Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Владимир Владимирович Личутин

2012-11-11T15:43:04Z

BolatbekBot: wikify using AWB

'''Владимир Личутин Владимирович''' – орыс, кеңес жазушысы.<ref>
*http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%87%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
*↑ Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 — М.: РИК «Культура», 1996. — 492 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8.. — С. 236-237.
*↑ Древо памяти Владимира Личутина | Вечерний Северодвинск от 10 марта 2005 г. | Издательство «Северная неделя»</ref>.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 13 наурызда [[Архангельск облысы]]ның [[Мезень]] қаласында дүниеге келген. [[1960 жыл]]ы Орман-техникалық институтын, [[1962 жыл]]ы [[Ленинград университеті]]нің [[журналистика]] факультетін, [[1975 жыл]]ы [[КСРО]] Жазушылар одағының Жоғарғы әдеби курсын бітіреді.
==Шығармашылығы==
Өзінің көптеген шығармаларын Владимир Литучин қаланың сыртында, Часлово ауылында жазғанды ұнатады. Өзінің шығармаларының [[прототип]]тері мен кейіпкерлері ауыл тұрғындары.
==Марапаттары==
*«Беглец из рая» романы үшін [[Ресей]] Жазушылар одағының «Ресейдің үлкен әдебиет» сыйлығының иегері.
==Шығармалары==
*«Иона и Александра»
*«Белая горница»
*«Душа горит»
*«Последний колдун»
*«Скитальцы»
*«Любостай»
*«Душа неизъснимая»
*«Беглец из рая»
*«Река любви».
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Орыс жазушылары]]

«Сауран айналған»

2012-11-11T15:40:56Z

BolatbekBot: wikify using AWB

'''«Сауран айналған»''' - қазақ халқы тарихындағы қасіреттің (1723) аталуы. Ата-баба қонысынан, туған-туысынан, барлық байлық, мал-жанынан айырған 1723 жылғы қасіретті босу, казак халқында [[«Ақтабан шұбырынды»]] аталады. Бүл оқиға Ұлы жүз бен Орта жүзде «Алқакөл сұлама» деп аталса, Кіші жүзде оны [[«Сауран айналған» ауылы]] деп те атайды. Яғни бұл [[Кіші жүз]] руларының басқыншылыкқа ұшырап, соңынан түскен жауды адастыру мақсатында Сауран қаласын айналып өтіп, ауып кетуін білдіреді.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі

2012-11-11T15:40:33Z

BolatbekBot: wikify using AWB

[[Сурет:ALADomAuezova.JPG|thumb|]]
'''Батыс Қазақстан Облыстық Тарихи-Өлкетану Музейі''' - [[Орал]] қаласындағы 1832 жылы негізі қаланған [[тарихи-мәдени мекеме]]. 1920 жылы қалалық реалды училище мен казак-орыс әскерлері музейлерінің негізінде қайта құрылды. [[Музей]] залындағы археологиялық қазбалар кезінде табылған [[қыш құмыралар]], [[ыдыстар]], [[қола]] мен [[темір]]ден соғылған жебе ұштары, еңбек құрал-жабдықтары өлкенің көне замандағы тарихы мен мәдениетінен мағлұмат берсе, XIX ғ. мен XX ғ-дың бас кезінде қолданылған [[әшекей|әшекей бұйымдар]], [[үй жиһаздары]], [[тұрмыстық заттар]], [[ер-тұрман]]дар [[Батыс Қазақстан]] төңірегінде ғұмыр кешкен қазақ қолөнер шеберлерінің шеберліктерін танытады. Сондай-ақ, музейде XIX ғ-дың соңы - XX ғ-дың бас кезіндегі Орал қаласындағы саяси, әлеуметтік оқиғалар, [[тарихи тұлғалар]] өмірі жайында баяндайтын құнды [[фотосуреттер]], [[құжаттар]], заттық деректер қойылған.
Музей қорындағы ауыл шаруашылық өнімдерінің түрлері, [[шикізат өнімдері]], еңбек ерлері жайындағы мәліметтер облыстың өндірістік және шаруашылық дамуының тарихын көрсетеді. Музейдің дербес бөлімдері болып табылатын [[Мәншүк Мәметова]]ның мұражайында оның ерлігінен хабар беретін материалдар мен заттық деректер, [[Пугачев]] мұражайында орыс көтерілісшісі Е.А. Пугачевтің [[Орал]]да болуын баяндайтын маңызды құжаттар, соғыс қарулары, табиғат және экология музейінде өлкенің географиялық жер жағдайының кескіндеме-карталары, кен байлықтарының үлгілері, өлкеде кездесетін [[өсімдіктер]] және жан-жануарлардың қатырылған бейнелері қойылған. Сондай-ақ, қалада тарихи-өлкетану музейінің дербес бөлімдері ретінде суретші [[С. Ғұмаров]] және орыс жазушысы [[М. Шолохов]] музейлері жұмыс істейді. Музейде жалпы саны 21930 экспонат сақтаулы. Тұрақты және көшпелі көрмелер, облыстық теледидар және радиодан арнаулы хабарлар ұйымдастырылып тұрады.

== Сыртқы сілтемелер ==
[[Қазақ энциклопедиясы]]

{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

{{stub}}

Виктор Адольфович Бахман

2012-11-11T15:23:51Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Казақ → Қазақ using AWB

'''Виктор Адольфович Бахман''' (30.12.1951, Архангельск облысы, [[РФ]]), [[ҚазКСР]]-інің ЕСЖ-сы [[ҚазКСР]]-інің чемпионы ([[1976]]). Қазақстан құрама командасының [[1984]]-86 ж. аға жаттықтырушысы. ЗХДСШ-ін, 12 СШ-ін дайындады, олардың арасында [[КСРО]] чемпионаты И.Леонова мен С.Руднева бар. И.Леонова Еуропа Гран-При чемпионаты. Қазіргі уақытта Германияның бас жаттықтырушысы, оның әйелдер командасы Атлантадағы ([[1996]]) Олимпиялық ойынар күміс жүлдегері, командалық есепте Әлем чемпионаты ([[1997]]) жеңімпазы.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Өтепқали Нысанбайұлы Құралов

2012-11-11T15:23:49Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Казақ → Қазақ (2) using AWB

'''Өтепқали Нысанбайұлы Құралов''' (25.04.[[1934]], Денгиз ауданы, Атырау облысы), [[ҚазКСР]]-інің ЕСЖ- сы. Атырау қалалық спорт комитетінің төрағасы, республикалық спорт комитеті бұқаралық спорт түрлері бөлімінің, Қазақстан кәсіподақтары дене тәрбиесі мен спорт бөлімінің бастығы, [[Қазақстан Компартиясы орталық комитеті]]нің нұсқаушысы.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Ерте Темір дәуі мен біздің заманымыз шебіндегі антропология

2012-11-11T15:17:28Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Қазак → Қазақ (2) using AWB

[[Сурет:Erte2.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Erte3.jpg|thumb|right|300px]]
[[Сурет:Erte4.jpg|thumb|right|300px]]

'''Ерте Темір дәуірі мен біздің заманымыздың шебіндегі антропология'''

==[[Сақтар]]дың антропологиялық кескін-кейпі==

[[Ерте Темір дәуірі]] мен біздің заманымыздың шебінде сақтардың антропологиясы — азын-аулақ храниологиялық белгілері олардың жалпы антропологиялық кескін-кейпін елестетуге мүмкіндік береді. Олардың бас сүйегі шағын, ми қауашағының бітімі төмен, беті едәуір жалпақ, көзі ұялы, қабақ сүйегі шығыңқы, кеңсірігі дөңестеу болып келеді. Бұл [[храниология]]лық белгілер сақтардың дене пішінінің негізіне неғұрлым алдыңғы қола дәуірінің тұрғындарына тән болған андроновтық антропологиялық бітім жатқанын дәлелдейді.

Сонымен бірге қола дәуірімен салыстырғанда сақтардың бірқатар храниологиялық белгілерінде, онша елеулі болмаса да, айрықша ерекшеліктер аңғарылады. Олар ертедегі темір дәуірінде сақ тайпаларының жалпы еуропеоидтік келбетінің неғұрлым көмескіленуіне келіп саяды. Бас сүйек неғұрлым аласа болып, бас сүйек көрсеткіші біршама ұлғаяды, бет әлпетінің жалпақтығы артып, маңдайының тік еңісі өсе түседі, мұрын сүйегінің дөңестігі азайып, көз ұясы шығыңкы бола бастайды. Бұл өзгерістер тізбесінің [[монғолоид]]тік храниологиялық сипаттама жағына ойысуы сақ тайпаларының құрамында аздап монғолоидтық қоспа пайда болған деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Орталық, Солтүстік және Шығыс [[Қазақстан]]дағы [[сақ]] бас сүйектері серияларының морфологиялық ерекшеліктеріне талдау жасау, бір жағынан, олардың арасындағы [[генетика]]лық тығыз жақындықты көрсетеді. Сонымен бірге монғолоидтік элементгер бас сүйектердің әрбір сериясы ішінде ғана емес, сериялар арасында да біркелкі емес.

Бұл белгілер ол [[Орталық Қазақстан]]ды мекендеушілерге қарағанда, солтүстік және шығыс аймақтардың сақтарында жиірек кездеседі. Бұл айтылғандар араласу үрдісінің біршама жақын уақытта басталғанын дәлелдейді. Оның үстіне ертедегі темір дәуірінде жекелеген монголоидтік немесе сол кезде-ақ белгілі бір дәрежеде араласқан топтар Қазақстан далаларына монғолоидтар мекендеген Орталык Азияның тікелей түкпірінен ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның шығысына жапсарлас жатқан неғұрлым жақын жерлерден — нәсілдік жағьшан храниологиялық сериялары неғұрлым алдыңғы кезеңдерде де белгілі Таулы [[Алтай]] мен [[Оңтүстік Сібір]]ден келуі мүмкін. Сақтардың Таулы Алтай тайпаларымен неғұрлым тығыз қарым-қатысына [[Оңтүстік Қазақстан]]нан ([[Түгіскен]], [[Ұйғарақ]], Молалы қорымдарынан) алынған храниологиялық материалдар дәлел болуы мүмкін. Антропологиялық тұрғы- дан алғанда, бұл ескерткіштерден табылған сақтар заманындағы бас сүйектерін жалпы морфологиялық ерекшеліктер біріктіреді. Олар мыналар болып табылады: бет әлпеті өте биік, бұл орайда едәуір жалпақ, оның еуропеоидтермен салыстырғанда көлденеңінен, әсіресе бет әлпетінің жоғарғы бөлігінде толықтығы айқынырақ, көз ұясы жоғары болып келеді, бұған ұйғарақ сериясы қосылмайды. Белгілердің суреттелген шамалары бас сүйектердің қаралып отырған сериялары құрамында монголоидтік элементтер үлесінің едәуір елеулі екенін және Таулы Алтайдын сондай тұрғындарының морфологиялык белгілерімен ұқсастығы бар екенін дәлелдейді51. Молалы сияқты, археологиялық ескерткіштердің бір тобьша жататын [[Шұбарат]] қорымынан алынған бас сүйектердің храниологиялық сериясының физикалық бітімі Қазақстан, Оңтүстік [[Арал]] өңірі далаларының, сондай-ақ [[Тянь-Шань]]ның сақ тайпаларының көпшілігіне тән тұрпатта екенін, бұл орайда монголоидтік қоспа мейлінше әлсіз аңғарылатынын атап өтеміз. Нақ сол кезенде Қазақстанның батысында, археологиялық деректерге қарағанда, алдндағы дәуірдің қимашылары мен андроновтықтардың өзара әсері негізінде қалыптасқан савроматтар тайпалары мекендеген. [[Савромат]]тардың храниологиялық материалдарың зерттеу олардың [[Батыс Қазақстан]]ның қима халқымен генетикалық сабактастығын көрсетті, ал оның құрамында Еділ бойының қима халқына тән андроновтық пішіннің компоненттері ұштасып жатқан. Ертедегі темір дәуірінде батыс аймақ тұрғындарының [[Қазақстан]]ның солтүстік, орталық және оңтүстік бөліктерімен қарым- қатынасы, тегінде, бұрынғысынан да күшейе түссе керек. Бұл олардың дене бітіміне едәуір айқын әсер еткен.

Батыс Қазақстанның қима тайпаларымен салыстырғанда, савроматтардың бас сүйектерінде бас сүйек көрсеткіші үлкен, мезокрания жағына ойысқан, онша биік емес және неғұрлым жалпақ, бет әлпетінің пішінделуі қолденеңінен қарағанда онша айқын емес, мұрын сүйектері сәл ғана дөңестеу, кеңсірік үсті онша биік емес, көз ұясы неғұрлым биік болады52. Бұл өзгерістер олардың нәсілдік тұрпатындағы андронов компоненттерінің ұлғаюы жағына қарай болғанын ескерте кеткен жөн. Ол былай тұрсын, соңғы жылдардағы храниологиялық материалдар ішінде савромат- тардың бас сүйек сериялары езінің нәсілдік тұрпаты жағынан Жетісудағы үйсіндердің кейбір серияларына ұқсайды деуге болады.

[[Савромат]]тардың храниологиялық деректерін Қазақстанның батысымен, сондай-ақ Төменгі [[Еділ]] бойын Қазақстанның қалған аумағындағы сақтармен салыстыру нәтижелері, кейбір айырмашылықтарына қарамастан, олардың морфологиялық жағынан өте жақын екендігі туралы тезисті растайды. Бұл жақындықты савроматтар мен сақтардың нәсілдік құрамына енген арғы ататектерінің ортақтығымен ғана емес, сонымен қатар олардьщ ертедегі темір дәуірінде нәсіл болып калыптасу жолдарының да жалпы ортақтығымен түсіндіруге болады.

==[[Үйсіндер]]дің антропологиялық тұрпаты==

Үйсіндердің антропологиялық тұрпаты — Орталық және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан тұрғындарының өздерінің алдындағы сақ тайпаларымен мәдениет жағынан да, генетикалық жағынан да сабақтастығы үйсісіндер заманында (б. з. б. III ғасыр — б. з. III ғасыр) едәуір айқын аңғарылады. Үйсіндерге бас сүйектін ұзындығы мен биіктігі орташа, бірақ ені үлкен, брахикарлы (езокранияға жақын), мандайының біршама тайқылығы, кенсірігінің шығыңқы және қабақ доғасының орташа дөңес, мұрнының көлемі орташа болуы тән. [[Жетісу]]дан табылған ер адам бас сүйегінің [[М.М. Герасимов]] жасаған пластикалық реконструкциясы үйсіндердің жалпы жинақталған кескінін көз алдыға келтіруге мүмкіндік береді. Антропологиялық тұрпаты жағынан үйсіндердің бас сүйегі біршама монғолоидтік қоспасы бар еуропеоидтік нәсілге жатады.

==Cавромат-сарматтардың генетикалық сабақтастығы==

[[Cавромат]]-[[сарматтар]]дың — Б. з. б. III ғасырдан бастап сармат тайпаларының Батыс Қазақстан аумағында савроматтардың мирасқоры болып, олармен бірге савромат-сармат этникалық-мәдени қауымын кұрғаны мәлім.
Олардың генетикалық сабақтастығьш палеоантропологиялық материалдар да растайды. Савроматтардың дене бітімінің негізгі сипаттары қандай да болсын елеу- лі өзгерістерге ұшыраған жоқ - Савроматтардағы сияқты сарматтарда да сол аймақ- тағы жалпы еуропалық сарын сақтады, оған андроновтық бітім компоненттері қосылып, ертедегі [[Жерорта теңізі]] [[нәсілі]]нің белгілері әлсірей түсті.
Сонымен бірге олардың антропологиялық құрамында монғолоидтік элементтер өте аз, бірақ ол біртіндеп көбейе берді. Дықылтас қорымынан алынған ер адамның бас сүйегі бойынша жасалған пластикалық реконструкция сарматтардың дене бітімі туралы жалпы түсінік береді.

[[Батыс Қазақстан]] ауқымында савромат-сармат дәуіріндегі дене сипатының өзгеруіндегі белгілі бір әркелкілік аңғарылады. [[Бубенны қорымы]]нан (Батыс Қазақстан облысы) алынған б. з. б. II — біздің заманымыздағы IV ғасырлардағы саны жағынан аз храниологиялық серияда нақ сол аймақтағы қола дәуірінің қима тұрғындарының антропологиялық бітіміне барып тірелетін морфологиялық элементтер сақталған. Алайда Батыс Қазақстанның савромат-сармат тайпаларының антропологиялық құрамындағы аса күрделі өзгерістердің қарқыны мен дәрежесіне неғұрлым негізделген баға беру үшін саны жағынан әлдеқайда қомақты храниологиялық материалдар керек.

Олар өздерінің қоныс аударған жолында ертедегі еуропеоид тектес тұрғындардың жергілікті ұрпақтарымен араласуы әбден мүмкін, ал олардың ұрпақтарында да өз кезегінде сол кездің өзінде ғұндар шапқыншылығының алдындағы дәуірдегі монголоид топтармен көбінесе қан араластыру іздері болған54.
Бұрын ғұндарға телініп келген бас сүйекті әдейі бұзу жөніндегі мәдени дәстүрге келетін болсақ, казіргі уақытта Ферғана алқабындағы б. з. б. V—III ғасырлардағы қорымдардың материалдарынан әлгі құбылыстың ол жерге біздің заманымыз шебінде ғұн тайпаларының келуінен әлде- қайда көп уақыт бұрын пайда болғаны мәлім болып отыр.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ерте Темір дәуірі]]

Вариолиттер

2012-11-11T15:01:56Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Қазак → Қазақ using AWB

'''Вариолиттер''' — құрамында бұршақ дәні шамалас домалақ түзілімдер, яғни [[вариолдар]] кезігетін негізді магмалық таужыныстар. [[Вариолдар]]дың құрамы көбінесе оны кіріктіруші массалар құрамынан азды-көпті өзгешелеу болып келеді.<ref>Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тау жыныстары]]

{{Geology-stub}}

Қазақтардың ресей империясының үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы

2012-11-11T14:59:28Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Қазак → Қазақ using AWB

==Ұлт-азаттық қозғалыстардың негізгі ерекшеліктері==
[[Ресей империясы]]ның үстемдігіне қарсы [[қазақ]] халқының ең қуатты қозғалысы 1837—1847 жылдардағы [[көтеріліс]] — өзінің сипаты, қозғаушы күштері, негізгі мақсаты жөнінен [[отаршылдық]]қа қарсы бұқаралық көтеріліс болды. Көтерілісшілердің сан жағынан артықшылығы, батылдығы кейде олардың жазалаушылармен белдесіп күресуі үшін жеткіліксіз болды. [[Қазақстан]]дағы көтерілістердің бір ерекшелігі, міне, осында.

[[Ұлт-азаттық қозғалыс]]тың негізгі мақсаты — ұлтты отарлық езгіден азат ету, оның ұлттық мүддесін қорғайтын [[мемлекет]]тілігін, [[тәуелсіздік|тәуелсіздіг]]ін қалпына келтіру. Ұлт-азаттық қозғалыс тек ұлтты азат етумен шектелмеуі мүмкін, шаруалардың жер үшін, халықтың [[демократия]]лық дамуы үшін болған қозғалысын да осыған қосуға болады. Демек, ұлт-азаттық қозғалыс көп қырлы. Ал ұлт-азаттық көтеріліс — ұлтазаттық қозғалыстың бір түрі, ол көп халық қатысқан қарулы түрі. Көбіне онша ұзақ болмайтын, белгілі бір нақты аймақты қамтитын бір оқиға аймақтық шеңберден шығып, қамтитын аймағы ұлғайып бүкілхалықтық дәрежеге көтерілсе, ол ұлт-азаттық қозғалыс, ұлтазаттық [[революция]] дәрежесіне жетеді.

==Ұлт-азаттық қозғалыстардың кезеңдері==
Қазақстан [[тарих]]шылары кейінгі уақытта бұған дейін жеке-жеке қарастырып келген ұлтазаттық көтерілістер мен қозғалыстарды енді тұтас қарастыратын болды. Шынында да, Ресей [[патша өкіметі]]нің отаршылдық саясатына қарсы алғашқы көтеріліс нышаны XVIII ғасырдың 70-жылдарында байқалса, сондай оқиғалар біріне-бірі жалғасып, бірі басыла бергенде, екіншісі басталып жатпады ма?

[[Академик]] [[М.Қозыбаев]] Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстарды төмендегідей кезеңдерге бөледі:

===1 кезең===
[[Сібір]] жұртын жаулап алуға қарсы қазақ халқының құрамына кірген тайпалардың азаттық қозғалысы. Оны [[Ешім]] даласында [[Көшім хан]] басқарды. Сібір халқы шапқыншыларға қарсы 1590—1617 жылдар арасында 30-дан астам қарсылық көрсетті. Көшім хан мен оның балалары [[Ешім]], [[Абылай]], [[Дәулеткерей]] орыс мемлекетінің шапқыншыларымен ұзақ жыл арпалысты. Бүкіл түркі тілді қандас халықтар қазақ елінің сұлтаны Мұртазаның баласы Көшімнің әулетін колдап, қол ұшын берді.

===2 кезең===
Қазақ елінің оңтүстігі — [[Жетісу]], [[Сыр бойы]] жоңғарларға, [[Қоқан]], [[Хиуа]] [[хандық]]тарына тәуелді болды. Ал XVIII ғасырдың бір сәтінде жоңғарлар [[Сарыарқа]]ның бір бөлігі мен [[Алтай]] өңірін, Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуды басып алып, халқын бодан етті. Жоңғарлармен соғыс Отан соғысына айналып, ұлт-азаттық қозғалыс үш жүзді одан әрі қабыстырды, біріктірді, бүкілхалықтық дәрежеге көтерді.

===3 кезең===
[[Әбілқайыр хан]]ның [[Кіші жүз]]дің бір бөлігімен Ресей қол астына өтуінен басталады. Мұны өте тез әрі тиімді пайдаланған патша өкіметі қазақ жеріне тереңдей ене берді. Осы мақсатта тек қаруды ғана емес неше түрлі қитұрқы саясатты да пайдаланды. Империяның құрығы қанша ұзын болса да, қазақ даласы тұзаққа тез түспеді. Қазақстанды жаулап алу ұзаққа созылды.

===4 кезең===
Қазақ даласы таланып, патша өкіметі мен оның қарулы күші — қазақтар жасағы хан, сұлтандармен бірігіп, зорлық-зомбылық мемлекеттік дәрежеде өрбіген кезде ұлт-азаттық қозғалыс та өрши түсті. Бұл кезеңде қазақ сахарасында отарлау саясаты толық қалыптасты. Бүкіл қазақ даласына патша өкіметі өз билігін үстем етті. Хандық билік жойылды. Ен далада жазалаушы отряд сайрандады. Халық тығырыққа тірелді, қазақ мемлекеттігінің соңғы буындары жойылды, шаруалар жерінен айырылып, кұмды, шөлейт далаға ысырылды. Халық басына ауыр күн туды. [[Сырым Датұлы]] мен [[Исатай Тайманұлы]] көтерілістері осындай жағдайға байланысты шықты.

===5 кезең===
[[Хан Кене]] бастаған ұлт-азаттық қозғалыс лаулады. Он жылдан астам уақытқа созылған бұл қозғалыс үш жүздің басын қосып, Ресейге [[протекторат]] негізінде мемлекеттілігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға бағытталды, оны халықтың көпшілігі қолдады. Жеңілгеніне қарамастан бұл [[Еуропа]]ға даңқы жеткен ең ірі қозғалыстардың бірі еді.

===6 кезең===
XX ғасырдың басында ұлт-азаттық қозғалысын еуропалық бағытпен дамытпақ болған [[реформатор]] зиялы қауым бастады. Олар бүкілхалықтық мүддені алға қойды. [[Федеративті Ресей]]дің құрамында демократиялық [[автономия]] алуды көздеген [[Алаш]] елінің [[буржуазия]]лық демократия жолымен даму бағытын ұстады. Қазақ зиялы кауымының бір бөлігі — демократия мен дамудың еуропалық бағытын, ал екінші бөлігі [[социал-демократия]]лық дамудың [[радикал]]ды бағытын ұстады.

1916 жылы Қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалыс революцияға ұласты, 1917 жылы Ресейде [[Ақпан революциясы]] басталған сәтте оның құрамдас бөлігіне айналды. 1916 жылдың екінші жартысында отаршылдыққа карсы наразылық Қазақ хандығының негізін қайта калпына келтіруден көрінді. Қазақ даласында хандар сайланды, сардарбектер тағайындалды, әскер құрылды, хан кеңесі, қазылар алқасы, ел бектері, қазынашылар, басқаша айтқанда, билік жүйесі қалыптасты. Міне, осылай қазақ мемлекеттігінің құрамды белгілері қалпына келтірілді. Бұл — Ресейге бодан болғаннан бергі ең ірі қозғалыс. Халық каһарына мініп, өз ерлігін керсеткен 1916 жыл ұлтазаттық қозғалысының ең жоғары шыңы болды.

===7 кезең===
Ұлт-азаттық қозғалыстар мен 1917 жылғы Ақпан революциясы және [[Қазан төңкерісі]] азаматтық қарама-қарсылықтар кезінде дамыды да, үлкен көтеріліске ұласты. Бұл күшпен ұжымдастыру 370-тен астам [[шаруалар]] қарсылығының жеңілісімен аяқталды...<ref>Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық - Алматы: "Мектеп" баспасы, ISBN 9965-36-056-1</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ хандығы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Вариациялық диаграмма

2012-11-11T14:50:28Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Қазак → Қазақ using AWB

'''Вариациялық диаграмма''' – өзгермелі мөлшерлер арасындағы байланыстарды ашып көрсететін сызбалы кескін.<ref>Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.– Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4</ref>

'''Вариациялық диаграмма''' - айнымалдардың байланысын графикалық бейнелеу. Мұнда [[абсцисса]]ға таужынысқа өте маңызды элементтің массалық пайызы, ал [[ордината]]ға басқа элементтердің мөлшері көрсетіледі. Осылай жасалған [[қисық]] бойынша әр элементтің басқа бір элементтің мөлшерінің өзгеруіне қарай қалайша өзгеретінін анықтауға болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Геофизика]]
[[Санат:География]]

Дос-жаран

2012-11-11T14:39:21Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Қазак → Қазақ using AWB

ДОС-ЖАРАН - сырлас, тату, рухани жақын адамдар. Пікірі мен мақсаты, арман-мүддесі ортақ, жақсы араласа- тын, қиын сәттерде бір-біріне қолүшын беретін, туыстық жагынан алыс болса да, ниеттері жақын, сырлас, сыйлас, шынайы қатынастагы адамдар тобы. Қазақы ортада дос- жар магынасы, ізгі ниетті тілектес, жанашыр жақын адамдар дегенді білдіреді. Халық қагидасы «досыңды үш күн сынама, үш жыл сына» дейді. Ойткені, шынайы дос басқа күн туганда танылады. Сонымен қатар, «Айырылар дос (тамыр) ердің артқы цасын сүрайды» деген мақал орындалуы қиын, ретсіз, жонсіз нэрсеге қолқа салудың достық қарым-қатынастың бүзылуына алып келетіндігін білдіреді.
Ертеде жаугершілік, қиын-қыстау заманда жақсы қарым-катынастагы адамдар кан шыккан жерлерін бір- біріне тигізіп достықтарының мэңгілік екенін эйгілеп, кез-келген қиын-қыстау жагдайда бір-біріне кол үшын беруге дайын екендіктерін білдіріп, ант беріп серттескен. Қазақ дэстүрінде екі азаматтың бір-бірімен серттесіп, достасатыны жонінде П.Е.Маковецкий былай деген еді: «Екі дос адам өзара төс қагыстырып немесе бір-бірінің бас бармацтарын уыстап цысып, цол алысып, ант берісіп, серттескеннен кейін, олар әрдайым бір-біріне көмектесіп, ңолүшын беріп түруга, цалаган заттарын сүрауга және ол үшін араларында есептесу дегеннің бол- мауы тиіс».
Кейбір дерек коздері достасушы екі адамның жалаңаштанган кеуделеріне кылыш қойып, бүл пәниде айырылмасқа серт берісіп, анттасатындықтары туралы да айтылады (толығырақ қ. Ант). Мүндай әрекеттердің семиотикалық мэні бар: қан - туыстықты, жакын болу- ды білдірсе, қылыш - «маган келген жау саган келген жау, саган келген жау маган келген жау» деген үгымды білдіреді. Ата-аналарының достықтары балаларында жалгасын тапса ондай адамдар «атажолдас» делінеді. Тамырдың бүдан басқа да ауыз тамыр, сүйек тамыр де¬ген түрлері болады. Сүйек тамыр бүрыннан келе жатқан үзак жылдарға жалғасқан дэстүрлі ортада айтылатын «сарысүйек құда» екі қауым өкілдерінің қүдандалық байланысын меңзейді. Ауыз тамырда жеке адамдардың мүддесі (алыс-беріс, пайда табу жағы) көзделген бай- ланыс (толығырақ қ. Тамыр). Тәжірибелі билер даулы мәселеге нүкте қою мақсатында көп жағдайда «тамыр» салты аркылы да екі тарапты жақындастыруға әрекет жасаған: би екі жақты қүшақтатып, «дос-тамыр», «жек- жатым» деп айтқызған, қажет болса мәжбүрлеген. Мүндағы мақсат дауласушыларды татуластырып, ортақ бір шешімге келтіріп, дауды аяқтаған. Дос сөзіне қатысты айнымас дос (ниеті түзу, жан-тәнімен берілген дос), ара- сынан цыл өтпейтін дос (өмірлік, сыннан өткен дос) және т.б. ұғымдар бар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Жамбы ату

2012-11-11T14:36:35Z

BolatbekBot: wikify, replaced: қазак → қазақ using AWB

'''Жамбы ату''', қазақ, халқында кең тараған мергендік сынның бір түрі. [[Ат]]пен шауып келе жатып жігіттер екпінін бәсеңдетпестен құрулы бақан үстіндегі нысананы атып құлатуға тиісті болған. Ереже бойынша жігіттер сөреде өз сәйгүліктерінің жанында болады. Төреші белгі берісімен олар [[ат]]тарын тез ерттеп, шаба жөнеліп, жолындағы нысаналарды атып құлатуға тиісті. Терешілердің ұйғарымы бойынша, нысаналар бірнешеу болады. Әрбір олимпиялық ойындардан кейін оның бағдарламаларына енген спорт түрлернің халықаралық бірлестіктері қайта қарап, түзетулер, өзгерістер енгізіп жүр. Қазір уақыт басқа. Қазақ халқының ұлттық спорт түрлерінің ережелерін де қайта қарап, заман талабына сай өзгертуге болады. Мысалы, Жамбы ату биатлонның ережесіне сай өзгертуге келеді. Тек шаңғының орнына ат керек. Сонда жаңа спорт түрі жазғы биатлон, "қазақ биатлоны" өмірге келер еді?...<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

{{Uncategorized}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Бедеу

2012-11-11T14:33:10Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''Бедеу''' - туу, бала көтеруге қабілетсіз [[әйел]]. [[Мал]]ға ([[бие]]ге) да қатысты айтылады. Құлындамайтын биені бедеу бие дейді. Ер адамның бала таптыру қабілетінің болмауын [[белсіздік]] деп атайды. Байырғы ортада ұста дүкенінде (шеберханада) түнеп шыққан бедеу әйелдер мен жүйке ауруларына шалдыққан адамдардың дерттен құлантаза айығып кеткені жайлы деректер кездеседі.

== Бедеулікті емдеу==
Ертеде бала көтермеген әйелді [[ішірткі]] беру арқылы емдеген. Бедеу әйелге алғашында емші он күндік ішірткі оқып береді. Он күн ем қабылдап болған соң, тамырын ұстап, әйелдің денсаулығын бақылап, тағы он күнге ішірткі береді. Осылайша он-он күннен бөліп үш рет ішірткі ішкізіп, жалпы отыз күн ем қабылдайды. Осы емделген күндері ерімен қатынас жасауына тыйым салынады. Емді түгел алып болған соң емделуші әйел жуынып-шайынып, ғұсыл дәретімен [[емші]]ге қайта келеді. Емші тағы да әйелдің тамырын ұстап, оның тамыр қағысын бақылайды. Емшінің бақылауынша әйелдің денсаулығы жақсы болса, оның ауруын біржолата тазалау үшін қара қойға көшіреді. Емшінің тапсыруымен қажетті заттардың барлығын емделуші әйел алып келеді. Ауруды көшіруге қажетті заттар: қара қой және әйелдің ескі-құсқы киімдері (көйлегі, бір іш киімі, орамалы), пішінін келтіріп қолдан жасалған жеті қуыршақ (екеуі ұл, бесеуі қыз баланың пішінінде болуы тиіс) әкеледі. Ауруды көшіретін күнді белгілеп, жұма күнге сәйкес келмейтіндей етіп келіседі. Аптаның сәрсенбі, бейсенбі және сенбі күндерін ауруды көшіруге өте колайлы күн деп есептейді. Ауруды кешіру кешқұрым уақытта жүргізіледі. Емші әйелді ертіп, қолына қойды жетектеп, дайындалған жеті қуыршақты бір уысына ұстап, ауылдың сыртына шығып, үлкен жолдың бойына әйелді отырғызады. Емші әйелдің үстінен қара қойды үш рет өткізіп «дертіңді саттың ба?», - деп үш рет сұрайды. Әйел «саттым», - деп үш қайтара жауап береді. Содан соң жеті қуыршақты өртеп, әйелді [[аластау|аластай]] бастайды. Қуыршақпен аластағанда да емші үш рет сұрап, әйел тиісінше жауап береді. Қара қоймен көшіріп, қуыршақпен аластап болғаннан соң емделуші әйел артына қарамастан ешқайда соқпай, өз жолымен кетеді. Егер әйел артына қараса, ауру қайта жабысады деген сенім бар. Емделуші әйел емшінің емін ынтасымен жасап, нақ сеніммен қабылдар болса, әйел ауруынан айығып бала көтереді. Осындай емнен кейін ауруынан айығып бала көтерген әйелдер ел арасында жоқ емес.

Бедеу әйелді емдеуді [[бақсы]]лар, емшілер жүргізген. [[Маңғыстау]] жерінде өмір сүріп, 98 жасында дүниеден озған емші Әбіш емін сәтті күн сәрсенбіде бастаған, дұға оқып үшкіріп, содан соң май шырақ арқылы дауалаған. Әбден қураған бұтақтың басына жұқалап мақта орап, оны ешкі немесе [[сиыр]]дың әбден шыжғырып алынған таза майына шылайды. Бір қарыс шыбықтың түбіне 3 елі мақта орап, бірнеше шырақтар дайындайды. Емдеуді бастайтын алғашқы сәрсенбі күні құм толтырылған ыдысқа екі шырақ, келесі күні үш шырақ, үшінші күні төрт шырақ жағып, осы төртеумен емді он күнге дейін жалғастырады. Емделетін бедеу әйел жалаңаштанып, шырақтың жылуы сыртқа шығып кетпейтіндей көлемді киім бүркеніп, жағылған шырақтың үстіне шырақ жанып біткенше түрегеліп тұрады. Осы он күндік емді қабылдап болғаннан кейін әлгі әйел тағы да тамырын ұстатып, емшіге жағдайын бақылатады.

Сонымен қатар бедеу әйелді емдеу кезінді, әдетте бақсылар ұрғашы түйені бейнелесе, кейде бура болып кісінейді. Мұндай іс-қимыл әркеттің барлығы өсіп-өну, көбею нышандарын бейнелей білдіреді. Қарауыл руынан тарайтын Жылан бақсы бедеу әйелдерді емдеу барысында мынадай өлең жолдарын айтқан:

''Бағың байланған.
''Белің байланған,
''Дерт жайланған

- деген жолдармен емдеу тәсілдерін бастаған.

Этнотілдік ұжымда «Баласыз әйел — байлаусыз бие», «Бедеу қатын - бедерлі түйме», «Бала таппаған әйелден, лақтаған ешкі артық», «Қоспасыз қос бедеу - бір төсектегі екі еркек» деген сөз оралымдары кездеседі. Бедеулік қазақтар арасында сирек кездескен. Бедеуліктен арылу үшін әулие-әнбиелердің басына түнеген, түрлі ем-домдарға жүгінген, емделіп, араға ұзақ жылдар салып балалы болатын жандар да болған.

Баланың кіндігін бедеу әйелге көрсетпей көміп тастайтып болған. Егер бедеу әйелге білдіртпей нәрестенің кіндігін екі-үш тілім етіп кесіп, қуырып, қуырдаққа араластырып жегізсе, бедеулігі босанушы әйелге көшіп, бедеу әйел бала көтереді деген сенім болған. Бұл нәрестенің жолдасы мен кіндігінде оның жанының бір бөлшегі болады деген сенімнен туындаған ырым болса керек.

Бақсылар бала көтермеген бедеу әйелдерді сарын айтып емдеген. Арғыннан шыққан Қайырбек деген бақсы бедеу әйелдерді сарын айтып ойнап емдегенде, аурудың маңайына жиналған елге мынадай бәдік өлең айтқызады екен:

''Би-ағалар, би-ағалар,
''Би-ағалардың көтіне сиза қағылар.

[[Перзент]]сіздікті көне танымда [[Тәңір]]дің қарғысы тигендік деп ұққандықтан, ондай адамдардың әлеуметтік мәртебесі төмен болған. Мәселен, бұрынғы ертегі, жырларда той, жиын үстінде баласы жоқ патшаға немесе байға тіл тиеді де, ол жиынды тастап, Жаратқаннан перзент сұрап, тентіреп кетеді. «Ұлы жоққа отыра тұғын орын жоқ, қызы жоққа қымыз жоқ, бұл тойға келмесін!» деп жар салып тойға шақыру дәстүрден тыс қалыпты фольклорлық мотив екені көрінеді.

«[[Әлібек батыр]]» ертегісінде баласы жоқ бай әулиелерден бала сұрап жүріп, бір тойға тап болады. Тойға барса, оған: «Ұлдыларға орын бар, қыздыларға қымыз бар, ұлы, қызы жоқтардың бұл жиында несі бар?» дейді. Бай кетіп қалады. Ал, «Қорқыт ата» кітабында былай баяндалады: «Байындыр хан той жасап, аттан айғыр, түйеден бура, қойдан қошқар сойғызды. Бір жерге ақ отау, бір жерде қызыл отау, бір жерде қара отау құрғызады: «Кімнің ұлы, қызы жоқ, қара отауға қондырғын, астына қара киіз төсегін, қара қойдың етін тартыңдар, жесе жесін, жемесе тұрып кетсін!» — деді. Ұлы барды ақ отауға, қызы барды қызыл отауға қондырғын. Ұлы, қызы болмағанға [[Аллаһ|Аллаһ Тағаланың]] қарғысы тиген, біз де қарғауымыз керек, бәрі білсін, — деді. Тойға артынып-тартынып келген [[Дерсе хан]] қайтып кетеді».

«[[Айман-Шолпан]]да» Маман бай да «тоғыз нарға тоғыз саба артып», он алтын масатыдан кілем жауып, үлкен асқа келеді. Бірақ оны ешкім ұлың жоқ деп сөкпейді, керісінше, Маманға лайық деп, алтынды үйге кіргізеді. [[Көтібар батыр]] да «тоғыз нарға тоғанақтан қант пен шайын артып», шалғай жерден келгенде, оны «жадағай киіз үйге» сілтейді. Көтібар намыстанып кірмейді, Маман жатқан алтын үйді талап етеді. Екеуі егесіп, іс насырға шабады. Бір қарағанда, Маман мен Көтібардың ерегесі екі адамның болмашыға таласуы, я болмаса екі рудың тартысы болып көрінуі мүмкін. Шындығында олардың жанжалы халықтың ертеден келе жатқан салтын бұзудың салдарынан туған. Ежелгі салт бойынша, ұлы жоқ адам құрметті қонақ та бола алмайды, үйге де кіргізілмейді. Ал ұлы жоқ Маманның алтын үйге орналасқандығы Көтібардың намысына тиеді. Оның малы да бар, баласы да бар. Ас беріп жатқандар «Баласы аса жұрттың мейман келді, Мамеке-ау, кірген үйің бермейсің бе?» деп, Көтібардың атақты ұлы бар екенін айтып, алтын үйге сол кіруі керек деген ойларын айтады. Бірақ Маман өзінің байлығын айтып, Көтібарды кедей деп қорлайды. Маманның бұл мінезі Көтібарды одан әрі ызаландырады. Алтын үй өзіне тиесілі екенін айтып, Көтібар ата салтын бұзған әрі өзін қорлаған Маманды шауып, екі қызын тұтқынға алады.

Мұндай фольклорлық әдеби мәтіндерден байқайтынымыз халық баланы Тәңірдің ерекше сыйы деп бағалаған да, бедеулікті қорлық санаған. Перзентсіз ата-ананы жексұрын көруінің астарынан халықтық осындай түсінікті байқаймыз.

Кейбір мәлімет берушілер қазақ қариялары балалы бола алмай жүрген келінді емдеу үшін санаға сыймайтын ауыр шартты той-жиында әдейі орындатқан дегенді айтады. Мәселен, кей жағдайда ондай келінге қария «Егер балалы болғың келсе, қазір бұтындағы дамбалынды шешіп, жұрттың көзінше көрсет» деп шарт қойған. Бұндай ұятты істерді қорланып, жылап жүріп жасаған келін артынан балалы болған деседі. Осындай деректерден перзентсіз бедеулікті емдеудің магиялық шараларының қатарына қорлау, жылату, қудалау, қара үйге отырғызу, қара қой сойып қара ет беру, бет-жүзіне күйе жағу секілді ауыр жазалар жататынын да байқауға болады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

«Отанды қорғауда»

2012-11-11T14:29:59Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''«Отанды қорғауда»''' -әскери газеті. Бірінші нөмірі [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде (11.06.1942 жылы) жарық көрді. Бұл - атақты Ленинград коршауының 503 сөткесінің ызғарлы күндердің бірі болатын. «Отанды қорғауда» газетінде негізінен өлім коршауындағы қала тұрғындарының ауыр халі мен қазақ жауынгерлерінің сұрапыл соғыстағы қайтпас қайсарлықтары жазылды. Окопта туындаған бұл жазбаларды қандастарымыздың батылдыктарының тірі жылнамасы деуге болады. Әскери журналистер мүндай сұхбат, интервьюлерін көбіне жаңбырша жауған оқ, бұршақша бораған снаряд астында жүріп алды. Кейде олар тіпті жазуын тоқтатып қойып, тікелей соғысқа кірісіп кетіп отырған. «Отанды қорғауда» газетінің бірінші нөмірі шығару оңайға соқпапты. Әуелі газет шығаратын [[шрифтер]]ді табу керек болды. Қазақ тіліндегі, әсіресе, орыс тілінде кездеспейтін, тоғыз әріп қолдан жасалды. Жауынгерлердің арасынан әріп теруші мамандығына бейімділерін іріктеп, даярлаған. Біраз материалдар орыс тілінен аударылған. Мамандар да тапшы, [[журналист]]ер штаты да мардымсыз. Керекті қағаз, бояуды да өздері тапқан. Осындай батыл қадамды, ауыр жағдайдың өзінде, соғыс аяғына дейін [[Түймебай Әшімбаев]], [[Ақмұқан Сыздықбеков]] пен [[Бисен Жұмағалиев]] сынды идеология майданының қайсар шеберлері іске асырған. Олар - оқып-тоқығаны мол, көзі ашық, көкірегі ояу, өз елінің тарихын жетік білетін және елін сүйген жастар еді. Газеттің ана тілінде жарық көруін, әсіресе, қазақ жауынгерлері қуана қарсы алды. Ол әскери бөлімдерде насихат жұмысын жеңілдетумен бірге, жерлестеріміздің алыста қалған тутан жер, өскен елімен байланысын жалғастыруына себепкер болды. Газет материалдарын жауынгерлер жеке- жеке де, кейде бәрі отырыса қалып, бірігіп оқып, қызу талқыласқан. Орыс тілінде шығатын басылымдарды қазақ жауынгерлерінің бәрі бірдей оқи алмағандықтан, «Отанды қорғауда» газетінің сол жағынан да көмегі болған. Газет беттерінде мыңдаған жерлестеріміздің әртүрлі ерлік пен батылдыққа толы істері үзбей жарияланып тұрған. «Отанды қорғауда» бір нөмірі [[Кеңес Одағының Батыры]] аға сержант [[Сұлтан Баймағамбетов]]тың ерлігіне арналды. Соғыс кезінде қазақ тілінде жарық көрген майданындық 26 газеттің арасында «Отанды қорғауда» ең үздік басылым деп танылды. «Социалистік Қазақстан» газеті сонау сұрапыл соғыс жылдарының өзінде-ақ бұл басылымды негұрлым толық газет деп бағалаған. Басқа газеттер көбінесе жауынгерлік параққа ұқсайтын да және үнемі шығып тұрмайтын делінген. Басылымның ең басты құндылығы - материалдарының соғыстағы өмірдің өзінен алынған шындығында, деректігінде. Әскери журналистер мыңдаған беттік тұтас соғыс [[энциклопедия]]сын жазып шықты. Онымен қоса газет беттерінде жарияланған алты жүз фотосуреттердің әрқайсысы да маңызды әрі тарихи құндылығын ешқашан жоғалтпақ емес.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Газеттер]]

{{stub}}

Дау

2012-11-11T14:29:20Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''Дау''' - қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық егестерді және осының өршіген түрі - сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «[[Жеті жарғы]]» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен [[ақсақал]]дарға жүктелген.

Ертеде қазақы ортада [[даушы|даугерлер]] ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған.

Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, [[жесір]]ге, [[мал]]ға, [[құн]]ға қатысты болған. Жер дауы - жайылымдық және шабындық жерлерге қатысты руаралық немесе жеке адамдар арасындағы дау. Жесір дауы - отбасылық-некелік салттың бұзылуына қатысты дау. Қүн дауы - кісі өліміне байланысты, мал дауы - дүние-мүлікке қатысты дау. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты - бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс.

Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым - бітті, кестім - үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл - билік айтқан адамның «аң» пен «караны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Кейбір деректерге қарағанда, жіпті қарала киінген кемпір кесетін болған. Қазақтар жайлы көптеген маңызды дерек қалдырған [[Янушкевич Адольф|А.Янушкевич]] (1803- 1857) осындай оқиғаның тікелей куәсі болғандығын баяндайды: «Екі қазақ бірдеңеге таласып, әділ төрелігін естуге биге келіп жүгінеді. Ол билік айтқан кезде дауласқандар жіптің екі басын ұстап биге береді. Даудың шешілгендігінің белгісі ретінде ол жіпті екіге бөледі». Бұл ғұрыптың орындалуы - даудың аяқталуын, қарсы жақтардың мәмілеге келуін, қазылыққа ризалығын аңғартады. Егер «ала жіп» кесілмей тарқаса, даугерлер билікке риза болмағанын, жанжалдың шешімі кейінге қалдырылғандығын білдіреді. Билік айтқаны үшін кесілген айыптың (малға есептеп) оннан бірін билерге береді.

Даулы мәселелер өш алу, есе қайтару мақсатымен емес, гуманистік құндылықтар аясында ел тыныштығын, ағайын татулығын сақтау тұрғысынан қаралған. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған.

Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш деген мақалға негізделген принципке жүгінген.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Дар ағашы

2012-11-11T14:26:47Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''Дар ағашы''' - өлім [[жаза]]сына кесілген [[қылмыскер]]ді аспақтауға арналған арнайы құрылғы. Жуан бөренеден жасалады. Қылмыскерді дар ағашының астына қойылған дөңбекке шығарған. Әуелі екі қолы артына қайырылып байланған қылмыскердің бетін [[бұл]]мен айналдырып байлайды немесе оның басына арнайы жасалған қап кигізіледі. Мойнына дар ағашына асылып байланған арқанның тұзақталған ұшы кигізіледі. Адамды дарға асып қинап өлтіру, жазаның ең ауыр түрі болды. Көбінесе [[Орта Азия]]ның отырықшы, қалалы, кентті жерлерінде тұрақты сипат алған мұндай жаза түрі байырғы қазақ қоғамында қолданылмаған.
Дәстүрлі қазақы ортада арнайы дар ағашы деген болмады да, бірақ асып өлтіру - шөгерген түйеге жазаға кесілгеннің мойнынан байлап алып, [[түйе]]ні түрегелтіп жіберіп асу тәрізді түрмен атқарылды.. Адамды дарға асып, қинап өлтіру 2 ғасырда Рим империясында қолданыла бастаған. Дәстүрлі қазақ қоғамында жазалаудың мұндай түрінің қолданылғаны туралы дерек жоқтың қасы.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref><ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Бақи дүние

2012-11-11T14:26:42Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''Бақи дүние''' - дәстүрлі қазақы дүниетаным бойынша, аруақтардың мәңгілік мекені, яғни о дүние. Осы ретте ерекше ескерер жайт — күнделікті тілдік байланыста бақи сөзі қолданыла бергенімен негізгі категориялық мәнді ұғым - бақи дүние Бақи сөзінің тұрмыста жиі қолданыла беретіндігін тілдік үдерістегі [[редукционизм]] зандылығымен түсіндіруге болады. Демек бақи сөзі - бақи дүние ұғымының қолданысқа оңтайландырылып, қыскартылған нұсқасы. Бақи ұғымының синонимдері - о дүние және мәңгілік дүние. Күнделікті тіршілікте ана тілімізде жиі кездесетін «мәңгі бақи» сөз тіркесі «бұ дүнне - о дүние» немесе «жалған дүние - мәңгілік дүние» деп келетін өзара [[антиномия]]лық байланыста жұптасқан ұғымдардағы жалған дүниенің немесе бұ дүниенің өтпелілігін (өткінші дүние), яғни жалғандығын дәлелдеуге қолданатын концепт рөлін атқарады (о дүниенің мәңгілігін тікелсй дәлелдеуді қазақ дәстүрі қоспайды). Негізгі аргумент- уәж: бұ дүние адамдардан тұрады. Ондағы әрбір жанның ғұмыры [[қамшы]]ның сабындай қысқа - өте шығады. Адамның бұ дүниедегі тіршілігі - өте шығатын күйкі тіршілік, яғни пендешілік. Сондықтан оның субьектісі - адам бұ дүниеде уақытша қонақтап қана кететін [[пенде]] ғана. Бұ дүниенің жалған, өткінші дүние болатындығы сондықтан. Демек әрбір пенденің мәңгілік тұрағы, мекені - бақи дүние, мәңгілік дүние. Сонда бұ дүниенің жалғандығын дәлелдеу, түптеп келгенде, бақи дүниенің мәңгілігін, яғни абсолюттік ақиқат екендігін әспеттеуге саяды. Қазақтардың дүниетанымында о дүние мен бұ дүииенің қаншалықты маңызды орын алғандығы жөнінде ел аузындағы төмендегідей аңыз іспеттес әңгімені мысал ретінде келтіруге болады. «Қазақ даласын аралап жүрген орыс әкімшілігінің өкілі бірде өзінің бұрыннан танысы қазақтан: Сендердің үйлерің қарапайым, әрі жұпыны, бірақ, молаға тұрғызған күмбездер мен кесенелерің сән-салтанаты тым ерекше ғой. Бұның себебі неліктен? - деп сұрайды. Сонда қазақ қысқа ғана жауап берген екен дейді: Қазіргі біздің және сенің де тіршілігің өткінші жаңбыр сияқты. Өтеді де кетеді. Яңни бұ дүниеңіз - өткінші, алдамшы, жалған дүние. Нағыз мәңгілік өмір о дүниеде басталады. Қазіргі тіршілігіміз о дүниеге жүруге дайындық қана. Анау тұрған [[мола]]лар, оның басындагы салтанатты сарайдай күмбездер о дүниеге кірер есік. Қазақтардың молаларға айырықша ден қоятындықтары сондықтан». Жоғарыда айтылғандай, антиномиялық байланыстағы бақилық дүние мен бұ дүние концептілері қазақы ортада ата-баба жолын ұстануда айрықша рөл атқарады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Владимир Заликович Кацев

2012-11-11T14:26:40Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Казақ → Қазақ using AWB

'''Владимир Заликович Кацев''' (7.09.1929, РФ, Полтава облылы Кременчуя қаласы.) ҚазКСР-інің еңбек сіңірген сәулетшісі ([[1972]]). [[Қазақ]] циркінің ғимараты (1972), "[[Медеу]]" биік таулы спорт кешені ([[1972]]) секілді спорт құрылыстарын жобалауға қатысты. КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1975), "Шығыс календары" фонтаны сыйлығының (1979) лауреаты.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Самат Тельманұлы Нұржанов

2012-11-11T14:26:31Z

BolatbekBot: wikify, replaced: Казақ → Қазақ using AWB

'''Самат Тельманұлы Нұржанов''' (11.01.1956, Жилянка станциясы, Ақтөбе облысы), [[ҚазКСР]]-інің ЕСЖ- сы (1999), п.ғ.к-ы (1990), профессор (2006). 1982-85 жылдары Мәскеуде дене тәрбиесі орталық мемлекеттік институтының аспирантурасын бітірді. [[1993]]-98 ж. Қазақ ұлттық дене тәрбиесі институтының спорт ойындары кафедрасының меңгерушісі, [[1998]]-[[2002]] ж. осы институттың проректоры, [[2002]]- [[2007]] ж. арасында Қазақ-Британ техникалық университетінің дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі. [[1994]]-[[2000]] Апматы қалалық футбол бірлестігінің төрағасы, осы жылдары республикалық футбол ассоциациясының атқару комитетінің мүшесі болды. Нұржанов 50-ден астам ғылыми еңбектердің, бірнеше оқулықтардың авторы.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Айнымал

2012-11-11T14:26:27Z

BolatbekBot: wikify, replaced: казақ → қазақ using AWB

'''Айнымал''' - дәмі бұзылған, дұрыс ашымаған татымал [[қымыз]]. Дұрыс тазаланбаған, яғни бабымен ысталмаған [[ыдыс]]та ашытылып, дәмі бұзылған қымызды [[қазақ]] айнымал немесе татымал дейді.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Эфем Бей мешіті

2012-06-17T18:38:08Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Мешіт дегенді түзетті

'''Эфем Бей мешіті''' – [[Албания]] астанасы [[Тиран]]ның орталығында орналасқан.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%AD%D1%84%D0%B5%D0%BC_%D0%91%D0%B5%D0%B9 </ref>

Құрылыс жұмыстарын [[1789 жылы]] ''Молла Бей'' бастап, [[1823 жылы]] ұлы Нахчи Эфен Бей аяқтады. Албаниядағы коммунистік жүйе басталғанда мешіт [[1991 жыл]]дың 18 қаңтарға дейін жабық болды. Коммунистік билік арасындағы көтеріліске қарамастан 10 000 адам оны ашты. Осылайша елдегі коммунизмнің құлауы басталды.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Мешіттер]]

Фейсал мешіті

2012-06-17T18:38:06Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Мешіт дегенді түзетті

'''Фейсал мешіті''' – [[Пәкістан]] елордасы [[Исламабад]] та орналасқан мешіт.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%A4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BB
</ref>

[[Ислам әлемі]]ндегі ірі мешіттердің бірі. Мешіт 300 000 адамға арнап салынған. Жоба авторы түрік архитекторы – Ведат Далокай. Мешіт құрылысы [[1976 жылы]] басталған. Жоба 130 миллион сауд риалын (шамамен 120 миллион доллар ) құрады. ''Король Фейсал ибн Абдель Азиз ас-Сауд'' қаржыландыруға көмектесті. [[1975 жылы]] корольдің өлімінен кейін мешіт пен оған апарар жол соның құрметіне аталды. Құрылыс [[1988 жылы]] аяқталып '''Халықаралық Ислам Университетіне''' орын беру үшін қолданылды.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Мешіттер]]

Ляля-Қызғалдақ мешіті

2012-06-17T18:37:53Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Мешіт дегенді түзетті

'''Ляля-Қызғалдақ мешіті''' – [[Уфа]]дағы [[Ислам]]-мәдени білім беру орталығы. Құрылыс жұмыстары 1990-1998 жылдар аралығында жүргізілді. Жобаның авторы – В. Давлетшин. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BB%D1%8F-%D0%A2%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D0%B0%D0%BD </ref>

Мешіт [[1998 жылы]] 7 сәуірде ашылды. Ол Комарова № 5 орналасқан. Мешітті ''«Қайта жаңғыру гүлі»'' деп те атайды. Жобаның негізіне көктемдегі қызғалдақтың гүлдеуі алынды. Ол бұрыннан көне түрік халқының нысаны болып табылады. Ал екі мұнара гүлшанақты білдіреді.

Мешіт қайырымдылық қорынан жиналған ақша мен [[Башкирия]] үкіметінің көмегімен салды.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Мешіттер]]

Жаңа Мешіт

2012-06-17T18:37:49Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Мешіт дегенді түзетті

'''Жаңа Мешіт''' (Ени-Джами) – [[Стамбул]]дағы ірі мешіттердің бірі. <ref> http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C </ref>

Мешіт қаланың көне бөлігіндегі Эминен ауданындағы Галат көпірінде орналасқан. Мешіт жанында ''Египет базары'' бар. Осы базар мешіт құрылысын қаржыландырды. Мешіт 1597-1663 жылдар аралығында салынған. Орталық мұнарасының биіктігі – 36 м, диаметрі – 17,5 м. Жалпы мешітте екі мұнара бар. Ішіне жарық жақсы түседі және еден кілемдермен төселген.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Мешіттер]]

ΙΙ Хассан мешіті

2012-06-17T18:37:45Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Мешіт дегенді түзетті

'''ΙΙ Хассан мешіті''' немесе '''ΙΙ Хассанның Ұлы мешіті''' – [[Марокко]]дағы [[Касабланка қаласы]]нда орналасқан мешіт.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0_II</ref>

Ол [[Атлант мұхиты]]ның жағалауында орналасқан. Құрылыс жұмыстары 1986-1993 жылдар аралығында жүрді. Жоба авторы – Мишель Пинсо. Мешіт 25 000 адамға арналған және қасындағы аймаққа 80 000 адам намаз оқи алады. Жалғыз мұнарасының биіктігі 210 м.

Ол әлемдегі ең биік діни құрылыс болып табылады. Мешітті қайырымдылық қорынан жиналған 800 миллион долларға салды. Мешіт ''ΙΙ Хассан корольдің'' кезінде салынды. Құрылыс жұмысына 2500 құрылысшы және 10 000 жуық суретшімен басқа мамандар шақырылды. Құрылыс материалдардың барлығын қаланың маңындағы аймақтардан әкелінді.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Мешіттер]]

Үштік байланыс

2011-10-14T14:18:40Z

BolatbekBot: Бот: Санат:Термин дегенді түзетті

[[Сурет:Covalent-Ru.svg|thumb|150px|Үштік байланыс]]
'''Үштік байланыс''' — екі [[атом]] арасында үш рет [[электрон]] жұптасуынан пайда болатын химиялық [[ковалентті байланыс]]. Ол бір [[сигма]] (σ) және екі [[пи]] (Π) байланыстан тұрады. Байланысқан екі [[ядро]] арасындағы электрондардың орналасуы [[симметрия|симметриялы]] болады. Химиялық қосылыстардың құрылымдық өрнектеріндегі [[атом|атомдардың]] арасындағы үштік байланыстар үш [[валентті]] сызықшамен белгіленеді: N·N, C·C, C·N. Егер үштік байланысың бір немесе екі байланысы [[донор]]-[[акцептор|акцепторлық]] жолмен түзілсе (А·В, А·В) [[квази]] үштік байланыс деп аталады; қара [[Валенттік]], [[Химиялық байланыс]].

==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том
{{wikify}}

[[Санат:Химия]]
[[Санат:Терминология]]