https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=BolatkhanAkberen 2026-07-03T03:45:13Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A6%D0%B7%D1%8D%D0%BD_%D0%A6%D0%B8%D0%BD%D1%85%D1%83%D0%BD 2023-05-08T03:45:21Z

<p>BolatkhanAkberen: Жаңа ақпарат қрсу,сілтеме қосу</p> <hr /> <div>{{Infobox President | name='''Zeng Qinghong''' &lt;br&gt; 曾庆红<br /> |image =<br /> |nationality=[[People's Republic of China|Chinese]]<br /> |order=7th [[Vice President of the People's Republic of China]]<br /> |term_start=Наурыздың 15, 2003<br /> |term_end=Наурыздың 15, 2008<br /> |predecessor=[[Hu Jintao]]<br /> |successor=[[Xi Jinping]]<br /> |birth_date={{birth-date|1939}} <br /> |birth_place=[[Ji'an]], [[Jiangxi]], [[China]]<br /> |death_date=<br /> |death_place=<br /> |spouse=[[Wang Fengqing]]<br /> |party=[[Communist Party of China]]<br /> }}'''Цзэн Цинхун'''&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; - [[2003]]-[[2008]] жылдары [[ҚХР]] Төрағасының орынбасары.<br /> == Өмірі ==<br /> [[1939]] жылы Цзянси провинция­сында туған, 24 жасында [[Бейжің]] өнеркәсіп инсти­тутының автоматтық бақылау факультетін бітірген соң 16 жыл [[Қытай|ҚХР]] Халық азаттық армиясында түрлі лауазымдарда қызмет атқарды. [[1979]] жылдан [[1983]] жылға дейін Цзэн Цинхун Мемлекеттік жоспарлау комитетінде, Мұнай өнеркәсібі министрлігінде түрлі қызметтер атқарады. [[1984]] жылы ол партия­лық жұмысқа ауысып, ҚКП Шанхай қалалық комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, содан кейін бөлім меңгерушісі болады, көп кешікпей бюро мүшесі және жауапты хатшы болып тағайындалады. [[1993]] жылы [[Бейжің|Бейжіңге]] оралып, ҚКП Орталық комитетінде Кеңсе бастығы, Орталық комитетке тікелей бағынатын Мекемелер істері жөніндегі жұмысшы комитетінің хатшысы болып істейді. Ал [[1997]] жылы Цзэн Цинхун ҚКП ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат, ҚКП ОК Хатшылығының мүшесі болады.<br /> <br /> *[[1999]] жылы оның соңғы екі лауазымына [[ҚКП]] Орталық комитетінің ұйымдастыру жұмыстары жөніндегі бөлімінің меңгерушісі лауазымы қосылады. [[2002]] жылы ол ҚКП ОК Саяси бюросы Тұрақты комитетінің мүшесі, сондай-ақ ҚКП Орталық комитетінің мүшесі болып сайланады. <br /> *[[2003]] жылғы наурыздан бастап – ҚХР Төрағасының орынбасары<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D1%83_%D0%A8%D0%B8 2023-05-07T15:07:27Z

<p>BolatkhanAkberen: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */</p> <hr /> <div>[[File:Hu Shih 1960 color.jpg|thumb]]<br /> <br /> '''Ху Ши''' – қытайдың белгілі ойшылдарының бірі, XX ғасырдың [[философ]]ы, [[Джон Дьюи|Джон Дьюдің]] шәкірті және ізін жалғастырушы. 1891 жылы 17 желтоқсанда [[Шанхай]]да дүниеге келген. АҚШ-тағы Корнель университетінде оқып келген соң, Бейжің университетінде дәріс берген. 4 мамыр қозғалысының белсендісі. [[1938 жыл|1938]]-[[1941 жыл|1941]] жылдары Қытайдың АҚШ-тағы елшісі; [[1946 жыл|1946]]-[[1948 жыл|1948]] жылдары Бейжің университетінің ректоры; [[1958 жыл|1958]] жылдан өмірінің соңына дейін Тайваньдағы Academia Sinica-ның президенті болған. Ху Ши «Свободный Китай» журналының бас редакторы болып қызмет атқарып жүрген кезде журнал [[Чан Кайши]]дің сынынан соң жабылып қалады. [[1962 жыл|1962]] жылы 24 ақпанда 70 жасында қайтыс болған.&lt;ref&gt;Чжан Жу-синь. Критика прагматистской философии Ху Ши / Пер. с кит. Э. В. Никогосова. М.: Изд-во иностранной литературы, 1958. - 108 с.&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 2023-05-07T14:52:49Z

<p>BolatkhanAkberen: Қателерді түзеу,сілтемелер қосу</p> <hr /> <div>'''Флориан Витольд Знанецкий''' (15.11.[[1882]], Свентники, [[Польша]] - 23.3.[[1958]], Урбана АҚШ) - әлеуметтанушы. [[Польша]]дағы әлеуметтік институттың ([[1921]]) және &quot;Przeglad socjologiczny&quot; ([[1930]]) журналдың негізін қалаушы. Знанецкий эмпирикалық социологияның негізін қалаушылардың бірі. Ол тұңғыш рет нақты материалдар жеке құжаттар, өмірбаяндар, интервью, сауалнамалар, бақылаулар негізінде толық талдау өткізіп, сандық нәтижелерін ол Томаспен бірлесіп жазған &quot;Еуропа мен Америкадағы поляк шаруасы&quot; ([[1818]]-[[1920]]) деген негізгі еңбегінде баяндады. Жеке құжаттарын зерттеу процесінде Знанецкий шаруалар хаттарын қарастырып, Польша эмиграциялық ұйымдарының он мың данадан астам газеттерін талдаған. Знанецкий аталған бес томдық еңбегінде материалдарды іріктеу, орналастыру жүйесі арқылы индивид психикасының, оның көзқарастарының рөлін сондай-ақ әлеуметтік ортаның өзгеруімен байланысты олардың эволюциянын дәлелдеді. Знанецкий әлеуметтік іс-әрекет теориясының негізін қалаушылардың бірі. Ол қоғамды кіші жүйелерден тұратын мәдени жүйе деп қараған. Әлеуметтік жүйелерді ол төрт шағын жүйелерге бөлген. Олар: әрекет, қатынас, тұғалар және топтар. Знанецкий әр индивдке балалық және жастық шақты қалыптасып , өмірдегі экономикалық, әлеуметтік және ғұмыры бйында сақталып қалатын тұрақты әлеуметтік мінез-құлық үлгісінің тән екендігін көрсетеді. Осылайша түп негізінде тұрақтылық индивидуум ұмтылысындағы өзгермеушілік жататын &quot;әлеуметтік мінез-құлықтың тұрақты үлгісі&quot; тұжырымдамасы жасалды. Бұл &quot;әлеуметтік мінез-құлықтың тұрақты бейнесі&quot; тұжырымдамасы [[АҚШ]]-та [[қылмыс]], [[нашақорлық]], ішімдікке салыну сияқты құбылыстарды түсіндіру үшін кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2023-03-17T03:32:53Z

<p>BolatkhanAkberen: Қателерді түзеу,сілтеме жасау</p> <hr /> <div>'''Қалың мал''' - қазақтың бұрыннан келе жатқан [[Салт-дәстүр|салт дәстүрінің]] бірі. «Мен ат тон айыбымен қалың мал қайтартпақшы болдым ғой» (С.Көбеев). Құда түсу рәсімі келісілген соң дала заңы бойынша күйеу жағы «қалың мал» төлеуге тиіс. Бұл қазақ, қазақ болғалы бұлжымаған ежелгі [[дәстүр]]. Оның мөлшері құдалардың дәрежесі мен дәулетіне, сонымен бірге салауаттарына да байланысты екі жақ келісе отырып шешеді. Негізінен қыз алатын, яғни Қалың беретін жақты қинамайды. Жігіт жақ қалың берсе, қыз жақ кит кидіретін болған және қыз жасауын береді. Осылайша екі жастың отауын тігіп, шаңырағына керекті заттарды толықтап беретін болған. Қазақта: &quot;теңін тапса тегін бер&quot; - деген осыдан шықса керек. Деседе &quot;қалыңсыз қыз болсада, кәдесіз қыз болмайды&quot; - деп ата салттан аттамауды да дәріптеп отырған. Мұнда қалың малға [[Сүтақы кәдесі|сүтақы да]] кіреді.<br /> <br /> «Бұрынғы кедейлер арасындағы қалың мал мөлшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес жүз, мың жылқыға дейін жеткен. [[Би (тұлға)|Би]] мен [[Бай (ауқатты)|байлар]], [[хан]] мен [[Төре|төрелер]] арасында қалың мал үстіне «[[бес жақсы]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын бес түйеге қосып бір «жетім қыз (күң), «аяқ жақсы» деп беретін үш түйеге қоса бір «еркек жетім» (құл) бергендігі кейбір деректер арқылы белгілі. Қалың малдың «қырық жеті», «отыз жетінің бүтіні», «отыз жеті», «отыз жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», «жиырма жеті», «он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты түрлері болған. Мұның сыртында той мал, сүт ақы, күйеу апаратын ілу, өлі тірі апаратын, тағы басқа көптеген бағалы кәде, жоралар да болады. Бұған кеңес үкіметі кезінде «қызды малға сату» деп қара күйе жағылып келді. Ал шындығында қыздың жасауы «қалың мал» мөлшерінен кем болмаған. Демек, бұрынғы дала заңында бұл ескерілген сияқты. <br /> Әрине «қалың мал» [[Құда|құдалардың]] дәулетіне байланысты болған. Бұл істе әркім өз шама шарқына қарай белгілеген. Бұрынғы заманда «қалың мал» байлық пен мырзалықтың дәрежесін әйгілейтін көріністің айғағы болғаны шындық. ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде [[Кіші жүз|Кіші жүзде]] Байсақал мен [[Орта жүз|Орта жүзде]] Сапақ құда болған. Сонда Байсақалдың қызының «қалың малы» бес жүз жылқы болған. Үш жүз жылқы қара малы, жүз жылқы үйге кіргізер, жүз жылқы той малына кетіпті (М.Ж.Көпеев).&lt;ref&gt;Ел аузынан&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дәстүрлі қалыңмал түрлері ==<br /> # '''Бас жақсы:''' түзу мылтық, берік сауыт, жақсы сырт киім, қашса құтылатын, қуса жететін бір сәйгүлік және малдығы артық бір түйе немесе олардың орнына бес ірі қарадан 20 жылқы берілген.<br /> # '''Қара мал:''' қалың малдың ең өзекті бөлімі ірі қара саны бір жиырма, бес жиырмаға дейін (21-25 жылқы) барған.<br /> # '''Той малы:''' қыз ұзату тойына сойысқа апарылатын мал, жыртыс және қалыңдық жасауының шығыны. Той малы 20-70 бас жылқыға дейін жеткен.<br /> # '''Сүт ақы:''' қалыңдықтың анасына берілетін 1-7 түйе. Қыз әкесінің ата күшіне төленетін ақы.<br /> # '''Жігіт түйе:''' бұған 2 түйе және міндетті түрде жақсы сырт киім мен ер-тұрман беріледі.<br /> # '''Ілу:''' қызын тәрбиелегені үшін ұрын барғанда берілген кәде. Егер ілуге көп қаражат жұмсалса, тиісінше қара мал саны азайтылған.<br /> # '''Дөңгелек қалың:''' он шақты қарадан аспаған (кедейлер ортасында жүрген).<br /> # '''Балама қалың:''' 10-15 ұсақ мал орнына бір тәуір жылқы берілген.<br /> # '''Олқы қалың:''' 37 ірі қара - әйелі өліп, балдызын алғанда төленген.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt; <br /> <br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 2023-03-17T03:28:33Z

<p>BolatkhanAkberen: Қате сілетемелерді өзгерту</p> <hr /> <div>'''Қыз ұзату'''- ертеден келе жатқан екі елдің арасындағы байланыс болар ер адам мен әйел адамның ағайын мен халықтың алдында [[бата]] алып, [[Отау көтеру|отау]] құруға бастау болар [[салт-дәстүр]]. <br /> <br /> <br /> Қыз ұзату дәстүрі осы сөйлеммен шектелмейді. Қыз баланы болашақ жарына аттандыру үшін, бірнеше міндеттелген делік ұғымдар мен сатыдан тұрады. Атап өтсек:<br /> * [[Қалың мал]] – қыз баланы «ақысына беру» құны;<br /> * [[Қыз танысу]]: қыз баланың туыстарынан, әдетте [[жеңге]]сі немесе жақын туысы, қыз аттанып отырғалы елдің жағдайы мен тұрмыс-тіршілігін көріп, таныс болады. Бұл – қызды ұзатар алдында болады.<br /> * [[Той малы]] – [[күйеу]] бала жақтан келгендер алып келетін, келешек отау тігу тойында сойылатын мал. Оған қоса бағалы [[мата]] секілді қосымша сыйлықтар беріледі. <br /> * [[Сүтақы кәдесі|Сүтақы кәдес]]&lt;nowiki/&gt;і- қыздың анасынан арналып берілетін ерекше сый-тарту.<br /> <br /> [[Мұсылман]] қауымына ер мен әйелдің жақындасу шегі [[неке]]мен басталады деп есептеледі. Қыз баланы аттындыра отырып, қыз елінде [[молда]] екі жастың [[Неке|некесін]] қияды.<br /> <br /> Құрсағында болғанда асыға күтіп, дүниеге келгелі көзінің қарашығында қорғаған әр анаға қай баласын болмасын жат елге, жат жерге жіберу бауыр етін қажамай қоймас. [[Сәукеле]] таққан, қияр-қимас қарасымен алаңдап тұрған, жүрегінде жас сәби қыз баланы анасы қоштасу әнімен - [[сыңсу]]мен шығарып салады. <br /> <br /> Ұзатылған қыз баланың тұрмыс-тіршілігіне керекті көрпе-төсек пен киім-кешектерін, [[кілем]] және [[Әшекей|әшекей бұйымдарын]], т.б. жасап, өзімен бірге аттандырып жіберу қыздың ата-анасының міндет делік ісі болатын.<br /> Қазақтың [[Салт-дәстүр|салты-дәстүрі]] мұсылмандық өмір әдемілігін сипаттайды. Соған орай әр заттың өз орнымен болғаны қазақтың мықтылығы мен үлгілі жарқын болшақты қамтамасыз ететіндей.&lt;ref&gt;[http://koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/kyz-uzatu/ қыз ұзату]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2023-03-03T12:31:30Z

<p>BolatkhanAkberen: Сілтеме жасау</p> <hr /> <div>'''Головко Андрей Вячеславович''' (31.01.1980, [[Павлодар]] обл) ХДСШ-і (2003), республикасының бірнеше мәрте, V [[Азия ойындары]]ның (2002, Амори профектурасы, Жап.) (10 км. Классикалық тәсіл) чемпионы. 2002 ж. [[Солт- Лейк-Сити]]дегі ([[АҚШ]]) қысқы О.о-дарға қатысты. XXI Бүкіл дүниежүзілік [[универсиада]]да (2003) [[күміс]] және [[қола]] медальдарға ие болды.<br /> <br /> &lt;ref&gt;Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;. ISBN 9965-822-57-3 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{stub}}<br /> [[Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар]]<br /> [[Санат:Қазақстан шаңғышылары]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD 2023-03-03T12:26:09Z

<p>BolatkhanAkberen: қателіктерді түзеу,сілтеме жасау</p> <hr /> <div>'''Сен-Симон'''(Saіnt-Sіmon) '''Клод Анри де Рувруа''' (17.10. 1760, [[Париж]] — 19.5.1825, сонда) — француз ойшылы, социолог, [[социалист-утапист]]. Ол қоғам дамуында “индустрия” (адамдардың экономикалық іс-әрекеті) және оған сәйкес меншіктің формасы мен таптар шешуші рөл атқарады деп білді. Қоғамдық прогрестің негізі — ғылыми білімнен, [[техника]]лық<br /> жетістіктерден, индустриядан және осы салаларда прогресті<br /> жүзеге асыратын адамдардан көрініс тапқан ақыл-ойда. Сен-Симон ілімі бойынша, әрбір қоғамдық құрылыс өзінің идеялары мен үстемдік еткен меншіктің формасын мейлінше дамытады, ақырында, оның жасампаз дәуірі бітіп, [[дағдарыс]], [[тоқырау]], [[Күйреу, апатқа ұшырау|күйреу]] кезеңі басталып, бұл [[процесс]] бұрынғыдан жоғары сатыдағы жаңа қоғамдық құрылысты орнатумен тынады дейді. Сөйтіп Сен-Симон өзінің социалдық жүйесінде қоғамдық құбылыстарды белгілі бір заңдылықпен дамитын біртұтас организмнің кейбір қырлары деп түсіндірді. Дүние жүзі тарихын Сен-Симонның бейнелеуіндегі көрінісі, адамзаттың төменгі сатыдан жоғарыға өрлеу формасындағы дамуы — діни, метафизалық және ғылыми парасаттылық кезеңдермен сипатталады. Осы тарихи-филос. тұжырымдама Сен-Симонның ізгі қоғам құру жөніндегі утопиялық жобасының арқауы болды. Мұндай ізгі қоғам құру үшін өнеркәсіп пен а. ш-н өркендетіп, тоғышарлықты (паразитизм) жою керек дейді. Сен-Симон көзқарастары [[Франция]], [[Германия]], [[Италия]], т.б. елдердің қоғамдық ойына айтарлықтай ықпал етті.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Философия]]<br /> <br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:17 қазанда туғандар]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2023-03-03T09:39:35Z

<p>BolatkhanAkberen: Қате түзедім</p> <hr /> <div>'''Оразбек Серікбаев''' ([[1962]] жылы дүниеге келген) - суретші.<br /> <br /> Қондырғылы кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол ''«Қараңғы түнде тау қалғып»'' ([[1991]], кенеп, майлы бояу, [[Абай]]дың [[Семей]]дегі мемлекеттік әдеби-мемориал. қорық-музейінің қоры) суретін салған.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%B7 2023-01-03T09:03:14Z

<p>BolatkhanAkberen: </p> <hr /> <div>{{Музыкалық аспап|Аты=Дауылпаз|Басқаша аты=Dauylpaz|Суреті=Dauylpaz 1 (little).jpg|Сурет тақырыбы=аспап ПМУ мұражай кешенінде сақталған. Торайғырова.|Жіктелуі=[[Қазақтың саз аспаптары]],[[ұрмалы музыкалық аспап]]|Туыстас аспаптары=[[барабан]]}}<br /> '''Дауылпаз''' — қазақтың ұрып ойналатын көне [[Музыкалық аспаптар|саз аспабы]]. Ертеректе бұл музыкалық аспап соғыс құралы ретінде айбар беріп, қыр көрсету үшін қолданған. Бертін келе дауылпазды [[аңшылық]] пен [[құсбегілік]]ке де пайдаланатын болған. Оның жасалу әдісі күрделі. Дауылпаздың шапаты - өзегі алынған сырты жұмыр бітеу ағаштан ойып жасалған. Беті әбден иленіп, кеңкей шыңылтыр терімен қапталады. Жайға байлап немесе мойынға, иыққа іліп алып жүруге арналған аспалы бауы мен ұрып ойнайтын шағын таяқшасы болады. Дауылпаздың шанағының сыртын мүйізбен, түрлі тастармен, [[Ою-өрнек|ою-өрнекпен]] безендіріп, сәндел жасайды. <br /> <br /> Дауылпаз – дара аспап<br /> Шеті мен шегі, ұшы-қиыры пейіліндей кең қазағымның даласы тек мал мен егін шаруашылығы үшін ғана қолайлы болып қоймаған. Асқақ тауының бөктері мен сыңғыр күлкілі арудай мөлдір бұлақтарының етегінде әлемді мойындатар тамаша туындылар дүниеге келді. Оны да жасап шыққан – хат танымайтын, бірақ «өмір» мектебінің үздік оқушылары болған – қазақтар. Сахаралы сайын даламызда дүниеге келген аспаптың бірі – қазақтың қоңыр даусындай, арыстанның айбаты сыяр – дауылпаз аспабы. <br /> <br /> Дауылпаз – өзінің аты айтып тұрғандай үні дауылды, күркіремелі. Оны дара аспап деуімнің себебі: дауылпаздың үніндей аспаптар кемшін. Дауылпазды алғаш көшпелі қауымның өкілдері, яғни малшы-бақташылар төрт түлікті, аң-құстарды, жан-жануарларды үркіту мақсатында пайдаланған. Өздерінің үні жетпеген жерді дауылпаз жалғап отырған. Кейін дауылпаз халық арасына тарап, ханның қол астына дейін жетеді. Дауылпазды соғу арқылы хан әскерін бір ортаға жинап немесе шақырған. Үкім немесе бір шешім шығарса да дауылпаздың үнімен қорытындылаған. Бертін келе, дауылпазды ем-домның көзі ретінде қолданған. Бақсы-балгерлер дауылпазды ұрып өздерінің көзге көрінбес жындарын шақырған. Сол арқылы дертіне шипа іздеп келген адамдарды ауруынан айықтырған. Дауылпаз – тек музыкалық аспап қана болмаған, оның атқарған маңызды қызметтері өте көп екенін осыдан-ақ біле аламыз. Ол бірден музыкалық мұраның бір бөлшегі ретінде дүниеге келе салмаған. Қайта музыканың қажетіне соңында барып жараған секілді. Кейін ел ішіндегі өнерлілердің қолынан түспей хан сарайында болсын, халық арасында болсын дауылпаздың үнімен өнерлерін паш еткен.<br /> <br /> Дауылпаз – қазақ ұрмалы аспаптарының қатарына кіреді. Оны ұрып қана қолданғандықтан, кез келген күшке шыдас беру үшін тұрпаты қатты үйеңкі, қарағай, қайың секілді ағаштардан тұтас ойып жасаған. Дауылпаздың көлемі әрқалай болғанмен, оның жасалуы оңай шаруа емес. Біріншіден, ол жасалатын ағаштың тұлғасы да берік. Оның жарылып кетпес үшін өте ыждағатты шыдамдылық пен асқан шеберлікті талап еткен. Дауылпаздың ойылған бетіне әбден илеуі қанған теріні бекітеді. Салмағы қолға түспес үшін оған мойынға асып жүру үшін бау тағылып және дауысы анық әрі нық шығу үшін арнайы ұратын таяқ жасайды. Дауылпазды қолдануына қарай түрліше безендіреді. Хан сарайындағы дауылпаздар түрлі зергерлік әшекейлер мен алтын, асыл тастармен әдіптеледі. Дауылпазды пайдаланатын ортасына байланысты көлемін де әрқалай қылып жасайды. Ханның соғыс үшін қолданатын дауылпазы адам көтере алмас ауыр әрі өте үлкен болған. Оны орданың ортасына қойып, жанына дауылпазшыны сайлаған. Дауылпазды қарапайым адамдар жасай алмаған. Оны қыр-сырына қанық шеберлер ғана жасап шығарған. Дауылпазды ұлттық ойындарымыз «[[қыз қуу]]», «[[арқан тарту]]», «[[қазақша күрес]]» т.б. ойындарымыздың басталғаны мен аяқталғанын аңғарту үшін де дабыл орнына пайдаланған. Дауылпаздың қазіргі жасаулы қолданылып жүрген түрі – оның түпнұсқасынан әлдеқайда өзгерек. Бірақ қалпына келтіріліп, дамытылып жасалған нұсқасына да қуанамыз. Мүлдем жоғалып кеткенде қайтер едік?... <br /> Дауылпаздың қайта халқымен қауышуына ерекше еңбек сіңірген жандарды ауызға алмай кету – күнәнің үлкені шығар. Алғаш дауылпазды қазақ халқының ұлттық оркестрінің қатарына енгізіп, өнерін елге көрсеткен – [[Ахмет Жұбанов]] болатын. Дауылпаздың дамытылған, байытылған нұсқасын шебер Д. Шоқпарұлы жасап шығарған. Дауылпаз аспабына белгілі қолөнер шебері Қ.Қасымов пен танымал дирижер Ш.Қажығалиевтердің де еңбектері ұшан-теңіз.<br /> <br /> Дауылпаз тек [[қазақ халқы]]нда ғана кездеспейді. Түбі бір түркі жұртында, оның ішінде [[өзбек]] пен [[қырғыз]] ағайындарымызда тұрқы дауылпазға келетін музыкалық мұралары бар. Атаулары да қазақтың дауылпазына ұқсайды. Өзбектерде «тәбльбасс» делінсе, қырғыздарда «доолбас» деп аталады.<br /> <br /> Қазір дауылпаздың '''екі түрі''' белгілі. <br /> *Оның бірі - [[этнография]]лық сипаттамасы бойынша қалпына келтірілген түрі. <br /> *Екіншісі - үлкен оркестрлер үшін жетілдіріп жасалған үлгісі. Ол 1933 - 34 ж. ш-да белгілі қолөнер шебері [[Қасымов Құлжабай Әбдіхалықұлы|Қ.Қасымов]], коми. [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А.Жұбанов]], дирижер Ш.Қажығалиевтердің ұсыныстары бойынша жасалды. Жетілдірілген дауылпаздың жан-жағында терісін босатып не керіл тұратын, дыбысын жоғарылату немесе төмендету үшін жасалған арнаулы құлақтары бар. Ежелгі дауылпазда бұл бөлшектер болмаған. Аспаптың осы екі түрлі үлгі-нүсқасы да қазір [[халық]] аспаптар [[ансамбль]] оркестрлерінде қолданып жүр. Дауылпаздың бірнеше көне нұсқасы [[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы]]нда сақтаулы. Оның әлденеше үлгісін шебер Д.Шоқпарұлы жасады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> {{Қазақтың саз аспаптары}}<br /> [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]</div>

BolatkhanAkberen https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_(%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF) 2023-01-03T07:14:55Z

<p>BolatkhanAkberen: </p> <hr /> <div>{{Музыкалық аспап<br /> |Аты = Жетіген<br /> |Басқаша аты = <br /> |Суреті = Zhetygen.jpg<br /> |Сурет тақырыбы = <br /> |Жіктелуі = шекті аспап<br /> |Диапазоны = <br /> |Диапазон атауы = <br /> |Туыстас аспаптары = [[Гусли]]<br /> |Музыканттар = <br /> |Шығарушылар = <br /> |Мақалалар = <br /> |Дыбысы = <br /> |Ортаққор = <br /> }}<br /> '''Жетіген''' - [[қазақ]] халқының көп ішекті шертпелі аспабы. Жалпы тұрқы ұзынша, [[жәшік]] тектес етіп жасалады. Бетіне жұқа тақтайдан [[қақпақ]] жабылып, [[үн]] беретін ойықтары салынады.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Жетіген — жасалуы да, ойналу әдіс-тәсілі де өте күрделі аспап. Ертеректе ел арасында сақталған көне жетігеннің ішегі аттың қылынан тағылып, тиектің орнына [[асық]]тар пайдаланылатын болған. Аспаптың құлақ күйі осы асықтарды әрлі-берлі жылжыту арқылы келтірілген. Ішек сандары жетеу болғандықтан, аспап Жетіген аталған.<br /> <br /> 18 ғасырда қазақ даласын аралаған [[саяхатшы]]-[[этнограф]]тар [[Лепехин Иван Иванович|И.Лепехин]], [[Иоганн Готлиб Георги|И.Георги]], т.б. екі ішекті [[домбыра]]дан басқа көп ішекті аспаптардың да болғандығын жазады. Ал саяхатшы А.С. Паллас 1786 жылғы қазақ даласын аралаған сапарында осы күнгі жетігеннің көне түрін кездестірген. “Бұл аспап шыршадан жасалған шағын ғана жәшік, оның түбі ғана бар. Оған ішектер ешбір құлақсыз керілген. Бұл аспапты құлақ күйіне келтіру үшін әрбір ішектің астына кішкене тиек — қойдың асықтары қойылады. Музыкант ішектің ұзын жағын сол қолымен тартады да, оң қолымен дишкантта ойнайды”, — деп жазған. Этнограф-саяхатшылардың осы секілді жазбаларына қарағанда, Жетіген аспабы қазақ халқы арасында 19 ғ-дың ортасына дейін сақталып, бертін келе жоғалып кеткен. Осы этнографиялық сипаттамалар бойынша қалпына келтірілген немесе жетілдіріліп жасалған жетігеннің алғашқы үлгісі өмірге қайта келіп, өнеріміз бен аспаптық музыкамызда орын ала бастады. 1817 жылғы “[[Сибирский вестник]]” журналында жазылған анықтама бойынша белгілі шебер [[Оразғазы Бейсенбекұлы]] 1966 ж. Жетіген аспабының алғашқы нұсқасын қалпына келтіріп жасап шықты. Бұл алғашқы үлгінің дыбыс ауқымы бір жарым октава болып, 13 ішек тағылып жасалды. Оның ұзындығы 1060 мм, шанақ ені 250 мм болып, бетіне екі-үш жерден тиектер қойылып жасалды.<br /> <br /> Жетігеннің [[нота]]лық жүйесін анықтаған ғалым-зерттеуші Б.Сарыбаев болды. Жетіген аспабына байланысты оны ертеде жеті ұлынан айырылған күйші-өнерпаз жасап, “Жетігеннің жеті күйін” шығарыпты дейтін аңыз бар. Аспаптық-фольклорлық музыкамызда ерекше орын алатын бұл аспап 1970 жылдан бері Т.Сарыбаев, Е.Құсайынов, С.Мерекеев, т.б. музыкашылардың орындауында жаңаша сипатқа ие болды. Жетіген аспабының қазіргі шеберлер жасаған үлгісінің дыбыс ауқымы 2 — 2,5 [[октава]]ға дейін жеткізілді. Қазақ халық музыка аспаптары мұражайында жетіген аспабының этнографиялық сипаттамалар бойынша жасалған көне үлгісі мен жетілдірілген үлгілері сақталған. Оларды О. Бейсенбекұлы, Н. Әбдірахманов, Д. Шоқпарұлы, С. Ділманов секілді аспапшы шеберлер жасап шықты. Аспап “ Сазген”, “Мұрагер”, “Адырна”, “Отырар сазы”, т.б. белгілі өнер ұжымдарында ойналып келеді.<br /> <br /> Жетіген аспабы түркі тілдес халықтардың барлығында да бар және өз тілдік атауларымен аталады. Мысалы, [[татарлар]] — “етиган”, [[тывалықтар]] — “жадықан”, [[хақастар]] — “шатқан” деп атап, музыкалық аспаптарымыздың да этникалық шығу, пайда болу негізінің ұқсас, тектес екендігін байқатады.<br /> <br /> == Жетіген сөзінің пайда болуы ==<br /> «Жетіген» деген атау тегінде екі сөзден құралса керек: жеті және ән. Яғни, мұны әндетуші немесе күй шертуші жеті ішек десе де болғандай. Өйткені түркі тілдерінде мынадай музыкалық терминдер бар: аган — өлең, әуен; ган-ни — жырға қосу; ганани — ән, шумақ; таган — ән салу.<br /> <br /> Татар және ұйғыр тілінде — ахан, өзбекше аханг. Бұл сөздердің мәні де сол — ән, әуен. Қазақ тілінде бұл сөздерді дыбыстағанда, бәлкім, «аһан», «аган» дегенді «ән» деп кеткен болу керек.»<br /> <br /> Профессор [[Құдайберген Жұбанов]] бүл жайында былай деп жазған еді: <br /> {{Start citation }}<br /> «Тегінде, «ән» парсының «оһаник» деген сөзінен шықса керек.<br /> {{End citation}}<br /> <br /> == Жетіген даму тарихы ==<br /> [[Шертпелі аспаптар]]дың ең көне түрінің даму тарихы бізге күні бүгінге дейін белгісіз. Сондықтан бүл саланы зерттеушілер бар болғаны әр түрлі болжаулар айтумен ғана шектелулері мүмкін. Әр түрлі халық аспаптарының дамуында кейбір орталық заңдылықтар бар дедік. Осындай аспаптар жетілдірілген сайын ондағы ішектер саны бірте-бірте көбейе берген. Аспаптар тұтас [[ағаш]]тан ойып жасалған, шанақтары әдетте көн терімен қапталған, кейбір этнографиялық еңбектерде шанағы ашық қалдырылған аспаптар жайында да сөз болады. Қарапайым аспаптарда құлақ болмаған, сондықтан ішектерді қолмен керіп байлаған. Күйге келтіру үшін тиек орнына қойылған асықты жылжытатын болған. Музыканттардың орындаушылық шеберліктері артқан сайын шертпелі аспаптардың түрі өзгеріске ұшырап, жетіле түсіп отырған. Мойын жасалып, байланатын [[перне]]лер саны артқан сайын мұндай аспапта ойнау техникасы едәуір байи түскен.<br /> <br /> Өз еңбектерінде XVIII ғасырдың ғалымдары үш ішекті домбыраны қалай тартатындары жайлы көргендерін жазады және осыған орай садак, түріндегі шертпелі көне аспаптан қылқобыздың пайда болуы мүмкін дегенді айтады.<br /> <br /> Мысалы, XVIII ғасырдағы саяхатшылар [[Лепехин Иван Иванович|И. Лепехин]], [[Паллас|П. Паллас]], [[Георги Иоганн Готлиб|И. Георги]] және [[Рычков Петр Иванович|П. Рычков]] өздерінің жазбаларында түркі халықтары арасында тараған шертіп ойналатын көп ішекті көне аспап жайында жиі-жиі ауызға алады. Олар бұл аспапты көбінесе Сібірдің батыс бөлігін мекендеуші тұрғындар арасынан кездестірген. Осы аспаптардың құрылысын суреттеп жаза отырып, ғалымдар оның гуслиге, арфаға және лютняға ұқсайтындығын айтқан, сол себепті өз еңбектерінде оны «гусли», «жатқызылған арфа» деп атайды. Соңғы атаудың тағылу себебі, аспапты ойнаған кезде көлденеңдете ұстау керек. Зерттеушілердің барлық еңбектерінде жеті ішекті көне аспап —жетіген жайлы баяндалады. Бірақ әр этнограф оны өзінше атаған, мысалы, «етиге», «етиган», «ятага», «елтаға», «джатыган» дейді, солай бола тұра, түркі тілінің, келтірілген сөздерінде ортақ түбір бар екенін байқау қиын емес.<br /> <br /> Саяхатшылар көп жайларда қазақ ауылдарын да аралап көрген. Ертеде жазылған этнографиялық мақалалардың бірінде былай делінген:<br /> {{Start citation }}<br /> «Джатыган» деген атау аспапқа тағылған жеті ішекке байланысты алынған, өйткені джаты (жеті — Б. С.) жеті деген сөз. Ол ішін ұңғылап жасаған ағаш жәшік сияқты, ұзындығы — бір жарым аршын шамасында, ені аршынның төрттен біріндей, ал биіктігі екі вершокқа жетеді, ұзын әрі кең бүйірлі жағы ашық қалдырылған, екінші бүйір жағы жабық. Жабық бүйірге жуандығы әр түрлі сым ішектер тағылады, олардың әрқайсысының астында екі тиектен болады. Ойнау кезінде жіңішке ішектерді бері қаратып қояды да оны екі қолымен үрғылайды, бір қолымен дауысқа ыңғайлай шертеді де, екіншісімен тиектен біршама жерден мұңды, әрі дірілдеп шығатын дауысты келтіреді».<br /> {{End citation}}<br /> <br /> Саяхатшылар XVIII ғасырдың екінші жартысында кездестірген жетігендердің кейбір түрлері тіптен қарадүрсін жасалынған. Академик П. С. Паллас солардың бірі туралы былай деп жазады:<br /> {{Start citation }}<br /> «Аталмыш аспап шағын шырша жәшігінен тұрады, оның түбі ғана бар, оған жуандықтары әр түрлі алты сутужный (сым— Б. С.) ішектері ешқандай құлақсыз-ақ керілген».<br /> {{End citation}}<br /> <br /> Ертеде көптеген үй жабдықтары, музыка аспаптары, солардың ішінде жетіген де тұтас ағаштан ойып жасалатын болған, сол себепті саяхатшылар жетігеннің сыртқы түрін астау сияқты жәшікпен салыстырған. Мұндай жетігенде құлақ, қақпақ дегендер болмаған. Ішектер аспаптың сырт жағына қолмен керіліп байланған.<br /> <br /> Этнографтардың мәліметтеріне қарағанда, жетіген кейбір аймақтағы қазақтардың арасында XIX ғасырдың ортасына шейін кездескен. Өткен ғасырдың 60-жылдары Москвада этнографиялық көрме ұйымдастырылған, оған [[Орынбор губерниясы]]ның қазақтары музыка аспаптарының бірнеше түрін әкеліп қойған. Кейін бұл аспаптар [[Дашковский]] этнографиялық музейіне беріліпті.<br /> <br /> Осы музейдің [[1868]] жылы жазылған коллекциялық тізімінде сыбызғының үш түрі жайында, қылқобыз бен домбыраның бірнеше түрі, сондай-ақ жеті ішекті жетіген туралы айтылыпты. Суреттеп жазылуында бұл аспаптар: цибизга, кубыз, думбра және ятага деп аталған.<br /> <br /> А. Масловтың «Сибирский вестник» ([[1818]]) журналында жарияланған мақаласында жетіген анағұрлым толық суреттелген. «Ятага,— деп жазыпты ол, — Орынбор қырғыздары (қазақтары — Б. С.) қолданатын музыкалық аспап. Шанағы ұзын, орта тұсы төрт бұрышты, бір жағына қарай доғал бұрыштанып сәл иілген. Бүйіріндегі екі қақпағы тұтас, қалған екі қақпақтың әрқайсысы екі бөліктен біріктірілген, олардың бір-біріне қатынасы 9:25-ке қатынасындай. Төменгі қақпақта бес жұлдызша орналасқан 25 қосымша дауыстар жасалған, сәл дөңестеу жоғарғы қақпақта, иілген тұсына тақтай жапсырылған, оған ішектерді байлауға арналған жеті ағаш құлақ орнатылған, ішектер аспаптың, түп жағындағы кішкене мыс шығыршыққа бекітілген. Төменгі қақпақтын, түбін ала бірнеше тақтайша бекітілген: олар тек сәндік үшін емес, аспапты жерге қойғанда тіреуіш қызметін де атқарады. Ятаганың жалпы түрі үлкен жапон котосына өте ұқсас. Ятаганың қақпағы сарғыш сырмен ал қалған бөліктері қара түске боялған, құлақтары сияқты ұсақ белшектерін айтпағанда, қызыл сырмен сырланған. Ятаганың бұрауы белгісіз. Көлемі мынадай: ұзындығы—102 см, ені—14 см, биіктігі осы шамалас, бірақ резонатордың қалыңдығы екі есе кем.<br /> <br /> «Ятага» аталып, осылай суреттелген бұл аспаптың жетігеннен аумай ұқсастығы дау туғызбаса керек. Масловтың еңбегінде Орынбор қазақтарының арасынан табылған жетігеннің суреті бар және бұл сурет бірден-бір құжат болып саналады.<br /> <br /> [[Сібір]]дің батыс аймақтарын мекендеуші халықтардың, тұрмыс салты, әдет-ғұрыптары бір-біріне жақын екені, сондай-ақ олардың музыкалық аспаптарының ұқсастығы жайында этнографтар көп жазып қалдырған. Саяхатшы [[Паллас|П. Паллас]] манси халықтарының (қазіргі Ханты-Мансийск ұлттық округі) музыкасы туралы былай деп жазады: <br /> {{Start citation }}<br /> «Ойнаушы бұл аспапты тізесіне қояды да сол қолымен шертіп<br /> бас үнін келтіреді, ал оң қолымен әуен шығарады. Өлеңдердің буындары қарапайым, татар халық әуеніне ұқсайды». <br /> {{End citation}}<br /> <br /> Бұл арада [[Паллас]] жетіген тектес аспапты жазып отыр, ал «татардікіне ұқсайды» дегені әдетте саяхатшылар шығыс түркі халықтары арасынан өздері естіген әуенді айтқаны.<br /> <br /> XVIII ғасырдың өзге де саяхатшылары: [[Лепехин Иван Иванович|И. Лепехин]], [[Гмелин|С. Гмелин]], [[Рычков Петр Иванович|П. Рычков]], И. Георгидің еңбектерінде осындай мәліметтер келтірілген. XVIII ғасырда жетігенмен бір тектес аспаптар түркі халықтары арасында неғұрлым көбірек тараған. Алайда, олардың бәрінде бірдей сақталмаған. Татар халқы арасында «етиганның» ұмыт болғаны, оның орнына гуслидің тарап отырғаны жайында А. Масловтың еңбегінде былай делінген:<br /> {{Start citation }}<br /> «...гусли татарларда кездеседі...алайда, бұрын оларда гуслиге ұқсайтын өз аспаптары болған, оларды «етиган» деп атаған. <br /> {{End citation}}<br /> <br /> Жетіген тектес аспап Астрахань мен Орынбор татарлары арасында кездеседі. Бұл туралы И. .Георги былайша еске алады: <br /> {{Start citation }}<br /> «...Олар өздерінің лютнясінде ойнайды, оны «елтага» деп атайды. <br /> {{End citation}}<br /> <br /> Архив материалдарынан көрікетіндей, жетіген тектес аспаптар Қазақстан территориясынан солтүстікке таман мекендеуші көптеген халықтарда: «марилерде, чуваштарда, буряттарда, удмурттарда, тувалытарда, хакастарда және тофыларда болған. Г. Миллердің «Қазан губерниясын мекендеуші мәжуси халықтар, яко то черемис, чуваш және вотяктарды олардың тұрмыс салттарын көрсете отырып баяндау» атты мақаласынан:<br /> {{Start citation }}<br /> «Олардың музыкалық аспаптарының ішінен алдымен ауызға аларымыз жатқызылған арфа іспеттес аспап» <br /> {{End citation}}<br /> деген жолдарды оқимыз.<br /> <br /> Этнограф С. Болотов қазақтардан көп ішекті шертіп ойналатын аспап тапқан. Ол бұл аспапты торбанмен салыстыра келіп, «шебер орындаушынын, қолында оның үнін рақаттана отырып тыңдайсың»,— деп жазады.<br /> <br /> Халықтың аңыз-ертегі, өлең-жырларында әр қилы музыкалық аспаптар жиі аталып отырады. Сонау бағзы заманнан бері келе жатқан көне аңыздардың бірінде жеті ішекті жетігеннің шығу тарихы баяндалған. Бұл аңызды біз [[1966]] жылы Өзбек ССР-іне қарасты Бұхар облысындағы Тамды ауданына экспедицияға барғанымызда жазып алдық. Оны бізге жергілікті домбырашы [[Жақсылық Елеусінов]] айтып берді. Мұны ол бала кезінде өзінің атасынан естіген екен: <br /> {{Start citation }}<br /> «Жұрт әр түрлі ауруға, аштыққа жиі-жиі ұшырайтын өткен заманда, қаһарлы қыстың қақаған аязды күндерінің бірінде жұттан мал қырылып, ел қатты күйзеледі.»<br /> {{End citation}}<br /> <br /> == Жетігеннің құрам бөлшектері ==<br /> Жоғарыда айтып кеткеніміздей, көне жетігенде құлақ болмаған. Ішектердің астына екі жақ шетінен асық қойылған. Аспап осы асықтарды жылжыту арқылы күйге келтірілетін болған. Даусын көтеру үшін асықтарды ішектердің екі жақ басынан ортасына қарай жақындатқан, ал оларды кері жылжытып, араларын алшақтатса дауыс төмендеген. Әрбір ішектің бұрауын келтіргенде орындалатын әннің, әyeнi басшылыққа алынған. Осы арада айта кетелік, домбыраны күйге келтіргенде тек ішектерді қатайтып не босатып қана қоймайды, сонымен қатар тиек пен шайтан тиекті жылжыту арқылы да бұрауын реттейді. Бұдан көретініміз, жетіген мен домбыраны күйге келтіру әдісінде кейбір ұқсастық бар. Ішектерінің бұрауы бұрынғыша келтірілетін домбыралар әлі де кездеседі. Ондай домбырада құлақ жалғыз болады. Жоғарғы ішек қолмен керіліп аспаптың басына байланады. Екінші ішек құлаққа бекітіледі және оны жоғарғы ішектің дыбысына келтіріп бұрайды. Жетігенге қүлақ жасағаннан кейін де оның ішектерінің бұрауын келтіруге тиекті пайдалану принципі сақталып қалды.<br /> <br /> Жетіген талай жүздеген жылдар өтсе де сол баяғы қарапайым күйінде қала берді. Ішек саны жетеу, тиегі асық.<br /> <br /> [[1966]] жылы [[Оразғазы Бейсембаев]] «Сибирский вестник» журналында [[1818]] жылы суреттеп жазылуы бойынша жетіген аспабын жасады. Нақ осы жетігеннің бейнесін қайтадан өмірге келтіру көне аспаптарды қайта жасау ісінің бастамасы болды.<br /> <br /> Жетілдіріліп қайта жасалған жетігенді жеке күй орындауда және әншілерді сүйемелдеуші аспап ретінде халық оркестрлері мен ансамбльдерінде кеңінен пайдалануға болады.&lt;ref&gt;Мәдениеттану негіздері: Окулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Жетіген туралы аңыз ==<br /> Ерте кезде ауылда бір [[қария]] тұрады. Оның жеті ұлы болған. Бір жылы қатты жұт болып, адамдар тамақсыз қалады, сөйтіп қарияның үйіне қайғы орнайды. Аштықтан үлкен ұлы Қания өлгеннен кейін қария кепкен ағаштың бөлігін алып, оған шек салып, тиек қойып, “Қарағым” күйін орындайды, Төралым деген екінші ұлы өлгеннен кейін екінші шек тартып, “Қанат сынар” деген күй шығарды, үшінші ұлы Жайкелдіге ол “Құмарым” күйін, төртінші ұлы Бекенге “От сөнер”, бесінші ұлы Хауасқа “Бақыт көшті”, Жүлзарға “Күн тұтылуы” атты күй шығарады. Ең кіші ұлы Қиястан айрылған қария жетінші шекті тартып, “Жеті баламнан айрылып құса болдым” атты күй орындайды. Аспаптан қайғыға толы көп дыбысты ала отырып, орындаушы әртүрлі әуен арқылы өзінің балаларының бейнелерін көрсетеді. Бұл шығарылған әуендер мұнан әрі дамытылып, аспапты орындаудағы [[күй]]-[[пьеса]] түрінде бізге “Жетігеннің жетеуі” деген жалпы атпен жеткен. “Жетіген деген атау екі сөзден тұрады: [[жеті]] және [[ән]]” - “жетіген” деген ұғымды береді.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]</div>

BolatkhanAkberen