https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Bilge+Qagan 2026-04-18T12:31:09Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/HTML 2017-01-27T05:55:49Z

<p>Bilge Qagan: /* Ескертпелер */</p> <hr /> <div>{{Infobox file format<br /> | name = HTML&lt;br /&gt;{{small|{{nowrap|(HyperText Markup Language)}}}} &lt;br/&gt; {{lang-kk|Еренмәтін белгілеу тілі}}<br /> | icon = [[Сурет:HTML.svg|150px|орта|нобай]]<br /> | extension = .html .htm<br /> | mime = text/html<br /> | Кодтау түрі = Мәтін<br /> | uniform type = <br /> | conforms to = <br /> | developer = [[W3C]] және [[WHATWG]]<br /> | released = {{Start date and age|1993|df=yes}}<br /> | latest release version = [[HTML5|5.0]] / 5.1&lt;small&gt;(working draft)&lt;/small&gt;<br /> | latest release date = {{Start date and age|2014|10|28|df=yes}}<br /> | genre = [[Құжат файл кеңейтілімі]]<br /> | container for = <br /> | contained by = <br /> | extended from = [[SGML]]<br /> | extended to = [[XHTML]]<br /> | standard = ISO/IEC 15445 * [http://www.w3.org/TR/html/ W3C HTML5] * [http://whatwg.org/html HTML Living Standard] * [http://www.w3.org/TR/html51/ W3C HTML 5.1]<br /> | free = иә<br /> | url = {{URL|http://www.w3.org/html/}}|{{URL|https://whatwg.org/}}<br /> |icon_size = 120px}}<br /> {{HTML}}<br /> <br /> '''HTML''' ({{lang-en|'''H'''yper'''t'''ext '''M'''arkup '''L'''anguage}} — «еренмәтін белгілеу тілі») — [[шолғыш|вебшолғышта]] көрсетілуге арнаулы еренмәтін мен басқа ақпараттан тұратын веббеттерді жасауға арналған [[белгілеу тілі]].<br /> <br /> HTML (HyperTextMarkupLanguage) – бұл құжаттарды кодтау үшін қолданылатын гипертекстік белгілеу тілі.<br /> HTML беттер ғаламторда браузерден серверге, жай текст немесе жасырын символдар(шифрлар) арқылы HTTP және HTTPS хаттамаларымен жіберіледі.<br /> <br /> ==Жалпы түсінік==<br /> [[Сурет:Html-source-code3.png|thumb|right|HTML]]<br /> HTML тілін британ ғалымы, Тим Бернерс-Ли 1986-1991 жылдары Женев (Швейцария) Еуропалық ядерлік зертеу орталығында жасап шығарған болатын. HTML алғашында, ғылыми және техникалық документацияларды халық арасында алмастыруға арналған тіл ретінде жасалған. HTML көмегімен әдемі жасалған документті оңай және тез жасауға болады. Құрамының өзгеруінен басқа HTML-ға гипермәтіндерді оқу қасиеті қосылған. Бейнематериалдық қасиеттер сосын қосылған. Программалар құжаттарды құрылымдау және пішімдеу, оларды байланыстыру құралдарына қайта шығару (бейнелеу) құралы ретінде құрылды.<br /> <br /> ==Браузерлер== <br /> HTML тіліндегі белгісі бар (бұндай документтер әдетте .html немесе .htm форматтында болады ) тексттік документтер форматталған түрде көрсететін арнайы бағдарламаларымен өңделеді. Бұндай бағдарламаларды веб-шолғыштар немесе браузерлер дейді, және әдетте олар пайдаланушының талаптарын ыңғайлы интерфейс және оларды көрумен қамтамасыз етеді. Қазіргі кездегі ең атақты веб-браузерлер: Google Chrome, Mozilla Firefox, Opera, Internet Explorer және Safari.<br /> <br /> ==Нұсқалары==<br /> * HTML 0.9<br /> * RFC 1866 — HTML 2.0, стандарт ретінде 1995 жылдың 22 қыркүйегінен бері танылған;<br /> * HTML 3.2[1] — 1997 жылғы 14 қаңтарда;<br /> * HTML 4.0[2] — 1997 жылдың 18 желтоқсаны;<br /> * HTML 4.01[3] (басты және маңызды өзгерістер) — 1999 жылдың 24 желтоқсаны;<br /> * ISO/IEC 15445:2000[4] (ISO HTML деп аталатын, HTML 4.01 Strict нұскасы бойынша жасалған) — 2000 жылдың 15 мамыры.<br /> * HTML 5[5] — 2014 жылдың 28 қазаны;<br /> * HTML 5.1— 2012 жылдың 19 желтоқсаны.<br /> <br /> ==HTML-документінің құрылымы ==<br /> <br /> HTML-документті таңбалауға арналған тег-ті тіл. Кез келген HTML тіліндегі документ элементтер жиынтығын көрсетеді, және әр элементтің басы мен соңы арнайы тег арқылы белгіленеді. Одан басқа, элементтердің арнайы қасиеттері бар атрибуттары бола алады(мысалы,font-элементінің түсі немесе шрифт өлшемі). Атрибуттар ашылып жатқан тег-тің ішіне жазылады. HTML-документінің фрагменттерінің мысалдары:<br /> <br /> '''Екі тег арасындағы текст - ашылған және жабылған.'''<br /> &lt;a href=&quot;http://www.example.com&quot;&gt;Бұл жерде элемент href атрибуты бар, ол гиперсілтемені білдіреді.&lt;/a&gt;<br /> Бос элемент мысалы: &lt;br&gt;<br /> кез келген HTML-документ HTML нұсқасының спецификациясына жауап беретін ''&lt;!DOCTYPE…&gt;'' жолынан тұруы қажет, ол бұлай көрсетіледі:<br /> {{Машиналық аударма|<br /> &lt;!DOCTYPE HTML PUBLIC &quot;-//W3C//DTD HTML 4.01//KK&quot;<br /> &quot;http://www.w3.org/TR/html4/strict.dtd&quot;&gt;//Бұл HTML-дің қай нұсқасы екенін көрсетеді}} <br /> '''''DOCTYPE-тің HTML 5-дегі нұсқасы'''''<br /> HTML 5-те бірақ нұсқа қолданылады:{{Машиналық аударма|&lt;!DOCTYPE html&gt;// Жаңа нұсқасында DOCTYPE-ні қысқаша жаза салуға болады }}<br /> <br /> ==== Ескертпелер ====<br /> * [http://www.w3.org/TR/REC-html32 ↑ HTML 3.2 Reference Specification]<br /> * [http://www.w3.org/TR/REC-html40-971218 ↑ HTML 4.0 Specification]<br /> * [http://www.w3.org/TR/html401/ ↑ Спецификация HTML 4.01]<br /> * [http://www.whatwg.org/specs/web-apps/current-work ↑ HTML5 (including next generation additions still in development]<br /> <br /> === Сілтемелер ===<br /> #Эд Титтел, Джефф Ноубл. HTML, XHTML и CSS для чайников, 7-е издание = HTML, XHTML &amp; CSS For Dummies, 7th Edition. — М.: «Диалектика», 2011. — 400 с. — ISBN 978-5-8459-1752-2.<br /> #Питер Лабберс, Брайан Олберс, Фрэнк Салим. HTML5 для профессионалов: мощные инструменты для разработки современных веб-приложений = Pro HTML5 Programming: Powerful APIs for Richer Internet Application Development. — М.: «Вильямс», 2011. — 272 с. — ISBN 978-5-8459-1715-7.<br /> #Стивен Шафер. HTML, XHTML и CSS. Библия пользователя, 5-е издание = HTML, XHTML, and CSS Bible, 5th Edition. — М.: «Диалектика», 2010. — 656 с. — .[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9785845916761|ISBN 978-5-8459-1676-1]<br /> #Фримен Эрик, Фримен Элизабет. Изучаем HTML, XHTML и CSS = Head First HTML with CSS &amp; XHTML. — 1-е изд. — М.: «Питер», 2010. — С. 656. —[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9785498071138|ISBN 978-5-49807-113-8].<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[DHTML]]<br /> * [[HTML5]]<br /> * [[SGML]]<br /> * [[XHTML]]<br /> * [[XML]]<br /> <br /> {{Веб сайттар}}<br /> <br /> {{W3C}}<br /> {{Құжаттарды белгілеу тілдері}}<br /> <br /> [[Санат:Белгілеу тілдері]]<br /> [[Санат:HTML]]<br /> [[Санат:Ақпараттану]]<br /> [[Санат:Бағдарламалау тілдері]]<br /> [[Санат:Қазақстан интернеті]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD 2017-01-25T22:46:39Z

<p>Bilge Qagan: </p> <hr /> <div>{{Елді мекен<br /> |статусы = қала<br /> |қазақша атауы = Абакан<br /> |шынайы атауы = ''[[хакас тілі|хак.]] Ағбан''<br /> |сурет = <br /> |жағдайы = астана<br /> |ел = Ресей Федерациясы , Хакасия Республикасы<br /> |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Abakan_(Khakassia).png<br /> |ту = Flag of Abakan (Khakassia).png<br /> |елтаңба сипаттамасы = Абакан елтаңбасы<br /> |ту сипаттамасы = Абакан байрағы<br /> |елтаңба ені = 75<br /> |ту ені = <br /> |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 43|lat_sec = <br /> |lon_dir = |lon_deg = 91|lon_min = 25|lon_sec = <br /> |CoordAddon = type:city(164400)_region:RU<br /> |CoordScale = 20000<br /> |шекара түрі = <br /> |кестедегі шекара = <br /> |ел картасының өлшемi = <br /> |аймақ картасының өлшемi = <br /> |аудан картасының өлшемi = <br /> |аймақ түрі = <br /> |аймағы = Хакасия<br /> |кестедегі аймақ = Хакасия<br /> |аудан түрі = қалалық округ<br /> |ауданы = Абакан қаласы қалалық округі<br /> |кестедегі аудан = Абакан қаласы қалалық округі<br /> |қауым түрі = <br /> |қауым = <br /> |кестедегі қауым = <br /> |ішкі бөлінісі = <br /> |басшының түрi = қала басшысы<br /> |басшысы = [[Булакин, Николай Генрихович|Н. Г. Булакин]]<br /> |құрылған уақыты = 30 сәуір 1931 ж.<br /> |алғашқы дерек = 1675<br /> |бұрынғы атаулары = Абаканский острог, Усть-Абакан<br /> |статус алуы = 1931<br /> |жер аумағы = 112,38<br /> |биiктiктiң түрi = <br /> |орталығының биiктігі = 245<br /> |климаты = жылдам континентальді<br /> |ресми тілі = хакас тілі, орыс тілі<br /> |тұрғыны = <br /> |санақ жылы = <br /> |тығыздығы = <br /> |шоғырлануы = <br /> |ұлттық құрамы = хакастар, орыстар<br /> |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, мұсылмандар, тәңіршілдер<br /> |этнохороним = абакандықтар, абакандық<br /> |уақыт белдеуі = <br /> |DST = <br /> |телефон коды = 3902<br /> |пошта индексі = 6550xx<br /> |пошта индекстері = <br /> |автомобиль коды = <br /> |идентификатор түрі = <br /> |сандық идентификаторы = <br /> |ортаққордағы санаты = Abakan<br /> |сайты = http://абакан.рф<br /> |сайт тілі = <br /> }}<br /> <br /> '''Абакан''' ([[хакас тілі|хакасша: ''Ағбан'']]) — [[Ресей]]дегі қала, [[Хакасия]] Республикасының астанасы. Абакан қаласы қалалық округі.<br /> <br /> == Географиялық орны ==<br /> [[Мәскеу]] қаласының және оңтүстік [[Красноярск]]тің 400 км 3390 км шығысында, [[Абакан (өзен)|Абакан]], [[Енисей]] өзендерінің бір құятын жерінде орналасқан.<br /> Қаланың ауданы - 112,38 шаршы шақырым.<br /> <br /> == Климаты ==<br /> Континенталды климат. Қыста ауа-райы ұзақ және орташа ауыр болып табылады. Жазда ауа райының кездейсоқ ыстық кезеңдерімен қоса есептегенде, жалпы жылы болып табылады. Көктем сәуірдің ортасында, қыс қазан айының соңғы он күнінде келеді. Ауа температурасы, сондай-ақ өзен Абакан, Ташеба және Енисей сулары арқылы төмендейді. Орташа жылдық температура - +1,6 ° C. Салыстырмалы ылғалдылық - 69,2%. Орташа желдің жылдамдығы - 2,2 м / с&lt;ref&gt;Абакан «кәзіргі заманғы жағрафиялық атаулардың сөздігі»&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{commons|Category:Abakan}}<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Ресей қалалары]]</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2017-01-16T13:19:28Z

<p>Bilge Qagan: /* Қазіргі замандағы қолданысы */</p> <hr /> <div>'''Қазақтың боғауыз (боқауыз, балағат) сөздері''' деп [[қазақ тілі]]ндегі әдепсіз, обсценді ({{lang-lat|obscenus}} — әдепсіз, ұятсыз) лексикаға жататын сөз тобын атайды.<br /> <br /> == Зерттеу ==<br /> Қазақ тіліндегі әдепсіз сөздерді жинақтаумен сонау XIX ғасырда башқұрттың танымал зерттеушісі Әбубәкір Диваев айналысқаны туралы [[Ақселеу Сейдімбек]] өзінің «Бейпіл сөздер» кітабында жазған&lt;ref name=&quot;сейдімбек1&quot;&gt;Ақселеу Сейдімбек, 2000, 9-10 б.&lt;/ref&gt;. Бұны [[Халел Досмұхамедов]]тың мына сөздері де растайды:<br /> {{start citation}}<br /> Қазақ халық әдебиетінің түрлерін санамалай келіп, боғауыз өлеңдерді айтпай кетуге болмайды. Қазақтың боқауыз мақалдарының кейбірін Ә. Диваев жинап, тұңғыш рет 1900 жылы Ташкент қаласында қолжазба күйінде жариялап таратты.<br /> {{end citation|қайнары=Х. Досмұхамедов. — Алматы: Аламан, 1991. — С. 29.}}<br /> Әбубәкір Диваевтың, қазақтың әдепсіз сөздерімен айналысқан Бейсембай Кенжебаевтың қолжазбаларының сақталған-сақталмағандығы белгісіз. Қазақтың [[эротика]]лық фольклоры жеке жинақ ретінде басып шығарылмағанмен, оған өз еңбектерінде [[Әлкей Марғұлан]], [[Мырзабек Дүйсенов]] секілді ғалымдар, [[Ғабит Мүсірепов]], [[Сапарғали Бегалин]], [[Қуандық Шаңғытпаев]], [[Шерхан Мұртаза]], [[Асқар Оразақын]] секілді жазушылар назар аударған&lt;ref name=&quot;сейдімбек1&quot;/&gt;.<br /> <br /> == Қазіргі замандағы қолданысы ==<br /> Қазақстандық жазушы әрі аудармашы [[Герольд Бельгер]]дің айтуынша қазіргі қазақтар негізінен орысша боғауызды қолданады екен. Оның пайымдауынша, қазақтар өз ана тілінде тек қазақша боқтаса бастағаннан кейін ғана сөйлей бастайды екен, ал қазақтың боғауыздары орыстыкіне қарағанда әсерлі және бай болып келеді&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.caravan.kz/article/61670 | title=Вам мат! | publisher=«Караван» газеті | author=Жанар Қанафина}}&lt;/ref&gt;. «Қазір кез келген қазақ жастары бір-бірімен сөйлескенде өздерінің сөз аралық байланысын орыстың боқтық сөзін қосу арқылы жеткізеді. Орыстың өте жағымсыз, бейпіл сөздерін жиі қолданады», — депті жазушы [[Ақселеу Сейдімбек]]&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://til.gov.kz/static/electronic_book/Kemel_1.pdf | title=Екі томдық шығармалар жинағы | author=Мырзагелді Кемел}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Боғауыз қолданған үшін жауапкершілік ==<br /> Қазақстан Республикасының «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодексінің № 434-ші «Ұсақ бұзақылық» бабына сәйкес, бірқатар құқықбұзушылық, оның ішінде «қоғамдық орындарда былапыт сөйлеу, жеке тұлғаларға қорлап тиiсу» 10 айлық есептік көрсеткіш (1 АЕК = 1982 теңге) мөлшеріндегі айыппұлмен немесе 10 тәлікке дейін әкімшілік қамауға алумен жазаланады. Осы бап бойынша құқық бұзушылық жасаған тұлға жазаланғаннан кейін бір жыл ішінде іс-әрекеттерін тағы да қайталаса, 15 тәулікке шейін әкімшілік қамауға алынады&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000235 | title=Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қазақстан Республикасының Кодексі 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V ҚРЗ}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің № 131 «Қорлау» бабына сәйкес «басқа адамның абыройы мен қадiр-қасиетiн әдепсiз түрде кемсiту» 100 айлық есептік көрсеткіш мөлшеріндегі айыппұлмен, не сол мөлшердегі (яғни 100 сағат) түзеу жұмыстарына қатысумен немесе 120 сағат мөлшеріндегі қоғамдық жұмысқа тартылумен жазаланады. Осы бұзақылықты «көпшiлiк алдында немесе бұқаралық ақпарат құралдарын немесе ақпараттық-коммуникациялық желілерді пайдалана отырып» жасаған адам 200 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде, не сол мөлшердегі (яғни 200 сағат) түзеу жұмыстарына қатысумен немесе 180 сағат мөлшеріндегі қоғамдық жұмысқа тартылумен жазаланады&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 | title=Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi Қазақстан Республикасының Кодексі 2014 жылғы 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Нормативті емес лексика]]</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2017-01-16T08:11:26Z

<p>Bilge Qagan: </p> <hr /> <div>'''Қуаныш Бекжанова''' – ([[1944 жылы]] [[Қарағанды облысы]] Жезқазған-Рудник қаласы)-редактор. [[ҚазМУ]]-ды бітірген ([[1968]]). Содан үзбестен [[2002 жыл]]ға дейін (34 жыл бойына) [[Қазақ радиосы]]ның хабарларын эфирге шығарушы жауапты редакторы болып еңбек етті. Ол Қазақ радиосының ардагерлері М.Сейітова Ә.Байжанбаев, Қ.Әзімбаева, Ж.Асқарова, Ж.Омарходжаева, Ж.Аяпбергенова, М. Сержапов сияқты ата буын дикторларымен эфир қызметі бойынша қоян-қолтық араласып, солардың тәлім-тәрбиесін көрді.&lt;ref&gt;Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: &quot;ҚазАқпарат&quot;, 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Дикторлардың олардан кейінгі орта және жас буын өкілдеріне солардың өнеріндегі қағида-ұстанымдарын, кәсіби шеберліктері мен адами өнеге тағылымдарын өзі үйретіп отырды. ''Әуе толқынында Қазақ радиосы'' (2001) атты жинақта сол ардагерлер және кейінгі толқын әріптестері жөнінде ''Бір қызмет, бір ғұмырым бір бақытым'' деген естелігігін жариялады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 2017-01-14T09:42:30Z

<p>Bilge Qagan: /* Зерттеулер */</p> <hr /> <div>{{мағына|Сарайшық (айрық)}}<br /> '''Сарайшық''', '''Кіші Сарай''' — [[орта ғасырлар]]да [[Алтын Орда]]ның ірі сауда және экономикалық орталығы. Бұл қала [[Жайық]] өзенінің қазіргі [[Атырау]] қаласынан 50&amp;nbsp;км жоғары орналасқан.<br /> == Тарихы ==<br /> Сарайшық (Сарай-Жүк) қаласын пайда болуын тарихшы ғалымдар [[13 ғ.]], [[Шыңғыс хан]] мен [[Бату хан]]ның шапқыншылығымен байланыстырады.<br /> Әзірге белгілі болған деректерге сүйенсек, бұл орын туралы жазба мәліметтер [[14 ғ.]] алғашқы жартысынан басталады да, оларда Сарайшық гүлденген қолөнері мен сауда қаласы болғандығы айтылады.<br /> [[File: Saraishik.JPG|thumb|upright|Сарайшық ауылы (көне қала орны)]]<br /> Зерттеу барысында «ханның» салу ерекшеліктері анықталды. Сонымен бірге, өткен маусымда бес құрылыс кезеңін анықтауға мүмкіндік алынды. Археологиялық зерттеу барысында қалашықта нумизматикалық материалдардан басқа қалалықтардың көптеген күнделікті қолданыс заттары табылды: қыштан жасалған заттар (құман, құмшы, шығыр, құмыралар, көзелер, шырақтар, түбектер, кесе, пиала) өсімдіктер мен зооморфты өрнектер және түрлі араб шрифтімен, сонымен бірге, трапезундық және қырым амфораларының бөлшектері, қытай фарфорынан жасалған табақтың бөліктерімен безендірілген. Қазбалар барысында көптеген сүйектен, темір мен қоладан жасалған бұйымдар кездеседі. Одан басқа, ортағасырлық моншаның қалдығы табылып, зерттелді.<br /> <br /> Әбілғазы Бахадұр-ханның (ХVІІғ.) Сарайшықтағы негізін Батухан (Билік құрған уақыты 1221-1256 ж.ж.) салған деген тарихи пікірмен келісуге болады. Көптеген көпестер мен саяхатшылардың осынау жолдардың бағыт бағдарлары туралы, тауарлардың сипаты мен бағасы және қатынас тәсілі туралы жазбалары мен хикаялары бізге дейін жетіп жатыр. Сарайдан Сарайшыққа, одан әрі Үргенішке дейінгі сауда жолының соқпақтарында құдықтар болды және керуен-сарайлар қызмет етті. ХІІ-ХІV ғ.ғ. осы жол Шығысты Батыспен негізгі жалғастырушы болды.<br /> Сарайшықта салтанатты сәулетті сарайлар, керуен-сарайлар, моншалар, мешіт-медреселер және басқа да ғаламат ғимараттар салынған. Оларды атақты сәулет өнері мектептерінен өткен дарынды шеберлер тұрғызған қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалды. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті.<br /> <br /> == Жазба деректер ==<br /> Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн-Батута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]]&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,<br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;<br /> Біз Сарай қаласынан ат жеккен арбамен он күн жол жүріп, Сарай-жук қаласына жеттік. Бұл «[[Ұлысу]]» деп аталған үлкен, терең, ағысы қатты өзеннің жағасындағы гүлденген әсем қала екен және дүние жүзіндегі Бағдаттан кейін екінші жүзбелі көпір осында екен.<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> Ол кезде [[Алтын Орда]] үлкен Сарай, Сарайшықты кіші Сарай деген мағынаға байланысты.<br /> <br /> Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:<br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;<br /> Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.<br /> &lt;/blockquote&gt;.<br /> <br /> == Зерттеулер ==<br /> ҚКСР ғылым академиясының [[1950]]&amp;nbsp;ж. [[Батыс Қазақстан]]да жүргізген Сарайшықты [[12 ғ.]] араб тарихшылары еңбектерінде аталатын, орта ғасырда археологиялық экспедициясының қорытындысы негізінде белгілі археологтар С.П. Толстов пен Г.И. Пацевич «өмір сүрген Саксин қаласының орнында бой көтеріп, жаңа атауға ие болған қала. Саксин [[10 ғ.|10]]—[[11 ғ.|11]] ғғ. [[Хорезм]] тұтқындарының көмегімен сауда жолының бойында салынған еді» дейді де Сарайшықтың өмір дәуірін шартты түрде үш кезеңге бөледі:<br /> # [[12 ғ.]]&amp;nbsp;— қала іргесінің қаланып бой көтеруі.<br /> # [[13 ғ.|13]]—[[14 ғ.|14]] ғғ.&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]] өмір сүрген кезеңдегі [[Еуропа]]ның, [[Орта Азия]], [[Қазақстан]]ды манғолдар және қытаймен жалғастырған ірі сауда орталығы болу, яғни қаланың гүлденіп, өркендеу дәуірі.<br /> # [[15 ғ.|15]]—[[16 ғ.|16]] ғғ.&amp;nbsp;— [[Ноғай ордасы]]ның орталығы болуы, [[орыс-қазақтар]] шабуылынан күйреп, қирауы.<br /> <br /> Қазақ археологиясының атасы [[Марғұлан Әлкей Хақанұлы|Әлкей Марғұлан]] өзінің [[1950]] ж. жүргізген қазба жұмыстары нәтежиесінде «қала [[12 ғ.]] салынған» деп пеш бұлтаңсыз дәл айтады. Бұл пікірді, соңғы жылдары қала орнында қазба жұмыстарын жүргізіп жүрген Республикалық археология институтының ғалымдары да дәлелдеп отыр. Әлкей Марғұланның айтуына қарағанда кезінде қалада үлкен қыш күйдіру, темір қорыту цехтары мен ұстахана, ақша жасау шеберханалары болған. [[1968]] ж. бері мұнда Әлкей Марғұлан атындағы Батыс Қазақстан экспедициясы тұрақты қазба жұмыстарын жүргізуде.<br /> <br /> Сарайшық қаласының тарихымен танысу үшін арнайы келгендер әуелі мешітке кіріп, аруаққа бағыштап құран оқытып, хандар жерленген қасиетті жер күмбез астындағы алып бәйтерекке ақтығын байлап, сосын мұражайға кіреді. 1999 жылдың 3 қыркүйегі күні Елбасы Атырауға келген сапары барысында Сарайшық мұражайын ашқан болатын. Оған менің жолым алғаш рет 2003 жылы түскен-ді. <br /> Аққу көлден кеткенде…Биылғы маусым айында тағы бардым. Мұражай қызметкері Орын Сағынтаева көне шаһар тарихы, соның ішінде “Секер көлі” туралы қызықты деректермен таныстырды. Қазақ тарихында терең із қалдырып, заманында қазақ мемлекетін басқарған ұлы хандардың бірі - Әз Жәнібек хан. Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы деректі әңгіме көп. Секер көлдің орны қазіргі Сарайшық ауылының орнында қалып қойған. – Теп-тегіс жерде ойпаңдау болған түбінен, кезінде жиектерін қолмен нығыздап, кейбір жерлерінің тас, топырақпен, қызыл қышпен көмкерілгені көлдің заманында қолдан жасалғанын дәлелдейді, - дейді ауыл қарттары. Кезінде Шамполов деген орыс көпесі 1920 жылдары осы жерден кірпіш зауытын салып жүріп, көлден алып жұмыртқа тауып алған көрінеді. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Жәнібек ханның аққу көлі”, “Сарайшықтың аққу көлі”, “Аққу көлі” аталыпты. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге Әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен (мұражайда сақталған суреті бар) құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге Әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда. Ақша сарайы, ұстахана…Сарайшық қаласы Жайық өзенінің ең бір шұрайлы тұсында әрі ӘжептӘуір биіктеу жерде орналасқан. Бірақ соңғы жүзжылдықта Жайық ежелгі арнасын өзгертіп, Сарайшық орнын қақ тіліп өтуі – көне шаһардың жұртын су астында қалуына әкеліп соқты. Біз де Жайық өзенінің жарынан, су жағасынан қаланың қалдықтарын айқын көрдік. Тарихи мұра ретінде болат сымды тормен айнала қоршап, кіреберіс есіктің астына қойылған екі көзінің, мұрнының орнына үңірейген тесіктері бар кісінің бас сүйегі көрген жанның жүрегін зірк еткізеді. Соңғы жарты ғасырдағы қазба жұмыстарының бәрі ескі қаланың шет жағындағы су құбырлары мен кейбір шеберхана, бейіт орнына жүргізіліпті. Бұрынғы және қазіргі қазба жұмыстары көрсеткеніндей, қала құрылыстары 24х24х5 см немесе 40х20х5 см көлеміндегі күйдірілген жӘне шикі кірпіштен, түсін жоймайтын керамикалық шаршы тастардан тұрғызылыпты. Оларға қандық үлгідегі жылыту жүйесін пайдаланған және өте жоғары температурада шикі кірпіштерді күйдіретін камералар болған. Сондай үлгіде ұзындығы 4,4 м., биіктігі 1,65 м. болатын ыстық от (ауа) айдау жүйелері бар камера табылған. Қала қыштан күйдірілген тас тұрбалар арқылы ауыз су құбырларымен қамтамасыз етілген. Қазба жұмыстарын жүргізіп жүрген археологтар құмығып қалған құдықтардың бірінен араб әрпінде жазылған тұмар тапқан. Арнайы темір қобдишаға салынған, алты-жеті метрлік шыңыраудың түбінде сақталған бұл тұмар сол кездің өзінде діннің кеңінен таралғанын және қатты қадірленгенін көрсетеді. Осы құдықтан өте әдемі жасалған құмыралар, күміс, мыс ақшалар да табылыпты. Сарайшық қаласында темірден құрал-сайман соғатын арнайы ұстахана болыпты. Бір қызығы, осы ұстаханаға қажетті темір рудасын олар қайдан алды, қалай қорытты, оны ешкім білмейді. Қала өз дӘуірінің ықпалды, саяси һәм мәдени, сауда-саттық орталығы болған. Жәнібек хан билеген тұста жаңа пұлдар шығарылған. ХІV ғасырдың қырқыншы жылдары ақша беттерінде ерекше безендірілген екі басты бүркіт, ал елуінші жылдары шешек атқан алты жапырақты гүл шоқтары бейнеленген. Жошы ұлысы тұсында Алтын Орданың 16 шаһарында ақша соғатын сарайлар болған деседі. Оның үш түрі, атап айтқанда, жоғарыда табылған ақшалардың біразы Сарайшық қаласының өзінде соғылған. Құмыраның құпиясы1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына керамикалық ірі құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйіріндегі жазуларды ауыл төңірегіндегі сауатты деген адамдардың ешқайсысы да оқи алмапты. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Оралдағы мұражайға тапсырылған көрінеді. Кейін әлгі құмыраны көрген Орал шекаралық казак әскерінің генералы Н.Дубасов деген офицер жазу көшірмесін Ресей археологиялық қоғамның Шығыс бөліміне 1915 жылдың 16 тамызында жіберіпті. Екі жыл өткен соң мамырдың 12-сі күні генералдың атына жауап хат келсе керек. Онда құмырада көне қыпшақ тілінде 32 сөз өрнектелгені, дәлдеп аударғанда иінінде Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы:<br /> :Адам көркі – жүз,<br /> :бұл жүз көркі – көз,<br /> :Ауыз көркі – тіл,<br /> :бұл тіл көркі – сөз.<br /> :Тағы көрік кісіге – <br /> :білім мен өнер,<br /> :Жанын құрбан етер білім үшін ер,<br /> - деген шумақ шыққан. Ал бүйіріндегі “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған. Құмыра ХІІІ ғасырда күйдіріліп, дайындалған көрінеді. Атырау қаласының солтүстігінен 55 шақырым қашықтықтағы Сарайшық шаһарының тағдыры – бүкіл ел тағдырымен сабақтас. Қаланың іргетасы ХІ ғасырда қаланған. Қасым хан тұсында Қазақ хандығының астанасы болды. 1580 жылы Дон, Еділ казактарының шапқыншылығынан қала біржолата қирап, күлге айналды. Кейін Ресей патшалығы отаршылдық бекініс салды. Ол Қазан төңкерісіне дейін сақталып келді. 1999 жылы қала орнына ескерткіш-пантеон, мешіт, мұражай кіретін Сарайшық мұражай-қорығы бой көтерді.<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * http://www.kazneb.kz<br /> * http://www.madenimura.kz<br /> <br /> {{Қазақстанның көне қалалары}}<br /> <br /> [[Санат:Алтын Орда]]<br /> [[Санат:Ноғай Ордасы]]<br /> [[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2017-01-14T09:24:07Z

<p>Bilge Qagan: </p> <hr /> <div>{{Тарихи мемлекеттер<br /> |атауы = Қазақ хандығы<br /> |статусы = [[Хандық]]<br /> |байрақ = Kazakh Khanate.svg<br /> |байрақ_сипаттамасы = Қазақ хандығының байрағы<br /> |карта = Қазақ хандығы.png<br /> |p1 = Алтын Орда<br /> |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg <br /> |p2 = <br /> |flag_p2 = Flag of the Chagatai Khanate.svg<br /> |s1 = <br /> |flag_s1 = <br /> |s2 = <br /> |flag_s2 = <br /> |s3 = <br /> |flag_s3 = <br /> |s4 = Ресей Империясы<br /> |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg<br /> |құрылуы = [[1465 жыл|1465]]<br /> |ыдырауы = [[1847]]<br /> |астана = 1465-1469 [[Созақ]]&lt;br /&gt;1469-1511 [[Сығанақ]]&lt;br /&gt;1511-1521 [[Сарайшық]]&lt;br /&gt;1521-1599 [[Сығанақ]]&lt;br /&gt;1599-1729 [[Түркістан қаласы|Түркістан]]<br /> |тілі = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)&lt;br /&gt;[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br /> |қосымша_параметр = Заңдары<br /> |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]&lt;br /&gt;[[Есім ханның ескі жолы]]&lt;br /&gt;'''[[Жеті жарғы]]'''<br /> |аумағы = 2,9&amp;nbsp;млн км²<br /> |халқы = алтынордалық тайпалар, моғолстандық тайпалар, [[ноғайлар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]]<br /> |дейін = Алтын Орда<br /> |д3 = Моғолстан<br /> |кейін = Ұлы жүз<br /> |к1 = Орта жүз<br /> |к2 = Кіші жүз<br /> |к3 = Ресей империясы<br /> }}<br /> <br /> '''Қазақ хандығы'''&amp;nbsp;— бүгінгі [[Қазақстан Республикасы]] мен көрші аймақтардың территориясында 1465-1847 жылдар аралығында өмір сүрген мемлекет.&lt;ref&gt;[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]&lt;/ref&gt; Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Амудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған.<br /> <br /> Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы - [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын.<br /> <br /> Қазақ хандығының тұңғыш ханы - [[Керей]], соңғы ханы - [[Кенесары Қасымұлы]].<br /> <br /> == Этимологиясы ==<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}<br /> {{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}}<br /> === Керей мен Жәнібек хандар ===<br /> Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.<br /> <br /> Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы]]-[[Шайбан]]- Дәулет-[[Шайх]] оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді.<br /> <br /> [[1446]] жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады.<br /> <br /> 1457 ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.<br /> <br /> [[Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталыпына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза [[Мұхамед]] хайдар [[Дулати]] [[Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.<br /> <br /> [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]]<br /> Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Дешті Қыпшақ]]ты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды.<br /> <br /> [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]]<br /> Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді.<br /> <br /> 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін ұлғайтты. [[Дешті Қыпшақ]]та қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды.<br /> <br /> Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады.<br /> <br /> === Қасым хан кезеңі===<br /> [[File:Казахское ханство1520.png|thumb| alt=A.| ''[[Қасым ханның тұсындағы Қазақ хандығы]]''.]]<br /> 16-17 ғғ. қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында [[қазақ]] хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь 3 [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді.<br /> <br /> «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалынды.<br /> <br /> Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты.<br /> <br /> Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және Монғол хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқталған жоқ.<br /> <br /> ===Хақназар хан кезеңі ===<br /> 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым]] ханның баласы [[Хақназар]] ([[1538]]-[[1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен Тянь-Шаньды басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Рашид хан|Абд-Рашид]]ке қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді.<br /> <br /> Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] ([[1538]]-[[1580]]) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. <br /> Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады.<br /> <br /> Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті.<br /> <br /> [[1563]] жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. <br /> Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған».<br /> <br /> ===Тәуекел хан кезеңі===<br /> Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай ([[1580]]-[[1582]]) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен ([[1586]]-[[1598]] хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға ходжент қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді.<br /> <br /> [[1582]] жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел ([[1582]]-[[1598]] жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды.<br /> <br /> Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды.<br /> <br /> [[1586]] жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады.<br /> <br /> Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді.<br /> <br /> 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді.<br /> <br /> 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды.<br /> Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады.<br /> <br /> 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады.<br /> <br /> Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды.<br /> <br /> === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы ===<br /> [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] ([[1628]]-[[1645]]) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.<br /> <br /> ]]Есім хан]] билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.<br /> <br /> Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуығ екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады.<br /> <br /> Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды.<br /> <br /> Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқант]]қа әскер жөнелтеді.<br /> <br /> Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды.<br /> <br /> Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді.<br /> <br /> [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598]]-[[1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түтпет келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды.<br /> <br /> Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты.<br /> <br /> [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Жәңгір хан]] ([[1645]]-[[1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Жәңгір хан]] тұсында басталды.<br /> <br /> [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598]]-жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты.<br /> <br /> [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан]]ның немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты.<br /> <br /> Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады:<br /> <br /> :«Ей, Қатаған хан Тұрсын!<br /> :Кім арамды ант ұрсын.<br /> :Жазықсыз елді жылатып,<br /> :Жер тәңірісің, жатырсың,<br /> :Хан емессің қасқырсың,<br /> :Қара албасты басқырсың!<br /> :Алтын тақта жатсаң да<br /> :Қазаң жетті қапылсың!<br /> :Еңсегей бойлы ер Есім,<br /> :Есігіңе келіп тұр,<br /> :Шашқалы тұр қаныңды,<br /> :Кешікпей содан қатарсың!»<br /> <br /> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.<br /> <br /> «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.<br /> <br /> === Тәуке хан кезеңі ===<br /> 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны:<br /> қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500);<br /> ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;<br /> денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой);<br /> егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады);<br /> төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді.<br /> === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы ===<br /> [[File:Abylai khan.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Абылай хан]]''.]]<br /> 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады.<br /> <br /> 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті.<br /> <br /> Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді.<br /> <br /> Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті.<br /> Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды.<br /> <br /> Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.<br /> <br /> Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды.<br /> <br /> Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды.<br /> <br /> Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылой бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастапан қазақ жасақтары 1750 жылы жауды жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді.<br /> <br /> 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті құлады.<br /> 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Синь-Цзянь жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді. Абылай келісімге келу туралы Пекинге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады.<br /> Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі==<br /> === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі ===<br /> [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]]<br /> 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді.<br /> <br /> Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты.<br /> === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі ===<br /> 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді.<br /> <br /> Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.<br /> === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама ===<br /> 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты.<br /> <br /> Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен ходжентке қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды.<br /> <br /> Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді.<br /> <br /> 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды.<br /> <br /> Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды.<br /> <br /> Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды.<br /> <br /> == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы==<br /> === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы ===<br /> 16 ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған Сібір хандығымен (орталығы Түмен) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы Шайбани әулеті Көшім ханның қолына көшті.<br /> <br /> Сібір хандығының халқы түркі тілдес қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес «Сібір татарлары» деген атпен белгілі болды. Сібір хандығы Қазақстанмен саяси және сауда байланысын жасап тұрды.<br /> <br /> 1552 ж. Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол Сібір хандығымен көрші болып шықты. 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды. Көшім хан жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол 1584 ж,. қаза тапты. Бірақ Сібір хандығы да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы Ресей құрамына енді.<br /> <br /> 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді.<br /> <br /> === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы ===<br /> Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек Шыңғыс тұқымынан шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды.<br /> ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі==<br /> {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}}<br /> [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді.<br /> [[Сурет:Казахское ханство1520.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]]<br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> |-<br /> ! &lt;small&gt;Велаят&lt;/small&gt; || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Сығанақ]] ||align=&quot;center&quot;|[[Жәдік сұлтан]]<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Орда-базар]] ||align=&quot;center&quot;|[[Айтбек сұлтан]]<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Жетісу]] ||align=&quot;center&quot;|— ||align=&quot;center&quot;|—<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Батыс Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Сарайшық]] ||align=&quot;center&quot;|[[Өзек сұлтан]]<br /> |-<br /> |}<br /> [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді.<br /> [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]]<br /> {| class=&quot;wikitable sortable&quot;<br /> |-<br /> ! &lt;small&gt;Жүз&lt;/small&gt; || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Ташкент]] ||align=&quot;center&quot;|[[Қарт-Әбілқайыр хан]]<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Орта жүз]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Түркістан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Қайып хан]]<br /> |-<br /> |----- style=&quot;background:#CCCCFF; height:2px&quot;<br /> |colspan=&quot;4&quot; |<br /> |-----<br /> |align=&quot;center&quot;|'''[[Кіші жүз]]''' ||align=&quot;center&quot;|[[Батыс Қазақстан]] ||align=&quot;center&quot;|[[Қазалы]] ||align=&quot;center&quot;|[[Әбілқайыр хан]]<br /> |-<br /> |}<br /> <br /> ==Қазақ хандығының хандары==<br /> ===Хандарды сайлау дәстүрі===<br /> {{Main|Хан көтеру}}<br /> Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген.<br /> ===Хандар тізімі===<br /> {{Main|Қазақ хандары}}<br /> {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}}<br /> [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Орыс хан]] шөбересі 1465—1474 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Орыс хан]] шөбересі 1474—1480 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Қасым хан]], [[Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1522 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Момыш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1522—1523 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Тайыр хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген.<br /> <br /> [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Ахмет хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген.<br /> <br /> [[Хақ-Назар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Есімұлы Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсеке сұлтан]]ның ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Тәуке хан]], [[Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Қайып хан]], [[Хысырау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1729—1771 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген.<br /> <br /> [[Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген.<br /> <br /> == Қазақ хандығының мәдениеті ==<br /> Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб әліпби]]і қолданылды.<br /> <br /> 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казактары]]ның қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді.<br /> <br /> == Қазақ хандығының 550 жылдығы ==<br /> {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}}<br /> Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі]<br /> * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы]<br /> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы]<br /> * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы]<br /> * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы]<br /> * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт]<br /> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Қазақ хандары}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ хандығы]]<br /> [[Санат:Қазақ мемлекеті]]<br /> [[Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері]]<br /> [[Санат:Азияның бұрынғы елдері]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:1731 жылы таратылғандар]]<br /> [[Санат:Түркі мемлекеттері]]<br /> [[Санат:Түркі әулеттері]]</div>

Bilge Qagan https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2017-01-04T20:52:28Z

<p>Bilge Qagan: </p> <hr /> <div>{{Тілдер<br /> |түсі = алтай<br /> |аты = Қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, Qazaq tili<br /> |айтылуы = {{IPA|qɑˈzɑq tɘˈlɘ|}}<br /> |елдер = [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Моңғолия]], [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Түркіменстан]], [[Украина]], [[Өзбекстан]], [[Ресей]], [[Иран]]<br /> |аймақтар = <br /> |ресми тіл = '''{{flagcountry|Kazakhstan}}''' (мемлекеттік тіл)&lt;br /&gt;<br /> ''{{flagcountry|Russia}}:''<br /> * [[Алтай Республикасы]] (аймақтық тіл)&lt;ref&gt;Закон Республики Алтай «О языках». [http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&amp;id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 Глава I, статья 4]&lt;/ref&gt;<br /> |реттейтін мекеме = Қазақстанның мәдениет және ақпарат министрлігі<br /> |сөйлеушілер саны = 11 млн адам<br /> |рейтинг = 87 орын<br /> |күйі = <br /> |жойылды = <br /> |санаты = [[Еуразия тілдері]]<br /> |классификация = <br /> ''[[Алтай тілдері]]'' (даулы)<br /> : [[Түркі тілдері|Түркі бұтағы]]<br /> :: [[Қыпшақ тілдері|Қыпшақ тобы]]<br /> ::: [[Ноғай тілдері|Ноғай-қыпшақ топ тармағы]]<br /> |жазу = [[кириллица|кирилше (орысша)]], [[Қазақ әліпбиі#Төте жазу үлгіттері|төте жазу (арабша)]], [[латын әліпбиі|латынша]] ([[Қазақ әліпбиі]]н қараңыз)<br /> |МЕСТ 7.75–97 = <br /> |ISO1 = kk<br /> |ISO2 = kaz<br /> |ISO3 = kaz<br /> }}<br /> <br /> '''Қазақ тілі''' (төте: قازاق ٴتىلى, латын: qazaq tili) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[мемлекеттік тіл]]і, сонымен қатар [[Ресей]], [[Өзбекстан]], [[Қытай]], [[Моңғолия]] жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі.<br /> <br /> Қазақ тілі [[түркі тілдері]]нің [[қыпшақ тілдері|қыпшақ]] тобына, соның ішінде [[қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[ноғай тілі|ноғай]], [[Қарашай-балқар тілі|қарашай]] тілдерімен бірге [[қыпшақ-ноғай тілдері|қыпшақ-ноғай]] тармағына жатады. Сонымен қатар [[Қырғыз тілі|қырғыз]], [[Татар тілі|татар]], [[башқұрт тілі|башқұрт]], [[қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]], [[құмық тілі|құмық]], [[қарайым тілі|қарайым]], [[қырымтатар тілі|қырымтатар]] тілдеріне жақын.<br /> <br /> Қазақ тілі диалектілерге бөлінбейтіні ғылыми түрде дәлелденген. Барлық өлкелердің қазақтары бір-бірін жақсы түсінеді. Бірақ кейбір ғалымдардың пікірінше қазақ тілі 3 диалектіге бөлінеді: солтүстік-шығыс, оңтүстік және батыс (ескі үш жүздің орналасқан аумағы бойынша).<br /> <br /> == Жазуы ==<br /> {{Main|Қазақ жазуы}}<br /> <br /> Қазақ жазуы бірнеше рет өзгеріске ұшыраған. 1929 жылға дейін [[Қазақстан]]да қазақ [[араб жазуы]] пайдаланылды. [[20 ғасыр]] басында [[Ахмет Байтұрсынұлы]] ұсынысымен қазақ фонетикасының ерекшеліктері ескеріліп жасалған, араб графикасына негізделген ‘’төте жазу‘’ пайдаланылған. Қазіргі кезге дейін [[Қытай]] еліндегі қазақтар осы жазу үлгісін пайдаланады. 1929 жылдан 1940 жылға дейін [[латын графикасы]] қолданылып, 1940 жылдан қазірге дейін [[қазақ кирилл әліпбиі|кирилл]] әліпбиі қолданылуда. 2025 жылдан қазақ тілі латын графикасына ауысуы жобалануда. [[Түркия]] мен Батыс елдердегі қазақтар әртүрлі [[латын жазуы]]на негізделген әліпбиді пайдаланады.<br /> 2000 жылдан бастап Тура Жазу енгізіле басталды, латын және кирилше түрінде. Тура Жазу Ахмет Байтұрсынұлы дыбыс жүйесін қолданады, оны енгізумен жекеменшік, мемлекеттік емес орталық айналысады.<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> | align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[Латын жазуы]]''' (ana tili)<br /> | align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[Араб жазуы]]'''<br /> | align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[Кирил жазуы]]'''<br /> | Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis.||align=&quot;right&quot;|بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.||Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.<br /> |}<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> | align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[Латын жазуы]]''' (Tfura jazfu)<br /> | align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[Тура жазу]]'''<br /> | Barlwkh adamdar tfumwswnan azat jcne khadwr-khaswveti men khfkhwkhtarw tex bolwp dynivege keledi. Adamdargha akhwl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondwkhtan olar bir-birimen tfuwstwkh, bauwrmaldwkh kharwm-khatwnas jasaularw tivis.||Барлық адамдар тұумысынан азат және қадыр-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. <br /> |}<br /> <br /> == Фонетика ==<br /> <br /> Қазақ тілі [[буын үндестігі]]не негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді, және [[жуан дауысты дыбыс|жуан дауысты]] буындардағы [[дауыссыз дыбыстар]] жуан түрде айтылады (мысалы: ''тыс'', ''құрт''), ал [[жіңішке дауысты дыбыс|жіңішке дауысты]] буындарда жіңішке естіледі (мысалы: ''тіс'', ''күрт'').<br /> <br /> Қазақ тілінде [[екпін]] көбінесе соңғы буынға түседі.<br /> <br /> === Дауысты дыбыстар ===<br /> Қазақ тілінде 12 [[дауысты дыбыс]] бар: ''а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э''&lt;br /&gt;<br /> Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай ''[[жуан дыбыстар|жуан]]'' және ''[[жіңішке дыбыстар|жіңішке]]'', ''[[ашық дыбыстар|ашық]]'' және ''қысаң'', ''еріндік'' және ''езулік'' болып жіктеледі:<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; |<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Тілдің'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Жуан''': а, о, ұ, ы, у.<br /> |-<br /> |'''Жіңішке''': ә, ө, ү, і, е, и, у, э.<br /> |-<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Жақтың'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Ашық''': а, ә, о, ө, е, э.<br /> |-<br /> |'''Қысаң''': ы, і, и, у, ү, ұ.<br /> |-<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Еріннің'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Еріндік''': о, ө, ұ, ү, у.<br /> |-<br /> |'''Езулік''': а, ә, е, ы, і, и, э.<br /> |}<br /> <br /> === Дауыссыз дыбыстар ===<br /> Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады.<br /> Қазақ тілінде 26 дауыссыз дыбыс бар: ''б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.''&lt;br /&gt;<br /> Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ''ұяң'', ''үнді'' және ''қатаң'' болып үшке бөлінеді.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, [[Қазақстан даму институты]], 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; |<br /> !'''Ұяң''':<br /> |б, в, г, ғ, д, ж, з, һ<br /> |-<br /> !'''Үнді''':<br /> |й, л, м, н, ң, р, у<br /> |-<br /> !'''Қатаң''':<br /> |к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ<br /> |}<br /> <br /> Жоғарыда келтірілген мағлұмат Кеңес Өкіметі билік құрып тұрғанда, 1940 жылы еңгізілген Аманжолов Сәрсеннің әліпбиі негізінде берілген. Бұл әліпбиді, тоталитарлық жүйе қазақ халқын орыстандыру саясатының құралы ретінде пайдаланған. Орыс тілінің дыбыстары қазақ әліпбиіне қосылған. Қазақ тілі туралы жалған мағлұмат ресми құжаттарда, Қазақстан тәуелсіздік алса да, осы уақытқа дейін өзгертілмей келеді.<br /> <br /> == Фонетика, нағыз қазақ тілінде ==<br /> Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін алғашқы құрған ғалым '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''': басқа дыбыстық жүйелер, бөтен тілдердің дыбыстары қосылған, жалған жүйелер.<br /> <br /> === Дауысты дыбыстар ===<br /> Қазақ тіліне тән 9 дауысты дыбыс бар: ''о, ұ, а, ы, ө, ү, ә, і, е''&lt;br /&gt;<br /> Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай ''[[жуан]]'' және '[['жіңішке]]'', '[['ашық'']] және ''қысаң'', ''еріндік'' және ''езулік'' болып жіктеледі:<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; |<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Тілдің'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Жуан''': о, ұ, а, ы.<br /> |-<br /> |'''Жіңішке''': ө, ү, ә, і, е.<br /> |-<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Жақтың'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Ашық''': а, ә, о, ө, е.<br /> |-<br /> |'''Қысаң''': ы, і, ү, ұ.<br /> |-<br /> ! rowspan=2|&lt;u&gt;'''Еріннің'''&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; қатысына қарай:<br /> |'''Еріндік''': о, ө, ұ, ү.<br /> |-<br /> |'''Езулік''': а, ә, е, ы, і.<br /> |}<br /> <br /> === Дауыссыз дыбыстар ===<br /> Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады.<br /> Қазақ тілінде 19 дауыссыз дыбыс бар: ''б, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш, һ.''&lt;br /&gt;<br /> Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ''ұяң'', ''үнді'' және ''қатаң'' болып үшке бөлінеді.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; |<br /> !'''Ұяң''':<br /> |б, г, ғ, д, ж, з, һ<br /> |-<br /> !'''Үнді''':<br /> |й, л, м, н, ң, р, у<br /> |-<br /> !'''Қатаң''':<br /> |к, қ, п, с, т, ш<br /> |}<br /> Дауыссыз дыбыстар сөйлеу мүшелерінің бір-бірімен жанасуы немесе толық қабысуы арқылы пайда болады. Дауыссыздардың басты ерекшеліктері:<br /> - дауыссыздардың жасалатын орны – ауыз және көмей қуыстары;<br /> - дауыссыз қатаңдарда мүлде үн болмаса, ұяңдарда – үннің қатысы жартылай болады да, ал үнділерде - бәсең үн болады;<br /> - дауыссыз қатаң және ұяңдардың ішкі сапасы – таза салдырдан тұрады деуге болады ал, үнділерде сөйлеу мүшелерінің (тіл, ерін, жақ) бір-біріне жуықтауы, түрленуі, көлемін өзгертуі көмей арқылы келген ауаға пәлендей кедергі бола алмайды;<br /> - дауыссыз қатаң және ұяңдарды - көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге мүлде болмаса, ал үнділерді керісінше – көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге болады;<br /> - дауыссыздардың үн сапасында - жаңғырық болмайды;<br /> - дауыссыздар сөз ішінде жалқы тұрып буын құрай алмайды.<br /> <br /> == Грамматика ==<br /> Қазақ тілінде сөз алдында тұратын көмекші сөздер (preposition) орнына, сөз артынан келетін [[шылау]] (postposition) не тиісті [[жалғау]] қолданылады (мысалы: қазақ тілі ''туралы'' мақала''ны'' энциклопедия''ға'' қосу).<br /> <br /> Сан есімі бар зат есім [[жекеше түрі]]нде беріледі (мысалы: «мен ''екі мақала'' жаздым», бірақ «''мақалаларымда'' көп қате жіберіппін»).<br /> <br /> === Сөз таптары ===<br /> {{Main|Сөз табы}}<br /> Қазақ тілінде келесі сөз таптары бар<br /> * [[Зат есім]] (''бет, қол'')<br /> * [[Сын есім]] (''қызыл'', ''биік'')<br /> * [[Сан есім]] (''бір'', ''жүз'')<br /> * [[Есімдік]] (''мен'', ''сен'')<br /> * [[Етістік]] (''бару'', ''жазу'')<br /> * [[Үстеу]] (''тез'', ''таза'')<br /> * [[Шылау]] (''үшін'', ''туралы'')<br /> * [[Еліктеу сөз]] (''күмп'', ''тарс-тұрс'', ''ыржың-ыржың'')<br /> * [[Одағай]] (''алақай'', ''тәйт'', ''құрау-құрау'')<br /> <br /> === [[Біріккен сөздер]] ===<br /> <br /> === Септіктер ===<br /> Қазақ тілінде 7 септік бар. Төменде әр септіктің сұрақтары, жалғаулары мен мысалдары берілген:<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot; |<br /> !септік<br /> !сұрағы<br /> !жалғауы<br /> !мысалы<br /> |-<br /> ![[Атау септік|Атау]]<br /> |кім? не?<br /> |(жоқ)<br /> |кісі, ат, біз<br /> |-<br /> ![[Ілік септік|Ілік]]<br /> |кімнің? ненің?<br /> | -ның/-нің, -дың/-дің,&lt;br /&gt; -тың/-тің<br /> |кісі''нің'', ат''тың'', біз''дің''<br /> |-<br /> ![[Барыс септік|Барыс]]<br /> |кімге? неге? қайда?<br /> | -ға/-ге, -қа/-ке, -на/-не, -а/е<br /> |кісі''ге'', ат''қа'', біз''ге'', оның отбасы&quot;на&quot;, менің отбасым&quot;a&quot;<br /> |-<br /> ![[Табыс септік|Табыс]]<br /> |кімді? нені?<br /> | -ны/-ні, -ды/-ді,&lt;br /&gt; -ты/-ті, -н<br /> |кісі''ні'', ат''ты'', біз''ді'', оның отбасы&quot;н&quot;<br /> |-<br /> ![[Жатыс септік|Жатыс]]<br /> |кімде? неде? қайда?<br /> | -да/-де, -та/-те<br /> |кісі''де'', ат''та'', біз''де''<br /> |-<br /> ![[Шығыс септік|Шығыс]]<br /> |кімнен? неден?<br /> | -нан/-нен, -дан/-ден,&lt;br /&gt; -тан/-тен<br /> |кісі''ден'', ат''тан'', біз''ден''<br /> |-<br /> ![[Көмектес септік|Көмектес]]<br /> |кіммен? немен?<br /> | -мен/-бен/-пен<br /> |кісі''мен'', ат''пен'', біз''бен''<br /> |}<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> *[[Қазақ тілі білімі]]<br /> *[[А.Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы]]<br /> *[[Қазақ графикасының тарихы]]<br /> *[[Қазақ жазуы]]<br /> *[[Қазақ әліпбиі]]<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://soyle.kz/ Қазақ тілін үйрену сайты]<br /> * [http://til.gov.kz Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Тіл порталы]<br /> * [http://www.transliteration.kpr.eu/kk/ Қазақ тілі транслитераторы]<br /> * [http://lugat.kz/?p=voc_kz_exp Лұғат қазақ тілінің сөздіктер кешені онлайн сөздігі]<br /> *[http://www.sozdik.kz Сөздік.кз онлайн сөздігі ]<br /> * [http://clp.arizona.edu/cls/kaz.htm Kazakh language courseware from University of Arizona Critical Languages Series]<br /> * [http://www.omniglot.com/writing/kazakh.htm Kazak language, alphabet and pronunciation]<br /> * [http://home.unilang.org/wiki3/index.php/Kazakh_Lessons Online Kazakh language course]<br /> * [http://www.eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2/content_storage_01/0000000b/80/25/32/be.pdf Course of Kazakh for Peace Corps Volunteers]<br /> * [http://www.eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2/content_storage_01/0000000b/80/24/33/f1.pdf Another course of Kazakh for PCV]<br /> * [http://www.suhbat.com/ Forum in Kazakh Language Suhbat.com]<br /> * [http://www.qaztranslit.com/ Roman-Cyrillic characters converter for Kazakh alphabets]<br /> * [http://www.und.edu/dept/linguistics/theses/2003Kuzhabekova.PDF Aliya S. Kuzhabekova, &quot;Past, Present and Future of Language Policy in Kazakhstan&quot;] <br /> * [http://www.tilashar.kz/ Tilashar online Kazakh language lessons &amp; dictionary ]<br /> <br /> {{Алтай тілдері}}<br /> {{Түркі тілдері}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі|*]]<br /> [[Санат:Түркі тілдері]]<br /> [[Санат:Қыпшақ тілдері]]<br /> [[Санат:Қыпшақ-ноғай тілдері]]</div>

Bilge Qagan