https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=BagdatataҚазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-09-09T12:10:15ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2Төрегелді Шарманұлы Шарманов2025-07-01T09:33:19Z<p>Bagdatata: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */</p>
<hr />
<div>{{Мемлекеттік қайраткер<br />
|Есімі = Төрегелді Шарманов <br />
|Шынайы есімі = <br />
|Суреті = <br />
|Сурет ені = <br />
|Титулы = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау министрі<br />
|Ту = flag of Kazakh SSR.svg<br />
|Басқара бастады = 1971<br />
|Басқаруын аяқтады = 1982<br />
|Туған күні = 19.10.1930<br />
|Туған жері = {{туғанжері|Ұлытау ауданы|Ұлытау ауданында}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br />
|Қайтыс болған күні = 25.05.2024<br />
|Қайтыс болған жері = <br />
|Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Қазақ КСР}}<br>{{байрақ|Қазақстан}} <br />
|Ғылыми аясы = [[медицина]] ғылымдары, [[гигиена|гигинистология]]<br />
|Жұмыс орны = [[Қазақ тағамтану академиясы|Қазақстан Ұлттық Тағамтану академиясының президенті]]<br />
|Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] академигі<br>Ресей медицина ғылым академиясының академигі<br>[[медицина|Медицина ғылымдарының докторы]], [[профессор]] <br />
|Сыйлықтары = <br />
|Альма-матер = [[Қарағанды мемлекеттік медицина университеті]]<br />
|Ғылыми жетекші = <br />
|Марапаттары = {{Қатар<br />
|{{1 дәрежелі Достық ордені}}<br />
}}<br />
{{Қатар<br />
|{{Барыс ордені}}<br />
|{{Парасат ордені}}<br />
|{{Қазан төңкерісі ордені}}<br />
}}<br />
{{Қатар<br />
|{{Халықтар Достығы ордені}}<br />
|{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}}<br />
|{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}<br />
}}<br />
{{Қатар<br />
|{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}<br />
|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}<br />
}}<br />
{{Қатар<br />
|{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}<br />
|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}<br />
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}<br />
}} <br />
}}<br />
[[Сурет:Farewell to Töregeldi Şarmanov.jpg|нобай|оңға|Төрегелді Шармановпен қоштасу рәсімі, 26 мамыр 2024]]<br />
<br />
'''Төрегелді Шарманұлы Шарманов''' ([[19 қазан]] [[1930 жыл]], [[Ұлытау ауданы]], [[Қарағанды облысы]] — [[25 мамыр]] [[2024 жыл]]) — қазақстандық гигиенист-нутрициолог ғалым, медицина ғылымдарының докторы, профессор. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Қазақ тағамтану академиясы]]ның президенті. Ресей Медицина Ғылым Академиясының және Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері. [[Алматы]] және [[Жезқазған]]ның [[Құрметті азамат]]ы.<br />
<br />
== Өмірбаяны ==<br />
Төрегелді Шарманұлы [[1930 жыл]]ғы [[19 қазан]]да [[Қарағанды облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]нда туған. 1949 жылы мектепті бітірісімен [[Қарағанды медицина университеті|Қарағанды мемлекеттік медициналық институтына]] оқуға түсіп, өте жақсы көрсеткішпен аяқтап шықты. 1955–1958 жылдары Қарағанды мемлекеттік медициналық институтынның асперантурасын жақсы нәтижемен бітірген. 2024 жылы 25 мамырда қайтыс болды.<br />
<br />
== Еңбек жолы ==<br />
* 1958–1962 жылдары — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында орталық аурухананың бас дәрігері.<br />
* 1962–1968 жылдары — Қазақстан Денсаулық сақтау министрінің [[Гигиена және эпидемиология ғылыми орталығы|Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында]] бөлім меңгерушісі. <br />
* 1968–1971 жылдары — [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|Ақтөбе медицина институтының]] ректоры.<br />
* 1971–1982 жылдары — Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрі.<br />
* 1973–1984 және 1988 жылдан — КСРО Медицина ҒА-ның Тағам институты Қазақ бөлімшесінің директоры (қазіргі [[Қазақ тағамтану академиясы]]ның президенті). <br />
* 1985–1988 жылдары — Бүкілодақтық «Тағамтану сұрақтары» атты журналының бас редакторы және Мәскеу қаласындағы Дәрігерлердің біліктілігін жетілдіру институтының тағамтану кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған.<br />
* 1995 жылдың мамыр айынан — Қазақстанның Профилакториялық медицина академиясының негізін қалаушысы және оның президенті.<br />
* 1997 жылдан бастап «Здоровье и болезнь» журналының бас редакторы.<br />
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты (8-10 мәрте сайланған).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. — Алматы: [[Атамұра баспасы|Атамұра]], 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref><br />
<br />
== Ғылыми еңбектері ==<br />
Негізгі ғылыми еңбектері тамақтану физиологиясына арналған. Ол тамақтану тәртібінің бұзылу себептерін зерттеп, адам денесінде ақуыз, дәрумен жетіспеу жөнінде тұжырым жасады; [[мешел]] ауруының даму механизімін ашты. Оның басшылығымен емшектегі балаларға арналған «Бөбек», «Аруана», «Антихолестерин» тағам қоспаларын шығарды. Оның бастамасымен 1978 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік денсаулық ұйымы]] (ДДҰ) мен [[ЮНИСЕФ]]-тің Халықаралық Алматы конференциясы өтіп, онда медицина санатының алғашқы жәрдемнің ұлттық жүйесін ұйымдастырудың ұстанымдары алғаш рет тұжырымдалған [[Алматы декларациясы]] қабылданды.<br />
<br />
== Марапаттары ==<br />
* 1969 жылы "Қажырлы еңбегі үшін" медалі;<br />
* 1970 жылы "Ерен еңбегі үшін" медалі;<br />
* 1976 жылы КСРО-ның «Октябрь революциясы» ордені;<br />
* 1980 жылы КСРО-ның «Халықтар достастығы» ордені;<br />
* 1996 жылы ҚР-ның «[[Парасат ордені]]<nowiki/>»; <br />
* 2010 жылы ҚР-ның жоғарғы І дәрежедегі «[[Достық ордені]]<nowiki/>» <br />
* 2016 жылы ҚР-ның жоғарғы ІІІ дәрежедегі «[[Барыс ордені]]<nowiki/>» <br />
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медалдармен марапатталған. <br />
* «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағы;<br />
* Қазақстан Республикасының ғылым саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері;<br />
* Тәуелсіз «Платинды Тарлан» сыйлығының лауреаты;<br />
* «Жыл адамы» сыйлығының иегері;<br />
* [[Алматы]] қаласының [[Құрметті азамат]]ы (құрметті атағы);<br />
* [[Жезқазған]] қаласының [[Құрметті азамат]]ы (құрметті атағы);<br />
* «Қазақстан Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі;<br />
* «Денсаулық сақтау ісінің Үздігі» төсбелгісі;<br />
* Дүние жүзінің денсаулық сақтау ассамблясының «Леона Бернард» атындағы дүниежүзілік сыйлығын алды. (2005 жылы); (Бұл сыйлықпен әлем бойынша 42 адам ғана марапатталған);<br />
* 2022 жылы «[[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]]<nowiki/>» төсбелгісі»<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-nagradil-ryad-kazahstantsev-464516/ Президент Токаев наградил ряд казахстанцев]{{ref-ru}} (18 наурыз 2022) [[Tengrinews.kz]]</ref><br />
<br />
== Ғылыми атақтары ==<br />
* 1967 жылы «Медицина ғылымдарының докторы» ғылыми атағы;<br />
* 1968 жылы [[профессор]];<br />
* 1994 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі;<br />
* Ресей Медицина Ғылым Академиясының академигі.<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
{{Сыртқы сілтемелер}}<br />
{{DEFAULTSORT:Шарманов, Төрегелді Шарманұлы}}<br />
[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]<br />
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]<br />
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]<br />
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]<br />
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]<br />
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]<br />
[[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]]<br />
[[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]<br />
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]<br />
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]<br />
[[Санат:Ресей медицина ғылым академиясының академиктері]]<br />
[[Санат:Жезқазғанның құрметті азаматтары]]<br />
[[Санат:Алматының құрметті азаматтары]]<br />
[[Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері]]<br />
[[Санат:Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университетінің ректорлары]]<br />
[[Санат:Қазақ КСР денсаулық сақтау министрлері]]<br />
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]<br />
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]<br />
[[Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері]]<br />
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]<br />
[[Санат:1 дәрежелі Достық орденінің иегерлері]]<br />
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің иегерлері]]<br />
[[Санат:3 дәрежелі Барыс орденінің иегерлері]]<br />
[[Санат:Қазақстан бас редакторлары]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]</div>Bagdatata