Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Тәуелсіздік монументі (Алматы)

2016-04-23T16:12:26Z

Begalykyzy Dilyara:

{{Ғимарат
|Ғимараттың аты = Тәуелсіздік монументі
|Сурет = Statue Almaty.jpg
|lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 14 |lat_sec = 18.82
|lon_dir = |lon_deg = 76 |lon_min = 56 |lon_sec = 43.90
|region = Almaty
|CoordScale =
|Орналасқан жері = [[Республика алаңы]], [[Алматы қаласы]], {{KAZ}}
|Құрылысы = [[16 желтоқсан]] [[1996 жыл]]
|Қолданылуы = 
|Антенна/Шошақ төбе = 
|Шатыр = 
|Жоғарғы қабат = 
|Қабаттар саны = 
|Ғимараттың ішкі ауданы = 
|Лифттер саны = 
|Сәулетшісі = [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]]
|Иемденуші = 
|Салушы = 
|emporis_id = 
|skyscraperpage_id = 
|Позициялық карта = 
|Карта өлшемі = 
|Позициялық карта2 = 
|Карты2 өлшемі = 
|Commons = 
}}

'''Тәуелсіздік монументі''' – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің бес жылдығына орай Алматы қаласында салынған [[сәулет]] және [[мүсін]] өнері ескерткіші. Республикалық маңызы бар ескерткіштер тізіміне енгізілген (2001 ж. 26 қыркүйектегі мәслихаттың 2-ші шақырылымының 12-ші сессиясының шешімі).

==Кешен жайлы==
Кешен ғылымның, мәдениет пен мемлекеттің танымал қайраткерлерінің сәулетін, мүсіндерін, сөздерін біріктіретін бірегей көркемдік шығарма болып табылады. Стеланы жақтаушалайтын көркемделіп құйылған торкөздер Қазақстан тарихындағы басты оқиғаларды, соның ішінде Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті болып Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың салтанатты сайлануын баяндайды. Ескерткіштің төмен жағында мемориалды тақтайға Президенттің ант беру кезінде Конституцияға қойған қолының таңбасы түсірілген. Құлпытастарға өткен мен бүгінгі күн тарихи тұлғаларының сөздері ойылып жазылған. Мұнда Президент Назарбаевтың келесі сөздерін оқуға болады: «Қоғамдағы татулық пен келісім әр адамның лайықты өмірі мен еңбегін қамтамасыз етеді. Еркіндік – бассыздық емес, әділдік пен құқықтың салтанаты.== ==

== Тарихы ==
[[1996 жыл]]ы [[Алматы]]дағы [[Республика алаңы]]нда [[Қазақстан]] тәуелсіздігінің бес жыл толуы құрметіне биік обелиск түрінде тұрғызылған монументті құрылыстың авторлары: архитектор Ш.Уәлиханов (топ жетекшісі), мүсіншілері Н.[[Нұрлан Далбай|Далбай]], Ә.Жұмабаев сәулетшілері Қ.Жарылғапов, Қ.Монтақаев, т.б. бас конструкторы С.П. Каламкаров. [[Тәуелсіздік монументі]] сол жылы 16 желтоқсанда ашылды. Ескерткіштің ашылу салтанатына [[Қазақстан Республикасы]]ның Президенті Н.Назарбаев пен [[Түркия]] президенті [[Сүлеймен Демирел|С. Демирель]] қатысты.

[[File:Golden Man on top of the Independence Monument.jpg|thumb|right|300px]]
Қазақтың қолданбалы өнерінен тамыр тартқан [[тәуелсіздік монументі]]нің негізгі ортасында композициясы ұлттық өрнекпен көмкерілген текшелі діңгек тастан құралып, оның биіктігі 28 м-ге жетеді. Көк аспанға қарай шаншыла бой көтерген орталық діңгектің ұшар басы қауызы ашылмаған қызғалдақ тәрізді жұмырланып мүсінделген әрі оған Қазақстанның елтаңбасы ойылып түсірілген. Оның үстіңгі жағындағы қоладан құйылған қанатты [[барыс]]тың үстінде оң қолында қыран құсы, сол қолында садағы, белінде қанжары мен асынып алған қорамсағындағы [[сауыт]], бұзар [[алтын]]ға малынған жебелері бар дулығалы жас сарбаздың құрыштай мығым бітім-тұлғасы (биіктігі 6 м, ал салмағы 4 т) аса айбарлы кейіппен, [[тәуелсіздік монументі]]нің беріктігі мен ауқымдылығын айқын аңғартады.

[[Тәуелсіздік монументі]]нің екі қапталын айнала қазақ халқының тарихи өткен өмір белестерінен сыр шертетін шағын архитектор-мүсіндемелік бедерлі бейнелер, яғни сонау сақтар дәуірінен тәуелсіздіктің жариялануына дейінгі тарихи кезеңдерді: [[Томирис]] заманынан бастап [[әл-Фараби]], қазақ хандығының құрылуы, [[Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама]], [[жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес]], [[қазақ]] пен [[орыс]] халқы арасындағы байланыстар, [[ұлт-азаттық]] қозғалыстары, [[2-дүниежүзілік соғыс]], [[Желтоқсан көтеріліс]]і мен Тәуелсіздіктің жариялануын көрсететін ұтымды шешім тапқан көрініс-суреттер орналасып әрі олар бір-бірімен жымдаса жалғасып, көркем жарасым тапқан.

Діңгектің төрт жағында орналасқан төрт мүсіндік бейне де тәуелсіздік монументінің архитекторлық және мүсіндік шешімін дәл тапқандығымен ерекшеленеді. Дала данасы ақылгөй абыз ата мен жүрегі мейірімге толы ақ жаулықты [[Жер-ана]] және олардың алдыңғы жағындағы құлыншаққа мінген бала мен қыздың бейнесі ескерткіштің сәулетті символик. мазмұн-сипатын ашумен қатар, ұлттық рухы мен сыр-сымбатын айқындап асқақтата түседі. Ол 20 ғасырдың соңына қарай ұлттық [[сәулет өнері]] тарихында өз орны бар мүсіндік және сәулетшілік ой шығармашылығы тоғыстығынан туған озық [[архитектор]] жәдігерлерінің біріне айналды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Авторлық ұжым==
жетекшілік жасаған Ш.Е.Уәлиханов; мүсіншілер – А.Жұмабаев, Н.Далбаев, А.Боярлин, М.Мансұров, Қ.Сұраншиев, Қ.Сатыбалдин; сәулетшілер – К.Жарылғапов, К.Монтахаев; құрастырушы – С.Қаламқаров; құрылысшы- А.Ермегияев. Монумент 1996-1998 жылдары тұрғызылды. Кешен көлденең 180 метрге созылып жатыр. Пластикалық стела композицияның ортасы болып табылады. Ол өздігінен биіктігі 28 метрге жететін маңғышлақ құлпытастарына ұқсас. Биіктігі 6 метр болатын «атын адам» немесе қанатты барсқа билік жүргізіп отырған дала басшысын бейнелеп, қазақ жеріндегі нақты мемлекеттік билікті сипаттайды. Стела диаметрі 46 метрді құрайтын домалақ алаңның ортасында орналасқан диаметрі 28 метр жартылай доғал стилобатқа орнатылған. Стеланың төменгі бөлігінде қазақ және орыс тілдерінде мынадай сөздер ойылып жазылған: «1990 жылдың 25 желтоқсанында Қазақстанның мемлекеттік егемендігі жарияланды», «1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланды». Стеланың аяқ жағында, стилобатта «Жер ана» және құлын үстінде отырған екі бала аллегориялық мүсіндер орнатылған. Мүсіндер дүниенің төрт бұрышына қарасты.

== Дереккөздер ==
[http://dostoprim.almaty.kz/ Алматының назар аударарлық орындары]
<references/>

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Сәулет өнері]]

Қабдеш Жұмаділов

2016-04-20T14:34:00Z

Begalykyzy Dilyara:

'''Қабдеш Жұмаділов''' (24.04.[[1936]] ж. т.) - [[жазушы]], [[Қазақстан]]ның [[халық]] жазушысы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Өмірбаяны ==
Қабдеш Жұмаділов 1936 жылы 24 сәуірде Шыңжаң өлкесінің Тарбағатай аймағы, Малдыбай ауылында дүниеге келген. Ауылда бастауыш білім алып, кейін Шәуешек гимназиясын бітіреді. 1956 жылы Қытай үкіметінің жолдамасымен Алматыға келіп, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсті. Алайда университеттің екінші курсынан кейін екі ел арасындағы саяси жағдайға байланысты кері шақырылып, 1958–1962 жылдар аралығында Қытайда қуғын-сүргінге ұшырады. 1962 жылы империя шекарасын бұзып өткен қазақ көшімен бірге атамекенге қайтып оралып, ҚазМУ-дегі аяқталмай қалған оқуын қайта жалғап, 1965 жылы бітіріп шықты. «Қазақ әдебиеті» газетінде (1965–1967), «Жазушы» баспасында (1967–1976), Мемлекеттік баспалар комитетінде (1976–1981) жауапты қызметтер атқарды. 1981 жылдан бірыңғай шығармашылық жұмыста.

Жазушының әдеби қызметі Шәуешек гимназиясында оқып жүргенде басталған. 1954 жылы «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңдері жарық көрді. «Жамал» атты тырнақалды әңгімесі 1956 жылы «Шұғыла» журналында басылды.

Жастық шақта жазылған өлеңдері 1967 жылы «Жас дәурен» деген атпен жеке жинақ болып шықты. Осыдан кейін жазушы бірыңғай проза жазуға ойысқан. «Қаздар қайтып барады» атты алғашқы әңгімелер жинағы 1968 жылы, «Көкейкесті» романы 1969 жылы жарық көрді. Содан бері жазушы қаламынан көптеген әңгіме, хикаяттар, он шақты роман туды. Романдарының дені тарихи тақырыпқа арналған. Оның екі кітаптан тұратын «Соңғы көш» (1974–1981), «Атамекен» (1985), «Тағдыр» (1988) романдары Шыңжаң қазақтарының өмірінен жазылған. «Соңғы көш» дилогиясына 1983 жылы М.Әуезов атындағы әдеби сыйлық, «Тағдыр» романына 1990 жылы Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық берілді.

== Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері ==
* 1936-жыл, 24-көкек. Жазушы Қабдеш Жұмаділов [[Тарбағатай]] тауының күнгей бетіндегі [[Малдыбай бұлағы]]ның бойында дүниеге келді.
* 1944-1947 жылдар. Өз әкесі салдырған [[Сібеті]]дегі бастауыш мектепте оқыды.
* 1949-жыл. [[Шәуешек]]тегі жеті жылдық қазақ мектебіне оқуға түсті.
* 1952-1956 жылдар. Шәуешек гимназиясында оқыды.
* 1954-жыл. [[Үрімші]]де шығатын «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңі жарық көрді.
* 1956-жыл. «Шұғыла» журналының бірінші нөмірінде «Жамал» атты тұңғыш әңгімесі басылды.
* 1956-1958 жылдар. [[Қытай]] үкіметінің жолдауымен [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақ мемлекеттік университеті]]нің физика факультетінде оқыды.
* 1958-1962 жылдар. Қытайда саяси қуғын-сүргінге ұшырады.
* 1962-жыл. [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы‎|Шынжаң]]нан ауған қалың көштің бұйдасын ұстап, атажұрт Қазақстанға қайтып оралды.
* 1962-1965 жылдар. Алматыдағы оқуын қайта жалғастырып, Қазақ Мемлекеттік университетін бітіріп шықты.
* 1965-жыл. Өзімен тағдырлас Самал Әукенқызына үйленді.
* 1965-1967 жылдар. [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті»]] газетінде қызмет істеді.
* 1967-1976 жылдар. «Жазушы» баспасының проза бөлімінде аға редактор болды.
* 1976-1981 жылдар. Мемлекетгік Баспасөз комитетінде қызмет атқарды.
* 1981-жыл. Кеңсе қызметін тастап, бірыңғай [[шығармашылық]] жұмысқа көшті.
* 1983-жыл. «Соңғы көш» романы үшін жазушыға М. Әуезов атындағы әдеби сыйлық берілді.
* 1989-жыл. Жазушы арада отыз жыл өткенде [[Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы‎|Шынжаң]]ға сапар шегіп, ата қонысын аралап қайтты.
* 1990-жыл. Қ. Жұмаділовке «Тағдыр» романы үшін Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық берілді.
* 1996-жыл. Жазушының 60 жасқа толған мерейтойын республика жұртшылығы салтанатпен атап өтті.
* 1998-жыл, 23-қазан. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Қабдеш Жұмаділовке «Қазақстанның халық жазушысы» деген құрметті атақ берілді.

== Шығармалары ==
# «Жас дәурен». Өлеңдер жинағы: «Жазушы».— Алматы, 1966.
# «Қаздар қайтып барады». Әңгімелер жинағы: «Жазушы», 1968.
# «Көкейкесті». Роман. «Жазушы», 1969.
# «Зов» — «Көкейкесті» романының орысшасы: «Жазушы», 1972.
# «Соңғы көш». Роман, І-кітап: «Жазушы», 1974.
# «Бақыт жолында». Роман, әңгімелер: «Жазушы», 1976.
# «Саржайлау». Повестъ, әңгімелер: «Жазушы», 1978.
# «Последнее кочевье» — «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Орыс тілінде: «Жазушы», 1980.
# «Соңғы көш». Роман-дилогияның екінші кітабы: «Жазушы», 1981.
# «Шарайна». Роман. повесть, әңгімелер: «Жалын», 1982.
# «Көштен соңыра» - «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Түрік тілінде: Стамбул, 1983.
# «Сәйгүліктер». Повестер топтамасы. «Жазушы», 1984.
# «Атамекен». Роман. «Жалын», 1985.
# «Тағдыр». Роман. «Жазушы», 1988.
# «Екі томдық таңдамалы шығармалар». Повесть, әңгімелер: «Жазушы», 1989.
# «Последнее кочевье». Роман-дилогия. Орыс тілінде: «Жазушы», 1992.
# «Дарабоз». Тарихи романның бірінші кітабы: «Шабыт», 1994.
# «Земля отцов» — «Атамекен» романының орысша аудармасы; «Жалын», 1996.
# «Дарабоз». Тарихи романның екінші кітабы: «Жазушы», 1996.
# «Соңғы көш». Роман-дилогиясы көп жылдан кейін бірінші рет қайта басылды: «Жазушы», 1998.
# «Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. Орыс тілінде: «Сөздік», 1999.
# «Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар: «Қазақстан», 1999.
# «Таңғажайып дүние». Ғұмырнамалық роман: «Тамыр», 1999.

Жұмаділов шығармалары көптеген шет ел тілдерінде, соның ішінде орыс, украин, беларусь, өзбек, ұйғыр, қырғыз тілдерінде жарық көрген. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1990).<ref>Жұмаділов Қ. К. Таңғажайып дүние: ғұмырнамалық роман. — Алматы: Тамыр, 1999. — 624 бет. ISBN 5-7090-0046-9</ref><ref>Дәуір және әдебиет, А., 1996</ref><ref>Тарихи роман және көркемдік шешім, А., 1998.</ref>

== Дереккөздер ==
[http://alashainasy.kz АЛАШ АЙНАСЫ ГАЗЕТІ]
<references/>

== Еренсілтемелер ==
*[http://www.zhasalash.kz/suhbattar/6684.html Қабдеш Жұмадiлов: Ынсап жоқ жерде ұят та болмайды]
*[http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6508.html?lang=kz Диктатордың ажалы. Әңгiме-эссе]
*[http://urdzhar.pushkinlibrary.kz/jumakz.htm Жазушы туралы]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:24 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Шыңжаңда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]