Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Нағашылап бару

2022-01-30T09:11:12Z

Bauyr03: «Қазақ салт-дәстүрлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Нағашылап бару''' (дәстүр). Халық ішінде «Балалығың ұстаса – нағашыңа бар, жігіттігің ұстаса – қайныңа бар» деген қағида бар. Әдеттегідей барыс – келіс емес, ата жолында мұның өз жөн – жосығы бар. «Жігіттің жақсы болмағы нағашыдан» дегендей, бұл жолы ерекше салтанатпен жиен жолдас – жораларын ертіп барады. Нағашылары оған құрмет көрсетеді. Мал сойып, төрге шығарып, сауық құрады. Жиен барынша еркелеп, еркін сөйлеп, арасында нағашыларының кемшіліктері болса, сынай отырып, әзілдеседі. Нағашылары жиендеріне жиенқұрығын («қырық серкеш») беріп, барынша риза етіп аттандырады. Нағашы елінде 4 – 5 күн қылдырып, аунап – қунаған жиен кетер алдында ризашылығын білдіріп аттанады. Бір ескере кететін жай: нағашы – жиен арасында бәсеке, көре алмаушылық, күндей сияқты жат әдеттер болмайды. Олар қатты әзілдескенімен, бірін – бірі көтеріп, сырттай мақтап, әрі олардың атымен мақтанып жүреді.

== Дереккөздер ==
Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Метархоз

2022-01-30T09:08:06Z

Bauyr03: «Аурулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Метархоз (Псевдоамфистоматоз).''' Метархоз (Meterhis albidus) бен псевдоамфистомоздың (Pseudoamphistomum truncatum) трематодтары тудыратын адамдар мен етқоректілердің ауруы. Олар бауырдың өт жолдарында паразиттік тіршілік етеді. Аралық иесі болып табылатын балықтарда, [[паразит]] бұлшықетте метацеркарий түрінде дамиды.
*Ветеринарлық – санитарлық баға және шаралар. Метацеркарилермен қатты зақымдал-ған балықтар утилизацияға жіберіледі. Ал егер аз зақымдалса, 20% [[тұз]] қышқылында [[8]]-[[10]] күн аралығында залалсыздандырады.
<ref>Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Аурулар]]

Жүрек-қан тамырлар ауруларының алдын алу

2022-01-30T08:36:24Z

Bauyr03: «Аурулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Жүрек-қан тамыры аурулары әлемнің көптеген дамыған елдерінде денсаулық сақтаудың басты проблемаларының біріне айналып отыр. Ол көбіне ересек адамдарды не мүгедектікке шалдықтырады, немесе өлімге әкеліп соқтырады. Жалпы өлім-жітімнің 52 пайызын жүрек-қан тамыры аурулары құрайды. Еуропада жыл сайын осы ауру салдарынан шамамен 3 миллион адам қайтыс болса, Ресейде 1 миллион адам, ал Қазақстанда 80 мың кісі осы аурудан көз жұмады. Жүрек-қан тамыры ауруларына әкеліп соқтыратын басты себептер қандай?
Басты себеп адамдардың өз денсаулығына көңіл бөлмеуінен десек, сонымен қатар жағымсыз экологияның да салдары жетерлік. Әсіресе, соңғы жылдары инфаркт пен инсульттен болатын өлім тым жиілеп барады. Оның негізінде, атеросклероздан басқа, адамдардың жүйке жүйесінің шаршауы, олардың дәрменсіздікке ұшырап, депрессияға түсуі жатыр.

== Жүрек-қан тамыр аурулардың себептері ==
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қазіргі уақыттағы жүрек- қан тамыры ауруларының эпидемиясы тамақтану құрамының өзгеруіне тікелей байланысты деп отыр. Қоршаған ортаның 80 пайыздан артық жағымсыз факторлары адам ағзасына жеген тамағы арқылы әсер етеді. Артық салмақ және семіздік, жүрек- қан тамыры ауруларының, қант диабеті және басқа да күрделі аурулардың қауіпті факторы болып табылады. Сондықтан адамдардың дұрыс тамақтану мәдениетінің де маңызы зор. Жүрек-қан тамыры ауруларын қоздыратын тағы бір себеп - стресс, торығу, ол адамдарды жасына қарамай, жүрек талмасына ұшыратады. Адамның көңіл-күйінің денсаулыққа әсері мол. Көңіл күйдің толқуы, мазасыздануы, біріншіден, адамның миы арқылы беріледі. Жағымсыз эмоциялар вегетативтік жүйені қоздырады, одан барып ағзадағы қан айналымына, ішкі органдарға, эндокриндік бездердің қызметіне әсер етеді. Соның салдарынан ағзадағы гормондардың балансы бұзылады. Оның әсері жүрек соғысының, ырғағының бұзылуына, қан қысымының көтерілуіне, бұлшық еттердің, қан тамырларының тартылуына апарады. Мидың қан айналымы нашарлайды, мидың клеткаларында оттегі жетіспеушілігі пайда болады. Жүректің, мидың қан тамырларының қысылуы инфаркт, инсульт сияқты ауыр жағдайға алып келуі мүмкін, немесе жүректің ишемиялық ауруы, гипертония, асқазан жарасы сияқты созылмалы ауруларға ұшыратады
Жүрек-қан тамыры ауруларына әйелдерден гөрі ерлер көп шалдығады. Мұндай тенденция 50-55 жасқа дейін, яғни әйелдердің жыныстық гармондарының жұмысы бәсеңдеген тұсқа дейін сақталады. Алдын – алуға, немесе жеңуге болатын қауіпті факторлар- холестериннің жоғары деңгейі, артериалды гипертония, темеку шегу, қант диабеті, семіздік, түрлі күйзелістер болып саналады.

== Алдын алу жолдары ==
Жүрек-қан тамыры ауруларының пайда болуына әкеліп соқтыратын тағы бір фактор ол - темекі шегу. Орта есеппен алғанда темекі шегу адам өмірін 7-10 жылға қысқартады екен. Темекі шекпейтіндерге қарағанда темекі шегетін адамдар миокард инфарктісіне шалдығуы екі есе көп, ал, осы аурудан қайтыс болатындар саны темекі шегетіндер арасында шекпейтіндермен салыстырғанда 4 есеге артық. Бүгінгі таңда жүрек- қан тамыры ауруларының алдын- алу үшін мынадай маңызды нәрселерді есте сақтау керек:
* Ең алдымен темекіден толықтай бас тарту қажет;
* Тиімді тамақтану ережелерін сақтау;
* Майлы тамақтардан бас тарту, тұзды пайдалану мөлшерін азайту - тәулігіне 4 грамм, құрамында калийі мол (бұршақ, өрік, құрма, теңіз қырыққабаты) тамақтарды көп пайдалану, сарыуызды барынша аз пайдалану;
* Көкеніс пен жеміс-жидектерді барынша мол пайдалану;
* Алкогольді ішімдікті белгіленген мөлшерде ғана пайдалану;
* Дене белсенділігін арттыру, семіздіктен сақтану;
* Қандағы холестерин құрамын үнемі тексеріп, бақылап отыру;

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе айтарым- дәрігер ауру адамды емдейді, ал, аурудың алдын алу әрбір адамның өз тірлігі.
<ref>http://baq.kz/regional_media/post/1969</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Аурулар]]

Сөз тапқанға қолқа жоқ

2022-01-28T10:09:03Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''«Сөз тапқанға қолқа жоқ»''' - [[1988]] ж. ''«Жазушы»'' баспасы шығарған күлдіргі әңгімелер, шешендік сездер, толғау-термелер жинағы.

Ел аузынан жинап, құрастырғандар: [[Бейсенғалиев Марат Сәметұлы|А. Бейсенғалиев]], [[Әбілғазин|С. Әбілғазин]], [[Қарамендин|С. Қарамендин.]]

Кітап «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Жүйелі сөз, жүйрік ой», «Өнер алды - қызыл тіл» деген 3 белімнен тұрады. Жинаққа [[Абай]] өміріне, оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына, ақынның кейбір өлеңдерінің шығу тарихына байланысты 28 қысқа әңгіме енгізілген. Бұл әңгімелерден [[Абай]]дың адамгершілік, ақындық, әділдік қасиеттері айқын көрініп, дос-жолдасқа, кедей-кепшікке, өнер адамдарына қамқорлығы елес береді. Сонымен бірге жинақта ақын төңірегіндегі ''Кекбай, Әріп, Байкекше, Мұрынбай, Сәдір, Құлжан, Қуанышбай, Қиясбай, Байқұлақ, Шеже'' сияқты ақын-жыраулар, шешендер хақында деректер келтірілген. Кітап кел. ''25 баспа табақ, 90 мың дана'' болып басылған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Футуризм

2022-01-28T10:03:55Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Футуризм''' ({{lang-la|futurum}} — болашақ) — 20 ғасырдың басындағы [[Еуропа]] елдеріндегі негізгі авангардтық ағымдардың бірі. Әсіресе, [[Италия]] мен [[Ресей]]де кеңінен тарады. Ең әуелі кеңістік өнерінде өріс алған Футуризм идеясы кейіннен [[әдебиет]], [[театр]], [[музыка]], кинематография және өнертану мен әдебиеттану ғылымдарында жалғасын тапты.
Ф. Маринеттидің ''“Футуризм манифесінен”'' (1909) кейін италиялық футуризм дәстүрлі мәдениеттен толық қол үзуді көздеді, оның есесіне бірыңғай урбанистік өркениет эстетикасын орнықтыруға, оқиға мен адамдардың көңіл күйі сәт сайын алмасып тұратын техницизмге шалдыққан ''“интенсивті өмірді”'' өз санасында жаңғыртқан “өзгеше [[жанр]]” сезім күйлерін беруге тырысты. Футуризмнің эстетикалық негізін қалаушылар суретшілер У.Боччони мен Дж. Северини, композиторы Б.Прателла, т.б. болды. Осыдан келіп тілдік бейнелеу жаңа үлгілерін (еркін сөз тіркестері, дыбысқа еліктеу) іздестіруге деген қажеттілік туды. Италиялық футуристер эстетикалық агрессиядан және консерваторлық талғамның шектен шыққан өрескелдігінен, тіпті ''“дүниені тазартушы”'' деген түсінікпен соғыстың өзін әдейі мадақтауға дейін барды. Көп ұзамай бұл ағым Еуропаның басқа да елдеріне ([[Германия]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], [[Польша]], т.б.) тарады. Әсіресе, [[Ресей]]де кеңінен қанат жайды. Орыс футуризмі италиялық футуризмнен өзгеше көркемдік қозғалыс сипатында пайда болды. Орыс футуризмі мектептері төмендегідей бөлінді: ''“Гиллея”'' (кубофутуризм) — В.В. Хлебников, В.В. Маяковский, А.Е. Крушеных, Б.К. Лившин, ''“егофутуристер ассоциациясы”'' — И.Северянин, К.К. Алинтов, т.б. ''“поэзия Мезонині”'' — Хрисан П.В.Г. Черченович; ''“сентрифуга”'' — Б.Л. Пастернак, Н.И. Асеев, т.б. Бұл мектептерге негіз болған жайт: ''“Көне атаулының күйреуі сөзсіз”'' екенін стихиялы түрде түйсіну (Маяковский), келешектегі ''“әлеум. төңкерісті”'' өнер туындысы арқылы болжап сезіну және ''“жаңа адамның”'' дүниеге келуі. Бұлар үшін әдеби шығарм. табиғатқа жалаң еліктеу емес, керісінше сол табиғаттың жалғасы іспетті, сонда табиғаттың өзі адамның ерік күшінің арқасында ''“болашақтағы мүлде жаңа темір дүниені”'' (К.С. Малевич) тудыратынын сезіну. Осының әсерінен әдеби жанрлар мен стильдердің шартты жүйелері бұзылады да, тіл — табиғаттың бір бөлшегі саналған мифол. “алғашқы бастауға”, фольклорға оралу әрекеті қылаң береді (Хлебников).

Футуристер жанды әңгіменің орнына, тоник. өлеңдерге ден қойды. Фонет. ырғақтар туындатты, бұған қоса өздерінің сөздік шығарм-нда дара диалект. бейнелі сөздер жасауға құлшынды. Олар өлең графикасының өзіне тәжірибе жасаумен айналысты (“Визуалдық поэзия”), тіпті әдеби тілдің ауқымын кеңейте келіп, “өмір үшін аса қажетті” (Маяковский) сөздерді енгізді. Олардың шығармалары күрделі семантикалық және композиция” ауытқулармен ерекшеленді. Шығармаларында трагик. және комед. лиризмнің өзара контрасттары көзге көрініп тұрды, кейбірінде фантастика мен газеттік кереғарлық басым. Осының бәрі жанр мен стильдің барынша араласып (Маяковский, Хлебников поэмалары мен Северянин, Пастернак, Асеевтың лирикаларында) кетуіне түрткі болды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Футуризм]]

Меңдібай Мұстафединов

2022-01-28T10:03:09Z

Bauyr03: безендіру

'''Меңдібай Мұстафединов''' ([[1888]]-[[1958]], Орынбор қаласы). Ембінің ардагері. [[1912]]-[[1919]]-Бродский қант зауытында жұмыс атқарған. [[1919]]-[[1952]] - "Қазақстан мұнай барлау" тресі мен Доссор, Қосшағыл,
Қаратон мұнай кәсіпшіліктерінде оператордың көмекшісі, оператор, ұңғыларды жер асты жөндеу
бригаданың шебері, ұңғыларды күрделі жөндеу бригадасының шебері, бұрғылау шебері. [[Ленин орден]]імен ([[1951]]) және медалдармен марапатталған.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Көкендер Тұқымдасы

2022-01-28T08:37:56Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

{{taxobox
|name = Көкендер тұқымдасы
|image = Daphne tangutica 'Tangut Daphne' (Thymelaeceae) flower.jpg
|image_caption = ''[[Daphne tangutica]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malvales]]
|familia = '''Thymelaeaceae'''
|subdivision_ranks = Тектері
|subdivision = See text
}}
'''Көкендер тұқымдасы''' (Thymelaeceae) – қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөп тектес өсімдіктер. Сирек те болса ағаш, бұта түрінде кездеседі. [[Жер]] шарында кең тараған (тек [[поляр]]лық аймақтарда кездеспейді). Көкендер Тұқымдасының 50 туысы, 750-дей түрі бар. [[Қазақстан]]да 5 туысы ([[көкен]], [[қасқыржидек]], [[дияртрон]], [[таушешек]], [[борсақ]]), 10 түрі өседі. Жапырақтары кезектесе немесе қарама-қарсы орналасқан, жапырақ жиектері тегіс. Гүлдері қосжынысты, даражыныстысы сирек тараған. Гүлсерігі қарапайым, әр түрлі пішінді. Аталығы 8 – 10, кейде 2 – 3, гүл аналығы – біреу, жатыны бір ұялы болады. Аналық мойны қарапайым, ұзынша немесе қысқа болып келеді. Аналық аузы домалақ, созыңқы. Жемісі – жаңғақша, немесе сүйек-жеміс. Республика жеріне кең тарағаны – көкен туысы (Thymelea). Бұлар – тасты, тастақты, құмды, қызыл балшықты жерлерде, сортаңды шалғындықтарда, егістіктерде өсетін біржылдық шөптер. Биікт. 12 – 110 см, сабағы жіңішке, жапырақтары ұзын, үшкір (5 – 15 см). Гүлдері ұсақ (1,5 – 3 мм), жеке немесе екеуден жапырақ қолтығына орналасқан. Гүл сағағы өте қысқа, шоғырлана орналасқан ақ түктері бар. Гүлсерігі құмыра тәрізді, жасыл-сары, сырты қалың түкті. Аталығы 4 – 6, кейде 2 – 8. Жатыны жалаң, жаңғақшасы алмұрт пішінді. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Көкендер Тұқымдасының кейбір түрлері – Алтай қасқыржидегі, усойқы (Daphne altaіca), Алтай таушешегі (Stelleropsіs altaіca) және Тарбағатай таушешегі (Stelleropsіs tarbagataіca) қорғауға алынып Қазақстанның “[[Қызыл кітабына]]” енгізілген. Сәндік, дәрілік өсімдіктер.
== Дереккөздер==
<references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}
[[Санат:Көкендер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

{{stub}}

Ищағы Жағыпарқызы

2022-01-28T06:38:10Z

Bauyr03: емле

'''Ищағы Жағыпарқызы''' (1923 жылы туған), Абайдың шөбересі. Әкесі Жағыпар - Мағауияның баласы. Әке-шешесінен ерте айырылған. 1934 жылы [[Семей]] қаласындағы мектеп-интернатта тәрбиеленді. 1942 жылы өз еркімен майданға аттанады. Ол [[Қиыр Шығыс]]тағы [[Харбин]] қаласында әскери [[авиация]] эскадрильясында ұшақ технигі міндетін атқарды. 1945 жылы майданнан оралып, Қыздар педагогикалық институтын бітіреді, қызметке орналасады. 30 жылдан астам уақыт Суландыру және су шаруашылығы министрлігінде [[инженер]], аға инженер, [[кадр]] бөлімінің аға инспекторы болып істеді. Атасы Абай мен оның үрім-бұтақтары, Әуезов туралы естеліктерін үнтаспаға жазып, ақынның Семейдегі мұражай-қорының [[қолжазба]] қорына тапсырды. Сонымен қоса Абай ұрпақтарының суреттері мен оған қатысты деректерді де өткізді. Кәмила Мағауияқызы мен Әуезовтің отбасылық тағдыры туралы естелік жазды. Әуезов Ищағыға жоғары оқу орнына түсуге, оны бітіргеннен кейін қызметке орналасуға көмектесті, [[Алматы]] қаласынан пәтер алуға қол ұшын берді.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]

{{Stub}}

Қайырма

2022-01-28T05:50:04Z

Bauyr03: емле

'''Қайырма''' ({{lang-fr|refrain}}) - [[өлең]]нің әр тармағынан кейін қайталанып отыратын қосымша [[тармақ]]тар, түйінді мағынасы бар сөздер. Көбінесе [[ән]]мен айтылатын өлеңде қайырманың алуан түрлі нұсқалары қолданылады. Қайырма - халық ауыз әдебиеті [[туынды]]ларында кездесетін көне [[композиция]]лық тәсіл. Ырғақтың өрнегі жағынан алдыңғы өлең шумақтарына қарағанда ықшамды келіп, қысқа қайырылады. Ән өлеңде негізгі әннен өзгерек жеңіл [[әуен]]мен айтылады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Омар Әбдиев

2022-01-28T05:46:48Z

Bauyr03: «Тұлғалар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Омар Әбдиев''' (1958 ж. т., [[Шымкент қаласы]]) – ғалым, медицина ғылым докторы (1995). [[Алматы]] мемлекеттік медицина институтын бітірген (1981). 1981 – 86 ж. аурухана хирургі, бөлім меңгерушісі, 1986 – 89 ж. ғылым-зерттеу институтының аспиранты, 1989 – 98 ж. [[Алматы]] мемлекеттік медициналық ин-ты филиалының аға оқытушысы, 1991 – 93 ж. [[Түркістан облысы]] клиникалық ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, 1993 – 95 ж. [[Н.Сызғанов]] атындағы хирургия ғылым орталығының докторанты болды. 1995 жылдан бері [[Оңтүстік Қазақстан]] медициналық академиясының проректоры, факультеттік хирургия кафедрасының меңгерушісі. 40-тан астам ғылым еңбектері жарияланған.<ref name="test">[[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.]]</ref>
==Сілтемелер==
<references />

{{wikify}}

{{stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Шапито

2022-01-28T05:39:39Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Шапито,шапито циркі''' - негізінен, цирк ойын-сауығына арналған театр ғимаратының бір түрі. Шапитоның ортасына манеж (ойын-сауық алаңы), ал оның айналасына көрермендер орны орналасады. Ол әдетте түрғызылған діңгек-тіреулердің үстіңгі жағын брезентгіен жапқан жиналмалы шатыр түрінде болып келеді. 19 ғ-дың ортасында ойын-сауықтар көрсеткен Париждің Елисей алаңындағы цирк ғимараты шапитоға ұқсас болды. Ресейде салынған алғашқы шапито циркі Мәскеу қаласында тұрғызылды. Бұдан кейін Америка мен [[Орталық Еуропа]] елдерінде шапито кең өріс алды. [[КСРО]]-да шапитоны көбіне көшпелі цирктер пайдаланды. Ресейдің Самара, Воронеж, Ялта қалаларында тұрақты ойын-сауық көрсететін шапитолар тұрғызылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

Тілеубек Ережепұлы Зейнешов

2022-01-28T05:35:11Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Тілеубек Ережепұлы Зейнешов''' (1942 жылы туған),
[[Мемлекеттік қызметкерлер|Мемлекеттік қызметкер]]. Орта мектепті тәмамдағаннан
кейін (1958) еңбек жолын [[Қу]] ауданындағы Қазақстанның 30 жылдығы атындағы ұжымшарда трақторшы болып бастаған. Қазақстан а. ш. институтын үздік бітірген сон шаруашылық, [[комсомол]], [[партия]], кенес
органдарында қызмет атқарды. 1973 жылдан Мичурин аупарткомының 2-ші хатшысы, 1979 жылдан ''Молодежный'' ауаткомы төрағасы, 1987-
1992 жылдары [[Егіндібұлақ]] аупарткомының
1 -хатшысы, ауд. Кенес төрағасы болды. 1999-2006 жылы
[[Мичурин ауылдық округі|Мичурин ауданынын]] [[әкім]]і, облыс. а. ш. басқармасынын
бастығы, Бұкар жырау ауданынын әкімі қызметтерін атқарды. Ордендермен марапатталған.

<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]

Ай санау

2022-01-28T04:34:35Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

{{wikify}}
'''Ай санау'''.
«Жылым - қой, жұлдызым - июль» (Шәкәрім). Халық жылды он екі айға бөледі де оны «ай санау» - деп атайды. Бұл тым ертеде қалыптасқан дәстүр. Әр айдың атаулары жыл мезгіліне, табиғат құбылыстарына, халықтың ұғымы мен салт санасына сай белгіленген. Мұның шаруашылық, экономикалық, астрологиялық жағынан да маңызы бар екенін дала ғұламалары тағы ескерген.
Ежелгі астрономиялық бағдарда әр айға сәйкес жұлдыз аттары да бар. Ол «Жұлдыз, ай» деп аталады. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қазіргі айларды жұлдыз, ай атымен де атай береді. Әр айда табиғат құбылыстары мен өзгерістері де жиі болады. Халық оны «ай амалдары» немесе «амал» деп атап, желді, суық айларда қауіптеніп, оған қарсы күтініп отырады. Оны білетін халық есепшілері болған. Олар ауа райын дәл болжап, біліп, хабарлап отырған.
Елімізде ай да, жыл да наурыз айынан басталады. Қазақтар қыркүйек, тамыз, желтоқсан, мамыр т.б. ай аттары сол мезгілдердің өзіндік қасиеттеріне сай келеді. Халық әр айға сәйкес ұлттық ұғымдар, наным сенімдер, мақал мәтелдер қалдырған. Мысалы «сәуір болмай - тәуір болмас», «қараша - қауыс, кәрі құртаңды тауыс», «күн қаңтарда қарға адым, ақпанда ат адым ұзарады», «сүмбіле туса - су суыр».

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Жабасалма

2022-01-28T04:15:14Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Жабсалма''' — Киiз үйлер тiгiлу әдiсiне байланысты әртүрлi аттарға ие. Көшiп, не керуен салып келе жатып бiр қонып аттанатын жағдайда екi керегенi жайып бастарын түйiстiрiп бекiтiп үстiне киiз жауып жасаған баспананы жабасалма атайды.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>
== Дереккөздер ==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Киіз үй]]
[[Санат:Терминология]]

Игорь Олегович Шахнович

2022-01-26T08:21:59Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

[[Сурет:Игорь Олегович Шахнович.JPG|thumb|Игорь Олегович Шахнович]]
'''Игорь Олегович Шахнович''' — 1960 жылы 5 сәуірде РКФСР Приморск өлкесі Уссурийск қаласында туған.

Ұлты - Орыс.

Әкесі - Шахнович Олег Соломонович, зейнеткер, әскери
адам болған. Анасы - Шахнович Лилия Михайловна, зейнеткер, әскери адам болған.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
[[журналистика]] факультетін бітірген (1981), журналист.
Қазақстан Журналистер академиясының академигі .
«Попсик, бургелер және Иван Обалдуй туралы» ертегінің
авторы (2001).

1981 жылдан - «Маңғышлақ Оттары» газетінің [[тілші]]сі. 1984 жылдан - электр дәнекерлеуші , құрастырушы. 1986 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1989
жылдан - «Ленинская смена» газетінің бөлім меңгерушісі. 1998 жылдан - «НТК» ақпараттық бағдарламасының директоры. 2001 жылдан - «Экспресс К» газетінің бас редакторы.

2004 жылдан бері - «Мегаполис» газетінің бас редакторы.
Қазақстан журналистерінің конгресінің атқарушы комитетінің, ҚР Президенті жанындағы БАҚ жөніндегі кеңестің мүшесі.

Әскери атағы - аға лейтенант.

Діни көзқарасы - агностик.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан болады!»

Хоббиі - табиғат, тарихи ескерткіштер.

Сүйіп оқитын әдебиеті - Э. Хемингуэй, [[Ремарк Эрих Мария|Э.-М. Ремарк]].

Үйленген. Жұбайы - Шахнович Наталья Михайловна Ұлдары - Олег, Александр; қыздары - Лариса, Мария.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Өрмек тоқушы

2022-01-26T06:08:34Z

Bauyr03: безендіру

'''Өрмекші''' — өрмек тоқитын маман. Өрмек тоқу ерте заманнан келе жатқан қолөнері. Өрмекші жүнді түтеді. Оны шүйкелеп иіреді. Иірілген жіпті бояп немесе бояусыз домалақтап өрмек құрады. Дайын болған өрмекті алдымен бетін күзу жіпке қаратады, күзуге байланған астыңғы, үстіңгі жіпті адарғы арқылы кезек айқастырады, сонан соң арасынан арқау жіпті өткізеді де, арнайы қылышпен соғыи, кайталап тоқи береді. Өрмекші басқұрды, бауды түрлі-түсті боялған жіптен санап теру арқылы өрнекті өрмек бетіне қоса түсіріп отырады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

Руслан Темірұлы Ержанов

2022-01-26T06:05:24Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

{{Шахматшы
| есімі = Руслан Темірұлы Ержанов
| шынайы есімі =
| суреті =
| сурет тақырыбы =
| мемлекеттер =
| туған кездегі есімі =
| туған күні = 27.11.1976
| туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
| қайтыс болған күні =
| қайтыс болған жері =
| тұрғылықты жері =
| лауазымы = гроссмейстер (1997)
| максималды рейтингі = 2555 <small>(қаңтар 1998)</small>
| марапаттары мен сыйлықтары =
| ФИДЕ нөмірі = 13700154
| сайты =
| Commons =
}}
'''Руслан Темірұлы Ержанов''' (27 қараша 1976 ж.т., [[Алматы]]) — шахматшы, халықаралық гроссмейстер (1997).

== Өмірбаяны ==
Ержанов шахматты бес жасында үйренді. Оның жаттықтырушылары — анасы Наркиса мен әкесі Темір Ержановтар.

Қазақ мемлекеттік құрылыс-сәулет академиясын бітірген (1999).

== Марапаттары ==
Ержанов 20 жасқа дейінгі шахматшылар арасында екі рет Азия құрлығының күміс жүлдегері (1992, Доха, Катар; 1994, [[Куала-Лумпур]], [[Малайзия]]), 26 жасқа дейінгі шахматшылар арасында дүниежүз. чемпионаттың күміс жүлдегері (1997, Буэнос-Айрес, Аргентина), Азия құрлығының күміс жүлдегері (1999, Пекин, Қытай), Азия құрлығы қалалары арасындағы чемпионаттың жеңімпазы (2000, Бейрут, Ливан) атанды.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан шахматшылары]]

Жау бүйрек

2022-01-26T05:45:49Z

Bauyr03:

'''Жау бүйрек''' — [[Ұлттық тағамдар|ұлттық тағамның]] бір түрі. Жау бүйректі малшылар көп пайдаланады. Қойдың терісін сыпырған соң майын білемдеп кесіп алады. Ішін жарып, өкпе-бауырын суырып алып бауыр мен құйрықты жұқалап жапырақтап, істікке бір май, бір бауыр етіп кезектеп шаншып, үстіне майда тұз, бұрыш сеуіп отқа қақтап пісіреді. Бауыр қосылған май жүрекке тимейді, әрі бұл аса тоқ болады. Жау бүйректі мал сойған кезде үйде пісіреді. Оны кәдімгі кәуәптің бір түрі деуге болады. Жау бүйректі дайындағанда татымына қарай тұз, бұрыш, жуа, дөңгелектеп туралған пияз қосады. Оны асқан етпен қосып жеуге болады.<ref>Дәстүріңді сақтай біл. М. Рүстемов. Шымкент қ, облыстық баспахана. 1993ж. Үшінші кітап.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ асханасы]]

Мүйіз ұқсату

2022-01-25T10:55:27Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Мүйіз ұқсату''' – сән және қолданбалы өнердің кең тараған түрі. [[Мүйіз]]ден жасалған ежелгі зергерлік бұйымдар [[Сақтар|сақ]], [[Ғұндар|ғұн]], [[Үйсін руы|үйсін]] кезеңдерінен көп кезігеді. Мүйіз ұқсату кейінгі түрік дәуірінде де жоғары сатыға көтерілді. Мүйіз сүйекке қарағанда жонуға, июге және қалыпқа салуға, кесуге, шегелеуге қолайлы болғандықтан одан түрлі [[ожау]], [[құты]], [[шақша]], [[семсер]], [[пышақ]], біз саптары, ердің қасы, қамшының сабы, үйдің жасауы, тағы басқа әшекей бұйымдар өрнектеліп жасалды. Мүйіз ұқсатудың негізгі әдісі қыздыру немесе қайнатып балқыту. Мүйіз ұқсатуға сиырдың, серкенің, таутекенің, құлжаның мүйіздері және жылқының тұяғы қолайлы. 6 – 8 ғасырларда сүйек пен мүйізді нақты пішініне немесе ою-өрнек үлгісіне келтіріп, үй-іші жиһаздарын (асадал, жүкаяқ, кебеже), тұтыну заттарын (аяқ, қасық, ожау), аңшылық жабдықтарды (балмақ, томаға, тұғыр) көркемдеу кең етек алды. Кейінгі кездері мүйіз бен сүйектен жасалатын арнайы зергерлік бұйымдарды арнайы шеберханаларда өндіру ісі кең қанат жайды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер жанрлары]]

Түндік

2022-01-25T08:29:34Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Түндік''' — Бұл сөзді естігенде, киіз үйдің шаңырағына жабылатын төрт баулы киіз еске түседі. «Киіз үйдің туырлық, түндігін, шилерін де былай қояйық» ([[М. Дүйсенов]], Ант). Ертедегі [[түркі тайпалары]]нда «туңлуқ» сөзі қазіргі түсінігіміздегі «терезе» мағынасында қолданылған. Осы мағына [[якут тілі]]нде «түннүк» тұлғасымен беріледі. Осылардың қайсысы болмасын туынды мағыналар деп қарауға тура келеді. Өйткені, ескі, көне [[түркі тілдері]] саналатын — [[чуваштар]]да «теенни» сөзі «тесік, саңылау» мағыналарында қолданылады. [[моңғол тілі]]нде осымен тұлғалас келетін «тооно» тұлғасы біздегі «[[шаңырақ]]» түсінігін береді. Бұл да туынды мағына. Біздің тілімізде «тесік» мағынасын беретін «теенни» тұлғасына тиісті [[жұрнақ]] қосылуы нәтижесінде (теенни + дік > тендік > түндік) [[киіз үй]]ге әрі жарық беретін, әрі түтін шығатын «түндік» атауы пайда болған. Ол тесікті қажетті кезде жауып тұратын киіз де осы атауға ие болған.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>

'''Түндік''' — киіз үй шаңырағын жабатын киіз. Төртбұрышты пішіліп, шаңырақ диаметірінен 50-60 сантиметрдей молдау жасалады.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Киіз үй]]

Байелі

2022-01-25T05:30:20Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Байелі ''' – [[Арал қарақұмы]]ның оңтүстігінде [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]]нда орналасқан құдық. Тереңдігі 10 м, су шығымы 300 л/сағ. Құдықтың солтүстік-батысы ірілі-ұсақты төбешіктер, оңтүстігі мен шығыс бөлігі тегіс жазық келген. Құмды, сортаң қоңыр топырағында [[жүзгін]], [[жусан]], [[баялыш]], [[күйреуік]], [[сексеуіл]], т.б. өседі.
==Дереккөздер==
*[[Қазақ энциклопедиясы]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]

{{stub}}

Шағырай Төбетов

2022-01-25T03:26:40Z

Bauyr03: уикилендіру, безендіру

'''Шағырай Төбетов''' (1836, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Киров атынданғы ауыл, - 1933, сонда) — әнші-ақын. Жас кезінде [[Біржан сал]]ға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да, халық әндерін, ұстазы Біржанның әндерін, Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. [[Нұралы Нысанбайұлы|Нұралы]] (1897), [[Есенбай]] (1903), [[Доскей Әлімбайұлы|Доскей]] (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан "[[Бостандық]]", "[[Октябрь таңы]]", "[[Алғашқы трактор]]", т.б. өлең-жырлары сол кездегі облысы "Бостандық туы" газетінде жарияланып тұрған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) жинақта ("Айтыс", 3-т., 1966) басылып шықты.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]