== Сипаты ==
[[2006 жыл|2006]] жылы «Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы» мемлекеттік мекемесі зерттеген.

Нысан [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]] тәрізді үстіртті Айғырлы тепсеңінің жоғарғы жағында орналасқан. Мұндағы үңгір табиғи жолмен кеңіген, жердің жарылып айырылуына байланысты пайда болған, ені 1,5 м, биіктігі 7 м болады. Жарылған қуыс үңгірінің пішіні «Г» әрпі тәрізді. Жарылған қуыс үңгірінің түкпірінде, кеңістігі белгісіз қуыс орны бар. Үңгір қабырғасында араб графикасындағы жазу, түркі руникасы мен таңба белгілер және зат қоюға, ілуге арналған орын бар.<ref>М19 Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы. ― Өскемен: AsT prime, 2012. ― 600 бет. ISBN 978-601-06-2031-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан үңгірлері]]

Кемпірбай Бөгенбайұлы

2025-12-06T20:32:32Z

Coffee86:

'''Кемпірбай Бөгенбайұлы''' ([[1834]]-[[1895]]), [[ақын]], [[әнші]]. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Таз Наманай бөлімінен шыққан<ref>https://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf</ref>.

[[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]], Тезекбай, [[Әсет Найманбайұлы|Әсет]], [[Жәмшібай Бегенұлы|Жәмшібай]] сынды ақындармен айтысқан. Бұл айтыстар халық арасына кең тараған. Кемпірбайдің шығармалары «Таң» журналында ([[Семей]], 1925, № 1), «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» (А., 1931), [[айтыс]] жинақтарында (1939, 1948, 1965, 1988), «Бес ғасыр жырлайды» кітабында (1985, 1989) жарияланды. Әсет ақынның Кемпірбай ауырып жатқанда келіп, өлеңмен көңілін сұрағаны, оған Кемпірбайдын қайтарған жауабы - көркемдік жағынан қазақ айтысының інжу-маржаны. Әсет қоштасу өлеңіне таңдау жасағанда, осыған баса назар аударған («Әдебиет тарихы», А., 1991). «Өлерде өлеңмен, әнмен қоштасу - көбінесе ақындардың әдеті» - Кемпірбайдың өлерде айтқан сөзі сондайлық көңіліне тығылып жүрген сырды ашады» деп, ұлы жазушы ол сырдың қандай сыр екеніне тоқтапған. Кемпірбайды бес жасынан бастап ақындықтың иесі ― [[Дәуіт Пайғамбар|Дәуіт пайғамбар]] иектеп, ақындық өнерді дарытқан екен. Өлеңнің көкала үйрек секілді бөлек жаны, бөлек денесі бар. Сол сый енді ақынның кеудесінен ұшқалы жатыр. Арманы ― осы қадірлі сыйдың ұрпағына қонбай, мұның әулетінен біржола жоғалып кетуі. Жалғыз арман, мұң ― осы. Сөйтіп ұрпақ өнерсіз қалмақ. «Міне, коштаскан жерде жүректегі [[сыр]] мен кеңіңде кетіп бара жатқан арманды айтқан жері» деп, зерттеуші қоштасу өлеңіне ғылыми сипаттама берген.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1834 жылы туғандар]]
[[Санат:1895 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Қарқаралы ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарқаралы ауданында туғандар]]

{{Bio-stub}}

Орынбайқала

2025-10-21T14:55:44Z

Coffee86:

{{Көне қалашық
|Атауы = Орынбай қала қалашығы
|сурет =
|өлшемі = 300px
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]
|Қалануы = (ХVІІІ-ХІХ ғғ.)
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 50|lat_sec =22
|lon_dir = E |lon_deg = 62|lon_min = 32|lon_sec =05
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Орынбай қала қалашығы,''' ''Қарақалпаққала'' (ХVІІІ-ХІХ ғғ.) – [[Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археологиялық ескерткіш, XIX ғасырдың басында салынған [[Орынбай сарайы]]ның қираған орны.

== Орналасқан жері ==
[[Қармақшы ауданы]], [[Көмекбаев ауылы|Көмекбаев]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан.

== Сипаты ==
Қалашықты [[1946 жыл|1946]]-[[1948 жыл|48]] жылдары [[Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы]]мен (жетекшісі [[Сергей Павлович Толстов|С. П. Толстов]]) зерттеген, [[2005 жыл|2005]] жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.

Қалашық тікбұрышты, өлшемдері 400х300 м, төртбұрышты үйінді жалмен қоршалған. Қабырғаларының биіктігі 1-1,5 м. Қалашықтың өлшемдері 31х20 м, қабырғаларының биіктігі 4 м, қалыңдығы 70 см болатын 12 бөлменің орны мен өлшемдері 8,5х7,5 м, қабырғаларының биіктігі 2 м, қалыңдығы 50 см болатын үш бөлмелік мешіттің қалдықтары сақталған.

Сыртқы бекініс қабырғасының айналасында қалашықты қоршап жатқан ор бар. Қақпа қалашықтың оңтүстік жағында орналасқан.<ref>Қ 18 Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Қызылорда облысы. – Алматы: Аруна, 2011. – 504 б. ISBN 9965-26-382-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]

Моншақты асар

2025-10-21T14:53:03Z

Coffee86:

{{Көне қалашық
|Атауы = Моншақты асар қалашығы
|сурет =
|өлшемі = 300px
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]
|Қалануы = б.д. V-ІХ ғғ.
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 04|lat_sec =53
|lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 15|lon_sec =12
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Моншақты асар''' (б.д. V-ІХ ғғ.) – [[Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археологиялық ескерткіш, көне қоныс орны.

== Орналасқан жері ==
[[Қармақшы ауданы]], [[Жосалы (Қызылорда облысы)|Жосалы]] кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 48 км жерде, [[Сырдария]] өзені бойында орналасқан.

== Сипаты ==
[[Жетіасар]] өңіріндегі қалалық қоныстардың бірі. [[Қаңлылар|Қаңлы мемлекеті]] кезеңіндегі қала мәдениеті ескерткіштеріне жатады. Екі-үш қабатты төбе. Ескерткіш қалдықтарының биіктігі 8 м, 18 га жерді алып жатыр. Бекінісі ирек жоспарлы. Б. з. д. 7 ғ – б. з. 8 ғ. аралығын қамтиды. Бірнеше мәдени қабаттардан тұрады. Моншақты асар арнайы жан-жақты зерттелмеген. Археологтар С.П. Толстов (1947, 1966) және Л.М. Левина (1970–1990) археологиялық зерттеулер нәтижесінде Жетіасар өңірінің мәдени-тарихи өміріне байланысты ішінара ғылыми тұрғыдан пікір айтқан.<ref>[[Сыр елі энциклопедиясы| «Сыр елі энциклопедиясы»]]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]

Гүлжауһар Сейітжан

2025-10-16T11:19:26Z

Coffee86:

'''Гүлжауһар Сейітжан''' ([[1947]]-[[2017]], [[Қытай]], [[Шәуешек]] қаласы) – [[журналист]], [[ақын]], [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның мүшесі.

ҚазМУ-дың (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) журналистика факультетін бітірген (1971). 1973–90 жылы облыстық газетте аға әдеби қызметкер, әдебиет және мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1990–99 жылы [[Ақтау]] қалалық «Қазақ тілі» қоғамының төрайымы, облыстық әкімшілікте кеңсе меңгерушісі, облыстық ақпарат басқармасында бөлім бастығы болды.

1999 жылдан шығармашылықпен айналысуда. «Тұңғыш» атты алғашқы өлеңдер жинағы (1978), «Ақерке» (1981), «Үміт жағалауы» (1985), «Жол айырық» (1986), «Гүлайым» (1987) атты өлеңдер мен әңгімелер жинағы жарық көрген.

Аймақтың әйгілі адамдары, елдегі елеулі оқиғалар жайлы «[[Маңғыстау]]ым – ғұмырымның арнасы», «Маңғыстау мұнайшылары», «[[Жаңаөзен]] оттары» атты кітаптары бар.

Ондаған әндерге сөз жазған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref><ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998</ref><ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998–2007</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:2017 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шәуешекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]

Төменгі барсхан

2025-09-28T16:45:11Z

Coffee86: /* Сипаты */

{{Көне қалашық
|Атауы = Төменгі Барысхан қалашығы
|сурет = Төменгі Барысхан қалашығы.jpg
|өлшемі = 300px
|Сурет атауы = <small>Төменгі Барысхан қалашығының аэросуреті.</small>
|Мәртебесі = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қалануы = VI-XII ғасырлар
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 42|lat_min = 55|lat_sec = 14
|lon_dir = E |lon_deg = 71|lon_min = 27|lon_sec = 57
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Төменгі Барысхан қалашығы''' (Төрткүл) – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген VI-XII ғасырларда өмір сүрген көне қала.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]], [[Байзақ ауданы]], [[Талас (Байзақ ауданы)|Талас]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің оң жағалауында, Тараз-Алматы жолынан солтүстікке қарай 0,5 км жерде орналасқан.

== Тарихи деректер мен зерттелуі ==
Төменгі Барысхан туралы алғаш рет Х ғасырда өмір сүрген араб жиһанкездері [[Құдама ибн Жафар]] мен [[Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир|Макдиси]] жазбаларында айтылады. Тараз аймағындағы ең ірі қалалардың бірі ретінде салыну жобасы жөнінен [[Ежелгі Тараз қаласы|көне Тараз]]ға ұқсайды. Қаланың цитаделі, шахристаны, рабады болған.

Төменгі Барысханды [[1940 жыл|1940]] жылы Жамбыл археологиялық пунктінің экспедициясы (Г. И. Пацевич), [[1956 жыл|1956]] жылы ҚазКСР ҒА ТАЭИ-ның Жетісу археологиялық экспедициясының отряды (Т.Н. Сенигова) зерттеп, қазба жұмыстарын жүргізді. [[1985 жыл|1985]] жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени ескерткіштері Жинағы археологиялық экспедициясының ортяды зерттеді және қаланың [[1965 жыл|1965]] жылдан бергі бүлінгендігін тіркеді. Орталық қирандының айналасындағы территория жыртылып, шахристанның батыс қабырғасынан саз топырақ алынған. Қалашықтың қазіргі орнында мұсылмандар зираты тұр.

== Сипаты ==
Тік бұрышты екі қабатты төбе тұрпатты болып келген қала қабырғалары төрт тарапқа қаратылған. Табанынан есептегендегі өлшемдері – 310х140 м, биіктігі – 10 м. Қала топографиясында ішкі қамал мен шахристан ажыратылады.

=== Ішкі қамал мен шахристан ===
Ішкі қамал қаланың солтүстік-батыс бұрышын алып жатыр. Төбешік түріндегі оның өлшемдері – 30х30 м, биіктігі – 10 м.

Шахристан барлық жағынан бұрыштары мен периметрі бойында мұнаралардан қалған төбешіктері бар шөккен үйінді дуалмен қоршалған. Ішкі қамалмен жанасып жатқан солтүстік қабырғасының биіктігі – 8 м. Шахристан территориясына кіретін қақпа – екеу. Олардың орындары шахристанның шығыс және батыс жақтарында байқалады. Қақпаның екі жағында мұнаралар бар. Қала қақпалары тұрған жақтарына екі алаң жанасқан. Шығыс жағындағысының көлемі – 70х70 м болса, батыс жағындағысының өлшемі – 100х100 м. Бұл – рабат қалдықтары. Алаңдардың территориясында ойдым жерлердің ізі – хауздардың қалдықтары аңғарылады.

=== Шаруашылық құрылыстары ===
30-жылдардың соңында қаладан шығыстау жерде бөлек-бөлек төбешік болып қалған құрылыс іздері байқалатын. Бұл – қаланың ауылшарушылықты аймағына кіретін жеке қоныс қалдықтары. Үлкен масштабты карталардағы аэрофотосуреттерін талдау барысында орталық қаусырықтардың айналасынан олардан 1,5-2 км қашықтықтағы территорияны қоршап тұрған ұзын қабырғаның қалдықтарын табуға мүмкіндік берді. Ішкі қамалда жасалған қазбалардың нәтижесінде жобасында тік бұрыш және шаршы болып келген бөлмелер тобы ашылды. Едендеріндегі жер-ошақтар мен олардың жанындағы тас төселген орындар тазартылды. Бөлмелердің бірінде күлгін қырдан жасалған, өлшемдері 2,5х3,7 м кішкене алаң болған. Оның жанында жерге қазып орнатылған биіктігі 1 м, тұлғасының диаметрі 70 см құмыра табылған. Бұл құрылыс шарап жасайтын жердің қалдықтары болып шықты. Ішкі қамалдың жоғарғы құрылыс қабаты X-XII ғасырларға мерзімделеді. Шахристанда жасалған қазбалар ошақтары мен тандырлары бар бірнеше үй-жай, қора-қопсы құрылыстарын ашты, олар VIII-IX ғасырларғы мерзімделеді.

Пахсадан таспа техникасымен жасалған бекініс қабырғасының бір бөлігі тазаланды. Қабырғаның табанындағы қалыңдығы 5,5 м, сақталған биіктігі 5 м.

Табылған заттар жиыны [[Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]]нда сақтаулы<ref>С25 Қазақстан Республикасының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы. Жамбыл облысы. – Алматы: РМК «ММЕ ҒЖЗИ», 2002. – Т. 2. – 364 б., карталар, ил. ISBN 9965-13-615-7</ref><ref>Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Байзақ ауданы. – Алматы, 2010. 204 б. ISBN 978-601-7253-05-9</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

{{Қазақстанның көне қалалары}}
[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Байзақ ауданы]]

Тоғыз құмалақ ескерткіші

2025-09-27T18:14:07Z

Coffee86:

[[Сурет:Тоғыз құмалақ тақта тас.jpg|thumb|right|250px|Тоғыз құмалақ тас тақтасы.]]
'''Тоғыз құмалақ тас тақтасы''' (XVII ғ.) – [[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Талас ауданы]], [[Көктал (Талас ауданы)|Көктал]] ауылы, Қындықты қызыл мекенінен солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде орналасқан.

== Сипаты ==
[[1981 жыл|1981]] жылы «Қазжобақайтажаңғырту» институтының мамандарымен анықталып, зерттелген (А. У. Тоқтабай).

Тоғыз құмалақ – қазақтар мен қырғыздардың нард ойынына ұқсас ежелгі ұлттық ойыны.

Тақта ойынға арналып жасалған. Ұзындығы 165 см, ені 90 см, қалыңдығы 22 см. Ортасында осьпен орналасқан екі дөңгелек ойшық ойылған. Оның екі жағынан 9 ұзынша ойықтар ойылған. Ойында қойдың құмалақтары – нұт пайдаланылған<ref>С25 Қазақстан Республикасының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы. Жамбыл облысы. – Алматы: РМК «ММЕ ҒЖЗИ», 2002. – Т. 2. – 364 б., карталар, ил. ISBN 9965-13-615-7</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан петроглифтері]]
[[Санат:Ұлттық ойындар]]

Нағи Ілиясов

2024-08-30T10:31:08Z

Coffee86:

'''Нағи Ілиясов''' (6 қараша [[1920 жыл|1920]], [[Қызылорда облысы]], Тереңөзек ауданы ([[Сырдария ауданы]]), Қызыл коммуна ауылы, – 6 мамыр [[1987 жыл|1987]]) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушылар бөлімшесінің командирі, ефрейтор. Ұлты қазақ. 1929–1936 жылы Арыс және Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленген. 1936–1939 жылы [[Орта Азия]] Мемлекеттік университетінде ([[Ташкент]]) оқыды. 1939–1941 жылы Ташкент маңы Жоғары Шыршық ауданындағы мектепте мұғалім болды. [[1941]] жылы туған еліне оралып, 37-Жәдігер мектебінде неміс тілі мен тарих пәнінен сабақ берді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қаңтарында шақырылып, 2-Украина майданына қарасты 46-армия 99-атқыштар дивизиясының 473-артиллерия полкі 2-дивизионы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Элиста, [[Ростов]], Донбасс, Киев, Житомир қалаларын азат етуге катысты. Будапешт қаласын (Венгрия) азат етуде корсеткен ерлігі үшін Ілиясовқа [[КСРО]] Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі коса тапсырылды (24 наурыз 1945). [[1945]] жылы Мәскеуде Кызыл Алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатысты. 1945 жылы әскер қатарынан босады. 1946–1950 жылы Қызылорда облысы комитеттерінде хатшы, 1950–1952 жылы Алматыдағы Жоғары партия мектебінде оқыды. 1952–1956 жылы [[Шымкент облысы]] (қазіргі [[Түркістан облысы]]) Түлкібас ауданы партия комитетінің хатшысы, облыстық партия комитетінің білім меңгерушісі, 1956–1960 жылы Тереңөзек ауданындағы «Қараөзек» кеңшарының директоры, 1960–1962 жылы облыстық мал дайындау бірлестігінің бас директоры, 1962–1966 жылы Жалағаш ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Сырдария ауданы ауыл шаруашылығы мекемесі бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1966–1972 жылы туған ауылында ашылған 1-күріш кеңшарының алғашқы директорлығына тағайындалды. 1972–1976 жылы Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарының директоры, 1976–1981 жылы облыстық еңбекке орналастыру және жұмыспен қамтамасыз ету мекемесінде басқарушы болып істеді. Өзі басқарған шаруашылыққа 1992 жылы оның есімі берілді. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет Еңбек Кызыл Ту, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]

Мөде қаған

2024-07-15T06:52:13Z

Coffee86:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Мөде қаған
| Шынайы есімі =
| Суреті = Pınarbaşı 1.JPG
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Ғұн империясының билеушісі
| Ту =
| Ту2 =
| Реті =
| Басқара бастады = б.з.б. 209
| Басқаруын аяқтады = б.з.б. 174
| Ізашары = Тұман
| Ізбасары = [[Лаошань]]
| Президент =
| Премьер =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = Тұман
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Лаошань]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Мөде қаған''' (Маодунь) (ж.ж.с.д. 228-174) — [[Ғұндар мемлекеті|ғұн]] (қытайша хунну) империясының негізін қалаушы.

== Басқаруы ==
Қытай жазбаларында оның есімін «Маудун», ал билік лауазымын «шаньюй» деп атайды. Чәниүй атауының жеке сөз ретінде не мағына беретіні әлі күнге белгісіз, ал лауазым ретіндегі мағынасы ғұндар үшін ортағасырлық түркілердің «[[Қаған]]» дегенімен мәндес. Қазіргі тарихшылардың шаньюйді «тәңірқұты» деп аударады.

Мөде шамамен 18-19 жасында, ж.ж.с.д. 209 жылы, әкесі Тумәнді өлтіріп, ғұн хандығының тағына отырып, өзін ғұн елінің дара билеушісімін деп жариялайды. Содан көп ұзамай шығыста [[дунху]], батыста жыужы (юечжи), терістігінде хуниүй, чуйшы, динлиң, гыгун және шыңли, оңтүстігінде лыуфаң, бай — иән секілді елдерді жаулап алып, шағын ғұн хандығын Шығыста теңдесі жоқ далалық ұлы империяға айналдырады. Осыдан кейін елі оны «ақылы асқан дана» деп мойындап, оған «Чиңтижы» деген ат береді. Бұл қазіргі түсінікте «Тәңірінің күші», яғни «Құдайдың қаһары» деген мағынаны білдіреді.

Ел билігінің басына көсемдік дарыны аса жоғары, қолбасшылық қабілеті тым ерен, көздеген мақсатына жетпей тынбайтын жігерлі жас Мөденің келуі тек ғұн халқының ғана емес, бүкіл Шығыс халықтарының тағдырына үлкен өзгеріс әкеледі. Бұрын жеке-жеке хандықтарға бөлініп, өзара қырқысып жатқан түркі халықтарының басы бірігіп, бәрі тарихқа танылған үлкен бір далалық империяның құрамына енеді. Елді басқарудың жаңа жүйесі қалыптасады. Бұл жүйе елді үш әкімшілік аумақтық құрылымға бөліп басқару арқылы жүзеге асырылып, бар билік бір адамның чәниүйдің қолына көшеді.

Мөде қаған тұсында [[Басқару жүйесі|мемлекетті басқару жүйесі]]нің шен дәрежесі де белгіленеді. Мемлекеттің шығыс бөлігін Сол тужи уаң, батыс бөлігін Оң тужи уаң басқарды. Қытайша аталған бұл лауазымдардың билік пәрмені кейінгі түркілердің «кіші хан» деген ұғымына келеді. Бұдан кейінгі лауазым иелерін Сол лули уаң, Оң лули уаң деп атайды. Бұлар кіші хандарға бағынышты азық-түлікке жауап беретін уәзірлер. Кезінде осы төрт лауазым иелерін топтастырып ортақ бір ақ атаумен чәниүйдің «төрт мүйізі» деп атаған. Мұның сыртында «[[түмен]] басы» деп аталатын 24 әкімшілік басшылары болған. Тәрізі қазақтың қария сөзінде жиі айтылатын «24 баулы ел» деген тіркес сол бір шалғай кез кезеңнен келе жатқан үрдіс болуы әбден мүмкін.

Мөденің реформасынан кейін мемлекетте әскери шен жүйесі де (бас қолбасшы, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы) бір қалыпқа түседі. ғұн империясы азаматтарының бәрінің бірдей әскер қатарына шақырылуға міндетті болуы, шақырылғандардың әскери бастықтарына сөзсіз бағынуы, әскердің үнемі жауынгерлік рухта болуы үшін әскери жаттығулардың жүйелі жүргізіліп тұруы ғұндардың тұрақты армиясы болғанын дәлелдейді. Оның саны бір деректе «300 000, екіншісінде 400 000 еді» деп көрсетіледі.

Ғұндардың ата-баба дәстүріне негізделген азаматтық, қылмыстық заң жүйесінің өмірге келуі де осы Мөде қағаннан басталады. Бірақ бұл заңдардан қытайдың байырғы жазбалары арқылы бізге жеткені 4-5 бап қана. Олар:
* Адамға пышақ, не қанжар салып, өлімші еткендер өлім жазасына кесіледі;
* Ұрлық жасаушының мал мүлкі түгел тәркіленеді;
* Жеңіл қылмыс жасағандардың беті тілінеді; (Қазақтың «бетің тіліңгір» деген қарғысы осы Мөде қаған заманынан бүгінге жеткен бір белгі болса керек)
* Ауыр қылмыс жасағандар өлім жазасына бұйырылады;
* Қылмыстыларды қамауға алып, жазасын беру он күннен әріге созылмайды. (Бірақ мемлекетте мұндай қамауға алынатын қылмыстылар онша көп болмаған)

Ғұндарға шын ниетімен беріліп, өлгенше чәниүй ордасында тұрып, адал қызмет атқарған қытай оқымыстысы Жүншин Иөннің айтуына қарағанда: «олардың заңдары орындауға жеңіл» көрінеді. Бұл, әрине, оның ғұн мемлекетінің заңын Хән патшалығының заңдарымен салыстырудан шығарған қорытындысы еді.

Ғұн империясы билігінің тізгінін 35 жыл уысында ұстаған Мөде қаған ж.ж.с.д. 174 жылы қайтыс болғаннан кейін де, кезегімен билік басына келген оның ұрпақтары ол орнатқан ел басқару тәртібі мен заңдылықтарды қатаң сақтап, жарты әлемді жалпағынан басқан алып мемлекеттің үш ғасыр бойы өмір сүруін қамтамасыз ете алады.

'''Модэ'''(Мөде), Модэ тәңірқұт, [[Оғыз қаған]] (т.ж.б. – б.з.б. 174) – ғұндардың билеушісі. Б.з.б. 201 ж. Модэ [[Алтай]] өңірін түгелдей бағындырды. Б.з.б. 177 ж. Модэ юечжилерді, [[Шығыс Түркістан]]ды, үйсіндерді өзінің қол астына қаратты.<ref>Елтұтқа</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Оғыз қаған]]
* [[Алтай]]
* [[Шығыс Түркістан]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Аньян

2024-07-04T16:59:07Z

Coffee86:

'''Аньян''' – [[Қытай Халық Республикасы]]ның [[Хэнань провинциясы]]ндағы қалалық аймақ.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BD</ref>

Жер аумағы – 7.413 км². Халық саны – 5,25 млн адам ([[2002]]). Қала аумағынан Шан әулеті кезіндегі көптеген бұйымдар табылған. Инь патшалығының астанасы осы жерде болған деген болжам да бар. Ежелгі қала аумағы [[ЮНЕСКО]]-ның бүкіләлемдік мұралары тізіміне енген.

Қалада ''Қытай иероглифтері музейі'' қызмет жасайды. Қалалық аймақ 4 ауданға (Бэйгуань, Вэньфэн, Иньду және Луньань аудандары), 1 қалалық уезге (Линьчжоу қалалық уезі), 4 уезге (Аньян, Нэйхуан, Таньинь және Хуасянь уездері) бөлінеді.

1920 жылы жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде қаланың ескі орны мен ескі қорымдар табылған.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы]]
[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]

Қолжазба

2024-06-28T12:33:49Z

Coffee86:

'''Қолжазба'''. Кемеңгер ақынның қолжазба мұралары осы күнге дейін терең зерттеліп, ғылыми тәртіпке келтірілмеген… [[Абай]] мен Шоқанға тиісті алғашқы мәліметтер [[Мәскеу]] мен [[Ленинград]]тағы, [[Омбы]] мен [[Томск]] қалаларындағы атақты кітапханалардан, архив қоймаларынан көріне бастады. 1938 ж. Ленинградтағы Күншығыс халықтарын зерттеу институтының архивінен табылды, ол інісі Халиуллаға жазған хаты еді. Онымен бірге [[Абай]]дың әкесі Қунанбай мен ұстазы Ғабитханның да Халиуллаға жазған екі хаты шықты. Бұл хаттар 1856-66 ж. жазылған. Ол-тіршілік майданына жаңа шығып жүрген жас [[Абай]]дың өмірі туралы қағаз бетіне тұскен бірінші деректер деуге болады. Бұлар «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының 1959 жылғы 6 нөмірінде жарияланды. Хаттардың қазіргі сақталып тұрған жері — Азия халықтарын зерттейтін институттың архиві (5-қор, № 13). Халиулла Омбыінің кадет корпусында оқыған, Абайдың жақсы көрген інісі, Шоқан сияқты әрі ойшыл, әрі жазушы болған. Бірақ жастай өліп, артында оншалық ізқалдырмаған. [[Абай]] орыс әдебиетінің терең сырларын, оның биік түлғаларын ең алғаш осы Халиулла арқылы білген… [[Абай]]дың қолжазба мұраларынан [[жақсы]] танылғаны - Мүрсейіт қолжазбасы неоның кейінгі көшірмелері. Мұны [[Абай]] өлеңін толық қамтыған, аса бағалы, негізгі бұлақ көзі деуге болады. Бұл жинақтың тағы бір ерекшелігі — үлкен кітапханада сақталмай, ауылда, сандық ішінде сақталып келген. Сандық түбінде жатқан сирек қолжазбалардың көбі бізге жетпей, көшпелі тұрмыс жағдайында жоғалып отырғаны зерттеуші ғалымдарға бұрыннан мәлім. Егер Мүрсейіт қолжазбасының тағдыры тап осындай болса, онда [[Абай]] ақынды жарыққа шығару тіпті қиынболареді. Бірақ Абай ауылының өзгеше мәдениеттілігінен бұл тамаша қолжазба жоғалып кетпей, кітапханадағыдай сақталып, енді жасұрпаққа сәулетті мұраның бірі болып отыр. Тегінде, [[Абай]] өлендері өзінің тірі күнінде қолжазба түрінде жинақталып, [[орыс]] ғалымдары арқылы, жоғарыда көрсетілгендей, үлкен кітапханаларға да түсе бастаған. Осы соңғы жылдар ішінде, Шоқанның әдебиет мұраларын зерттеу үстінде [[Абай]] шығармаларының төрт тізбегін тапты. Олар: бірінші кінез В. А. Кудашевтің тізбегі, екінші Садуақас Қүсаұлының тізбегі, үшінші Г. Н. Потаниннің жинағы, төртінші Н. Я. Коншиннің жинағы. Бұлардың ішінде ең ертеректе жазылғаны — Потаниннің жинағы. Соңғыжинақ 1884ж. жазылған. Потаниннің өтініші бойынша бұл өлеңдер тобын [[Абай]] өз қолымен жазып жіберген. Конвертте: «Из Чингизской волостиот А. К.» деген жазуы бар. Потанинге жіберген [[Абай]] өлеңдері көпшілікке тіпті мәлім емес, түгелдей жаңадан табылған өлендер. Сондай-ақ жинақтың ішінде үлкен поэма «Қозы Көрпеш — Баян қыз», «Жаңа закон» т. б. бар. Мұнда халық эпосы, заң-жоралар туралы мәліметтер орасан көп. Оның көбі Күншығыс (қазақ, қалмақ, моңғол, якут) тілдерінде. Өйткені, көзіашық, көкірегі саналы адамдардың Потанин сияқты өздері жанындай сүйетін кемеңгер кісіге жазбай қалғандары кемде-кем. [[Абай]] өлеңдерінің бірінші рет топталған қолжазба жинағын Садуақас тізбегі деуге болады. Тегінде, мұны бірінші рет тізген МәшҺүр Жүсіпақын Көпейұлы, ал Садуақас оларды өз дәптеріне содан көшіріп жазған. Жинақ 1884-91 ж. арасында тізілген. [[Абай]] шығармаларынан басқа да мұнда бірнеше ақынның жырлары жиналған. Оның ішінде қарауыл Арыстан, Тобылбай ақынның, Жусіп пен Садуақастың өздерінің т. б. жазғандары бар. Садуақас осы дәптерін 1897 ж. Петербургқа барған сапарында Петербург университетінің профессоры, қазақ тілін, әдебиетін зерттеуші ғалым П. М. Мелиоранскийге сыйға тартқан. Қазір бұл дәптер Салтыков Щедринатындағы көпшілік кітапханасында, акад. А. Н. Самойловичтың архивінде сақтаулы түр. Бұл дәптерде [[Абай]] өлеңдері барын Мелиоранский де, кейін Самойлович те білмеген. Садуақастың бұл дәптері [[қазақ]] қолжазбаларының ішіндегі маржандай тізілген көркемініңбірі. Садуақас [[орыс]] әдебиетін, Күншығыс халқының [[әдебиет]] дүниесін [[жақсы]] білген, мәдениетті кісі болғандықтан, [[Абай]] шығармаларына зор мән беріп, оны өз қолымен мүлтіксіз көшіріп, ғылыми кітапханаларға тапсыруы игілікті іс болған, Садуақастың бұлай істеуіне Шоқан мен Потаниннің әсері себеп болуында сөз жоқ. Садуақастың осы дәптерінен бұлжытпай кешірген бір нүсқасын (1897) Кудашев қазіргі мемл. геогр. қоғамының кітапханасына тапсырған. Ол осы күнге дейін сол қоғамның архивінде сақтаулы тұр… (В. А. Кудашев. «Перевод киргизских песен и легенд»)… Кудашевтың жинағы Садуақас дәптерінен кешірілгені басынан аяғына дейін айқын көрініп тұр. Бұл дәптердің жалпы құрылысын ешбір өзгертпестен, онда не болса соның баршасын тегіс көшірген… Семейге айдаумен келген [[орыс]] революционері Коншин — Абайды [[жақсы]] білген кісінің бірі. Ол Семейдің облысы статист. комитетінде хатшы болып тұрғанда, Абайды оған құрметті мүшелікке өткізіп, П. Е. Маковецкийекеуі Абайданқазақтыңбұрынғы билік заңдарын, жора-жосындарын жазып алып отырған.

Н. Коншиннің жинағында [[Абай]] шығармалары соншалық көп емес. Ол кісі, көбінесе, саяси-шаруашылық тұрмысқа ерекше көңіл қоятын болғандықтан, Абайдың тек қана азаматтық сарыны бар, мәдениетті, білімді, тұрмыстыжырлаған өлеңдерінғана жазып алған. Мәселен, бұл жинақта «Шоқпардай кекілі бар қамыс қүлақ», «Жасымда [[ғылым]] бар деп ескермедім» деген [[Абай]] өлеңдері, бүдан басқа «Өткен замандағы [[қазақ]] хикаялары» дегендер бар Бұл соңғы шығарма әлі жарыққа шықпаған, белгісіз жатқан соны нәрсе, барлығы 29 бет. Коншиннің жинағы 1898-1901 ж. тізілген. Бұл жинақтың негізгі арқауы Абай, Шортанбай, Жаяу-Мұса өлендерінен қүрылған.

Абайдың өзіне тән мұрасымен қатар, оның өмірбаянына керекті мәліметтерде Мәскеу, С.-Петербург, Омбы, Томск кітапханаларында, архивтерінде көздесіп отырады. Сондай күрделі деректердің бірі — Абайдың әкесі Құнанбаймен оның балаларын патша үкіметі айыптап, тергеу жүргізген істер. Бұл документтер Омбы мемлекеттік архивінде…<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

Гуанчжоу

2024-06-18T02:53:04Z

Coffee86:

'''Гуанчжоу''' ({{қытайша|廣州|广州|Guǎngzhōu}}) — [[Қытай]]дағы қала. Оңтүстік Қытайдың саяси, экономикалық, ғылыми-техникалық, мәдени және білім орталығы. Халқы 10 млн астам. Аумағы 7434,4 км².

== Территориялды-әкімшілік бөлінуі ==
Субпровинциалды мағынасы зор Гуанчжоу қаласы 10 район және 2 қалалық уездке бөлінеді.

== Тарихы ==
<gallery class="center">
Сурет:Canton pagoda de las flores.JPG|Алты фикус ғибадатханасы
Сурет:20031122103838.jpg|Эрша аралы
Сурет:Guangzhou_citic_plaza.jpg|«Ситик» мұнарасы
Сурет:Sacré-Cœur de Shizhi.jpg|Католик шіркеуі
</gallery>

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Б. з. д. 214 жыл]]

Әбу Бәкр Мұхаммед Ән-Наршаһи

2024-06-13T01:01:54Z

Coffee86:

{{Тұлға
|Есімі = Наршахи
|Шынайы есімі = Наршаһи Әбу Бәкір Мүхаммед ибн Жафар әл-Наршаһи
|Сурет = DeBoukhara Cover.jpg
|Сурет атауы = Наршахидің «Бұхара тарихының» француз тіліндегі бірінші басылымы, 1892 ж.
|Туған кездегі есімі =
|Толық есімі =
|Туған күні = 899 ж.
|Туған жері =
|Қайтыс болған күні = 959 ж.
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Мансабы = Тарихшы, ғалым
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Наршаһи Әбу Бәкір Мүхаммед ибн Жафар әл-Наршаһи''' (899-959) — Орта азиялық тарихшы, [[ғалым]]. Саманилер әмірі Нүх ибн Насырға (943-954) арнап [[Бұхара тарихы (қолжазба)|''«Бұхара тарихын»'']] [[араб тілі]]нде жазған. Наршаһи еңбегі — ислам діні Орта Азия мен [[Қазақстан]]да, Шығыс [[Түркістан]] жерінде қарудың күшімен, зорлықпен таңылғанын, араб басқыншыларының жергілікті халықтың [[мәдениет]]ін күйзелтіп, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-сана, әдет-ғүрпын жойып жіберуін айғақты дәлелдермен баяндайды. [[Абай]] «''Біразсөз қазақтыңтүбі қайдан шыққаны туралы''» деген тарихи туындысын жазу үстінде Наршаһидың еңбегін дерек көзі ретінде пайдаланған. Ақын Қүтайба ибн Муслим туралы арнайы тоқталып, оның Туран мен [[Хорасан]], Шығыс [[Түркістан]] жсрінде исламды қарудың күшімен ендіргені, ислам дінінің таралуы, ол діннің жергілікті халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпы мен салт-санасына кері әсері жайлы сыншылдық түрғыдан пікір айтқанда Наршаһидың «''Бухара тарихы''» кітабына сүйенгені анық байқалады. [[Абай]] тілге тиек етіп отырған Құтайба жайлы деректер Наршаһи еңбегінің 3-,12-,13-,19-20-,22-23-тарауларында толық тұрде баяндалған. [[Абай]] [[ислам]] дінінің [[қазақтар]] арасында таралу мерзімін арабтардың Орта Азия мен Шығыс [[Түркістан]]ды жаулап алу көзеңімен байланыстыра қарастырады. Араб басқыншылары жаулап алған өлке халықтарының тума мәдениетін, дәстурін түншықтырып, жазбалары мен кітапханаларын өртеп отырған. Осындай жауыздық әдістерді қолдану арқылы ғасырлар бойы дамыған, өркендеген мәдениетінен, өткентарихынан, салт-сана, дәстүрінен мүлде қол үздіріп, адам, жер-су, қала, елді мекен аттарына дейін арабша қойдырып, жергілікті халықтарды мәңгүртке айналдырып жіберугежан сала әрекет еткен. Осы тарихи оқиғалармен Наршаһи шығармасы арқылы таныс болған [[Абай]] араб басқыншыларының қанқүйлы зұлымдық әрекетіне тоқталғанда: «''Ол уақытта жаңа дінге кірген соң… жер-сулардың да, халықтың да бұрынғы аттарын бұзыпты. Сондықтан да болғанға үқсайды. Өйтеуір сонан соң қазақ аталыпты''», — деп, араб шапқыншыларының саяси сырын бар айла-шарғысын әшкерелей жазады. Арабтардың миссионерлік саясатының мәнін айқын тұсінген ақын: «''Ол күнде [[Наурыз]] деген бір жазғытүрым мейрамы болып, наурыздама қыламыз деп, той-тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстыңұлы кұні» дейді екен. Бұл күнде бұл сөз қүрбан айтына айтылады''», — деп, наурыздың орнына ислам діні қүрбан айтын зорлықпен күштеп енгізгенін атап өтеді. Наурызды мерекелеу үш мыңжыл бұрынғы Афрасиаб (Ер Тоңа) заманындағы салт екені, араб миссионерлерінің қуғындап, қолданудан шығарғаны туралы Наршаһидың деректерін [[Абай]] өте орынды пайдаланған.<ref>Абай. Энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Бұхара тарихы (қолжазба)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Портал:Тарих

2024-06-04T19:57:08Z

Coffee86:

{{Портал:Тарих/Навигация}}
{{Портал:Тарих/Таб}}
{| cellspacing="6"
| width="75%" style="border-top:4px solid #8B4513; border-bottom:7px solid #8B4513; background-color:#fff; padding:0.5em;" valign="top"|
<div style="font-variant:small-caps;font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:180%">'''Тарих порталы'''</div>
<div style="font-variant:small-caps;font-size:100%;margin-bottom:0.3em;"> </div>
----
</div>
'''[[Тарих]]''' ({{lang-el|Ιστορία}}, «зерттеу») — гуманитарлық білім саласы болып табылады, адамның өткенін зерттеумен (оның қызметі мен жағдайы, өмірге деген көзқарасы; әлеуметтік байланыстары мен ұйымдасуымен және т.б.) айналысады. Осы сала ішінде жұмыс істейтін ғалымдарды — тарихшылар дейді. [[Жазба]] және [[археология]]лық деректерді зерттей отыра, болған тарихи оқиғалардың реттілігін анықтап, объективті болған фактылар мен оқиғалардың пайда болу себептерін анықтайды. Мектептерде тарих пәнінің оқытылуы өте маңызды. Тарих — өте қызық пән.

Алғашқыда «тарих» сөзінің мәні Ежелгі Грек терминінен — «тергеу, білу, анықтау» деген мағынаға саяды. Оқиға немесе фактілердің шындығын, нақтылығын анықтау тарихтын міндеті деп қарастырылады. [[Рим империясы|Ежелгі Рим]] [[тарихнама]]сы — тарих ғылымының саласы. Тарихты білудің әдісі емес, ол жайында жалпы әңгіме айту. Уақыт өте келе «тарих» деп, жалпы оқиғалар жайлы айтыла бастады.


| rowspan="6" width="25%" style="border: 2px solid #8B4513; border-bottom: 4px solid #8B4513; background-color:#F5DEB3; padding:0em;" valign="top" |
{| cellspacing="0px" cellpadding="0"
| style="border: 2px solid #8B4513; background-color:#F5DEB3;; padding:0.5em;border-left:none;border-right:none;" valign="middle" |
<center>{{Портал:Тарих/Басты беттегі сурет}}</center>

<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Туыстас порталдар'''</div>
----
{{Портал:Тарих/Ішкі порталдар}}
|-
| style="border: 2px solid #8B4513;border-top:none; background-color:#F5DEB3;border-left:none;border-right:none; padding:0.5em;" valign="top" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Санаттар'''</div>
----
{{Портал:Тарих/Санаттар}}
|-
| style="border: 2px solid #8B4513;border-top:none; background-color:#F5DEB3;border-left:none;border-right:none; padding:0.5em;" valign="top" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Көмек беру'''</div>
----
{{Портал:Тарих/Көмек беру}}
<div align="right"><small>{{Editme|Портал:Тарих/Көмек беру|text=Өңдеу}}</small></div>
|-
| style="border: 2px solid ##8B4513;border-top:none; background-color:#F5DEB3;border-left:none;border-right:none; padding:0.5em;" valign="top" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Жаңа мақалалар'''</div>
----
{{Портал:Тарих/Жаңа мақалалар}}
<div align="right"><small>{{Editme|Портал:Тарих/Жаңа мақалалар|text=Өңдеу}}</small></div>

|}

|---- valign="top"
| width="70%" style="border-bottom:4px solid #8B4513; background-color:#F5DEB3;" |
{| width="100%"
|-
| style="vertical-align:top; width:70%; border: 2px solid #8B4513; border-top:none; background-color:#F5DEB3; border-left:none; border-right:none; border-bottom:none; padding:0.5em;" valign="top"|
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Таңдаулы мақала'''</div>
----
<div style="padding:0.0em 0.0em 0.0em 0.0em; background-color:#F5DEB3;">
{{Портал:Тарих/Таңдаулы мақала}}
<div align="right"><small>[[Портал:Тарих/Таңдаулы мақала/Мұрағат|Мұрағат]]  {{Editme|Портал:Тарих/Таңдаулы мақала|text=Өңдеу}}</small></div>
</div>
|-
| style="vertical-align:top; width:70%;" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Таңдаулы сурет'''</div>
----
<div style="padding:0.0em 0.0em 0.0em 0.0em; background-color:#F5DEB3;">
{{Портал:Тарих/Таңдаулы сурет}}
<div align="right"><small>[[Портал:Тарих/Таңдаулы сурет/Мұрағат|Мұрағат]]  {{Editme|Портал:Тарих/Таңдаулы сурет|text=Өңдеу}}</small></div>
</div>
|-
| style="vertical-align:top; width:70%; border: 2px solid #8B4513; border-top:none; background-color:tranparent; border-left:#8B4513; border-right:#8B4513; border-bottom:#8B4513; padding:0.5em;" valign="top" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Жақсы мақала'''</div>
----
<div style="padding:0.0em 0.0em 0.0em 0.0em; background-color:#F5DEB3;">
{{Портал:Тарих/Жақсы мақала}}
<div align="right"><small>[[Портал:Тарих/Жақсы мақала/Мұрағат|Мұрағат]]  {{Editme|Портал:Тарих/Жақсы мақала|text=Өңдеу}}</small></div>
</div>
|-
| style="vertical-align:top; width:70%;" |
<div style="padding: 4px; text-align: left; font-family:Eurostile, 'Gill Sans', sans-serif; font-size:140%;">'''Білгенге маржан'''</div>
----
<div style="padding:0.0em 0.0em 0.0em 0.0em; background-color:#F5DEB3;">
{{Портал:Тарих/Білгенге маржан}}
<div align="right"><small>[[Портал:Тарих/Білгенге маржан/Мұрағат|Мұрағат]]  {{Editme|Портал:Тарих/Білгенге маржан|text=Өңдеу}}</small></div>
</div>

|}
|}
{{Портал:Тарих/Таб}}

[[Санат:Порталдар|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Тарих|*]]
[[Санат:Портал:Тарих|*]]
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

Дүңгіршек

2024-05-22T08:59:32Z

Coffee86:

{{Taxobox
|image = Utricularia vulgaris Sturm63.jpg
|image_caption = [[Кәдімгі дүңгіршек]]
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Lentibulariaceae]]
|genus = '''''Utricularia'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|range_map = Utricularia distribution.svg
|range_map_caption =
|subdivision_ranks = Кіші тектері
|subdivision = ''[[Utricularia subg. Bivalvaria|Bivalvaria]]''<br>
''[[Utricularia subg. Polypompholyx|Polypompholyx]]''<br>
''[[Utricularia subg. Utricularia|Utricularia]]''
|}}
'''Дүңгіршек''' ({{lang-la|Utricularia}}) – [[Дүңгіршектер тұқымдасы|дүңгіршектер]] тұқымдасына жататын көпжылдық, тамыры жоқ, «[[жәндікқоректі өсімдіктер|жыртқыш]]» су өсімдігі.

Оның екі жүздей түрі белгілі. Қазақстанда үшеуі кездеседі. Ол суда қалқып өседі. Гүлі – сары түсті. Жапырақтарында ашық жасыл реңдес көбік тəрізді дүңгіршектері болады. Бұл өсімдікті сол себепті де дүңгіршек деп атаған.Оның дүңгіршектерінде саңылаулар ор на-лас қан. Саңылаулардың шет жағында тар мақталған ұзын қылы бар. Оны «[[дарвин]] антеннасы» деп атайды. Саңылаулардың төменгі жағы қалың келеді. Ал жоғарғы бөлігінен қысқа əрі жіңішке созылмалы қалқаншалар-ды көруге болады. Осы қалқаншаларында жабысқақ жəне тəтті дəмі бар зат шығара-тын бездер орналасқан. Бұл ұсақ жəндіктерді өзіне тарту үшін қажет. Дүңгіршек тің ішке қарай ашылған қалқаншасы арқылы сумен бірге кірген жəндіктер кері шыға ал май өсімдікке қорек болады. Қоректенген сайын дүңгіршек жайыла түседі.Дүңгіршектер көп өсетін суларда азықтың жетіспеуі салдарынан балықтар аз кездеседі.<ref>«Сен білесің бе?» энциклопедиясы. / Құраст.: Қ. Ж. Райымбеков, Қ. Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дүңгіршектер]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Құтайба ибн Муслим

2024-05-02T10:05:17Z

Coffee86:

[[Сурет:Transoxiana 8th century.svg|thumb|right|280px|Хорасан, Трансоксиана және Тохаристан картасы]]
'''Құтайба ибн Муслим''' (660-715) — [[Хорасан]] өлкесінің билеушісі, әскери қолбасшы. Ол 8 ғасырда қазіргі Шығыс Түркістанды мекендеген халықтар арасына ислам дінін таратушылардың бірі. Оның жорықтары туралы шығыс ғұламасы Мүхаммед Наршаһидің «Бұхара тарихында» толық жазылған. [[Абай]] Наршаһидің осы еңбегімен жақсы таныс болған сияқты. Өйткені ақын өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде қазақтардың [[Алатау]] бөктеріне қалай келіп қоныстанғанын және олармен туыстас халықтар жайлы айта келіп, «Сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға [[дін]] [[ислам]]ды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі [[Қашқар]]ға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұларда мұсылман болдық депті. Сөйтсе де бұрыннан бақсы-балгерге иланып, отқа-шыраққа табынатын әдеттерімен исламға тез түсініп кете алмапты...» деген аса құңды деректер келтіреді. Ақын ислам дінінің зорлықпен енгізіліп, жергілікті халықтардың бұрыннан қалыптасқан сенім-нанымдарын, тұрмыс-салтын өрескел бұзып жібергендігіне мегзейді. Сонымен қатар жаңа діннің артықшылықтарын да қолдайтынын танытады. Ол шаман дінінің халық арасында әлі де сақталып қалған белгілерін атай отырып: «Бұған ұқсаған көп еді, құдайға шүкір, бұл күңде жоғалып бара жатқанға ұқсайды» деп жазады.

== Тарихы ==
712 жылы Хорезмді араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим жаулап алып, Хорезм ақсүйектерін аяусыз қырғынға ұшыратты. Құтайба Хорезм ғалымдарын ерекше аяусыз қуғын-сүргінге ұшыратты. Әл-Бируни «Өткен ұрпақтар шежіресінде» жазғанындай, «және қалай болғанда да, Кутейба хорезмдіктердің жазуын білетін, олардың дәстүрін сақтаған, олардың арасында болған барлық ғалымдарды шашыратып, жойып жіберді, осылайша осының бәрі қараңғылықпен көмкерілген және ислам келген кезде олардың тарихынан белгілі болған нәрсе туралы нақты білім жоқ».

712-713 жылдардағы қыс тұрғындары өз билеушісінің сатқындығын кешірмеген Хорезмдегі оқиғалардың көлеңкесінде қалды. Бұл кезеңдегі оқиғалардың хронологиясы әлсіз — тіпті ат-Табари тек «Олар Ийасты әлсіз деп санап, оған қарсы әскер жинады» деп хабарлайды, ал хорезмшахқа адал күштермен шайқас туралы, тіпті бұл әскердің не екені туралы ештеңе айтылмайды. Жалғыз анық әл-Бируниден келеді, ол Кутайбаның жазалаушы әскері тірі қалған діни қызметкерлерді өлтіріп, кейбір кітаптарды өртеп жіберді, содан кейін «Хорезмде ғылым басылды» деп хабарлайды.

== Дереккөздер ==
* Абай. Энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9

{{wikify}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Кумаражива

2024-04-03T17:32:02Z

Coffee86:

{{Infobox person
| name = Кумаражива ({{lang-sa|कुमारजीव}}; {{lang-zh|鳩摩羅什}})
| image = Kumarajiva_at_Kizil_Caves,_Kuqa_(cropped).jpg
| birth_date = б.з. 334 ж.
| image_size = 200px
| caption =
| birth_place = [[Күсән]], [[Қытай]]
| death_date = б.з. 413 ж.
| death_place = [[Чанъань]], [[Қытай]]
| religion = [[буддизм]]
| known =
| occupation = Қытайдың әйгілі аудармашысы.
| spouse =
| parents =
| children =
|}}
'''Кумаражива''' ({{lang-sa|कुमारजीव}}; {{lang-zh|鳩摩羅什}}) (б.з. 344-413 жж.) — Қытайдың әйгілі аудармашысы.
[[Сурет:White Horse Temple, Dunhuang.jpg|нобай|солға|{{center|Ақ атты пагодасы, Дунхуан. Киелі кітапты Қытайға апарған ақбоз ат Кумараживаны еске алу.}}]]

== Өмірі ==
Батыс өңірдегі Күсән мемлекетінде дүниеге келген. Оның әкесі Комоян әсілі, Димду (қазіргі Үнді жерінде) елінен болатын. Уәзір әулетінен шыққан ол өте зерек, әрі діндар болып өседі. Мұрагерлік орнынан бас тартқан соң, Памир асып, Күсәнге келеді. Күсән ханы оған абыздыққа ұсыныс жасап, өз қарындасы Кер ханымды оған атастырады. Жеті жасында, тақыр бас монаққа айналған шешесіне ереді. Күн сайын дұға оқып, 32 мың үзік жаттайды. Тоғыз жасында анасына еріп киелі жерлерді аралайды. Көптеген кітаптарды аяқтап ел саяхаттады. Ол кейіннен махаяна тұғырнамасын зерттеп, таратып, Қытай ғұламаларының осы тағлымның ақиқат мәнін түсінуге жол ашты. Сонымен қатар көптеген білімпаздарды жетілдіріп кетті, мысалы неруана ғұламасы атанып кеткен Даушы, буддизмдік ағымның атасы атанған Сың Жау секілді ғұламалар Кумараживаның шәкірттері болатын<ref>Қөрші әмбебап мәдени журналы. Әуелқан Қалиұлы. Алматы. № 31 2009 ISSN 1673-3843</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қытай]]

Ассүттіген

2024-03-25T12:55:16Z

Coffee86:

{{taxobox
|name = Ассүттіген
|image = Lactuca perennis 010511.JPG
|image_caption = ''[[Lactuca perennis]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]
|subfamilia = [[Cichorioideae]]
|tribus = [[Cichorieae]]
|subtribus = [[Lactucinae]]
|genus = '''''Lactuca'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 100 түрі белгілі
}}
'''Ассүттіген''' ({{lang-la|Lactuca}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық [[өсімдік]]тер туысы; сирек жартылай [[бұта]] түрінде де кездеседі.

[[Еуразия]] мен [[Африка]]да (аздап Оңтүстік және Солтүстік Америкада) кездесетін 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 8 түрі (алтай Ассүттігені, бұйра Ассүттіген, егістік Ассүттігені, жабайы Ассүттіген, құлақты Ассүттіген, сібір Ассүттігені, тамаша Ассүттіген және татар Ассүттігені) бар. Ассүттіген – биіктігі 30 – 120 см болатын өсімдік. Сабағы дара, жапырағы кезектесіп орналасқан. Сары, көк не қызғылт түсті гүлдері шашақты гүлшоғырына топтасқан. Тұқымы ұзынша болып келеді. Мамыр – шілдеде гүлдеп, маусым – қыркүйекте [[жеміс]]і піседі. Жапырағының құрамында көптеген [[витамин]]дер болғандықтан Ассүттіген [[тамақ]]қа пайдаланылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.qazaquni.kz/7073.html/ Көсегесі көгергендер]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Күрделігүлділер]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Икона

2024-03-09T02:35:07Z

Coffee86:

[[Сурет:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg|нобай|[[Рублёв, Андрей|Андрей Рублёвтің]] «Әулие [[Үшбірлік|Үшбірлігі»]] (1410)]]
'''Икона''' (орта {{lang-el|εἰκόνα}} «бейне», «кecкiн»; тағы көне {{lang-el|εἰκών}} «кейіп», «сурет») — [[христиан дiнi]]нде (католик, православие және монофизиттік) құдайды, құдайананы, әулиелердi, қасиеттi кiтаптарды бейнелеген суреттер<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы, «[[Қазақ энциклопедиясы]]». Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>.

Католиктерде және православияда иконаға табыну [[787]] ж. 7-ші Дүниежүзілік құрылтайымен орнатылған.

Икона болмағанымен coғaн жақын түрлi мүciн, қасиеттi дүниелерге табыну [[ламаизм]] мен [[Будда діні|будда дiндерiнде]] де кeңiнeн тapaғaн.

Икона жазу тар мағынасында орта ғасырда қалыптасқан бейнелеу өнepiнiң бiр тармағы<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениеттану]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Христиандық]]

Алмалық (көне қала)

2024-03-09T00:04:04Z

Coffee86:

{{мағына|Алмалық}}
[[Сурет:Kingdom of Chagatai in the Catalan Atlas (1375).jpg|нобай|Каталон атласындағы Шағатай патшалығы (1375). Кебек хан бейнеленген: ''Бұл жерде Медея [Медиа] империясының әміршісі Чабеч (Кебек) патша билік етеді. Ол Эмалекте (Алмалик) тұрады''<ref>''Açi senyoreya lo rey Chabech, seynior qui es dit del imperi de Medeia. Aquest esta en Emalech.'' in {{кітап |авторы=Buchon, Jean Alexandre |тақырыбы=Notice D'un Atlas En Langue Catalane, Manuscrit de L'An 1375 Conservé Parmi Les Manuscrits de La Bibliothèque Royale Sous Le Numéro 6816, Fonds Ancien |жыл=2011 |isbn=978-1271741458 |беттері=135 |сілтеме=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/Notices_et_extraits_des_manuscrits_de_la_Biblioth%C3%A8que_du_Roi_-_Vol._XIV%2C_no_1_%281839%29.pdf}}</ref>. Оның қалалары Шағатай туымен ([[Сурет:Flag of the Chagatai Khanate.svg|20px]]) бейнеленген<ref>{{кітап |авторы=Massing, Jean Michel |тақырыбы=Circa 1492: Art in the Age of Exploration |жыл=1 January 1991 |баспасы=Yale University Press |isbn=978-0-300-05167-4 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=wMK-Ba0-RG4C&pg=PA30 |беттері=30}}</ref><ref>{{cite web |title=The Cresques Project - Panel VI |url=https://www.cresquesproject.net/catalan-atlas-legends/panel-vi |website=www.cresquesproject.net}}</ref>.]]
'''Алмалық''' — [[Орта ғасырлар|Орта ғасырдағы]] көне қала жұрты.

== Географиялық орны ==
[[Іле]] өзенінің бойында, қазіргі [[Қытай|ҚХР-дың]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] территориясында, [[Қазақстан]] шекарасындағы Қорғас ауылының солтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан.

== Сипаты ==
Қираған қала орны шамамен 25 км<sup>2</sup> аумақты алып жатыр. Кең ауқымды ресми [[археология]]лық қазба жұмысы жүргізілген жоқ. [[1950]] жылы [[қытай]] археологі [[Хуан Вэнби]] және соңғы жылдарда Шыңжаң тарихи мұражайының археологиялық экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Қыш және [[фарфор]], оның ішінде орта ғасырларда аса қымбат бағаланған қытайдың селадон фарфор ыдыстары, [[Шағатай қағанаты|Шағатай]] ұлысының [[алтын]], [[күміс]] теңгелері, [[Металдар|металдан]] жасалған тұрмыстық бұйымдар мен еңбек құралдары, түркі тілінде сөздер жазылған несториандық [[құлпытас]]тар т. б. құнды мұралар табылды.

Қаланың шығыс жағында Алмалықта билік жүргізген [[Тоғылық Темір хан|Тоғлық Темір ханның]] ([[1329]] — [[1363]] жылдары) күмбезі бар. Алмалық туралы [[Шыңғысхан]] жорығына қатысушы қытай ғұламасы [[Чанчунь Жэнрэн]]ның, шүршіт [[Елуичусай]]дың сапары туралы жазбаларда, «[[Юань]] тарихында», Алмалықтың өзінен шыққан тарихшы-ғалым [[Жамал Қарши]]дің «[[Мүлхакат әл-сурах]]» атты еңбегінде, сондай-ақ [[Дулати|М. Х. Дулатидің]], [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Жувейни]]дің, [[Бабыр]]дың кітаптарында, армян патшасы [[Геитун]]ның қолжазбаларында мол мағлұматтар келтірілген. Қаланың негізі қашан қаланғаны белгісіз. Оның бізге белгілі алғашқы билеушісі қарлұқ [[Озар Тұғырыл хан]]ды Шыңғысханға тізе бүккені үшін [[Найман]] ханзадасы [[Күшлік]] өлтірген. Шағатай ұлысы кезінде Алмалық хандықтың жазғы ордасы болды. 14 ғасырдың басында ұлыс ыдыраған кезде [[Моғолстан]] (Шығыс Шағатай) астанасына айналды.

Тарихи деректер бойынша Алмалық [[Әмір Темір]]дің Моғолстанға жасаған жорықтары барысында (1357, 1383, 1390 жылдар) күйреген. [[Жібек жолы]]ның негізгі күре тамырынан орын тепкен өзге де көптеген қалалармен қатар Алмалық та ірі сауда, мәдениет және саяси орталық ретінде Қазақстан мен [[Шығыс Түркістан]]ның орта ғасырлық тарихы мен мәдениетінде аса маңызды рөл атқарды<ref>Жетісу. Энциклопедия. — [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>.

== Галерея ==
<center><gallery widths="200px" heights="200px">
Сурет:Chagatai_Khanate_map_en.svg|Алмалық Шағатай хандығының астанасы болды
Сурет:Ambrogio_Lorenzetti,_Martirio_di_cinque_frati_francescani,_1336-37_circa,_dalla_sala_capitolare_(detail).jpg|Амброджио Лоренцеттидің ''Францискандардың азап шегуі'' 1339 жылы Алмалықта өтті<ref name="RP">{{кітап |авторы=Prazniak, Roxann. |тақырыбы=Sudden Appearances: The Mongol Turn in Commerce, Belief, and Art |жыл=31 March 2019 |баспасы=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-7808-5 |беттері=80 |url=https://books.google.com/books?id=mVnGDwAAQBAJ&pg=PA80}}</ref>.
Сурет:Tughlugh Timur Mausoleum - exterior.jpg|[[Тоғылық Темір хан|Тоғлық Темір]] (1360–1363 ж.) кесенесі, Алмалық, Шыңжаң
Сурет:Alimali Nestorian steles, Yuan dynasty (1206-1368).jpg|Алмалықтың несториандық стеласы, Юань әулеті кезеңі (1206-1368). Шыңжаң мұражайы
</gallery></center>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қытай көне қалалары]]

Измит

2024-02-05T10:00:06Z

Coffee86:

[[Сурет:Fevziye mosque & minaret *©Abdullah Kiyga - panoramio.jpg|thumb|right|250px|Измит]]
'''Измит''' (қала) ({{lang-tr|İzmit}}, {{lang-el|Νικομήδεια}}) – [[Түркия]]дағы [[Мармара өңірі]]ндегі қала. Коджаэли провинциясының әкімшілік орталығы. 1999 жылы 17 тамыздағы жер сілкінісі халық санының азаюына себепкер болды. 2007 жылы жүргізілген халық санағының нәтижесі бойынша қалада 1 473 926 адам тұрады. Мармара теңізінің солтүстік жағалауындағы қала. 1337 жылы қала Никомедия атауымен аталып, алғашқыда [[Рим империясы]]ның, кейін [[Византия|Византия империясының]] құрамында болды. 1337 жылы Түріктер қаланы жаулап алып, қаланың бүкіл грек тұрғындары өлтіріледі. Қазіргі кезде Измит Түркияның басты өнеркәсіптік аймақтарының бірі.<ref name="43tarih">[http://www.kocaeli.bel.tr/content.asp?categoryID=318&contentID=9406 Kocaeli'nin tarihçesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913152711/http://www.kocaeli.bel.tr/content.asp?categoryID=318&contentID=9406 |date=2008-09-13 }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Фаррух Кәрімұлы Зәкіров

2024-02-02T23:49:58Z

Coffee86: /* Өмірбаяны */

{{Тұлға
|Есімі = Фаррух Закиров
|Туған күні = 16.1.1946
|Туған жері = {{туғанжері|Ташкент|Ташкентте}}
|Сурет = Farrukh_Zokirov_(cropped,_2019-09-07).jpg
|Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Өзбекстан}}
|Ұлты = [[Өзбектер|Өзбек]]}}
'''Зәкіров Фаррух Кәрімұлы''' ([[Өзбек тілі|өзбек]]. ''Farrux Zokirov''; {{туғанкүні|16|1|1946}}, [[Өзбекстан]], [[Ташкент]]) – өзбекстандық {{Әнші}} композитор. «[[Ялла]]» ансамблінің жетекшісі ретінде әлемге танылған өнерпаз.

== Өмірбаяны ==

=== Әнші туралы фактілер ===
Өзбекстанның (1987), Қазақстанның (1995), Қырғызстанның (1996) халық артісі Ташкент консерваториясын бітірген (1969). 1969–71 жылы Өзбекстан эстрада оркестрінің әншісі болды.

1971 жылдан «[[Ялла]]» ансамблінің әншісі<ref>[http://www.trud.ru/article/05-10-2002/47389_farux_zakirov_jalla_esche_pokorit_olimpiju.html «Ялла» әлі әлемді бағындырады]</ref>, 1976 жылдан көркемдік жетекшісі. «Ялла» ансамблінің дүние жүзіне танылуы Зәкіровтің шығарм-мен тығыз байланысты. «Түнгі жұлдыз», «Сен болмасаң жанымда», «Бәйшешек», «Көңілді шайхана», «[[Ләйлі – Мәжнүн]]», «Лола», «Үшқұдық», «Шахрисабз», «Өзбекстан Отаным», т. б. әндердің авторы, әрі орындаушысы.

Өзбекстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1989), бірнеше медальдермен марапатталған.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы|«Қазақ энциклопедиясы»]], 4 том, 3 бөлім</ref>

2002-2004 жылдары Өзбекстан мәдениет министрі қызметін атқарды.

Ағасы [[Батыр Зәкіров|Батыр Закиров]] та әйгілі әнші.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* http://www.kultura.uz/view_8_r_742.html

{{бастама}}

[[Санат:Өзбекстан әншілері]]
[[Санат:КСРО әншілері]]

Айдаһар үңгірі

2023-11-11T06:38:57Z

Coffee86:

{{Үңгір
|Атауы = Айдаһар үңгірі
|Төл атауы =
|Сурет = Aidaharungir.jpg
|Сурет тақырыбы =
|Тереңдігі =
|Амплитуда =
|Ұзындығы = 270
|Көлемі =
|Ашылған жылы =
|Түрі =
|Жанас жыныстар =
|Кіретін есік саны =
|Қиындық деңгейі =
|Келушілер үшін қол жетімді =
|Жарығы =
|Сайты =
|Координаттары =
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Ақмола облысы
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Айдаһар үңгірі''' — [[Ақмола облысы]]ндағы ерекше орын. Бұл жер туристер мен өңір тұрғындарының энергиялық күш алу үшін келетін қасиетті орны ретінде елге танымал<ref>https://www.inform.kz/kz/akmoladaga-aydahar-ungiri-emshinin-kasieti-pen-energiyasy-kalgan-zher_a3551516 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901082914/https://www.inform.kz/kz/akmoladaga-aydahar-ungiri-emshinin-kasieti-pen-energiyasy-kalgan-zher_a3551516 |date=2021-09-01 }}</ref>.

== Географиялық орны ==
Үңгір [[Зеренді ауданы]] [[Үлгілі ауылы]]нда орналасқан. Үңгірдің ұзындығы — 270, ені — 70, биіктігі — 35 метр шамасында. Үңгірге кіре бергенде қарағай мен көк жапырақты қайыңдар бой көтерген. Осы жапырақтардың суық та арасымен таралған, үңгірдің қабырғалары дымқыл болғанымен, күн сәулесі үңгір ішіне ерекше жарық береді.

== Аңыздар ==
Жергілікті тұрғындар бұл үңгірді киелі орын деп санайды. Ол адамның жан дүниесін тазарту үшін өте пайдалы деседі. Үңгірге рухани күш алу үшін шығармашылық адамдары да жиі келеді.

Аңызға сәйкес, бұл үңгірде емші адам өмір сүріпті-міс, оның алдына барып емделу қиын болыпты, бірақ емделген адам кез-келген ауруынан сауығып кетеді екен. Емші қарт қайтыс болғаннан кейін, емшінің энергиясы осы үңгірде сақталып, ауруына шипа іздеген жандарға жәрдемін береді екен<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Қатысты сілтемелер ==
# [https://www.inform.kz/kz/aydahar-ungiri-dertten-kulan-taza-ayygyp-ketesin_a3219249 Айдаһар үңгірі: Дерттен құлан таза айығып кетесің]
# [https://www.inform.kz/kz/akmoladaga-aydahar-ungiri-emshinin-kasieti-pen-energiyasy-kalgan-zher_a3551516 Ақмоладаға «Айдаһар үңгірі» — емшінің қасиеті мен энергиясы қалған жер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901082914/https://www.inform.kz/kz/akmoladaga-aydahar-ungiri-emshinin-kasieti-pen-energiyasy-kalgan-zher_a3551516 |date=2021-09-01 }}

[[Санат:Қазақстан үңгірлері]]
[[Санат:Ақмола облысы географиясы]]

Тандыр

2023-10-04T06:59:34Z

Coffee86: /* Галерея */

[[Сурет:Az_Tandoor_e-citizen.jpg|нобай|upright]]
'''Тандыр''' — [[тандыр нан]] пісіруге арналған [[пеш]].

Биіктігі 80–100 см, түбі жалпақ, ауыз жағын тарлау етіп, кірпіштен күмбездеп қалайды. Ішкі бетін жүн, тұз қосып сүтке иленген сағыз топырақпен сылайды. Тандырды қурай, бұта, бұтақпен қыздырады.

== Галерея ==
<gallery class="center">
Сурет:Luxury tandoor.png|Ағаштан жасалған заманауи керамикалық тандырлар
Сурет:A Tandoor also known as tannour is a cylindrical clay or metal oven used in cooking and baking in Pakistan and other Asian countries.jpg|Пәкістандық тандыр
Сурет:Turkmenistan bread baking.jpg|Түрікмен тандырында нан мен самса пісіру
Сурет:Baking Bread in Bai Bazaar, Dashoguz.jpg|Түрікмен тамдыры
Сурет:Modern tandoor in Uzbekistan.jpg|Өзбекстандағы заманауи тандыр
Сурет:Тандыр Античный.png|Заманауи портативті тандыр
Сурет:Tandoori Chicken.jpg|Тандырда пісірілген тауық еті
Сурет:Թոնրի խորոված 3.jpg|<small>Армян тонирінде пісірілген тауық қанаттары, пияз, қызанақ тілімдері, шошқа майының тілімдерімен араласады. [[Армения]]</small>
Сурет:Samsa in Karakol.jpg|<small>Тандырға салмас бұрын [[самса]] толтырылып, туралған. [[Қаракөл]], [[Қырғызстан]]</small>
Сурет:Clay Pots.jpg|Саздан жасалған құмыралар тандырдың прототипі ретінде
Сурет:Charcoal Fired S.Steel Body Tandoor, with ash tray & temp. meter.JPG|<small>Науасы мен термометрі бар заманауи өнеркәсіптік тот баспайтын болаттан жасалған тандыр</small>
Сурет:Coal fired Drum Tandoor.jpg|Көмірдегі тандыр
Сурет:Broodoven.jpg|Үндістандағы тандыр
Сурет:Изготовление печи тандыр для выпекания самсы.jpg|Тандырды күйдірілген кірпішпен қаптау
Сурет:Tamdyr6.jpg|Түрікмен тамдырындағы нан пеші
</gallery>

{{толықтыру}}
{{уики}}
{{Нан}}

[[Санат:Қазақ асханасы]]
[[Санат:Асхана]]

Нигде

2023-10-03T20:20:46Z

Coffee86:

[[Сурет:Nigde Kale 1228.jpg|thumb|right|Нигде, қамалдан көрінiсi]]
'''Нигде''' (қала) ({{lang-tr|Niğde}}) – [[Түркия]]ның орталығындағы қала<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%B4%D0%B5</ref>.

[[Нигде илі]]нің әкімшілік орталығы. Халық саны 78 088 адам (ауылды аймақтағы халық санын қосқанда 99 308 адам). [[Теңіз деңгейі]]нен орташа биіктігі – 1300 м. Қала [[Меландиз жанартауы]] мен [[Массиф таулары]]мен қоршалған. [[1992 жыл]]ы қалада университет ашылып, қала мәдени маңызға ие болды. Консервативтік және діни қала. Нигде маңайында көне тарихи ескерткіштер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия қалалары]]

Бұйра лалагүл

2023-09-30T08:39:10Z

Coffee86:

{{Taxobox
|name = Бұйра лалагүл
|image = Lilium martagon a.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
|ordo = [[Liliales]]
|familia = [[Лалагүлдер тұқымдасы|Liliaceae]]
|subfamilia = [[Lilioideae]]
|genus = ''[[Лалагүл|Lilium]]''
|species = '''''Бұйра лалагүл'''''
|binomial = ''Lilium martagon''
|binomial_authority = L.
|}}
'''Бұйра лалагүл''' ({{lang-la|Lilium martagon}}) — [[Лалагүлдер тұқымдасы|лалагүлдер]] тұқымдасының [[лалагүл]] туысына жататын көп жылдық, жуашықты өсімдіктер.

== Ботаникалық сипаты ==
[[Сурет:Illustration Lilium martagon0 clean.jpg|thumb|left|upright]]
* Биіктігі 60 — 100 см, сабағы түкті.
* Жапырағы таспа, немесе қандауыр пішінді, ұзындығы 8 — 10 см, ені 1,5 — 2 см.
* Гүлдері ірі, жеке немесе шашақ гүл шоғырына топталған. Ашық қызыл, қызыл сары түсті қара дақтары бар, түкті, олар түтік немесе қоңырау пішінді, ұзындығы 13 — 15 см, хош иісті.
* Жемісі — қауашақ, көп тұқымды. [[Маусым]] — [[шілде]]де гүлдейді.

== Өсетін жері мен таралу аймағы ==
[[Қазақстан]]да [[Алтай]], [[Тарбағатай]] тау жүйесінде, [[Жетісу Алатауы]]нда кездеседі. Орманды, таулы, шалғынды жерлерде өседі.

== Қолданысы ==
Бұйра лалагүл әсемдік үшін ерте заманнан бері қолдан өсіріледі. Одан медицинада дәрі жасалады, бояу алады, жуашығы тағамға жарамды, гүлінен ара бал жинайды, [[эфир майы]] алынады<ref>«Қазақ Энциклопедиясы», ІІ-том</ref><ref>Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2011. Т. З. — 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т. З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Лалагүлдер]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

Ария

2023-09-26T01:44:14Z

Coffee86:

'''Ария''' ({{lang-it|aria}} — [[ән]]) – [[опера]], оперетта, оратория немесе кантатаның ішіндегі жеке дауыстағы әнші [[оркестр]]дің сүйемелдеуімен орындайтын дербес шығарма. Ария кең тынысты, биік үнге арналған сазды болып келеді. Концертте жеке орындалатын немесе аспаптық пьеса түріндегі Ария да болады. Арияның [[ариозо]], ариетта, [[каватина]], ария-монолог, т. б. түрлері болады<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы». Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Опера]]

Мизамшөп

2023-09-23T02:04:07Z

Coffee86:

'''Мизамшөп''' — мизамшөп тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 1,5 м, сабағы тік не шырматыла бітеді. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, бүтін жиекгі. Гүлі масақ шоғына шоғырланған, алқызыл, хош иісті. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілде-тамыз айларында піседі. Жемісі коп тұқымды — жапырақша, кзқырай ашылады. Тұқымы — желайдарды, мизам (қыркүйек) айыңда жел арқылы тозаңданатындықтан осылай аталған. Мизамшөптің 4 түрі іле, Күнгей, Жетісу (Жоңгар) Алатаучарың аз өседі. Мизамшөптің сабағы мен жапырағында — каучук, тұқымында техникалық май (20%-ға дейін) болады. Гүлінен ара бал жинайды<ref>Жетісу энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Жетісу]]

Запырангүл

2023-09-18T15:39:49Z

Coffee86:

{{Taxobox
|name = Бәйшешек
|image = Crocus longiflorus1.jpg
|image_caption = ''Crocus longiflorus''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
|ordo = [[Asparagales]]
|familia = [[Құртқашаштар тұқымдасы|Iridaceae]]
|subfamilia = [[Crocoideae]]
|tribus = [[Croceae]]
|genus = '''''Crocus'''''
|genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|type_species = ''Crocus sativus''
|type_species_authority = L.
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 90 түрі белгілі
}}
'''Бәйшешек''', Запырангүл ({{lang-la|Crocus}}) – [[Құртқашаштар тұқымдасы|құртқашаштар]] тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр түйнекті [[өсімдіктер]]. [[Еуразия]]да, [[Жерорта теңізі]]нің жағалауларында өсетін 80-ге жуық түрі белгілі. [[Қазақстан]]да [[Іле]], [[Жетісу]] (Жоңғар), [[Теріскей]] Алатауларында, [[Ұзынқара]] ([[Кетпен]]) жотасында, [[Қаратау]]да өседі. Запырангүлдің [[Алатау бәйшешегі]] (C. alatavіcus) және [[Корольков бәйшешегі]] (C. korolkovіі) деген түрлері бар. Биіктігі 10 – 30 см-дей. [[Тамыр]] түйнектері ұзынша немесе [[шар]] тәрізді домалақ болады. Шоғырланып біткен таспа жапырақтарының саны 6 – 9, ұзындығы 10 – 12 см. Сары немесе көкшіл түсті дара гүлінің [[гүл]] қоршауы қарапайым күлте жапырақшалардан тұрады. Гүл қоршауының ортасынан ұзындығы 10 см-дей түтік шығады да, гүлі сол түтіктің ұшында жетіледі. [[Аталық|Аталығы]] үшеу, аталық жіптері қысқа болады. Аналығы біреу, ол 3 жеміс жапырағынан тұрады. [[Жеміс]]і – үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. [[Наурыз]] – [[мамыр]] айларында гүлдейді. Гүлдері түнге қарай және бұлтты күндері жабылып қалады. Оларды аралар немесе [[көбелектер]] тозаңдандырады. Запырангүлдер негізінен сәндік [[өсімдіктер]]<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>.
[[Сурет:Cueilleuse de safran, fresque, Akrotiri, Grèce.jpg|thumb|left|upright|Миной фрескасындағы запырангүл жинаушылар, Санторини, шамамен б.з.д. 1650 ж.]]
[[Сурет:Saffron Field.JPG|thumb|left|upright|Ирандағы запырангүл алқаптары]]

== Табиғатта таралуы ==
Республикамыздың Шығыс [[Қазақстан]], [[Алматы]], [[Талдықорған]] облыстарының, жабайы өсетін бұталардың арасында өседі.

''Дәрілік шикізат'' ретінде бәйшешектің жапырағы, тамыр – сабақтары және тамырдың өзі пайданылады.

== Химиялық құрамы ==
Дәрілік шикізатының құрамында сапониндер, [[эфир майлары]], С дәреумені,глюкозидтер, флавондар және примевериндер бар.

== Қоланылуы ==
Мал дәрігерлігі практикасында бәйшешектің тұнбасы зәр, тер шығаруды үдету үшін, сондай–ақ тыныс алу органдары қабыгнып ауырған малдың қақырығын түсіру үшін пайдаланады. Тұнба 1:10 қатынаста жасалып, бұзауға – 50 – 80 мл, [[қозы]]ға — 10-15 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі.

Көктем кезіеде бәйшешектің жапырағы төлге дәреумендік шөпиретінде жемге қосып беріледі.

Бәйшешектің дәрілік шикізатының малға ешқандай зияны жоқ, дәлірек айтсақ ол улы емес. Сондықтан оның жапырағын дәрумендік – С дәрумені – қоры ретінде бұзаудың, қозының жегенінше беруге болады<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы «Қазақстан» 1982, 188 бет.</ref><ref>Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. — Алматы: Қайнар, 1988. — 248 б.</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Құртқашаштар]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

Ғұбайдолла хан

2023-08-08T16:28:22Z

Coffee86:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Ғұбайдолла хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Титулы = [[Орта жүз]]дің ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1821 жыл|1821]]
| Басқаруын аяқтады = [[1824 жыл|1824]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Уәли хан]]
| Ізбасары = [[Кенесары хан]]
| Тәж кигізу жорасы =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 1770
| Туған жері = [[Қазақстан]]
| Қайтыс болған күні = 1856
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = [[Шыңғыс хан|Шыңғыс әулеті]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = [[Уәли хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
}}
'''Ғұбайдолла хан''' — 1821-1824 жылдары билік еткен [[Орта жүз]] ханы, [[Көкшетау]] өңірінің аға сұлтаны әрі [[Уәли хан]]ның ұлы.

== Басқаруы ==
1821 жылы [[Орта жүз]]дің би-батырлары Ғұбайдолланы хан етіп сайлады. Ал патша үкіметінің қазақ даласына қатысты өз жоспары болды. 1824 жылы ол [[Қытай]] елшілерін қабылдауы қажет болатын. Патша жасақтары кездесу болатын жерде Ғұбайдолланы, Торайғыр бимен бірге тұтқындап, хандық атақтан бас тартуға мәжбүр етті. Сол жылы ол [[Көкшетау]] аймағына аға сұлтан болды. Немере інісі Кенесарыны қолдағаны үшін 1838 жылы Ғұбайдолланы итжеккенге — [[Сібір]]дің [[Березов]] — Қайыңтұра қаласына жер аударды. Ол тек 1847 жылы ғана немере інісі Кенесары хан қайтыс болған соң қазақ жеріне қайта оралды<ref>Абылай хан ұрпақтары</ref><ref>Ғұбайдолла хан Кенесары ханның жақтасы</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Орта жүз хандары]]
[[Санат:Төрелер]]

Мерке

2023-08-07T14:53:19Z

Coffee86: /* Меркі тарихы */

[[Сурет:Merki District Kazakhstan.png|thumb|''[[Меркі ауданы]]'']]
'''Мерке''', Меркі – ортағасырлық қалашық орны.

[[Жамбыл облысы]], [[Мерке ауданы]], Мерке ауылының батыс жағында, [[Алматы]] – [[Тараз]] автодаңғылының солтүстігіне қарай орналасқан. 1893 – 94 жылдары [[Бартольд Василий Владимирович|В. В. Бартольд]] экспедиясы, 1936 жылы [[Жетісу]] археологиялық экспедициясы (жетекшісі [[Бернштам Александр Натанович|А. Н. Бернштам]]), 1964 жылы Жетісу археологиялық экспедициясының [[Луговой]] отряды қазба жұмыстарын жүргізген. 1986–87 жылдары Меркені [[Қазақ КСР]] тарихи және мәдени ескерткіштер жылнамасының археологиялық экспедиция зерттеген. Бұл Жетісуда ортағасырлық атауын сақтап қалған аздаған қалашықтардың бірі. Мирки қаласы 7 ғасырдан бастап белгілі. Ол 9–10 ғасырлардағы Кудам мен Ибн Хордадбехтің жолжазбаларында үлкен елді мекен деп аталып өтеді. Қалаға неғұрлым дәл сипаттама берген әл-Макдиси ''«Мирки – орташа аумақты, бекемделген, ішкі қамалы бар қала»'' деген. Меркенің орталықтағы қираған орны шығыстан батысқа қарай созылған төртбұрышты төбешік. Солтүстік жағы 380 м, шығысы 275 м, батысы 250 м. Қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде ішкі қамалдың қалдықтары көтеріңкі көрінеді. Ол ішкі қаладан қазіргі кезде мүжіліп, шымға айналған биіктігі 1,5–2 м қорған дуалмен бөлінген. Қабырға бұрыштары дөңгелек мұнаралармен күшейтілген, ішкі қалаға кіре берісте оңтүстік-батыс бұрышынан тұрғызылған тағы да екі мұнара тұр. Ішкі қамалдың іш жағы 11075 м төртбұрыш алаң тәрізді. Оның беткі қабатында әр түрлі үлгідегі және көлемдегі алуан құрылыстардың қалдықтары дөңестеніп жатыр. Ішкі қамалдың батыс қабырғасының ортасына қарай ішкі қамал алаңының жалпы бетінен 4,5 м биіктіктегі тікбұрыш үлгісіндегі төбе жалғасқан. Оның жоғарғы қабатында ауданы 17х10 м жалпақ алаңқай бар. Жоғарғы жағында, жинақталған қарашірік астында көмір түйіршіктерінің дағы бар алтын түстес қабат та бар. Одан төменгі терең қабатта 38х38х8 см көлемдегі күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған қабырғаның қалдығы аршылды. Қабырғаның негізі қоқыс астында қалған. Осы жерден, сондай-ақ шикі кезінде саусақпен белгі салынған көл. 25х25х5 см төртбұрышты күйген кірпіштен төселген еден аумағы анықталды. Қабырға мен еденнің арасы бос ұнтақ, күл қалдықтарымен, ағаш көмірінің түйіршіктерімен толтырылған. Үйінді арасында күйдірілген кірпіш сынықтары мен қыш қалдықтары ұшырасады. Жылтырақ жасыл және қоңыр түстес шыны тәрізді қорытпамен қапталған шамдал-шырақ сынықтары, түбінде айдарлы жапырақша белгісі мен жиегінде әріптері бар әшекей-бедерлі тостағандар қалашықтың ең жоғ. мәдени қатпарын 11–12 ғасырларға жатқызуға мүмкіндік береді. Үйінділерде өзеннің малтатастары мен күйдірілмеген кірпіш сынықтары көп кездеседі. Бұл қабаттың оң жақ бұрышында 3,5 м тереңдікте иленген балшық қабырғасының ізі анық байқалады. Оның табанының деңгейінде алебастр әгінің ақ түйіршігі, ұсақталған сабан қосылған балшық сылақ пен ұсақ көмір түйіршіктері бар қабаттың бөлігі табылды. Қазба жұмысы кезінде көптеген көзелер, темір пышақ сынықтары, қоладан, шыныдан, тастан жасалған әшекей бұйымдар және ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жабдықтар табылды. Алынған материалдарға қарағанда қаланы адамдар 7–13 ғасырларда мекен еткен<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>.

== Меркі тарихы ==
Мерке — б.д.д. (бұдан әрі Меркі) Қытай патшалығын бағындырып, салық салып, үстемдік жүргізген, Ұлы Қытай қорғанын салуға мәжбүр еткен сақ, ғұн тайпаларының ішіндегі бір үлкен тайпаның аты. Тарихта осы ғұнның бір үлкен тайпасы асқар Алатаудың бауырына Іле бойынан Меркі жеріне дейін мекендеген. Сондықтан да Талғардың үстінде үш Меркі, қазіргі Меркі ауданының жерін, өзенін, тауын Меркі дейді.

Сақ, ғұндардан кейін бұл жерді үйсін ұрпақтары билеген. Үйсіннің 35-ші ұрпағы Меркі батыр — жерін, елін қорғап, халқын ұлан-асыр байлыққа бөлеп, бақытты өмір сүргізген<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы </ref>.

Меркі орта ғасырдан Ұлы Жібек жолы бойында үлкен сауда орнына айналған көне шаһар екендігі тарихтан белгілі. Біздің жыл санауымызға дейінгі ІІІ ғасырда көптеген деректерде ежелгі Меркі жерін батыс Қарлұқ тайпалары мекендегені айтылады. «Қарлұқтар – ежелгі түріктер» — деп жазады Ибн әл-Фахих «Китабахтар әл бұлданның» 166 бетінде. Сондай-ақ Қазақ КСР тарихының І томында «Қарлұқтар Тараздың шығыс жағында мекендеді. Мұнда олардың қарауында Құлан, Мирки қалалары болды» делінген.

Меркі туралы 1716 жылы парсы тілінде жазылған «Қырғыз хандарының тарихында» былай делінген: «Бұл мекен жай ескі қала Тараздан шыққын жол бойында орналасқан. Аспара қамалынан 15–16 шақырымда Меркі елді мекені бар. Қала кішігірім өзен бойындағы биік төбеге орналасқан. Мешіті, керуен сарайы, жақсы базары бар…» Керуендер негізінен Жаркент пен Бұқарадан, Түркістаннан тоқтайды. Қала жасыл желекке бөленген. Бұған қарап Меркі жерін тек Қарлұқтар мекендеген ұғым тумаса керек. Оғыздар, қимақтар, соғдылар өмір сүрген. Табиғаттың таңғажайып көрікті жерінде орналасқан алтын бесік – туған жерімізді, түгін тартсаң майы шығатын мекен жайды ата-бабалырымыз дұрыс таңдап алғаны көрініп тұр. Бұл өлкеде ақбас қарлы шыңдары, аспанмен таласқан тау жоталары мен жүзген басқан құмды аймағы мен көгілдір кішігірім көлдері бар, қасиетті де киелі өлкенің шипалық сауықтыру аймағы екенін Республика жұртшылығы жақсы біледі.

Меркі қазан революциясына дейін сауда тасымалдау орны ретінде ауруханасы, пошта, бастауыш мектебі бар ауыл еді. Әкімшілік учаскесінің орталығын пристав басқаратын. Учаскеде Меркі, Қарақыстақ, Қорағаты, Аспара болыстары болды.

1916 жылығы 13 шілдедегі патша үкіметінің қазақ–қырғыз жастарын майданға алу жөніндегі жарлығы кедей – шаруалардың наразылығын туғызды. Осы тұста Ақкөз Қосанов басқарған Ұлт азаттық көтеріліс басталды. Осы көтеріліске қатысушыларға Меркілік жас өскін кайраткерлер — «Қазақ–қырғыз жастары революциялық одағының» мүшелері Тұрар Рысқұлов, Қабылбек Сармолдаев, Мақсұт Жылысбаев, Ысқақ Әсімов саяси жетекшілік жасады.

1917 жылы Әулиеата уезінде Кенес үкіметі орнап, болыс атқару комиттері жанынан коммунистік ұялар құрыла бастады.

1928 жылы 3 қыркүйекте ВЦИК-тің шешімімен Меркі ауданы құрылды. Аудындық партия комитетінің алғашқы бірінші хатшысы Таджин, аудандық атқару комитетінің төрағасы Ш. Омаров, аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы Оморходжаев болды.

1928–1929 жылдары Меркіде ұжымдастыру жұмыстары жүргізілді. 1929 жылы «Қызыл шығыс», «Қызыл интернационал», «Кеңес», «Қызыл еңбек» және басқа ауылшаруашылығы артельдері, яғни 31 ұжымдар ұйымдастырылды. 1930 жылдары Меркі қызылша кеңшары құрылды.

1932 жылы Меркі қант зауытының іргетасы қаланып, 1934 жылы 12 ақпанда пайдалануға берілді. Қант зауытының бірінші директоры К. А. Череватенко, одан кейін А. Я. Сенкеевич жетекшілік етті. Зауыт сол жылдардан бастап тоқтаусыз жұмыс істеп Меркі, Қордай, қазіргі Т. Рысқұлов аудандарында өндірілген қант қызылшасын өңдеп, халық тұтынатын шекер шығарып келді. 1990 жылдары бұл ірі кәсіпорын еліміздегі тоқыраудың салдарынан 7-ға жылға жуық уақыт тоқтап қалды. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың салихалы саясатының арқасында тоқтап тұрған ірі кәсіпорындар қайта жұмыс істей бастағанда Меркі қант зауыты да заман ағымына қарай – 2003 жылы өз жұмысын қайта бастады. Қазір мұнда 800-ге тарта адам жұмыспен қамтылып, тәулігіне 500 тонна шетелдік сары шекерді қайта өңдеуден шығарады.

Қазіргі май ірімшік зауыты алғаш «Союз молоко» атымен құрылып, жұмыс істеді. Оның бірінші директоры Акрамов деген азамат болған.

1932 жылы Меркіде алғаш рет дыбысы жоқ, 1936 жылы дыбысы бар кино көрсетіле бастады.

1896 жылы Меркіде қазақ-өзбек мектебі болған.

1934 жылы қазіргі Меркі астық қабылдау мекемесі құрылды.

1923 жылы «Тұтыну кооперациясының несиелік серіктестігі» құрылды.

1934 жылы 15 қыркүйекте аудандық партия комитеті мен аудандық атқару комитетінің органы «Сталин жолы» газеті шыға бастады. Оның алғашқы редакторы Ш. Зайнуллин болды. Бұл газеттің атауы 1955 жылы «Коммунизм туы», «Знамя коммунизма» болып екі тілде шығарыла бастады. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін газеттің атауы тағы да өзгертіліп 1991 жылдан бері «Меркі тынысы» деп аталады.

1939 жылы Меркі әскери комиссияараты ұйымдастырылды.

1939 жылы 14 қыркүйекте Меркіде Ақтоған, Жаңатұрмыс, Жаңатоған, Мыңқазан, Кеңес, Қызыл таң, Қызыл октябрь, Ленин жолы, Меркі орыс, Меркі өзбек, Ново-Воскресеновка, Тәтті, Қызыл интернационал ауылдық поселкелік округтер құрылды.

1947 жылы Аспара ГЭС-і, 1956 жылы Меркі ГЭС-і салынды.

1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталып, ауданнан майданға 12 мың адам аттанды, соның ішінде 17 әйелдер бар еді. 2027 меркілік Отан қорғау жолында майданда қаза болды. Көптеген жерлес майдангерлер майдан даласында көрсеткен ерліктері үшін бірнеше ордендер мен медальдарға ие болды. Үш адам Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олар П. Е. Толстов, В. И. Савва, С. А. [[Семен Архипович Ларионов|Ларионов]] еді.

Соғыс кезінде «Большевик» ұжым шары қант қылшасы мен астықтан мол өнім жинап, тапқан қаражатқа әскери ұшақ сатып алып майданға жіберді. «Кеңес» ұжымшары мемлекеттік банкіге 60 мың сом аударып, майдангер жауынгерлер үшін танкі жасатты. Самайын ақ шалған қарттар мен жас балалар, ақ жаулықты аналар уақытпен санаспай күндіз түні еңбек етті. Жоғарыда атап өткеніміздей Ұлы Отан соғысына ауданымыздан 12 мыңға жуық адам аттанып, олардың көпшілігі алғашқы кезеңде Брест қамалын қорғауға қатысты. Сол сияқты Панфилов дивизиясының құрамында болып, сол кездегі астанамыз Мәскеу түбінде кеудісін от пен отққа тосқан аласапыран шайқаста үлкен ерлік көрсетті. Ленинград блокадасынның қанды қырғынын бастан кешті. Ұлы Отан соғысына күтпеген бетбұрыс жасалған Сталинград шайқасында от-жалын ортасында жүрді, Украйна мен Белоруссия майдандарына қатысып, Днепр үшін болған ұрыста үлкен ерлік көрсетті, Киев пен Минск қалаларын жаудан босатып, Польша, Вергрия, Чехословакия, Югославия, Болгария жерлерін неміс басқыншыларынан азат етті. Меркілік майдангерлер арасында 1945 жылы 9 мамырдағы Ұлы Жеңісті Берлінде қарсы алғандар бар екенін мақтаныш етеміз. Жерлес майдангерлер туған жерге кеудесі толы ордендер мен медальдармен оралып, тылдағылар оларды айырықша қуанышпен қарсы алды. Алапат соғыс кездерінде нұрлы болашағымыз үшін жан беріп, жан алысқан, батырлық пен қайсарлықтың нағыз үлгісін көрсетіп жауды жер жастандырған, сөйтіп мерейі үстем боп елге аман есен оралған, бірнеше ордендер мен медальдардың иегері атанған Үмбетов Оспан, Ыдырысов Қайсарбай, Айнақұлов Әбдез, Нарматов Артықбай, Хасенов Шамар, Дүйсенов Қаламбай, Есікбаев Ақмолда, Қозыбағаров Дәуіт, Горащенко Алексей Елесеевич, Черноков Петр Павлович, Аманбайев Өміралы, Миралиев Балтабай, Медетбеков Өмірбек, Қаныбетов Спан, Шырышбаев Алпысбай және тағы басқа көптеген ағаларымыздың есімдерін құрметпен атауға болады. Аллатағала майдан даласынан қайтпай қалған әкелеріміздің, ағаларымыздың көзіндей болған осы бір соғыс ардагерлері ағаларымыздың есімі ұрпақтан-ұрпаққа жалғаса түсетіні анық.

Соғыстан кейінгі жылдары экономикасы құлдыраған шаруашылықтар еңсесін қайта көтере бастады. Олардың басы-қасында өз ісін жетік білетін жетекші басшылар болды.

Жоғарыда атап өткеніміздей негізі 1923 жылы қаланған «Тұтыну кооперациясының несиелік серктестігі» жыл өткен сайын дами түсті. Кейіннен аудандық тұтынушылар Одағы болып құрылған бұл мекемені 1950- жылдары И. М. Черкис төраға болып келгенде қатты дамыды. Меркінің сауда мекекмелері Республика, Одақ көлемінде тауар айналымының жоғары көрсеткіштеріне қол жеткізді. Бірнеше мәрте Одақтың, Республиканың ауыспалы Қызыл Туына ие болды. 1960–1980 жылдары И. М. Черкистің басшылығымен Меркі өңіріне үлкен-кішісі бар 109 дүкен салынды. Оның ішінде үш қабатты «Меркі әмбебап» дүкені, «Қазақстан» мейрамханасы «Балалар әлемі» дүкені және тағы басқа сауда орындары ашылды.
1958 жылы қызылша мен астықтан аудан еңбеккерлері мол өнім алғаны үшін көптеген еңбек адамдарына КСРО жоғарғы Кеңесі Призидиумының шешімімен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. 1950 жылдары ұсақ шаруашылықтар ірілендіріліп, 8 ұжымшар, 7 кеңшар құрылды.

1954 жылы Аспара кеңшары, 1956 жылы Ойтал мал бордақылау кеңшары ұйымдастырылды.

1950–1960 жылдары ірілендірілген шаруашылықтардың экономикасы жыл өткен сайын жақсара түсті. Өйткені бұл шаруашылықтарды өз ісін сүйіп атқаратын, жетік білетін басшылар жетекшілік етті. Атап айтқанда О. Үмбетов, Н. С. Хегай, Б. Қырғызбаев; Н. Торғаев, В. Мельниченко, В. Пономаренко, Б. Штанг, Қ. Көксалов, Қ. Ыдырысов, А. Нарматов, М. К. Шандаренко, А. Әспетов, Ә. Әбесов басшылық жасаған тұста шаруашылықтардың экономикасы шарықтады десек артық айтқандық болмас.

Меркі аудандық партия комитетінің бірінші хашылары А. Асқаров, Қ. Жүндібаев, Р. Медеулов, Ә. Исмайлов, Н. Торғаев, Р. Асадуллин, Е. Сауранбаев, А. Шупта, Қ. Баймағамбетов, аудан әкімдері Ө. Қырғызбаев, Ә. Жолшыбеков, Т. Мүсіралиев, Б. Сауранбаев, С. Громов, Б. Қарашолақовтар өзіндік үлес қосқандықтарын айта кеткен жөн.

Ауданда жыл өткен сайын халықққа мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету жақсара түсті. Оқу-ағарту, денсаулық сақтау жұмыстары да жаңа талапқа сай жолға қойылды. Елді мекендерді айтпағанның өзінде аудан орталығында 6 орта мектеп, 3-4 қабатты орталық аурухана 2 қабатты Мәдениет үйі, балалар мен жасөспірімдердің «Үміт» сарайы, аудандық орталық мұражай, А. Асқаров атындағы стадион, демалыс саябағы. Орталық аудандық кітапхана, тұрмыс қажетін өтеу үйі тұрақты жұмыс істеп келді. Кезінде, «Меркі әуендері» ұлттық этнографиялық халық аспаптар ансамбілі Португалияның Санте-Ремо қаласында бүкіл дүниежүзілік байқауға қатысып жүлдегер атанды. Бұл өнер ұжымы сондай-ақ Франция, Швецария, Италия елдеріне гастрольдік сапарға шығып, әлемдік өнер сүйер қауымының қошеметіне бөленді.

Еліміз Мемлекет өміріндегі ең қиын қалыптасу кезеңінен сүрінбей өтті. Қазіргі шақта аудан еңбеккерлері азық-түлік молшылығын жасау үшін мал шаруашылығы мен егін шаруашылығына баса көңіл бөлінуде. Нарық заманында өнеркәсіп орындарын тиімді пайдалану қазіргі басты мақсат болып отыр. Кіріс пен шығысқа баса назар аударылып, ішкі резервтерді дұрыс пайдалану нәтижесінде «Меркі май-ірімшік» зауыты өз өнімдерін сапалы шығарудың нәтижесінде Республика, халықаралық байқауларда жүлделі орындарға ие болып жүр. Атап айтқанда өткен жылы бұл кәсіпорын алты бірдей алтын медальға ие болды. Қазіргі шақта «Меркі май-ірімшік» зауытының өнімі 70 мемлекетке сатылады.

Ауданда шағын бизнесті дамыту барысында елді мекендерде жанар-жағар май құю станциялары пайдалануға берілді.

Қазір «Айсұлу» ЖШС, «Буахан» фирмасы, «Зико» шағын кәсіпорындары, М. Несіпбаев жетекшілік ететін «АР-АС» асыл тұқымды жылқы зауыты, жақында ғана пайдалануға берілген Меркі спирт зауыты, Б. Мырзабаев басшылық еткен “Мекамадин-Интеграция” ЖШС заман талабына қарай жұмыс істеуде.

Меркі өңірінен ғылым мен өнер қайраткерлері көптеп шыққан. Олардың арасында КСРО жазушылар Одағының мүшесі, ақын Рахымбай Құлбаев, Сорос сыйлығының иегері физика – математика ғылымдарының докторы, Қарағандыдағы қолданбалы математика институтының директоры болған Төленді Мұстафин, Өсбекстан Ғылым Академиясының академигі, Лениндік сыйлықтың иегері, биология ғылымының докторы Ялхын Хамматұлы Тұрақұлов, формацевт ғылымының докторы Илхам Исқақұлы Исқақов, филология ғылымының докторлары, профессорлары ҚазМУ-дің журналистика факультетінде 16 жыл декан болған Темірбек Қожакеев, ҚазМУ-дің проректоры Намазалы Омашов, медецина ғылымының докторы Төлеген Егембердиев, Қазақстан Республикасы ұлттық ғылым академиясының коореспондент мүшесі, медецина ғылымының докторы Мустафа Рысұлы, физика–математика ғылымының докторлары Есен Қалметұлы Әлібаев, Берік Бәкірбаев, тарих ғылымының докторы Сырғалбай Нарматов, сазгер Дүнгенбай Ботпаев, Қазақстан халық әртісі Гүлжан Әспетова, Қазақстан және Қырғызстанның еңбек сіңірген халық әртісі Алтынбек Қоразбаев, Мәкен Райысқанова, Бағдат Сәмединова, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі Шырын Мамасерікова және басқалар ауданымыздың мақтаныштары.

Меркіден шыққан ел басқарған Мемлекет және қоғам қайраткерлері, облыс, аудан басшылары да аз емес. Кезінде, Қазақстан Үкіметін басқарған Министрлер Кеңесінің төрағасы Мәсімхан Бейсебаев, Қазақстан Компартиясы Саяси Бюросының мүшесі болған Жамбыл, Алматы, Шымкент облыстарының бірінші хатшысы болған Асанбай Асқаров, Алматы облысы, Іле ауданының бірінші хатшысы болған Бекболат Бірбаев, Тұрар Рысқұловтың сенімді серігі атанған Шелек аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, Алматы облыстық партия комитетінің ұйымдастыру — партиялық бөлімінің меңгерушісі болған Бекей Байғанаев, Қазақстан Республикасының коммуникация және көлік министрі қызметін атқарған Серік Бүркітбаев, Қазақстан Республикасының Ішкі Істер Министрі Бауыржан Мұхамеджанов, Республикаға танымал «Сымбат» Академиясының Президенті Сабыркүл Асанова, Жамбыл облыстық партия комитеті хатшысы болаған Әлмұхан Исақов Меркі жерінде өсіп-өніп, ел жұртына қызмет атқарған азаматтар. Ауылшаруашылығы өнімдерін өндіруде мол жетістіктерге жеткені үшін Социалистік Еңбек Ері атағына ие болған Совет Рахимов, Тамара Абдуллаева, СССР Жоғарғы Кеңесіне екі мәрте депутат болып сайланаған қызылшашылар звеносының жетекшісі Тұрсын Байназарова, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған Жамал Омарова, Ханшайым Омаровалардың есімін ілтипатпен атап өтуге болады.

Қазақстан Мемлекеттік сыйлығына ие болған Галина Асташкина №74 мехколонна эксковаторшысы Александр Шекера, қызылшашы Бүбісара Мұхамедиева, Бүкіл Одақтық Паша Ангелина атындағы жүлденің иегері, механизатор Күләйша Қалдарбаева, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегері механизатор Жеңіспек Манатовтардың есімдері ауылшаруашылық саласында ұмытылмастай белгі болып қала береді.

Меркі ауданының өсіп-өркендеуіне қомақты үлес қосқан, осы ауданнан шыққан 54 Социалистік Еңбек Ері бар. Олардың қатарында Асанбай Асқаров, Байжүніс Көкебаев, Лев Давыдович Шихваргер, Иван Павлович Ращупкин, Аманжол Тұрғынбаев, Оңалбай Келдеубаев, Советбек Рахымов, Ошақбай Ыбраймов, Рзабай Шаңбаев, Тамара Абдуллаева және тағы басқалар.

Меркі ауданы соңғы жылдары өзінің бұрынғы атақ-даңқын қайтадан қалпына келтіру үшін көрікті, сәулетті елді мекенге айналуда. Аудан орталығында және елді мекендерде жыл сайын жаңа құрылыстар бой түзеп, сәндене түсуде. Меркіге кіре-беріс жердегі «Меркі қақпасы» келген қонақтарға «қош келіпсіздер» дегендей ерекше бір сезім тудырғандай болады.

Бүгіндері, яғни соңғы жылдары аудан орталығы мен елді мекендерде біраз құрылыс жұмыстары жүргізілді. Атап айтқанда «Қарға батыр» ауылында орта мектеп, «Меркі» қонақ үйі жанындағы дарынды балалар оқитын мектеп, Савва мектеп интернатында 200 орындық асхана, көптен бері істен шығып, тұрғындардың, әсіресе оқушылардың жүріп тұруын қиындатып келген, Меркі өзенінің бойындағы көпір қалпына келтіріліп, пайдалануға берілді. Мектеп пен көпірді Меркінің түлегі «Трансстроймост» АҚ бас директоры Александр Владимирович Рязанов өз демеушілігімен тегін салып берді. Тәтті ауылындағы тозығы жеткен клубты демешілердің көмегімен күрделі жөндеуден өткізіліп, халықтың игілігінге пайдалануға берілді. Кеңес ауылындағы клубты күрделі жөндеуге аудандық бюджеттен 2 миллион 700 мың теңге бөлініп, ол пайдалануға берілді. Сұрат ауылында екі қабатты дүкенді кәсіпкер М. Бакаев кезінде сатып алған еді, сол дүкенді бұл азамат ел-жұртқа тегін қайтарып берді. Тозығы жеткен бұл дүкенді көпшілік орнына айналдыру мақсатында Қостаған ауылына өз демеушілігімен көрікті мешіт салып берген Төребек Төреханов алты миллионға жуық қаражат шығарып, жөндеп берді.

Ауданымыздағы Сыра зауыт орналасқан жерге спирт және арақ-шарап өнімдерін шығаратын зауыт салу қолға алынып, ол жақын уақытта пайдалануға берілді. Бұл зауытқа иелік етуші есімі облысымызға танымал кәсіпкер Мақсұт Несіпбаев. Оның қарамағында сондай-ақ мал терісін өңдейтін үлкен цех та бар.

Меркі ауданы Қазақстан Республикасының басқа елді мекендері сияқты мәдениеті мен экономикасы өркендеген аймақтың бірі. Бүгінде ауданда 14 ауылдық, кенттік округ, 44 елді мекен бар. Онда 76 мың халық тұрады. Оның ішінде 30-дан астам ұлт өкілдері бір жағадан бас, бір жеңінен қол шығарып, қоян-қолтық өмір сүруде. Осында тұрып жатқан халықтың 70,8 пайызы қазақтар, 10,7 пайызы орыстар, 8 пайызы түріктер, 4,2 пайызы әзірбайжандар, 1,63 пайызы өзбектер, 0,50 пайызы күрдтер, 0,44 пайызы немістер, 0,20 пайызы корей, 0,05 пайызы басқа ұлттар өкілдері тұрады.

Меркі ауданы негізінен мал шарушылығы және егін шаруашылығымен айналысады. Бұл саламен 1360 агроқұрылымдар шұғылданады. Оның ішінде ірілендірілген 12 агроқұрылым бар, қалған 1348-і шаруа қожалықтары. Бұл агроқұрылымдарда бүгінгі таңда 241 682 қой-ешкі, 38 646 мүйізді ірі-қара, 11 575 жылқы, 59 түйе, 12 261 шошқа, 136 868 құс бар.

2005 жылы ауданда 4 млрд. 170 млн. ауылшаруашылық өнімдері өндірілді, оның ішінде егін шаруашылығы бойынша 2 млрд. 895 млн. теңгенің, мал шаруашылығы бойынша 1 млрд. 275 млн. теңгенің өнімі өндірілді Ірі қара малға арналған 23 мал ұрықтандыратын пункт жұмыс істейді.

2005 жылы ауданда 44077 центнер ет, 1744 мың дана жұмыртқа, 240580 центнер сүт өндірілді. Әр сиырдан сауылған сүт мөлшері 2691 келі.

Ауданда орташа есеппен жылына 50338 гектар ақ егіс орылып, 113764,0 тонна өнім жиналады, жиналған өнім әр гектарға шаққанда орта есеппен 22,6 центнерден айналады.

Сондай-ақ ауылшаруашылық тауарларын өндірушілерді қолдау мақсатында ауданда несие серіктестігі құрылған, оған «Меркі несие серіктестігі» ЖШС деген атау берілді. Серіктестіктің құрылтайшылары 41 агроқұрылымдары, жарғылық қоры 22 млн. теңге. Осы серіктестік арқылы ауылшаруашылық өнімін өндірушілер «Аграрлық несие корпорациясы» акционерлік қоғамы арқылы барлығы 30 млн. 270 мың теңге несие алды.

2003-2005 жылдар аралығында ауданда ауылшаруашылық техникаларын лизинг және тікелей келісім-шарт арқылы барлығы 25 астық комбайыны және 19 доңғалақты трактор алынды.

Өнеркәсіп өндірісі бойынша сөз ететін болсақ, аудан кәсіпорындары 2005 жылы 979,7 млн. теңгеге өнеркәсіп өнімін өндірді, 2003 жыл қорытындысымен салыстырғанда өндірілген өнеркәсіп өнімдері 256,2 млн. теңгеге артып, яғни 2003 жылмен салыстырғанда 35,4 пайызға өсіп отыр.

Электр қуатының, судың және сүт өнімдерінің өндіріс көлемдері ұлғайып, «Меркі ірімшік зауыты» ААҚ-мы өткен 2003 жылмен салыстырғанда өндіріс көлемін 59,1 пайызға, «Мекамеди-интеграция» 26,4 пайызға, «Шик-Мерке» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өндіріс көлемін 33,7 пайызға, «Меркі қант зауыты» ЖШС 39,1 пайызға өсіріп отыр.

«Меркі қант зауыты» ЖШС -гі 2005 жылы 632 млн. 519 мың теңгеге қызмет көрсетіп, 2003 жылмен салыстырғанда 177 млн. 893 мың теңге артық табыс тауып 110 мың 464 тонна қант өндірді. 2006 жылдың 1 қантарына зауытттағы жұмысшылар саны 787.

«Меркі ірімшік зауыты» АҚ-мы 2005 жылы 229 млн. 141 мың теңгенің өнімін өндіріп және де 2003 жылмен салыстырғанда 81 млн. 261 мың теңгеге артық. «Меркі ірімшік зауыты» АҚ Алматы қаласында 2005 ж. 25-26 мамыр күндері өткен Халықаралық конкурсқа қатысып, өнім сапасы жөнінен 6 алтын медаль жеңіп алды.

Т. Рысқұлов атындағы және Интернациональный елді мекеніндеріне «КазТрансГаз» АҚ бас директоры Серік Сұлтанғалиұлы Сұлтанғалиевтың «Интергаз» АҚ президенті Данияр Бірлібаевтің демеушілігімен 13 млн. теңгеден аса қаржы бөліп, аталған 2 елді мекендерге табиғи газ жүргізді. Жалпы аудан бойынша 251 шақырым газ құбыры 10 елді мекендерге тартылып, 6 512 абонентке қызмет көрсетілуде.

2005 жылы ауданда тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілердің барлық саны 2560, кәсіпкерлік саласында 13603 адам жұмыс атқарады. Шағын және орта кәсіпкерлік бойынша өндірген өнім көлемі (жұмыс, қызмет) 5 млрд. 244 млн. 792 мың теңгені құрап, аудан бюджетіне 110,1 млн. теңге түсірді. 2005 жылы ауданда спирт және арақ-шарап шығаратын зауытты жүргізу мақсатында 2 млн. 390 мың АҚШ доллар көлемінде инвестиция тартылып, неміс қондырғылары монтаждалып орнатылды, 2006 жылдың мамыр айында зауыт іске қосылып өнім шығара бастады.

Аудан көлемінде 21,03 мың шаршы метр тұрғын үйлер пайдалануға берілді, бұл 2003 жылмен салыстырғанда 3,3 есе артық (2003 ж. — 6,3 мың шаршы метр).

Мемлекеттік бюджеттің орындалуы. 2005 жылы бюджетке 479,0 млн.теңге салықтар мен басқа да міндетті төлемдер жиналып, болжам 3,4 пайызға артық орындалды. Республикалық бюджетке 118,5 млн. теңге, облыстық бюджетке — 204,3 млн. теңге, аудандық бюджетке – 156,2 млн. теңге түсті.

Ауданда 38 мектеп 48 денсаулық сақтау мекемелері, 40 мәдени ошақтары жұмыс істейді.

Ауданда жоғарда атап өткеніміздей 38 білім беру мекемесі — мектеп бар. Оның біреуі гимназия, 26 орта мектеп, екеуі негізгі мектеп, 10 бастауыш мектеп. Бұл мектептерде 2006 жылдың 1 қаңтарында 15 930 бала оқыды. Бұдан тысқары ауданымызда мектеп аралық оқу өндіріс комбинаты, М. Маметова атындағы орта мектеп жанындағы интернат, кешкі мектеп, балалар мен жасөспірімдер үміт сарайы, саз мектебі, 4 балалар бақшасы, болашақ колледжі, №9 кәсіптік мектеп жұмыс істейді. Бұл білім мекемелерінің барлығы заман талабына сай компьютерлермен жабдықталып, интернетке қосылған.

Денсаулық саласы бойынша сөз ететін болсақ ауданымызда 46 емдеу мекемелері жұмыс істейді. Олардың ішінде аудандық орталық аурухана, тубдиспансер, аудандық орталық емхана, 9 отбасылық – дәрігерлік амбулатория, 11 фельшерлік – акушерлік пунктер, 20 фельшерлік пунктер және жеке тұлғалардың иелігінде стомотологиялық орталық, бір ауылдық учаскелік аурухана, бір аудандық – санитарлық эпидемиологиялық станция жұмыс істейді. Онда 608 медицина қызметкерлері жұмыс істейді. Оның ішінде 101 жоғары білімді дәрігер, 351 орта буын медицина қызметкер, 88 кіші медециналық қызметкер жұмыс атқарады.

«2003-2005 Ауыл жылдарында» «Сұрат», «Кеңес», «Тәтті» ауылдарындағы клубтар күрделі жөндеуден өткізіліп, халыққа қызмет етуде.

Бүгінгі таңда ауданда бір аудандық кітапхана, 26 ауылдық кітапхана жұмыс істейді. Барлық кітапханаларда 220 152 кітап қоры бар. Оның ішінде қазақ тіліндегі кітаптар саны 65 987 дана.

Халықтың жадында әрдайым ірі тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғалар мәңгі сақталады. Сондай ірі тұлғалардың бірі [[Жауғаш Қырбасұлы]] батыр мен Әлібекұлы Сыпатай батыр. Бұл батырлардың ұлы ерліктері әрдайым өнеге келер ұрпаққа аңыз болып айтыла береді. Міне, осы екі батырға аудан басшылығы, жұртшылығы болып еңселі де биік ат үстіндегі ескерткіші жасалынып тұрғызылды.

Еліміздің мәдениет саласын дамытуда басты назарда тұрған мәселелердің бірі тарихи–мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру және оларды қорғау мен тарихи құндылықтарымызды жаңғырту. Осыған байланысты Меркі ауданында «Мәдени мұра 2004-2006» бағдарламасы басшылыққа алынып, Ә. Марғұлан атындағы археология институтының келісім шарты бойынша ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілді.

2004 жылы жаз айында осы институттың ғылыми қызметкерлері Қырғыз Алатауының Меркі ауданына қарасты Сандық жайлауында экспедициялық жұмыстар жүргізіп, бұрыннан осы өңірге белгілі көне түркі ғибадатханасын көріп, тағы да сол тектес үш ғибадатханың орнын тапты. Көне түркілер Аралтөбе, Белсаз, Сандық, Сұлусай, Шөлсай, Сулысай, Сүйіндік, Шайсандық, Тоғансай, Қарасай секілді тау қыраттарын әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін өткізетін орын ретінде пайдаланып келгенін анықтады.

Меркі ауылының С. Мұқанов атындағы көшесінің бойынан Х-ХІ ғасырларда жасалған қыш-құмыра мен 14 метрдей аралықта жерге төселген кірпіштер табылып, ол аудан орталығындағы мұражайға қойылды. Қазіргі таңда аудан орталығындағы базар маңында археологтар қазба жұмыстарын жүргізуде. Бұл жерден өткен ғасырлардан мирас болып қалатындай құнды дүниелер табылуда.

Аудан орталығындағы мұражай 1984 жылы мемлекеттік статусқа ие болған. Қазір онда 12 қызметкер жұмыс істейді. Мұражайда 9 зал, 8 экспозиция бар, ондағы экспонаттар саны — 11 538<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Жамбыл облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

Ижанов Зияда

2023-07-29T07:21:59Z

Coffee86:

'''Ижанов Зияда''' ([[29 наурыз]] [[1929 жылы]] туған, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Есет батыр ауылы — 2006, Алматы) — [[Қазақстан Республикасы]] Журналистер Одағының мүшесі.

Қызылорда пединститутын бітірген (1950). КСРО және [[Қазақ КСР Халық ағарту ісі]]нің озық қызметкері.

Тереңөзек ауданы «Көкпая» колхозында колхозшы (1941—1946), Гурьев (қазіргі [[Атырау]]), Маңғыстау облыстық мемлекеттік мұрағатында, Қазақстан республикасы ғылым академиясының тарих және этнология институтында, Қазақстан республикасы Президентінің мұрағатында мұрағатшы-аудармашы (1992—2004) қызметтерін атқарған. Қазан 2004 жылдан бастап [[«Ана тілі» газеті]]нде тілші, осы жылдың мамыр айынан бері [[«Өлке» баспасы]]нда жауапты редактор болып істейді.

400-ден астам мұрағаттық зерттеу мақалалары мен «Ащы сабақтар» кітабының авторы. Қазақстан республикасы ғылым академиясының тарихи және [[этнология институты]] шығарған «Қаһарлы 1916 жыл», «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда» газеттерінің 85 жылдық шежірелері, Қазақстан республикасы FA-ның тарих және этнология институты мен Қазақстан республикасы Орталық мемлекеттік мұрағаты шығарган «Әуезов және мұрағат» жинақтары мен «Махамбет энциклопедиясы», «Қызыл қоға ауданының энциклопедиясы» құрастырушылардың бірі.

Қазақстан республикасы Президенті мұрағаты шығарган «Қазақстан халық комиссарлары» деген көлемді еңбекті орыс тілінен қазақ тіліне аударған.

1941 — 1945 согыс жылдарындагы «Ұлы Отан соғысындагы ерлік еңбегі үшін» медалімен марапатталған<ref>«Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық», Алматы, «Білім» баспасы, 2005 жыл — 576 бет. ISBN 9965-09-134-X</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:29 наурызда туғандар]]
[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:Жалағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистер одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері]]

Нелли Ваккер

2023-06-29T23:09:14Z

Coffee86:

'''Нелли Ваккер''' — [[1919]] жылы 20 қазанда қазіргі [[Украина]]дағы [[Қырым облысы]], [[Симферополь ауданы]]нда туған.

1939 жылы [[Энгельс қаласы]]нда әр жылдық мүғалімдер институтын (неміс тілі мен әдебиеті бөлімшесін), 1965 жылы [[Омбы қаласы]]ндағы педагогикалық институтты тамамдаған. Мектептерде, педагогика училищесінде сабақ беріп, ұстаздық еткен. Алғашқы өлеңдері 1962 жылы «[[Правда]]» баспасының жанынан шығатын «Нойес Лебен» газетінде жарияланған. [[Неміс тілі|Неміс тілше]] қазақ және орыс ақындарының өлеңдерін аударған<ref>«Қазақ әдебиеті». Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref>.

== Шығармалары ==
* Құрбыларыма (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1969;
* Сиқырлы қарындаш (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1975;
* Мойындау. А., «Қазақстан», 1978;
* Өзіңе деген қалампыр. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы». 1983<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1919 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Нэнси Синатра

2023-03-06T12:00:12Z

Coffee86:

{{Музыкант
|Есімі = Нэнси Синатра
|Атауы = Nancy Sinatra
|Сурет = Nancy Sinatra.JPG
|Сурет тақырыбы = Нэнси Синатра — 1960 жж. сурет
|Толық аты = Nancy Sandra Sinatra
|Белсенділік жылдары = [[1961]] — осы уақыт
|Мемлекет = {{USA}}
|Мамандықтары = {{әнші|АҚШ}}, {{актриса|АҚШ}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[вокал]]
|Жанрлары = [[Поп-музыка]], [[рок-музыка]], [[кантри]], кантри-поп, дәстүрлі поп, [[джаз]]
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған = [[Фрэнк Синатра]], [[Ли Хэйзлвуд]],
|Лейблдері = [[Boots Enterprises, Inc.]], [[Reprise Records]], [[RCA Records]], [[Private Stock Records|Private Stock]], [[Elektra Records]], [[Cougar Records]], [[Buena Vista Records]], Attack Records
|Марапаттары =
|Сайты = http://nancysinatra.com
|Commons = Nancy Sinatra
|Туған күні = 08.06.1940
|Туған жері = [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]}}
'''Нэнси Сандра Синатра''' ({{lang-en|Nancy Sandra Sinatra}}, 8 маусым [[1940]] ж., [[Джерси-Сити]], [[Нью-Джерси]]) – америкалық [[әнші]], [[актриса]]. 1960 жж. танымал бола тастаған. [[Фрэнк Синатра]]ның қызы. Төрт жасқа толғанда әкесі қызына арнап «Nancy (with the Laughing Face)» атты ән жазған. 1957 жылы әкесімен бірге киноға түскен. Нэнси [[Элвис Пресли]]мен бірге «Спидвей» фильмінде және Питер Фондпен бірге «Жабайы періштелер» атты фильмдерде ойнаған. Оның біраз әндері танымал киноларда [[саундтрек]] ретінде қолданылған («James Bond», «Kill Bill»).

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар]]

Итжүзім

2020-07-02T05:26:21Z

Coffee86:

{{taxobox
|image = Bryonia dioica 004.JPG
|image_caption = [[Қосүйлі итжүзім]]
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Core eudicots]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Cucurbitales]]
|familia = [[Асқабақтар тұқымдасы|Cucurbitaceae]]
|subfamilia = [[Cucurbitoideae]]
|tribus = [[Benincaseae]]
|subtribus = [[Benincasinae]]
|genus = '''''Bryonia'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|subdivision_ranks = түрлері
|diversity = 12 түрі белгілі
|}}
'''Итжүзім''' ({{lang-la|Bryonia}}) – [[Асқабақтар тұқымдасы|асқабақ тұқымдасына]] жататын [[Көп жылдық шөптер|көп жылдық шөптесін өсімдіктер]] туысы.

Дүние жүзінде [[Орта Азияда]], [[Батыс Еуропада]] және [[Жерорта теңіз]] аймағында кездесетін 12 түрі белгілі. [[Қазақстан]]ның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарындағы [[жазық]] жерлер мен [[тау]] аңғарларында, сондай-ақ [[орман]] шеті мен [[Бұта|бұталар]] арасында өсетін 3 түрі бар. Олардың ішінде [[реликті]] түр өте сирек, тек [[Шардара|Шардара алабы]] мен [[Қызылқұм]]да ғана кездесетін [[қаражемісті итжүзім]] (В. melanocarpa) қорғауға алынып, Қазақстанның ''« [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]]'' енгізілген. Оның биіктігі 2 – 4 м. [[Тамыр]]ы жуан, [[түйнекті]], [[сабақ|сабағы]] көп бұтақты, шырмалып өседі. Етжеңді, бестармаққа бөлінген төменгі жағындағы [[жапырақ]]тары ірі болады. [[Бір үйлі өсімдіктер|Бір үйлі]], сарғыш жасыл гүлі дара жынысты. [[тұқым|Тұқымынан]] көбейеді. [[Сәуір]] – [[мамыр]] айларында гүлдеп, [[маусымда]] [[жемісі]] піседі. [[Жеміс]]і – шар тәрізді қою жасыл түсті [[жидек]]. Бұл [[Өсімдіктер|өсімдіктің]] [[тамыр]]ынан алынатын құрғақ ұнтақты [[Жануарлар|жануарлардың]] әр түрлі жарасын емдеуге қолданады. Итжүзімнің тағы бір түрі – [[сыртдән итжүзім]]інің [[тамыр]]ында улы [[брионин]], [[брейн глюкозидтері]], [[шайыр]], [[крахмал]], [[балауыз]], [[минералды тұздар]], [[органикалық қышқылдар]] болады. Оны [[халық медицинасы]]нда [[несеп]] жүргізетін, [[қақырық]] түсіретін, ауруды бәсеңдететін және [[қан]] тоқтататын [[дәрі]] ретінде пайдаланады. Тұқымында [[эфир майы]] (1,5–2,1 %) болғандықтан [[сабын]] қайнатуға қолданылады. Сондай-ақ гүлінен [[ара]]лар [[бал]] жинайды.<ref>Қазақстан Энциклопедиясы</ref>

== Галерея ==
<gallery class="center">
Сурет:Bryonia alba1pl.jpg|Ақ итжүзім
Сурет:Bryony_Berries.jpg‎|Жемістері
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Асқабақтар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Ләйлекшөп

2020-06-29T00:10:50Z

Coffee86:

{{taxobox
|name = Ләйлекшөп
|image = Cleistogenes serotina - Berlin Botanical Garden - IMG 8585.JPG
|image_caption =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Commelinids]]
|ordo = [[Poales]]
|familia = [[Астық тұқымдасы|Poaceae]]
|subfamilia = [[Panicoideae]]
|tribus = [[Paniceae]]
|genus = '''''Cleistogenes'''''
|genus_authority = Keng
|type_species_authority = (L.) Keng.
|type_species=''[[Cleistogenes serotina]]''
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 13 түрі белгілі
}}
'''Ләйлекшөп'''<ref>Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2011. Т. З. — 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т. З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> ({{lang-la|Cleistogenes}}) — [[Астық тұқымдасы|астық]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін [[өсімдік]].

== Ботаникалық сипаты ==
* Биіктігі 20-35 см.
* [[Жапырақ]]тары жіңішке [[таспа]] немесе қандауыр пішінді, кезектесіп орналасқан.
* [[Гүл]]і қос жынысты — масақ, [[гүлшоғыр]]ы сыпыртқыға топталған, аталығы 3.
* [[Маусым]]-[[шілде]] айларында гүлдейді. Ләйлекшөпті [[мал]] сүйсініп жейді.

== Өсетін жері мен таралуы ==
15 [[түр]]і — [[Еуразия]]ның [[қоңыржай белдеу]]лерінде тараған.

2 түрі — [[Қазақстан]]да [[Тобыл]], [[Есіл]] алабы, [[Алтай таулары|Алтай]], [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]] тау жүйесінде, [[Жетісу Алатауы|Жетісу]] (Жоңғар), [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Теріскей Алатау]]ларында, [[Кетпен жотасы]]нда (Ұзынқара) өседі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астық тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Балдырған

2018-01-24T16:02:14Z

Coffee86:

{{Taxobox
|name = Балдырған
|image = Cow Parsnip.jpg
|image_caption = ''Heracleum maximum''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Шатыргүлділер|Apiales]]
|familia = [[Шатыршагүлділер тұқымдасы|Apiaceae]]
|subfamilia = [[Apioideae]]
|tribus = [[Tordylieae]]
|subtribus = [[Tordyliinae]]
|genus = '''''Heracleum'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 60 түрі белгілі
|}}
'''1) Балдырған''' ({{lang-la|Heracleum}}) – [[Шатыршагүлділер тұқымдасы|шатыршагүлділер]] тұқымдасына жататын екі немесе [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық шөптесін]] [[өсімдік]]тер.

[[Қазақстан]]да [[тілік балдырған]] (H. dіssectum) және [[Сібір балдырғаны]] (H. sіbіrіcum) деген түрлері бар. Олар [[Алтай]]да, [[Тарбағатай]]да, [[Жетісу]] (Жоңғар), [[Іле]] Алатауларында, [[Кетпен]] жотасында, сондай-ақ, [[Ақтөбе]], [[Батыс]] [[Қазақстан]], [[Қостанай облысы]]ндағы ылғалды шалғындарда өседі. Биіктігі 2 м-дей. Жұмыр сабағының сырты қырлы, іші қуыс болады. Үш құлақты [[жапырақ]]тары қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлдері ақ, сары түсті, күрделі шатырша [[гүлшоғыр]]ына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. [[Жеміс]]і — сыртын түк басқан, ұзынша келген тұқымша. Балдырған — мол өнімді, қоректік заттарға бай, мал азықтық [[Өсімдіктер|өсімдік]], құрамында протеин (14 — 20%), клетчатка (11 — 14%), май (3 — 5%) және [[каротин]] (330 — 350 мг/кг) көп. Балаусасында [[қант]] көп (20 — 30%-тей) болғандықтан, таза күйінде немесе шала сүрленетін өсімдіктермен қосып, сапалы сүрлем дайындалады. Сабағы, жас өркендері тағамға пайдаланылады. [[Тамыр]]ы мен [[жапырақ|жапырағын]] [[медицина]]да, ал жемісінен алынатын [[эфир]] майы [[парфюмерия]] өнеркәсібінде қолданылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Шатыршагүлділер]]
[[Санат:Өнер]]

Айналайын

2018-01-01T02:24:13Z

Coffee86:

“'''Айналайын'''” — өнерлі балалардың халықаралық фестивалі.

Ұйымдастырушы — “[[Бөбек қоры| Бөбек]]” балалар қоры. Алғаш рет [[1996]] жылы 1-3 [[қазан]]да [[Алматы | Алматыда]] өтті. Қазақстанның барлық облыстарынан, шет елдерден жүздеген балауса таланттар жиналды. Фестиваль аясында Алматыдағы “Достық” үйінде [[БҰҰ | БҰҰ-ның]] [[ЮНИСЕФ]] бөлімшесі және “Бөбек” қорының бастамасымен “Балалар құқы туралы конвенцияны жүзеге асыру” атты тақырыпта халықаралық дөңгелек үстел өткізілді. Онда [[Қазақстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] өкілдері балалар өмірінің көкейкесті мәселелері туралы сөз қозғады. Өнерпаз балалардың әлемнің өнер шеберлерімен кездесуі ұйымдастырылды.
<br>Екінші фестиваль “Айналайын — Ертіс — 97” деген атпен [[Павлодар]] қаласында өтті. “Бөбек” балалар қоры “Балалар өмірін қорғайық” деген тақырыпта дөңгелек үстел ұйымдастырды. Бұған 600-ден астам өнерпаздар, Павлодар облысының өзінен 1000-ға тарта өрендер қатысты. [[Мәскеу]] ([[Ресей]]) облысының, [[Болгария | Болгарияның]] фольклорлық, Қырғызстанның вокалды-хореографиялық ансамбльдерінің өнері көпшілікті сүйсінтті. Сондай-ақ балалар баспасөзі, радио-теледидары мен киносы орталығынан қатысқан 12 жас журналист белсенділіктерімен көзге түсті. Алғаш рет поэзия, мәнерлеп оқу секциясы жұмыс істеді. Фестивальге қатысушыларға республикалық “Бөбек” қорынан сыйлықтар тапсырылды. Фестиваль жылына бір рет өткізіліп тұрады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Сілтемелер==
<references/>
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]