Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сопақша торлыбас

2011-10-14T07:28:01Z

BekusBot: Бот: Санат:С дегеннен аластатты

'''Сопақша торлыбас''' (Dіctyocephalos attenuatus) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын саңырауқұлақ. Солтүстік [http://Африка Африка] мен Солтүстік [[Америка|Америкадан]] ([[Колорадо|Колорадо штаты]]) табылған. Қазақстанда алғаш рет [[Сурет:И.Г. Борщов]] [[Арал]] – [[Каспий]] аймағындағы шөлді даладан тапқан. Кейіннен Жайық өзеннің төменгі жағалауынан, [[Маңғыстау|Маңғыстаудан]] және [[Сырдария]] өзеннің сол жақ жағалауынан табылған. Сопақша торлыбастың жемісті денесі шар, жұмыртқа не цилиндр тәрізді болады. Ұзындығы 27 сантиметрге дейін жетеді, жетілген түрлерінде сүректенген аяқшасы болады. Ұзындығы 24 см-дей, қисық, кейде тік болады, жоғары жағы кеңейген бас бөлімі, ал төменгі жағы тостаған тәріздес. Бас бөлімі шар тәрізді (ұзындығы 3 – 4,5, ені 8 – 9 см), әдетте жиегі ішкі жағына қарай қайырылған. Сыртқы қабаты (экзоперидийі) қалың, тегіс емес, алғашқыда іркілдек болып келеді, кейін қабыршақтанып қатая түседі, кейде әр жерінен пирамида тәрізді өсінділер пайда болады. Бастапқыда саңырауқұлақ ақшыл сары түсті болып, піскен кезде сарғыш қоңыр түске енеді, жағымсыз иісі болады. Жеуге жарамсыз. Сопақша торлыбас – өте сирек кездесетін реликт түр ретінде [[Қазақстан|Қазақстанның]] “[[Қызыл кітабына]]” енгізілген.

<ref> Қазақ энциклопедиясы</ref>
=Пайдаланған сілтеме=
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Биология]]

Мизансцена

2011-10-14T04:45:09Z

BekusBot: Бот: Санат:М дегеннен аластатты

[[File:Оксана Кузьменко кадр 2.jpg|thumb|alt=A.| ''[[Мизансцена]]''.]]
'''Мизансцена''' ({{lang-fr|mіse en scene}} – [[сахна|сахнада]] орналасу) – актерлердің [[спектакль]] кезінде сахнадағы орны. Мизансцена – [[пьеса|пьесаның]] идеялық мазмұнын бейнелі түрде көрсететін басты құралдардың бірі. Бір-бірін үздіксіз ауыстырып отыратын мизансценаларда кейіпкерлердің мінез-құлқы мен қарым-қатынастары айқындалады. Мысалы, тұрмыстық [[драма]] өмірдегі табиғи, қарапайым мизансценаны, ал көңілді [[комедия]] қимыл-қозғалысы мол, жеңіл мизансценаны қажет етсе, классикалық [[трагедия]] қатал да қатаң мизансценаны талап етеді. Мизансцена спектакльдің стилі мен жанрына қарай құрылады. Мизансценаның жүйесі арқылы режиссер спектакльге арнайы пластикалық форма береді. Мизансцена режиссердің ойын нақты жеткізіп, [[актер|актерлердің]] жан дүниесін ашу арқылы спектакльдің талаптарына толық жауап беруі тиіс. Мизансценаның орындалу барысы [[театр]] суретшісінің жұмысымен тығыз байланысты. <ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

==Пайдаланылған cілтемелер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Кино]]
[[Санат:Мәдениет]]

Логарифмдік сызғыш

2011-10-14T03:05:30Z

BekusBot: Бот: Санат:Л дегеннен аластатты

[[Сурет:Sliderule 2005.png|thumb|right|400px| alt=A| [[Логарифмдік сызғыш]]]]

==[[Логарифмдік сызғыш]]==
'''Логарифмдік сызғыш''', '''есептеуіш сызғыш''' — [[сан]]дарға қолданылатын [[амал]]дарды (көбейту, бөлу, дәрежеге шығару, түбір табу, т.б.) сол сандардың логарифмдеріне қолданылатын амалдармен алмастыру арқылы қарапайым есептеулерді шығаруға арналған аспап. Логарифмдік сызғыш [[корпус]]тан, жылжымадан және көздегіш сызығы бар тиектен (шыны не [[плексигласт]]ан жасалған) тұрады. Корпус пен жылжымаға басты С және D шкалалары салынған. Олар кез келген Х санының (1-ден 10-ға дейінгі бүтін не бөлшек сандар) шамасы, шкаланың басынан бастап өлшенгенде lgX-ке тең ( — масштабтық [[коэффициент]], шкала модулі) [[кесінді]] ұзындығымен анықталатындай етіп межеленеді. Логарифмдік сызғыштағы жылжыманың корпусқа қатысты орын ауыстыруы арқылы табылған С және D шкалаларындағы кесінділердің геометрия қосындысы (азайтындысы) осы кесінділерге сәйкес келетін сандарды көбейту (бөлу) амалы арқылы есептелінеді. Логарифмдік сызғышқа С және D шкалаларынан басқа Х2(А, В), Х3(К), ех, lgX(L), тригонометр. функциялар мәнінің шкалалары, т.б. шкалалар енгізіледі. Логарифмдік сызғыштың [[циркуль]] арқылы есептелетін алғашқы нұсқасын (гантер сызғышы) логарифм ұғымы пайда болғаннан кейін ағылшын математигі [[Э.Гантер]] жасаған (1623). 1630 ж. ағылшын математигі [[У.Оутред]] (1574 — 1660) циркульді екінші сызғышпен (қозғалмалы) ауыстырды, одан кейін тек кейбір бөліктері ғана жетілдірілді.
[[Сурет:Csl.JPG|thumb|left|200px| alt=A| [[Дөңгелек логарифмдік сызғыш]]]]

19 ғасырдың 30-жылдары '''дөңгелек Логарифмдік сызғыш''' шықты, ал 1850 ж. Логарифмдік сызғышқа тиек (жүгіртпе) қосылды. Қазіргі Логарифмдік сызғыштар — қарапайым және ыңғайлы есептеуіш құрал; инжектор және т.б. есептеулерде қолданылады.

=='''Пайдаланған әдебиет'''==
*[[Ә. Қазанғапов]]

=='''Сілтеме'''==
*[http://terni.ru/slide_rule/ Логарифмдік сызғыш онлайн]

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Математика]]

Тектоникалық қозғалыстар

2011-10-14T02:35:19Z

BekusBot: Бот: Санат:Қ дегеннен аластатты

[[Сурет:Plate tectonics map.gif|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Тектоникалық қозғалыстар"]]]]

'''Тектоникалық қозғалыстар''' – [[жер]] қойнауындағы әр түрлі процестердің әсерінен болатын механикалық қозғалыстар жиынтығы. Бұл қозғалыстардың басты себебіне жер қойнауынан бөлінетін жылу ағымдары мен ғаламшар болмысына тән [[гравитация|гравитациялық]] [[энергия]], [[Күн]] мен [[Ай]] энергиясы, [[галактика|галактикалық]] [[энергия]], т.б. әсерлерді жатқызуға болады. Бұлар ауырлық күшінің әсері мен [[литосфера|литосфераның]] [[астеносфера|астеносфераға]] қатысты гравитациялық тепе-теңдікке ұмтылуымен байланысты болады.

-----

Тектоникалық қозғалыстар бағыт-бағдарына қарай жер қыртысы мен бүтін литосферадағы [[геология|геологиялық]] құрылымдардың пайда болу, даму және тұрақтану процестерінде шешуші рөл атқаратын тік және көлбеу бағытталған болып екі түрге бөлінеді. Сол себепті Тектоникалық қозғалыстардың жіктелуі осы қозғалыстардың геологиялық құрылымдарды өзгертудегі рөлі тұрғысынан жасалады. Тектоникалық қозғалыстар мынадай негізгі түрлерге жіктеледі:

* [[орогендік]] тектоникалық қозғалыстар – таулы белдеулер мен тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін қозғалыстар жиынтығы. Мұның ерекшелігі өзі қамтыған аймақтағы тау жыныстарының қатқабаттарын жаппай [[деформация|деформацияға]] (қатпарлануға) ұшыратуында;

* [[эпейорогендік]] тектоникалық қозғалыстар – жай және ұзақ уақыт бойында көрініс бере отырып, ірі аймақтардың көтерілуін немесе ойысуын қамтамасыз ететін қозғалыстар. Мұндай қозғалыстардың көрініс беру масштабы мен ауқымы, жылдамдығы мен [[амплитуда|амплитудасы]] әр түрлі және тік бағытталған болып келеді;

* [[изостатика|изостатикалық]] тектоникалық қозғалыстар – литосфераның астеносфера бетінде изостатикалық тепе-теңдікте болуын қамтамасыз ететін қозғалысалы Мұндай қозғалыстар кезінде литосфера массасының шөгінді тау жыныстарының түзілуі, тау жыныстарының қатпарлануы, т.б. әсерінен ұлғайған аймақтары төмен қарай сұғынып, ал керісінше массасының азайған жерлері жоғары көтеріледі;

* құрлықтар [[дрейф|дрейфі]] – тұтас құрлықтардың немесе олардың ірі бөліктерінің көлбеу бағытта мыңдаған км жылжуымен сипатталатын тектоникалық қозғалыстартар. Мұны астеносфера аймағындағы жылу ағымдары тудырады;

* мұхит түбінің [[спрединг|спредингі]] – мұхит түбі литосферасының үнемі көлбеу бағытта жылжып, оны базальт жабынымен жаппай көмкеретін Тектоникалық қозғалыстар;

* [[субдукция]] – көлбеу бағытта жылжыған жұқа мұхиттық литосфераның оған қарсы бағытта жылжыған немесе тыныштықта тұрған қалың құр-лықтық литосфераның астына 60 еңістік бойымен сұғынып кететін Тектоникалық қозғалыстар;

* коллизия – бір-біріне қарсы жылжыған екі құрлықтың соқтығысуы нәтижесінде тау жүйелері мен таулы белдемдердің қалыптасуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар.<ref>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің, орысша-қазақша түсіндірме
сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Казакстанға еңбегі сіңген мұнайшы — геологтар
Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов. — А.: АРНGroup, 2000. — 328 бет.</ref><ref> Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Аныктамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0 </ref>  

==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Мұнай және газ геологиясы]]
[[Санат:Терминология]]

Кодтау

2011-10-14T01:51:58Z

BekusBot: Бот: Санат:К дегеннен аластатты

[[Сурет:Coding Wikimania 2009.jpg|200px|right|thumb]]
'''Кодтау''' (кодирование; coding; кодировать; encode) — [[мәліметтер|мәліметтерді]] олардың алдын ала тағайындадған [[кодтық комбинациясы|кодтық комбинацияларымен]] бейнелеу немесе мәліметтер элементін (символдар жиынын) олардың кодтық комбинацияларымен сәйкес келтіру; [[программалау]] процесі; 2) [[ақпарат|ақпараттың]] 8 [[бит]]тік (байттық) кодтауын 7 биттік кодтауға түрлендіру. Мұндай түрлендірудің қажеттілігі кейбір [[желілік программа]]лардың мәліметтерді тек 7 биттік кодтауда жеткізе алатындығынан туындайды. Байттық мәліметгерді осындай арналармен тікелей жеткізу ақпараттың бұрмалануына жол береді; 3) белгілі бір ереже бойынша дискреттік хабарды дискреттік сигнал түріне түрлендіру (аудармалау), яғни шарттаңбаларды қолдану.
==Кодтау бланкі ==
Кодтау бланкі (программаны жазуға арналған бланк, стандартты бланк) (бланк кодирования (бланк для записи программы, стандартный бланк); doding (program) sheet) — алғашқы мәліметтер мен алғашқы программаның операторларын (командаларын) компьютерге енгізу мақсатымен оларды [[тізбектік жазуға арналған бланк]]. Бланкіге ақпарат жазу берілген тілде қарастырылған ереже бойынша орындалады.
==Кодтау жүйесі==
Кодтау жүйесі (система кодирования; system of coding) — 1) объектілерді кодтармен бейнелеу ережелерінің жиыны; 2) кодтау ережесі мен символдар жиынтығы; [[код]].
Кодтаудың дескрипторлық тәсілі (дескрипторный способ кодирования; descriptor way of coding) — алдын ала жасалған тізімнен, топтастырғыштар мен сөздіктерден тандалған белгілерді объектіге қосып жазу (телу)
==Кодты оңтайландыру==.
Кодты оңтайландыру (оптимизация кода) — кодты генерациялау кезеңінде немесе осы кезеңнен кейін программаны транслятормен автоматтық машинаға тәуелді оңтайландыру.
==Кодтық парақ==
[[Сурет:Code in C++.png|200px|thumb|right]]Кодтық парақ (кодовая страница; code page) — [[пернелік]]те (клавиатурада), [[экран]]да (принтерде де) компьютерге мәліметтер енгізу-шығару үшін пайдаланылатын 256 түрлі [[символ]] жиыны; әр түрлі символдың экрандағы бейнссі мен пернелік арасындағы байланысын аңықтайтын кесте түрінде болады. Кодтық парақтың алғашқы 128 символы халықаралық стандартқа сөйкес ascii-кодымен өрнектеледі де, қалған бөлігі нақты бір мемлекеттің стандартына сәйкес өзгеше бола береді.
==Кодтық саңылау==
Кодтық саңылау (кодовое отверстие; code hole) — [[перфокарта]]дағы кодтық тесу.
==Кодтық таңба ==
Кодтық таңба (кодовый знак; code character) — берілген кодта пайдаланылатын алфавит таңбасы.
==Кодтың артықтығы==
Кодтың артықтығы (кодтық артықтық) (избыточность кода (кодовая избыточность); code redundancy) — кодтык комбинациялардың кейбір бөлігі пайдаланылмай қалатын кодтың қасиеті.

[[Санат:Тұлғалар]]

Каспий мұнайлы-газды аймағы

2011-10-14T01:10:42Z

BekusBot: Бот: Санат:К дегеннен аластатты

[[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|thumb|300px|Каспий теңізіндегі мұнай вышкасы]]
'''Каспий мұнайлы-газды аймағы'''– [[Атырау]], [[Батыс Қазақстан]], ішінара [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстарының]] жерінде орналасқан [[мұнай]], [[газ кен орындары]] шоғырланған аймақ.
*Ерте [[палеозой|палеозойға]] дейінгі даму сатысында [[тектоника|тектоникалық]] төмендеуіне байланысты қалың шөгінділердің жиылуына шалынған [[Шығыс Еуропа платформасы|Шығыс Еуропа платформасының]] құрамдас оңтүстік-шығыс бөлігі.
*[[Геофизика|Геофизикалық]] деректер бойынша [[кембрий|кембрийге]] дейінгі іргетастың тереңдігі 20 км-ден асады.
*Стратигр қимада жаппай дамыған [[кунгур ярусының тұзды қабаттары]] бүкіл қиманы екі бөлікке бөледі: жоғарғы бөлік ([[мезозой]] – [[кайноз|кайнозойлық]] тұз үстіндегі терригендік шөгінділер) және төменгі бөлік (тұз астындағы палеозойлық [[карбонат|карбонатты]]-терригендік шөгінділер).
*Аймақтың жоғары мұнайлы-газдық әлеуеті көптеген факторларға байланысты, олардың ең бастылары: шөгінді қабаттардың орасан зор қалыңдығы және ондағы жыныстардың түзілу тегінің теңіздік болуы; шөгінді шоғырлануының жоғарғы дәрежедегі көлемдік жылдамдығы (әрбір млн. жылда 15000 км3); тұз үсті және тұз асты шөгінділеріндегі [[органикалық заттың]] молдығы; стратигр. қимада мұнай мен газ түзуші жыныстардың жақсы дамығандығы, т.б. [[2000]] жылға дейін Каспий мұнайлы-газды аймағындағы 3 әкімшілік облыстың аумағында 120 мұнай, мұнай-газ, мұнай-[[газконденсат]] кендері ашылды.
<ref name="test">“Қазақ Энциклопедиясы”</ref>

==Сілтемелер==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геология]]

Басқа планеталардағы ауырлық күші

2011-10-13T21:54:55Z

BekusBot: Бот: Санат:Б дегеннен аластатты

[[Сурет:Gas planet size comparisons.jpg|thumb|500px|[[Ғаламшар|Ғаламшарлар]]]]''' Басқа планеталардағы ауырлық күші'''-денелер тек [[Жер|Жерге]] ғана емес, басқа да [[аспан]] денелеріне – [[Күн|Күнге]],[[Ай|Айға]], планеталарға тартылады. Алайда өте үлкен қашықтықтарда аталған аспан денелерінің тарту күші азаяды да, ал кандай да бір аспан денесінің бетіне жакындағанда, оның тартылысы басты рөл аткара бастайды.<br />Сонымен катар әр түрлі планеталарда массалары бірдей денелерге әрекет ететін ауырлык күші де түрліше болады екен. Планетаның массасы неғұрлым аз болса, оның денелерді өзіне тартатын күші соғұрлым аз болады. Мысалы, массасы 1 кг денені [[Жер]] - 9,81 Н, Ай - 1,62 Н, Марс - 3,73 Н күшпен тартады .<br />Күн жүйесі планеталарының ішіндегі массасы ең азы - [[Меркурий]], оның массасы жердің массасынан 19 еседей кем, ал алып планета Юпитердің массасы Жердің массасынан 318 есе артық. Жердің серігі Айдың массасы Жердің массасынан 81 есе кем.Масса дененің негізгі сипаттамасы және деенің кай орында болатынына тәуелсіз болады. Алайда әр түрлі аспан денелері үшін тұрақты g-нын мөні түрліше болады екен. Ол кандай да бір планета маңындағы тартылыс әсерін сипаттайды.<br />
Мысалы, біздің Жердегі g=9,8 Н/кг, ал [[Меркурий|Меркурийдегі]] gмерк=3,7 Н/кг, [[Шолпан|Шолпандағы]] gm=8,8 Н/кг, [[Марс|Марстағы]] gMapc=3,8 Н/кг, алып планета [[Юпитер|Юпитердегі]] gю=24 Н/кг, ғажайып сақиналармен безенген [[Сатурн|Сатурндағы]] gc=9, l Н/кг. [[Уран|Урандағы]] тартылыс біздің Жердегідей:gу=9,8 Н/кг.<br />[[Ай|Айдағы]] тартылыс Жердегіден 6 есе аз, мұндағы gай= 1,6 Н/кг. 1969 жылы Айда болып қайтқан американ астронавтары, бірнеше дүркін Айға жіберілген автоматты станциялар Бұл мәліметтің дқрыстығын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Мұндай мөліметтерді білген де дқрыс. Енді ғана басталған XXI ғасырда кейбір Жер тұрғындарының Айға қоныстануы да ғажап емес. Олардың ішінде сендердің де болуларың әбден мүмкін.
{{stub}}
{{wiki}}

[[Санат:Астрономия]]