Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Мүкжидек

2024-05-02T10:07:37Z

Bakkeldi's wikiclub: /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */

[[File:VacciniumOxycoccos.jpg|thumb|alt=A.|Мүкжидек]]
'''Мүкжидек''' (Oxycoccus) – [[қаражидектер тұқымдасы]]на жататын мәңгі жасыл бұта. Қазақстанда батпақты жерлерде өсетін 2 түрі: кәдімгі (төрткүлте) Мүкжидек (Oxycoccus quadrіpetalus) және ұсақжемісті Мүкжидек (Oxycoccus mіcrocarpus) бар. Оның жіп тәрізді жіңішке тармақтарының ұзындығы 75 – 80 см-дей, жапырақтары майда, сопақша немесе дөңгелек, қалың шырынды болады. Қызғылт түсті гүлдері (саны 2 – 4) шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – шырынды, қышқыл дәмі бар жидек. Ол алғашқыда ақ болады да, кейін қызарады. Жемісінің құрамында лимон, [[қант]], [[пектин]] заттары, [[минерал]] тұздар, С [[витамин]]і бар. Жемісі жеуге жарамды және медицинада пайдаланылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

===Мүкжидек квасы===
Мүкжидекті жуып, жентектен, оған су құйып қайнатады да сүзеді. Сонан соң алынған тұнбаға қант қосып қайтадан қайнатады да, суытады, (тұнба шамалы жылу үшін). Содан кейін ашытқы салып, араластырып, бір тәулік қояды. Шөлмекке немесе банкаға құйыл, салқын жерде сақтайды. 2—3 күннен кейін квас әзір болады. 800 г мүк жидегіне: 350—400 г құмшекер, 40 г ашытқы керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Көкбұталар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Көже

2024-05-02T09:52:52Z

Bakkeldi's wikiclub: /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */

'''Көже''' — қазақтың ұлттық тағамы.

Ет, май, немесе сүт өнімдерінің езінділерінің бірі қосылмаған көже адамға тамақ болмайды, құнары аз, тек аштан өлмеудің ғана аужалы деп саналған. Көженің бірнеше түрі бар.
* [[Кеспе көже]] жасау үшін жұқа жайылған [[қамыр]]ды орамалап бүктеп, арнаулы пышақпен кесілген жіңішке таспа кеспені еті сүзіліп алынған [[сорпа]]ға қатты қайната отырып себелеп салады. Сирек елеуішпен елеп салса, ол ұннан тазарып, саласы жазылып, сорпаның ішінде онша ботқаланбай, ішуге ұнамды болып піседі. Кейде [[кеспе]]ні жайып қойып, біраз кептірілгеннен кейін барып кеседі. Қазақ халқы кеспенің қамырын, көбінесе, жұмыртқа езген сүтке илеген. Мұндай кеспенің нәрі, азықтық қасиеті, дәмділігі артады. Пісуі жеткенде кеспенің қоюы сорпаның бетіне көтеріліп, біраздан соң сорпаның түбіне қайта шөге бастайды. Бұл кеспенің дайын болғанын көрсетеді.
* [[Жұлма көже]] жасау үшін алдымен нанды илеп, лайықты ашытып, үстіне май жағып, таспа формасында кесіп қояды. Етті, түрлі көкеністерді, ішінде қызанақ, сарымсақ, картоп бар, турап әзірлеп алады. Сосын етті салып қуырып, көкеністерді және түрлі қосымшаларды қосып, сәл піскен соң лайықты су құйып қайнауын күтеді. Қайнаған соң әрбір таспа қамырды жалпақтап созып, сол қолдың қырына таспа қамырды орап ұстайды да, оң қолмен жұлып, қайнап жатқан тұсқа салады. Осылай барлық қамыр түгел қазанға жұлып салынып болған соң лайықты қайнатады.
* [[Қолдама көже]] жасау үшін қамыр арнайы дәм-тұзын татымды етіліп сүтке, кейде жұмыртқа қосқан сүтке, сорпаға иленеді, сосын оны үстелге салып, бармақпен ширата жұқартып түйіршіктейді. Сорпаға пісіреді. [[Атырау]] өңірінде оны [[бармақ көже]] деп те атайды.
* [[Ши кеспе]]ні талшығын өте жіңішке кесіп, кептіріп әзірлейді.
* [[Салма көже]]ні жайған жұқа қамырды төрт бұрышты етіп кесіп жасайды.
* [[Сеппелі көже]]ні кеспенің үстіне [[ұн]] сеуіп, қоюлатып пісіреді.
* [[Тары көже]]ні ақтаған тарыны сорпаға, сүтке, сүт қатқан суға бөрттіріп жасайды. Ондай К-ні ашытып қойып, салқын күйінде де ішуге болады.
* [[Қонақ көже]]ні тары мен қонақты келіге түйіп, қауызынан тазартып алған соң сорпаға, сүтке қайнатып, біраз уақыт қақпағын жауып қойып бұқтырып жасайды.
* [[Бидай көже]]ні келіге түйіп, кебегі алынып, аздап жармаланған бидайды етпен бірге қайнатып пісіреді. Мұны да қайнаған соң, бұқтырып алады.
* [[Қара көже]]ні қуырылған бидайдың талқанын сүтке қайнатып жасайды. Мұндай көжені, көбінесе, мал күзетіндегі күзетшілер мен жорықшылар ішкен.

Көженің [[күріш]]тен, [[жарма]]дан, [[бұршақ]]тан, [[арпа]]дан жасалатын [[сүт көже]], [[құрт көже]], [[умаш]], [[туралмыш көже]] дейтін түрлері де бар. Сүтке ашыған бидай көже әрі жұғымды, әрі шөл қандыратын сусын. Етін аз салып, [[қаймақ]], қатықтармен, [[томат]] және кейбір жемістермен дәмдендіріп, көкөністен әзірленетін сорпалар мен өсімдіктерден жасалатын Көжелер қазақ халқы арасында отырықшы тұрмысқа көшіп, бау-бақша өсіре бастаған кезден белгілі.
<ref>Қазақтың ұлттық тағамдары, А., 1977.</ref><ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ асханасы]]

Жолжақсы

2024-04-30T17:46:58Z

Bakkeldi's wikiclub:

'''Жолжақсы''' - Абайға өлең арнаған кісі. Абай сүйген [[қыз]]ы [[Тоғжан]]ға барып жүргенде ұсталып қала жаздаған. Соны көрген Жолжақсы:
<center><i>
«Ақылыңа қарасам, данасың,
Жүрісіңе қарасам, баласың,
Ат шаба алмай жығылса,
Қолға тұсіп қаласың.
Бұл шіркінді
Мұнша күйттеп не қыласың!»
</center>
- деген екен. Осы оқиғадан кейін [[Абай]] «[[Сап-сап, көңілім, сап, көңілім]]» деген өлеңін жазған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Басқарудың қашықтық жүйесi

2024-04-30T17:42:15Z

Bakkeldi's wikiclub:

[[Сурет:Orenburgskaya gubernia.jpg | thumb| [[Орынбор]]]]
'''Басқарудың қашықтық жүйесi''' – Патшалық [[Ресей империясы|Патшалық Ресей]] өкіметі Батыc [[Қазақстан]]да хандық билікті жойғаннан кейін жергілікті әкімшілік - аумақтық бөліктер құрылды. Ол 1831 жылы енгізіліп, аға сұлтандықтарға бөлінді. Ауылдар дистанцияларға қаратылды. Бүл жүйе 1868 жылы дейін сақталды. XIX ғасыр ортасында олардың саны 54-ке жетті. Олардың басшыларын Орынбор [[генерал-губернатор]]ы тағайындады. Бұл қызметті көп жағдайда қазақ ақсүйектері атқарды. Оларға мемлекеттік жалақы тағайындалды. Оларға жүктелген міндет ел арасындағы тәртіпті бақылау, әскери [[губернатор]] мен билеуші-сұлтан тапсырмаларын орындау, салықтың жиналуын бақылау. Осы жүйе арқылы патшалы Ресей өкіметі Батыc Қазақстанда өзінің отаршылық саясатын жүзеге асыруға тырысты.<ref> Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{бастама}}
{{уики}}

[[Санат:Ресей империясы]]
[[Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы]]

Борсақ

2024-04-30T17:33:32Z

Bakkeldi's wikiclub:

'''Борсақ''', дендростеллера (Dendrostellera) – [[Көкендер Тұқымдасы|көкендер тұқымдасына]] жататын бұталы [[өсімдіктер]] туысы. [[Қазақстан]]да шөлді аймақтардың құмды жерлерінде, аласа тау беткейлерінде өсетін 3 түрі (құмдық Б., масақша Б., ірімасақты Б.) бар. Олардың биікт. 0,8 – 2 м. Шырматылған бұтақты сабағы болады. Жапырақтары ұзынша, шеті төмен қарай қайрылған, түкті. Аталығы 8, екі қатарға орналасқан. Гүлсерігі төрт қалақты, гүлдері масақша [[гүлшоғыр]]ына топталған. [[Сәуір]] – [[қыркүйек]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – [[жаңғақша]]. Масақша Б. – [[Іле]], [[Күнгей Алатау]]ларының эндемигі. Б-ты құм тоқтату үшін пайдаланады.
<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Көкендер]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Әбділхамит Жүндібаев

2024-04-29T11:28:24Z

Bakkeldi's wikiclub:

'''Жүндібаев Әбділхамит''' (белгісіз - 1924).Талантты журналист, шебер аудармашы Әбділхамит Жүндібаев (кейде Ғабділхамит) - [[Ақтөбе облысы]], Қобда ауданының Талсай ауылында туған [[Алаш]] орданың белгілі қайраткері.

Бала кезінде Орынбордағы уездік орыс-[[қазақ]] [[мектеп|мектебін]] бітіріп (1906), сондағы екі жылдық [[мұғалім]]дер мектебіне қабылданады. [[Бұл]] мектепті 1909 жылы бітіреді. Сөйтіп, [[мұғалім]]дік [[мамандық]] алған Жүндібаев Әбділхамит алғашында [[Ақтөбе]] уезінде ауылда мүғалім болып қызмет атқарады. Ол өз мамандығын сүйеді, [[мұғалім]]дік қызметтің мән-маңызын, [[халық]]қа тигізер пайдасын [[жақсы]] біледі, бірақ заманның талабын да есінен шығармайды. Жай ғана мұғалім болып, балаларға білім беру арқылы [[ұлтты]] ояту мақсатына жете алмайтынын да түсінеді.
Жүндібаев Әбділхамит ауылда [[мұғалім]]дік қызмет атқарып жүрсе де, ел ішіндегі ірі мәселелерге назар аударып, ұлттың болашағы туралы ойлайды. Қазақ халқын заманның қыспағынан құтқарудың жолын іздейді. А.Байтұрсынұлы редакторлық еткен [[«Қазақ»]] [[газеті]]не [[Ресей]]дің отаршылық саясатына қарсы үн көтерген мақалалар жазды. Қоғамның түйіні шиеленген мәселелеріне талдау жасайды. Сөйте жүріп ойы ұшталып, топшысы бекиді. Өзін саяси күреске осылай дайындаған Ә.Жүндібаев 1917 жылғы «ақпан төңкерісінен» кейін жалпы[[қазақ]] съездерін шақыруға атсалысады. [[Бұл]] кезде ол елдің ықыласына бөленген, [[жұрт]] үміт күткен қайраткер ретінде таныла бастайды. [[Алаш]] орданың [[Торғай облысы|Торғай]] облыстық бөлімшесінің құрылуына көп күш салады. [[Алаш]] партиясын [[құру]] туралы бағдарламаға қол қойған жеті саяси қайраткердің бірі болды.
1917-1919 жылдары Торғайдағы алашордашылардың қатарында [[Міржақып Дулатов|М.Дулатов]] , М.Есполов, А.Кенжин, С.Қаратілеуов т.б. қайраткерлермен бірге саяси қызметке араласады. [[Алаш]] милициясын жасақтаудың маңыздылығын жете түсінеді. Милиция жасақтау ісінде ол өзінің толысқан саяси қайраткер екенін көрсетеді.

[[Алаш]] орда таратылған соң ол қазақ халқының жуық арада тәуелсіздік ала алмайтынын, енді саяси күрестің нәтиже бермейтінін [[жақсы]] біледі. Сөйтіп, халықтың рухын сақтап қалу жолында күресуді жөн көреді. Кеңес үкіметі тұсында баспа[[сөз]] саласында жұмыс істейді. Ол қоғамдық саяси әдебиеттерді аудару ісімен шұғылданады. Сөйтіп, әлеуметтік саяси мәдениеттің өсуіне, [[қазақ]] тіліндегі саяси терминдердің қалыптасуына ықпал етуді мақсат етеді.
Адамның өмірі шекті болғанмен, сол шекті өмірінде ұтымды қимылдап, өнімді жұмыс істейтін адамдар болады. Жүндібаев Әбділхамит - дәл сондай адамдардың бірі. Ол 1924 жылы аурудан қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}