Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Мұстафа Кәміл

2016-12-23T11:50:32Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Ұлы Османлы Мемлекеті → Ұлы Османлы Мемлекеті (3) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Мұстафа Кәміл
| Шынайы есімі = {{lang-ar|مصطفى كامل‎}}
| Суреті = Mustafa Kamil.jpg
| Атауы = Мұстафа Кәміл бетсуреті
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы =
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Бірігіп басқарушы1 =
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады =
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады =
| регент1 =
| регент1Басқара бастады =
| регент1Басқаруын аяқтады =
| регент2 =
| регент2Басқара бастады =
| регент2Басқаруын аяқтады =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 14.08.1874
| Туған жері = [[Каир]], [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]
| Қайтыс болған күні = 10.02.1908
| Қайтыс болған жері = [[Каир]], [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]
| Жерленді =
| Династия =
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы = "Отан" партиясы
| Қызметі = Көсемсөзші, шешен және заңгер.
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}

'''Мұстафа Кәміл''' ({{lang-ar|مصطفى كامل‎}}; [[1874 жыл]] [[14 тамыз]] — [[1908 жыл]] [[10 ақпан]]) — [[Мысыр]] ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері, көсемсөзші, шешен және заңгер.

==Өмірбаяны==
[[1900 жыл]]ы "Әллиуа" газетін шығарды. Кәміл [[Ұлыбритания]]ға қарсы күресте османлы үкіметінің көмегіне сүйеніп, Мысырды британ жаулауынан азат етуді, Мысырға [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]] шеңберінде ішкі [[автономия]] беруді, [[конституция]] қабылдауды талап етті. [[1907 жыл]]ы "Отан" партиясын құрып, оның тұңғыш төрағасы болды<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж., 5 том</ref>.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Саясаткерлер]]
[[Санат:1874 жылы туғандар]]
[[Санат:1908 жылы қайтыс болғандар]]

Топқапы

2016-12-23T11:50:28Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Ұлы Османлы Мемлекеті → Ұлы Османлы Мемлекеті (2) using AWB

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Топқапы
| шынайы аты = {{lang-tr|Topkapı}}
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы =
| суреті = Topkapı - 01.jpg
| ені = 200px
| сурет атауы =
| позициялық карта =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы =
| қала = [[Ыстамбұл]]
| мемлекет = {{Байрақ|Түркия}}
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды = [[1465 жыл]]
| құрылысы аяқталды = [[1478 жыл]]
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі = Алаеддин, Дәуіт аға, [[Мимар Синан]]
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}

'''Топқапы''' ({{lang-tr|Topkapı}}; түрік тілінен аударғанда "Зеңбіректі қақпа" деген мағынаны білдіреді) — [[19 ғасыр|XIX ғасырдың]] орта кезеңіне дейін [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің басты сарайы болған ғимарат. Қазіргі кезде мұражай статусына ие. Сонымен қатар бұл ғимарат "Сераль" деген атауымен де белгілі. Мұражайдың ауданы — 700 000 м². 1400 м болатын [[қоршау]]мен жан-жақтан қоршалған.

==Тарихы==
[[1453 жыл]]ы [[II Мехмет]] бастаған османлы әскері Константинополь қаласын басып алды. Сол кезде Топқапы орнында Византия императорларының сарайы болған. Бұл сарайдың қазіргі уақытта қалдықтары қалған жоқ. II Мехмет жеңістен кейін Византия сарайының орнына осы Топқапы сарайын салдыртқан. Ең алғашқы 50 жыл бойы бұл сарай сұлтандардың басқару резиденциясы болған.

Алғашқы 50 жылда Топқапы сарайы сұлтандардың тек жұмыс орталығы ғана болған, осы жағдай [[II Баязит]] сарайы кезінде де орын алған. [[I Сүлеймен]] сарайды қайта салған. Бұл II Мехмет негізін қалағаннан кейін болған ең үлкен өзгерістердің бірі.

[[1854 жыл]]ы бұл сарайдың құрылысы жалғастырылған, 400 жыл бойы [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің басты сарайы болып қалған. [[1923 жыл]]ы [[мұражай]] атанды.

==Құрылысы==
Топқапы төрте бөлінген. Қақпа жұмысшыларға арналған бөлікте болған. Екінші бөлікте Дуан кеңесі өткізілген және қазына болған. Үшінші бөлігінде сұлтанның бөлмесі болған, ал ең соңғы бөлікте мешіт және басқа құрылыстар болған.

==Қазіргі жағдайы==
Қазіргі уақытта Топқапы ең танымал мұражайлардың бірі. Жәдігерлер саны 65 мыңды құрайды. Бұл Топқапы мұражайының оннан бір бөлігін ғана құрайды.

==Галереясы==
<gallery mode="traditional" widths="px" heights="px">
Сурет:Imperial Council Hall Topkapi 2007 003.jpg|thumb|Дуан кеңесінің залы.
Сурет:Istanbul.Topkapi036.jpg|thumb|Сағадат қақпасы.
Сурет:Topkapi Palace Bosphorus.JPG|thumb|Босфордан көрінісі.
Сурет:Imperial Sofa Topkapi March 2008pano2.jpg|thumb|Сұлтан бөлмесі.
Сурет:Ворота во дворец Топ Капы.JPG|thumb|Сәлемдесу қақпасы.
Сурет:Дворец Топкапы.JPG|thumb|Дуан кеңесіне кіру.
Сурет:Дворец Топкапы2.JPG|thumb|Сағадат қақпасы.
Сурет:Дворец Топкапы6.JPG|thumb|Фатих павильоны. Қазына.
Сурет:Топкапы8.JPG|thumb|Кітапхана.
Сурет:Топкапы11.JPG|thumb|I Әбділмәжит киоскі.
Сурет:Топкапы14.JPG|thumb|Бақшадағы бұрқақ.
Сурет:Топкапы15.JPG|thumb|Сұлтанның ресми қабылдау залы.
Сурет:Топкапы20.JPG|thumb|Сұлтан күркесі.
Сурет:Топкапы21.JPG|thumb|Реван павильоны.
</gallery>

==Дереккөздер==
# '''↑''' Осман империясының тарихы: В 2 т = Osmanli devleti ve medeniyeti tarihi. — М.: Шығыс әдебиеті, 2006. — Т. 1: Осман мемлекетінің және қоғамының тарихы. — С. 112—113. — XXXII+602 с. — 2000 экз. — ISBN 5-02-018509-4.

[[Санат:Сарайлар]]

Мысыр жорығы

2016-12-23T11:50:26Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Ұлы Османлы Мемлекеті → Ұлы Османлы Мемлекеті (3) using AWB

:''Б.з.б. 459—454 жылдары болған афиндықтардың және олардың Парсыға қарсы одақтастарының Грек-парсы соғыстарының кезінде болған әскери экспедициясымен шатастырмау керек.''
{{Шайқас
|шайқас = '''Мысыр жорығы'''
|бөлігі = Екінші коалиция соғысы
|сурет = [[Сурет:Baron Antoine-Jean Gros-Battle Pyramids 1810.jpg|300px]]
|сурет тақырыбы = Наполеонның тобы Мысыр экспедициясында,1798 жыл
|дата = [[1798 жыл|1798]]-[[1801 жыл|1801]]
|жер = [[Мысыр]], [[Сирия]]
|себебі =
|нәтижесі = Ұлы Османлы Мемлекетінің жеңісі
|аумақтық өзгеріс =
|қарсылас1 = [[File:Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1517-1844).svg|22px]] [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]] [[File:Union_flag_1606_(Kings_Colors).svg|22px]] [[Ұлыбритания]] [[File:Mameluke_Flag.svg|22px]] [[Мәмлүктер]]
|қарсылас2 = [[File:Flag_of_France.svg|22px]] [[Франция]] [[File:OrzelekPoniatowski.jpg|22px]] [[Польша]]
|қарсылас3 =
|қарсылас4 =
|командир1 = белгісіз
|командир2 = белгісіз
|командир3 =
|командир4 =
|күштер1 = белгісіз
|күштер2 = белгісіз
|күштер3 =
|күштер4 =
|шығын1 = белгісіз
|шығын2 = белгісіз
|шығын3 =
|шығын4 =
|жалпы шығын =
|түсініктемелер =
}}

'''Мысыр жорығы''' ({{lang-fr|expédition d’Égypte}}; [[1798 жыл|1798]]-[[1801 жыл|1801]]) — француз генералы [[Наполеон Бонапарт]] басқарған француз әскерінің [[Мысыр]]ға жасаған жорығы. Жорық Мысырды ([[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің құрамында болған) жаулап алып, [[Үндістан]]дағы [[Ұлыбритания]]ның иеліктеріне соққы беру үшін ұйымдастырылды.

==Тарихы==
[[Сурет:French Campaign in Egypt map.jpg|thumb||left|250px|1798 жылғы фрацуздардың стратегиялық картасы]]

[[1798 жыл]]дың [[19 мамыр]]ында француз эскадрасы 38 мыңдық әскермен Тулоннан шығып, [[1 шілде]]де [[Александрия (Мысыр)|Александрия]] маңына барып тоқтады. [[21 шілде]]де француз әскері мәмлүк әскерін қирата жеңіп, кейіннен [[Каир]]ды алды. [[Тамыз]]дың басында Әбукир түбінде ағылшын адмиралы Г. Нельсон француз флотын жойып жіберді, сөйтіп жорық әскері [[Еуропа]]дан бөлініп қалды. [[1798 жыл]]дың [[2 қыркүйек|2 қыркүйегінде]] османлы сұлтаны [[III Сәлім]] [[Франция]]ға соғыс жариялады. [[1799 жыл]]дың [[қаңтар]]ында [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]] [[Ресей]]мен және Ұлыбританиямен одақтық шарттарға қол қойып, Францияға қарсы Екінші коалицияға қосылды. Наполеон Бонапарт әскерді тастап, Мысырдан кетуге мәжбүр болды. Оның орнын басқан генерал Ж.Б.Клебер [[1800 жыл]]дың [[20 наурыз]]ында османлы әскерін қирата жеңді; [[Жерорта теңізі]]ндегі орыс эскадрасының қимылы Мысырдағы француз әскерін әлсіретті. [[1800 жыл]]дың [[14 маусым]]ында Клебер қаза болды. Оның мирасқоры Ж.Мену [[1801 жыл]]дың [[көктем]]інде тізе бүгу туралы келісімге қол қойды.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Шайқастар]]
[[Санат:1978 жыл]]
[[Санат:Францияның шайқастары]]
[[Санат:Ұлыбританияның шайқастары]]
[[Санат:Түркияның шайқастары]]
[[Санат:Мысырдағы шайқастар]]
[[Санат:Сириядағы шайқастар]]
[[Санат:Наполеон соғыстарының жорықтары]]

Стив Джобс

2016-11-23T04:12:49Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: | Туылған → | Туған (3) using AWB

{{Кәсіпкер
| Есімі = Стив Джобс
| Сурет = Steve Jobs WWDC07.jpg|Стив Джобс [[WWDC|Бүкіләлемдік компютер дамытушылары конференциясында]]
| Сурет ені = 250px
| Сурет атауы = [[Macworld]]-та сөйлеп жатқан Джобс, 2007 жыл, [[iPhone]]-ды таныстыруда.
| Туған кездегі есімі = Steven Paul Jobs
| Туған күні = 24.02.1955 жылы
| Туған жері = [[Сан Франсиско]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні = 05.10.2011 жылы
| Қайтыс болған жері = [[Калифорния]], [[АҚШ]]
| years_active = 1974–2011жж.
|Компания 1 = [[Apple|Apple, Inc.]]
|Лауазымы 1 = Негізін қалаушы және CEO
|Компания 2 = [[Pixar Animation Studios|Pixar]]
|Лауазымы 2 = Негізін қалаушылардың бірі және Бас директор
|Компания 3 = NeXT Inc.
|Лауазымы 3 = Негізін қалаушы және CEO
|boards = The Walt Disney Company,<ref>{{cite web|url=http://corporate.disney.go.com/corporate/board_of_directors.html|title=The Walt Disney Company and Affiliated Companies – Board of Directors|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=October 2, 2009}}</ref>
| Білімі = Reed College (1972 жылы 1 семестр)
| salary =
| networth = {{gain}}$8.3 миллиард (2011)<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/profile/steve-jobs|title=Forbesтың 400 ең дәулетті американдықтар|work=[[Forbes (гәзет)|Forbes]]|accessdate=Наурыз 10, 2011|date=March, 2011}}</ref>
| Діні = [[Буддизм]]<ref name="sjfortune">{{cite news| last = Елкинд | first = Питер | title = Стив Джобстың мүшкілдері | work=[[Fortune (гәзет)|Fortune]] | date = Наурыздың 15, 2008 | url = http://money.cnn.com/2008/03/02/news/companies/elkind_jobs.fortune/index.htm | accessdate =July 21, 2008}}</ref>
| Азаматтығы = {{flagicon|USA}} [[АҚШ]]
| Жұбайы = [[Лаурен Пауел Джобс]] (1991–2011)
| Балалары = 4
| Қолтаңбасы = Firma de Steve Jobs.svg
| signature_size = 100px
| relatives = [[Mona Simpson (жазушы)|Mona Simpson]] (апасы)
| Сайты = [http://www.apple.com/stevejobs/ Ресми сайты]
}}
'''Стивен Пол Джобс''' ({{lang-en|Steven Paul Jobs}}) (Ақпанның 24, 1955 – Қазанның 5, 2011) — американдық өнертапқыш және бизнес-магнат. [[Apple]] корпорациясының негізін қалаушы және директорлар кеңесінің төрағасы болды. Сонымен қатар Стив Джобс [[Pixar Animation Studios]] компаниясының СЕО қызметін де атқарды. [[2006|2006 жылы]] [[The Walt Disney Company]] [[Pixar]] компаниясын сатып алған болатын, ал Стив Джобс [[Disney]] компаниясының директорлар кеңесіне мүше болды. [[1995|1995 жылы]] шыққан «Ойыншықтар оқиғасы» атты мульфильмнің атқараушы продюсері ретінде көрсетілген еді.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Стив Джобс [[1955|1955 жылы]] 24 ақпан күні [[Калифорния]] штатындағы Маунтин-Вью қаласында туған. Биологиялық анасы ақ нәсілді американдық Джоан Кэрол Шибле және әкесі сириялық студент Абдулфатта Джандали. Баласын асырауға дауаламаған ата-анасы өкіл ата-ана болған Пол және Клара Джобс отбасына тәрбиеленуге тапсырған болатын. Мектеп кезінде Стив электроникаға қызығушылық танытты, мектеп партасында өзінің болашақ әріптесі әрі серіктесі болатын [[Стив Возняк]]пен танысқан. Екі дос бастапқы кездері жергілікті телефондық қызмет көрсетуші компанияны алдайтын құрал ойлап табады. Кейін Стив Джобсқа мұндай құралдың табыс көзі болуы мүмкін деген ой келеді.

[[Сурет:Steve Jobs and Bill Gates (522695099).jpg|upright|thumb|left|Стив Джобс пен [[Билл Гейтс]] бесінші {{nobr|''D: All Things Digital''}} (''D5'') конференциясында, 2007 жыл]]
*[[1972|1972 жылы]] мектеп бітіргеннен кейін Стив Джобс [[Портленд]]те (Орегон штаты) орналасқан Рид колледжіне оқуға түседі, бірақ алғашқы семестрден өз еркімен оқудан шығып кетеді. Біраз уақыт өткен соң ол калиграфия мектебіне оқуға барып жүреді. Сол оқудың нәтижесінде кейін ол [[Мас ОS]] жүйесіне маштабталатын ғаріптерді орналастырады. 70-жылдардың соңында Стив Джобс компьютерлік ойындарды жобалайтын '''Atari''' компаниясына жұмысқа тұрады.
*[[1976|1976 жылы]] Стив Джобс өзінің мектептен бергі досы С. Вознякпен бірге Apple компаниясын құрады. Компания өзі құрастырған компьютерлерді сатумен айналысты. Apple компаниясының жаңа туындыларын негізінен С.Возняк дайындайтын, ал С. Джобс негізінен маркетолог қызметін атқаратын.
Стив Джобс пен Стив Возняк дайындаған алғашқы компьютер Apple I болды. Оның бағасы 666 доллар 66 уент болды. Apple I және кейін шыққан Apple II құрастырушы жігіттерге біраз абырой мен атақ әкелді. Компания ІРО арқылы алғашқы рет биржаға шыққаннан соң Стив Джобс мультимиллионер атанды.
[[Сурет:SteveJobsMacbookAir.JPG|250px|thumb|right|Стив Джобс Macbook Air презентациясын жасауда]]

*[[1985|1985 жылы]] директорлар кеңесімен арада болған қақтығыстан кейін Стив Джобс Apple компаниясындағы қызметінен босатылды. Сол кезде ол '''NeXT''' деп аталатын компанияның негізін қалады. Аталған компания негізінен білім беру саласы мен бизнес нарығында қызмет көрсететін. Дегенмен, [[1997|1997 жылы]] ол Apple компаниясына уақытша атқарушы директор ретінде қайтып келді және бұрынғы екі компаниясын қосты.
*[[1986]] жылы Стив Джобс '''The Graphics Group''' компаниясының иесі атанды, кейін оның аты Pixar деп өзгертелді. Осы киностудия үшін Apple '''Lucasfilm''' компаниясына 5 млн доллар төледі, ал оның нарықтағы құны 10 млн-ға бағаланған болатын. Мұндай жағдай [[Джордж Лукас]]тың қаржылай қиындықтарына байланысты мүмкін болды.

[[2006|2006 жылы]] Walt Disney Стив Джобстан Pixar акцияларын 7,4 млрд долларға сатып алды. Стив Джобс Disney компаниясының директорлар кеңесіне өтті. Сонымен қатар Disney компаниясының акционерлерінің ішіндегі ең ірі жеке тұлға болды. Оның меншігіне компанияның 7 пайызы өткен еді.

Apple компаниясы Гинесс Рекордтар кітабына кірді. Стив Джобс жалақысы ең кішкентай атқарушы директор ретінде осы кітапқа тіркелген. Оның жылдық жалақысы 1 долларды құрайтын. Атқарған жұмысына сыйлық (үстемақы) ретінде Стив Джобс компания тарапынан бағасы 43,5 млн доллар болатын '''Gulfstream''' реактивті ұшығын сыйға алды. Ұшыққа қатысты шығындардың барлығын компания өз жауапкершілігіне алды.

[[2003|2003 жылы]] ішкі органдарды тексеру кезінде дәрігерлер Стив Джобстың өт жолдарынада онкологиялық ісіктің барын арықтады. Негізінен мұндай дертпен ауырған адамның өмір сүруі екіталай, дегенмен Стив Джобстың ісігі сирек кездесетін дерт түрі болғандықтан ота жасауға мүмкіндік берді.

*[[2004|2004 жылдың]] тамызында Стив Джобстың бауырын ауыстыру жөнінде операция өтті. Операция (ота) – [[Швейцария]]да өтті. Стив Джобс жоқ кезде компанияны халақаралық сатылым бөлімінің басшысы [[Тим Кук]] басқарды<ref>http://top.rbc.ru/society/06/10/2011/612173.shtml</ref>.
*[[2004|2004 жылдың]] қазан айында Стив Джобс операциядан кейін алғашқы рет халық алдына шығады. Калифорния штатындағы компанияның жаңа дүкенінің ашылу салтанатына қатысты.
*[[2008|2008 жылдың]] қыркүйегінде баспасөз беттерінде Стив Джобстың қатты салмақ жоғалтқаны туралы ақпарат талқылана бастады. Оның себебі дерттің қайта асқынуы деген болжамдар күйшейе түсті.
*[[2009|2009 жылдың]] қаңтар айында Стив Джобс компанияға қайта оралғысы келетіндігін хабарлады. Тым қатты салмақ жоғалтқаны гармондық дисбаланс әсерінен дер түсіндірді. Алайда екі апта өткен соң жарты жылдық демалысқа шығатындығын айтты. Сол жылдың маусым айында Стив Джобс бауыр ауыстуры операциясынан кейін жұмысқа шықты. Дәрігерлердің айтуы бойынша денсаулығы өте жақсы делінген.
*[[2011|2011 жылдың]] 17 қаңтарында Стив Джобс компания қызметкерлеріне таратқан хатында денсаулық жағдайына байланысты Apple компаниясының атқарушы директоры қызметінен кететіндігін хабарлады.
*[[2011|2011 жылдың]] 5 қазан күні Стив Джобс 56 жасында ауыр дерттен дүниеден озды <ref name="CNN">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html?iref=BN1&hpt=hp_t1 |title=Steve Jobs, Apple founder, dies |publisher=CNN |date=Қазан 5, 2011 |тексерілген күні=Қазан 5, 2011}}</ref>

Қазан айының 11 күні Калифорния штатының Санта-Клара округы денсаулық департаменті Стив Джобс өлімінің себебін анықтады. Жазбада Стив Джобс өт жолындағы онкологиялық ісіктің кесірінен демала алмағандықтан өлгендігі хабарланады.<ref name="Взгляд">{{cite news |url=http://vz.ru/society/2011/10/11/529306.html |title=Рак остановил дыхание |publisher=Взгляд |date=Қазан 11, 2011 |тексерілген күні=Қазан 11, 2011}}</ref>

Стив Джобс АҚШ тарихында табысты компаниялардың бірін құрып қана қоймай, ұзақ жылдар оның басшысы болғандар арасында ерекше тұлға. «Apple» интернет технологиялар жағынан әлемдегі ең ірі компанияға айналып, [[Microsoft]]ты артта қалдырған. "Apple" негізінен өзінің жаңа ноутбуктары және «iPhoneн» смартфондары мен «iPad» планшеттері арқылы қалың көпшілікке танымал.

== Қанатты сөздері ==
* Өзім көтеріп әкете алмайтын компьютерге сенбеймін.
* 12 сағат емес, баспен жұмыс істеу керек.
* Өз жұмысыңды жақсарту үшін ең бастысы оны жақсы көру.Егер сүймесеңіз,асықпаңыз. Сүйікті жұмысыңызды өз жүрегіңіз көрсетеді.
* Мен барлық технологиямды тек Сократпен кездесу үшін жұмсар едім.

== Тағы қараңыз ==
* [[Apple]]
* [[iPhone]]
* [[Mac Book]]
* [[iPad]]
* [[iPod]]
* [[iWork]]
* [[Билл Гейтс]]
* [[Стив Джобс (кітап)]]

== Дереккөздер ==
<references/>

http://www.inpearls.ru/author/2103
http://steven-jobs.ru/quotes

{{Apple}}

[[Санат:Компьютер]]
[[Санат:Электроника]]
[[Санат:1955 жылы туғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:Калифорния кәсіпкерлері]]
[[Санат:Apple Inc. қызметкерлері]]

Нұралы хан

2016-11-21T11:08:11Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Нұралы хан
| Шынайы есімі = Нұралы Әбілқайырұлы
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Кіші жүз]] [[хан]]ы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1748
| Басқаруын аяқтады = 1786
| Ізашары = [[Әбілқайыр хан]]
| Ізбасары = [[Жармұхамбет хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = [[1704]]
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1790
| Қайтыс болған жері = [[Үфі]], [[Ресей Империясы]]
| Жерленді =
| Діні = Ислам
| Әкесі = [[Әбілқайыр хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = 14 баласы (соның ішінде [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]], [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] және [[Бөкей хан]]) мен 26 қызы
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Нұралы хан''' ([[1748]]-[[1786]]) — билік құрған. [[Әбілқайыр хан]] өлген соң, 1748 жылы [[Кіші жүз]]дегі хандық таққа оның ұлы Нұралы отырды. Бұл шешімді Ресей патшайымы [[Елизавета Петровна]] бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан бекітілген бірінші қазақ ханы еді. Патша үкіметі бұл әрекеті арқылы ендігі уақытта қазақ жұрты хан ретінде мойындаған сұлтанды хандық дәрежеге бекіту немесе бекітпеу өз еркінде екендігін білдіруі еді. Бұл қазақ халқының дербес мемлекеттігін жоюға бағытталған алғашқы қадам, сондай-ақ "Патшалық ішінде патшалықтың болуы мүмкін емес!" деген стратегиялық бағыт көрінісі болатын.

==Өмірбаяны==
Нұралы хан да әкесі Әбілқайыр сияқты ел арасындағы ықпалды топтардың қолдауына сүйене алған жоқ. Әкесіне ұқсап ол да алғашқы жылдары жалпықазақтық тақтан үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы [[И.И.Неплюев]]тің кеңесі бойынша, Нұралы ханның өтінішін қолдамады, сөйтіп бекіту грамотасында оның билік ауқымын белгілемей, жай ғана "қазақ ханы" атады. Бұл қазақ коғамын жеке хан билігі арқылы басқарудан бас тарту еді. Нұралы ханға дара қолдау көрсету өз ретінде [[Абылай]], [[Барақ]] және басқа ел арасындағы аса беделді билеушілерді Ресейге қарсы қоюмен тең болды. Осы жағдайды ескере отырып, Петербургтік билік Неплюев ұсынған, қазақ қоғамындағы ықпалды топтардың бірде-бірінің басқалардан ерекше күшейіп кетуіне жол бермей, олардың арасында күштер "тепе- теңдігін" сақтау саясатын ұстануға көшті. Сөйтіп, қазақ саяси элитасын баскарудың ресейлік әдісі осылайша орныға бастаған еді. Ресей үкіметінің бұл саясатының орнығуына қазақ коғамының ішіндегі билеуші топ арасындағы алауыздықтың етек алуы, сондай- ақ Нұралы ханның ел арасында беделінің жоқтығы колайлы жағдай туғызды. Әбілқайыр ханның ескі жауы [[Батыр сұлтан]] Нұралыны хан ретінде мойындаудан бас тартып, Сырдарияның төменгі ағысындағы шекті тайпасының старшындары оны өздеріне хан сайлайды. Сөйтіп, Кіші жүз екі хандыққа бөлініп, солтүстік-батыс бөлігі Нұралы ханға, ал оңтүстік-шығыс бөлігі Батыр ханға қарады. Егер Нұралы ханның Ресейге тәуелділігі жыл өткен сайын арта түскен болса, Батыр сұлтан өзін Ресейден алысырақ ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.

Нұралы хан билігінің әлсіреуіне оның көрші халықтармен екі жаққа бірдей тиімді қатынас орнықтыра алмауы да үлкен әсерін тигізді. Оңтүстік шекарада Хиуаға бағынышты түрікмендермен арада бейбіт қатынастың орныға қоймауы салдарынан Нұралы әскері біріккен өзбек-түрікмен қолдарынан қирай жеңіліп, мыңнан аса қазақ жігіттері опат болды. Ханның Еділ мен Жайықтың арасындағы торғауыт қалмақтарымен қатынасы да өзара жаугершілік сипатта болды. 1771 жылы қысында патшалықтың езгісі мен зорлығынан Жоңғар жеріне кашқан торғауыттарды Нұралы хан Ералы және Айшуақ деген інілерімен бірге аяусыз тоналды.

Нұралы ханның саясаты Кіші жүз қазақтарының башқұрт халқымен арақатынасының шиеленісуіне алып келді. 1755 жылы Башқұртстанда Ресей езгісіне қарсы жаңа көтеріліс бұрқ ете калды. Патша әскерінің қуғынынан ығысқан елу мыңға жуық башқұрттар қазақ даласына еніп, қазақтармен біріге орыс шабуылынан қорғанудан үміттенді. Орынбор губернаторы И.И.Неплюев Нұралы ханға және басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда башқұрттардың малы мен мүлкін тонап, өздерін құлға айналдыруға шақырды. Бұл үндеу қазақ ауылдары арасында кең қолдау тапқан жоқ. Тіпті орыс билігінен бірігіп корғану мақсатында жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт аралас қолдары құрылып, шекара бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. Дегенмен Орынбор губернаторының тілегін орындауға кірісіп кеткен Нұралы мен оның інілері башқұрттарды тонап, олардың басшысы Батырша Әлеевті орыстарға ұстап беруге күш салады. Бұл сатқындық әрекеттен қазақ пен башқұрт елдері арасындағы туыстық қатынас бұзылып, өзара жаугершілікке ұласуына жол ашты.

Көршілерімен араздасқан Нұралы хандық ішінен де қолдау таба алмады. Патшалық әкімшілікпен ғана жақын болу жолына түскен ханның рубасылармен арақатынасы алшақтап кетті. Хандықтың күнделікті өміріне байланысты шақырылып тұратын билер кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу мүмкіндігі тарыла түскенді. Ал Нұралы ханның Жайықтың оң жақ бетіндегі жайылымдарды пайдалануға патшалык әкімшіліктің келісімін ала алмауы, соның салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның беделін біржола құлдыратты. 1785 жылы генерал-губернатор О.А.Игельстром [[II Екатерина]] патшайымға: "Рубасылары мен халықтың ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен өздерінің берекесі мен тыныштығын алушы ретінде қарайды", — деп жазды.

1772 жылдан бастап Кіші жүз қазақтарының отарлық билік пен хан-сұлтандардың зорлығына қарсы азаттық қозғалысының басында тұрған Сырым батыр өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, Нұралыны биліктен аластау мәселесін қояды. Генерал-губернатор қозғалыс басшыларының бұл талабын орындап, 1785 жылы Нұралы ханды Орынборға шақыртып алып, оған қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына 5 мың сом қаржы тағайындайды.<ref>Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Қазақ хандары}}

Жәнібек хан Есімұлы

2016-11-21T11:08:07Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Екінші Жәнібек
| Шынайы есімі = Жәнібек хан
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1628
| Басқаруын аяқтады = 1643
| Ізашары = [[Есім хан]]
| Ізбасары = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1598
| Туған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1643
| Қайтыс болған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]] [[суннизм]]
| Әкесі = [[Есім хан]]
| Анасы =Айлин Ханым
| Жұбайы = Гульсум Ханым, Ханша Дильфуза Ханым.
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Есімұлы Жәнібек хан''' — (1628-1643) билеген.
==Өмірбаяны==

'''Жәнібек хан'''- [[Есім хан]]ның екінші ұлы.Анасы Есім ханның сүйікті әйелі Ханша Айлин Ханым болды.
Есім хан қайтыс болған соң, билік мұрагерлік жолмен оның үлкен ұлдарының бірі Жәнібектің қолына берілді. Алайда Жәнібек ханның жүргізген билігі туралы мәлімет жоқтың қасы. Бір анығы Жәнібек тағында берік отырмады. Үнемі ішкі феодалдық талас-тартыстар оны мазалап қоймады, оның үстіне жоңғар-ойраттардың шабуылдары көбейіп, Қазақ хандығы әлсіреді. Осының кесірінен халық наразы болып, сұлтандар арасында билік үшін талас басталды. Бұл таласты Жәнібектің туған інісі Жәңгір жеңіп, сұлтандарды тынышталдырып, халық қолдауына ие болды. Бірақ ағасын құрметтеп, билікті ресми түрде Жәнібектің атында қалдырды. Істеген ұлы істері болмай, інісінің көлеңкесінде қалып қойған Жәнібекті көпшілік мойындамады.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]

Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов

2016-11-21T11:08:04Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов
| Шынайы есімі =
| Суреті = Izmuhambetov.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы
| Реті =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 25.3.2016
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =

| Титулы_2 = Атырау облысының әкімі
| Реті_2 = 5
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 = тамыз 2012 жыл
| Басқаруын аяқтады_2 = наурыз 2016 жыл
| Ізашары_2 = Бергей Рысқалиев
| Ізбасары_2 = Ізбасары =
| Титулы_3 = Мәжіліс Төрағасының орынбасары
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = қаңтар 2012
| Басқаруын аяқтады_3 = тамыз 2012
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_3 = [[Батыс Қазақстан облысы]]ның әкімі
| Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_4 =
| Реті_4 = 5
| Басқара бастады_4 = [[тамыз]] [[2007]]
| Басқаруын аяқтады_4 = [[қаңтар]] [[2012]]
| Ізашары_4 = [[Нұрғали Әшімов]]
| Ізбасары_4 = [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]]
| Титулы_5 = Қазақстан Республикасының Энергетика және минералды ресурстар министрі
| Ту_5 =
| Ту2_5 =
| Реті_5 =
| Басқара бастады_5 = [[2006]]
| Басқаруын аяқтады_5 = [[2007]]
| Ізашары_5 =
| Ізбасары_5 =
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Туған күні = 01.09.1948
| Туған жері = [[Гурьев облысы]] [[Теңіз ауданы]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]]
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}

'''Ізмұхамбетов, Бақтықожа Салахитдинұлы''' ([[1 қыркүйек]] [[1948 жыл|1948]], [[Атырау облысы]], [[Теңіз ауданы]], [[Қошалақ (Атырау облысы)|Қошалақ]] ауылы) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжiлiсі]] Төрағасы (наурыз 2016).

== Білімі ==
* [[Уфа мұнай институты]]н кен инженері мамандығы бойынша бітірген (1971).
* Техника ғылымдарының докторы (1998).
* Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2003).
* 5 монографияның, 4 ғылыми есеп берудің, 60-тан астам ғылыми мақаланың авторы. Өнертабысқа 4 авторлық куәлігі бар. Ағылшын және түрік тілдерін меңгерген.

== Биографиясы ==
* [[1971 жыл]]дан - «Ембімұнай» бірлестігінің Прорва бұрғылау кеңсесінде бұрғышының көмекшісі, бұрғышы ([[Гурьев облысы]] Сарықамыс кенті).
* [[1972 жыл]]дан - Қазақ геологиялық барлау ғылыми-зерттеу мұнай институтының бұрғылау технологиясы зертханасының аға инженері (ҚазҒЗГБИ, [[Гурьев]] қаласы).
* [[1973 жыл]]дан - «Қазмұнайгазбарлау» басқармасында аға инженер, техникалық мөлшерлеу және ЕҒҮ отрядының бастығы (Гурьев қ.).
* [[1978 жыл]]дан - ҚазҒЗГБИ-ның зертхана меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директорының орынбасары.
* [[1983 жыл]]дан - Кеңес мұнай барлау экспедициясының аға инженері ([[Аден]] қаласы, [[Йемен]]).
* [[1987 жыл]]дан - ҚазҒЗГБИ-нда зертхана меңгерушісі.
* [[1988 жыл]]дан - Гурьев сынақтық-әдістемелік экспедициясының бас технологы, бастығы.
* [[1991 жыл]]дан - [[Қазақстан|ҚР]] Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі Мұнай және газ басқармасының бастығы.
* [[1993 жыл]]дан - «Қазақтүрікмұнай» ЖШС БК-ның бас директоры; «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК ЖАҚ теңіз жобалары жөніндегі бірлескен кәсіпорындардың атқарушы директоры, «Қазақстанмұнайгаз» ҰМК-ның теңіз жобалары жөніндегі атқарушы директоры, «[[ҚазМұнайТеңіз]]» ТМК» ЖАҚ-тың бас директоры.
* «ҚазМұнайГаз» ҰК» ЖАҚ БК-нің үлестерін басқару жөніндегі басқарушы директоры.
* [[2003 жыл]]дан - ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің бірінші вице-министрі.
* [[2006 жыл]]дан - [[Қазақстан Республикасы]]ның энергетика және минералды ресурстар министрі.
* [[2007|08.2007]] - [[2012|01.2012 жыл]]дар аралығында - [[Батыс Қазақстан облысы]]ның әкімі.
* [[2012 жыл]]дың [[қаңтар]]ынан бастап – [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжiлiсі]] V шақырылымдағы депутаты, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары. «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланды <ref>[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1579 Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы, Қазақстан Республикасы Парламентінің ресми сайтындағы өмірбаяны]</ref>.
* 2012 жылдың 15 тамыз күні Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев Б.Ізмұхамбетовты Атырау облысынң әкімі ретінде тағайындады <ref>[http://akorda.kz/index.php Мемлекет басшысының Жарлығымен Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы Атырау облысының әкімі болып тағайындалды 15.08.2012]</ref>.
* 2016 жылғы 25 наурыздан Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі төрағасы.<ref>[https://www.nur.kz/kk/1080975-baqtyqozha-izmukhambetov-mazhilis-tora.html Бақтықожа Ізмұхамбетов мәжіліс төрағасы болды]</ref>
== Қоғамдық қызметі ==
[[Гурьев облысы]]ның Балықшы аудандық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1989-1991).

== Марапаттары==
* «Құрмет» (1999),
* II дәрежелі «Барыс»,
* I дәрежелі Ұлы Петр ([[РФ]], 2006),
* «Сіңірген еңбегі үшін» (Украина Республикасы, 2008) ордендерімен марапатталған .
* [[Йемен]] ХДР-дағы [[КСРО]] елшілігінің Алтын кітабына енгізілген (1986).
* [[Уфа]] мұнай институты Алтын белгісінің жүлдегері.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Отбасы ==
Әкесі - Ізмұхамбетов Салахатдин, мұғалім болған. Анасы - Қалиева Әсима, зейнеткер. Үйленген, екі баласы, үш немересі бар.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:1 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:1948 жылы туғандар]]
[[Санат:Құрманғазы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Атырау облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]

Уәли хан

2016-11-21T11:07:46Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Уәли хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Орта жүз]] ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1781
| Басқаруын аяқтады = 1821
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1741
| Туған жері = [[Түркістан]] [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1821
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Абылай хан]]
| Анасы = Сайман ханым
| Жұбайы = [[Айғаным Сарғалдаққызы|Айғаным Ханым]]
| Балалары = Ғұбайдулла, Ғаббас, Шынғыс, [[Тәуке хан]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Уәли''', '''Уәли хан''' (1741 – 1821) – [[Орта жүз]] ханы (1781 – 1821). [[Абылай хан]]ның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үлкен ұлы. Жасынан [[билік]]ке араласып, [[арғын]] тайпасының билеушісі болды, бірнеше рет әкесінің тапсырмасымен елшіліктерді басқарды.

Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз өкілдерінің құрылтайында хан сайлау негізінде билікке келді. Таққа отырысымен [[Ресей империясы|Ресей]] және [[Қытай]] билеушілеріне елшілік аттандырды. [[1782]] жылы 25 ақпанда императрица [[Екатерина II|Екатерина ІІ]] Уәлиді Орта жүздің ханы деп танитындықтары жөнінде грамота жіберді. Көп ұзамай Уәлиді билеуші деп танитындықтары жөніндегі осындай грамота [[Цинь Патшалығы|Цин императоры]] тарапынан да келді. Уәли ішкі-сыртқы саясатта әкесі [[Абылай хан|Абылайдың]] ісін әрі қарай жалғастырушы болды. Ол [[Орта жүз]] руларының ішіндегі тұрақтылықты сақтай отырып, сыртқы саясатта Ресей мен Қытайға тең қарым-қатынас жасауға тырысты. Ресей өкіметі өз тарапынан Уәлидің Қытаймен байланыстарына тыйым салуға ұмтылды. Казак әскерлерін жіберіп, хан сарайына келе жатқан Қытай елшілерін орта жолдан қайтарып отырды. Дегенмен, Уәли Қытаймен қарым-қатынасын тоқтатқан жоқ. Орта жүзге ықпалын күшейту үшін патша өкіметі шекаралық шепті қазақ даласының ішіне жылжыта бастады. Ресейдің ықпалын бәсеңдету мақсатында Уәли Қытай үкіметімен және [[Бұхар хандығы]]мен байланысын күшейтті.

Патша өкіметінің үсті-үстіне жасаған қысымына қарамастан Уәлидің алғашқы он жылдық билігі тыныш жағдайда өтті. Алайда 18 ғасырдың аяғына қарай Уәлидің ішкі саясатына кейбір қазақ рулары тарапынан қарсылық күшейді. Олар 1795 жылы Ресей патшасына ханның үстінен наразылық хат жазды. Сол жылы 2 сұлтан мен 19 би қарамағындағы 120 мыңнан аса адамымен орыс шекарасына жақын жерлерге көшіп барып, өздерінің патша өкіметіне тікелей бағынғылары келетінін мәлімдеді. Бірақ өзінің дипломатиялық шеберлігі арқасында Уәли бұл жанжалды ушықтырмай, өз пайдасына шешті. Дегенмен, ол 1803 – 05 жылы өз қарамағындағы қазақ рулары мен сұлтандарды [[Сырдария]]ға, [[Шығыс Түркістан]]ға көшуге үгіттеді. Патша өкіметі қазақ руларының оңтүстік-шығысқа көшіп кетуіне жол бермеу үшін Уәлимен келіссөз жүргізуге мәжбүр болды.

Уәлидің негізгі қонысы [[Есіл (өзен)|Есіл өзен]] бойында Көкшетау мен Шыңғыстау аралығында орналасты. Бас ордасы Бурабай көлінің маңайында (Ханкөл, Қызыл ағаш), екінші ордасы Көкшетаудың шығысындағы Сырымбет қыстауында болды. Ол ішкі-сыртқы саясатта әкесі Абылайдың ісін жалғастырып, қазақ хандығының дербестігін сақтауға тырысқанымен 19 ғасырдың басында қалыптасқан саяси ахуал оған мүмкіндік бермеді. Ресей өкіметі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін құлату үшін барлық амалдарды қолданды. Нәтижесінде Уәлидің билігі бірте-бірте әлсірей бастады. Уәлидің билігін одан әрі әлсірету үшін патша өкіметі қазақ рулары арасында ішкі қайшылықтарды пайдалану арқылы 1816 жылы Барақтың тұқымы Бөкейді Орта жүздің 2-ханы етіп бекітті. Уәли Ресей, Қытай және [[Орталық Азия]] мемлекеттері толық мойындаған соңғы қазақ ханы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай патша өкіметі Орта жүзде хан сайлауды мүлдем тоқтатты. Уәлидің 2 әйелінен 14 ұлы болған. Оның ішінде мұрагері болып саналатын Ғұбайдолла мен кіші әйелі Айғанымнан туған [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Шыңғыс Уәлиханов]] [[Көкшетау]] және Құсмұрын округтерінің алғашқы аға сұлтандары болып сайланған.

Даңқты қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов Уәлидің немересі.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]

Владимир Карпович Божко

2016-11-21T11:02:13Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Владимир Карпович Божко
| Шынайы есімі = Владимир Карпович Божко
| Суреті = Владимир_Карпович_Божко.JPG
| Сурет ені = 180
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөнінде министрі
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 16.5.1949
| Туған жері = Алматы
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}

'''Владимир Карпович Божко''' ([[16 мамыр]], [[1949 жыл]], [[Алматы]]) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, Ұлттық қауіпсіздік офицері, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты. Генерал-лейтенант.

== Биографиясы ==
=== Білімі ===
* 1949 ж. [[Алматы]]да дүниеге келген.
* 1971 ж. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, заң ғылымының кандидаты, доцент.

=== Қызмет жолы ===
* 2001 ж. желтоқсанынан бері Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының бірінші орынбасары болып жұмыс істеген.
* 2007 ж. қарашаның 13 — ҚР Төтенше жағдайлар министрі.
* 2016 жылғы наурыздан - Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты.

== Марапаттары ==
* II дәрежелі «Айбын» (2003)
* «Барыс» (2010) ордендерімі"'
* 20 медальмен марапатталған.
* ҚР ҰҚК Құрметті қызметкері.

== Отбасы ==
* Үйленген. Жұбайы - Божко Татьяна Михайловна.
* Қызы - Елена (1978 жылы туған);
* ұлы - Максим (1981 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 жыл. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:16 мамырда туғандар]]
[[Санат:1949 жылы туғандар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Айбын орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Астана медалінің иегерлері]]
[[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қалтқысыз еңбегі үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан заңгерлері]]
[[Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары]]

Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед

2016-11-21T11:01:48Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед
| Суреті = Mukhtar_Kul-Mukhammed.jpg
| Титулы = "Нұр Отан" партиясы Төрағасының Бірінші орынбасары
| Ту = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады = [[6 мамыр]] [[2016]]
| Басқаруын аяқтады = қазіргі уақыт
| Ізашары = Асқар Мырзахметов
| Ізбасары =
| Премьер = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_2 = Қазақстан Республикасы Президенті кеңесшісі
| Реті_2 =
| Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_2 = [[13 наурыз]] [[2015]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[6 мамыр]] [[2016]]
| Ізашары_2 = [[Қырымбек Көшербаев]]
| Ізбасары_2 =
| Премьер_2 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_3 = Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрі
| Реті_3 =
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_3 = [[16 қаңтар]] [[2013]]
| Басқаруын аяқтады_3 = [[13 наурыз]] [[2014]]
| Ізашары_3 = Титул құрылған
| Ізбасары_3 = [[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]
| Премьер_3 = [[Серік Ахметов]]
| Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_4 = Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы
| Реті_4 =
| Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_4 = [[23 қаңтар]] [[2012]]
| Басқаруын аяқтады_4 = [[16 қаңтар]] [[2013]]
| Ізашары_4 = [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]
| Ізбасары_4 = [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]
| Премьер_4 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_5 = Қазақстан Республикасы Мәдениет министрі
| Реті_5 =
| Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_5 = [[13 наурыз]] [[2010]]
| Басқаруын аяқтады_5 = [[23 қаңтар]] [[2012]]
| Ізашары_5 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]
| Ізбасары_5 = [[Дархан Қамзабекұлы Мынбай|Дархан Мынбай]]
| Премьер_5 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_6 = Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрі
| Реті_6 =
| Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_6 = [[12 мамыр]] [[2008]]
| Басқаруын аяқтады_6 = [[13 наурыз]] [[2010]]
| Ізашары_6 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]
| Ізбасары_6 = [[Дархан Қамзабекұлы Мынбай|Дархан Мынбай]]
| Премьер_6 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_7 = Қызылорда облысының әкімі
| Реті_7 =
| Ту_7 = Kyzylorda province seal.png
| Басқара бастады_7 = [[2007]] жылғы қаңтар
| Басқаруын аяқтады_7 = [[2008]] жылғы мамыр
| Ізашары_7 = [[Икрам Адырбеков]]
| Ізбасары_7 = [[Болатбек Қуандықов]]
| Премьер_7 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_8 = Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары - Президенттің баспасөз хатшысы
| Реті_8 =
| Ту_8 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_8 = [[2006]] жылғы қаңтар
| Басқаруын аяқтады_8 = [[2007]] жылғы қаңтар
| Ізашары_8 = лауазым жаңадан белгіленген
| Ізбасары_8 = Ерлан Байжанов (Президенттің баспасөз хатшысы)
| Премьер_8 = [[Даниал Ахметов]]
| Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_9 = Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі - Баспасөз хатшысы
| Реті_9 =
| Ту_9 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_9 = [[2003]] жылғы қыркүйек
| Басқаруын аяқтады_9 = [[2006]] жылғы қаңтар
| Ізашары_9 = лауазым жаңадан белгіленген
| Ізбасары_9 =
| Премьер_9 = [[Даниал Ахметов]]
| Президент_9 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_10 = Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі
| Реті_10 =
| Ту_10 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_10 = [[12 мамыр]] [[2008]]
| Басқаруын аяқтады_10 = [[23 қаңтар]] [[2012]]
| Ізашары_10 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]
| Ізбасары_10 =
| Премьер_10 = [[Иманғали Тасмағамбетов]]
| Президент_10 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_11 = ҚР Парламенті Сенатының Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің төрағасы
| Реті_11 =
| Ту_11 = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_11 = [[1999]] жылғы қараша
| Басқаруын аяқтады_11 = [[2001]] жылғы мамыр
| Ізашары_11 =
| Ізбасары_11 =
| Премьер_11 = [[Қасым-Жомар Тоқаев]]
| Президент_11 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ұлты = қазақ
| Туған күні = 12.12.1960
| Туған жері = {{flagicon|Қытай}}[[Шәуешек]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]],
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Нұр Отан|«Нұр Отан» партиясы]]
| Білімі = [[Ғылымдарының докторы|заң ғылымдарының докторы]], [[профессор]]
| Мамандығы = Мемлекет және құқық тарихы, саяси және құқықтық ілімдер тарихы, мемлекет және құқық теориясы.
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent;"
{{!}} {{Парасат ордені}}{{!!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}
{{!}}}
}}

'''Құл-Мұхаммед Мұхтар Абрарұлы''' ([[12 желтоқсан]] [[1960 жыл]]ы туған, [[ҚХР]], [[Шәуешек]] қаласы) – ҚР мемлекет және саясат қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (1995), заң ғылымдарының докторы (1999), профессор (2001). [[Нью-Йорк]] Ғылыми академиясының толық мүшесі (1997), ҚР Әлеуметітк ғылымдар академиясының академигі (2001).

== Өмірбаяны ==
Қытай Халық Респубикасының Шәуешек қаласында туған. 1961 жылы Құл-Мұхаммед әулеті тарихи Отаны – Қазақстанға оралып, Мақаншы ауылына орнығады (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Мақаншы ауылы).
* Қазақ мемлекеттік университетін (1982, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясының ғылыми редактор, аға ғылыми редакторы, философия, құқық және социология редакциясының меңгерушісі, жауапты хатшы – бас редактордың орынбасары (Алматы, 1982–1992).
* «Атамұра» корпорациясының президенті (Алматы, 1992–1999).
* Бұған қосымша 1994-1995 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, доценті, профессор міндетін атқарушы (Алматы).
* 1995 жылы «Қазақстанның ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік тарихының проблемалары» (революцияға дейінгі орыс энциклопедиялары бойынша) деген тақырыпта кандидаттық диссератция қорғады.
* 1999 жылы «Жақып Ақбаев және Алаш қайраткерлері саяси құқықтық көзқарастарының эволюциясы (ХІХ ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Сенаттың Заң шығарушылық және сот-құқықтық реформалар жөніндегі комитет хатшысы, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің төрағасы (Астана, 1999–2001).
* 2001 жылғы 31 мамырда Жоғарғы аттестациялық комитеттің шешімімен құқықтану мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді.
* ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі (Астана, 2001–2003).
* ҚР Президентінің кеңесшісі, Баспасөз хатшысы (Астана, 2003–2006).
* ҚР Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары – Президенттің Баспасөз хатшысы, (Астана, 2006-2007).
* Қызылорда облысының әкімі. Бұған қосымша 2008 жылдың наурызында ҚР Президентінің Байқоңыр кешеніндегі арнайы өкілі болып тағайындалды (Қызылорда, 2007–2008).
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрі (Астана, 2008–2010).
* ҚР Мәдениет министрі (Астана, 2010-2012).
* ҚР Мемлекеттік хатшысы (Астана, 2012-2013).
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрі (Астана, 2013-2014).
* 2014 жылы 13 наурызда Қазақстан Республикасының Президентінің кеңесшісі болып тағайындалды.
* 2015 жылғы Президент сайлауында Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын қолдау жөніндегі республикалық қоғамдық штабтың (РҚШ) жетекшісі болды.
* Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі (Астана, 2014-2016).<ref>http://www.akorda.kz/ru/page/page_220222_rasporyazheniem-glavy-gosudarstva-kul-mukhammed-mukhtar-abraruly-naznachen-sovetnikom-prezidenta-respu Президент кеңесшісі лауазымына тағайындау</ref>
* 2016 жылғы 6 мамырда «Нұр Отан» партиясы Төрағасының Бірінші орынбасары болып тағайындалды.
== Ғылыми жұмыстары ==
* «Қазақстанның ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік тарихының проблемалары».
* «Жақып Ақбаев және Алаш қайраткерлері саяси құқықтық көзқарастарының эволюциясы (ХІХ ғасырдың аяғы XX ғасырдың басы)».
* Ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ мемлекеті мен құқығының тарихы, түркі халықтарының тарихы мен мәдениеті, руханият пен өркениет мәселелеріне арналған.
* 200-ден астам Қазақстанның тарихы, құқық және мемлекеттің теориясы мен тарихы, әдебиеттану, мәдениеттану тақырыпты ғылыми жарияланымның авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1996),
* «Құрмет» ордені (2004),
* «Парасат» ордені (2010),
* 6 мерейтойлы медалімен марапатталған,
* Астана қаласының құрметті азаматы,
* Абай ауданының құрметті азаматы.<ref>http://forbes.kz/process/predvyibornyiy_shtab_nazarbaeva_vozglavil_muhtar_kul-muhammed</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1960 жылы туғандар]]
[[Санат:Шәуешекте туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Қызылорда облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан заңгерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Астананың құрметті азаматтары]]

Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев

2016-11-21T11:01:46Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев
| Шынайы есімі =
| Суреті = Qanat Saudabayev.jpg
| Сурет ені = 150
| Атауы =
| Титулы = Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты
| Реті =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[2007]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[2012]]
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Мұхтар Құл-Мұхамед]]
| Титулы_3 = Қазақстар Республткасының Сыртқы Істер министрі
| Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3 =
| Реті_3 = 7
| Басқара бастады_3 = [[4 қыркүйек]] [[2009]]
| Басқаруын аяқтады_3 = [[8 сәуір]] [[2011]]
| Ізашары_3 = [[Марат Тажин]]
| Ізбасары_3 = [[Ержан Қазыханов]]
| Премьер-Минстр = [[Кәрім Мәсімов]]
| Титулы_4 = Қазақстан Республикасының АҚШ-тағы Төтенше және Өкілетті Елшісі
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = [[2000]]
| Басқаруын аяқтады_4 = [[2007]]
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 = Ерлан Ыдырысов
| Титулы_5 = Қазақстар Республткасының Сыртқы Істер министрі
| Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5 =
| Реті_5 =
| Басқара бастады_5 = [[сәуір]] [[1994]]
| Басқаруын аяқтады_5 = [[қазан]] [[1994]]
| Ізашары_5 = [[Төлеутай Сүлейменов]]
| Ізбасары_5 = [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Премьер-Минстр = [[Сергей Терещенко]]
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Туған күні = 1946
| Туған жері = [[Алматы]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы = Саудабаева Күллихан Бекібайқызы
| Балалары = Ермек (1969 жылы туған); Ербол (1984 жылы туған); қызы Меруерт (1978 жылы туған). 4 немересі бар.
| Партиясы = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]]
| Білімі = Ленинград мемлекеттік мәдениет институты
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары = "
}}

'''Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев''' (1946 жылы туған) — Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, саясаттану ғылымының докторы, Төтенше және өкілетті елші, [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы]] ([[2007]] - [[2012]])

== Биографиясы==
* 1946 жылы туған.
* Ленинград мемлекеттік мәдениет институтын, Қоғамдық ғылымдар академиясын ([[Мәскеу]] қаласы) бітірген.
* Саяси ғылымдар докторы. Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі бар. [[Ағылшын тілі|Ағылшын]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдерін меңгерген.
* Институтты бітіргеннен кейін мамандығы бойынша Мәдениет министрлігі саласында жұмыс істеді. Мемлекеттік кинематография жөніндегі комитеттің, Мәдениет жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болды.
* 1991 жылы бастап дипломатиялық жұмыста — Қазақстан Республикасының [[Ресей Федерациясы]]ндағы өкілетті өкілі, Түрік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елші, [[Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]], [[Ұлыбритания]] және Солтүстік [[Ирландия]] Құрама Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елші, Премьер-Министр Кеңсесінің Басшысы — [[Үкімет]] мүшесі болып тағайындалған.
* 2007 жылы Қазақстан Республикасының [[Америка Құрама Штаттары]]нда Төтенше және Өкілетті Елшісі, және Қазақстан Республикасының [[Канада]]да Төтенше және Өкілетті Елшісі міндетін қоса атқарушы.
* 2007 жылы мамырдың 15 — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы.
* «Назарбаев орталығы» көпсалалы ғылыми-талдау және гуманитарлық-ағарту мемлекеттік мекемесінің директоры
* 27 тамыз 2015 жылдан - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты
* Үйленген. Жұбайы - Ұлдары -

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның АҚШтағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]

Әбілмәмбет хан

2016-11-21T11:01:42Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілмәмбет хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1730
| Басқаруын аяқтады = 1771
| Ізашары = [[Болат хан]]
| Ізбасары = [[Абылай хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі = [[Болат хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Әбілмәмбет хан''' (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) — хан.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> [[Болат хан|Болат]] ханның үлкен ұлы, [[Тәуке хан|Тәуке]] ханның немересі. Сәмеке өлгеннен кейін [[Орта жүз]]ге хан сайланған. Шыңғыс тұқымының аға тармағы — Жәдік әулетінен тарайды. Абылайдың билікке жетуіне себепші болған.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

''1740 және 1742 ж. Ор бекінісіне, [[Орынбор]] қаласына Орта жүздің белді старшын, сұлтандарын бастап келіп, [[Анна Иоановна]]ға ант берген. [[Жоңғар]] шапқыншылығы елге қауіп төндіріп тұрған жылдарда елдің басын қоса алмады. Алайда Абылай, Барақ сұлтандардың қазақ руларын қалмақтарға қарсы ұйымдастыруына кедергі жасамады''.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Әбілмәмбет хандық құрған тұста 18 ғасырдың 30-жылдарының соңы 40-жылдарының басында, Әбілқайыр ұлы [[Ералы]] сұлтан Орта жүздің басты рулық бірлестіктерінің бірі — керейлерге билік жүргізді. 1744 ж. Әбілмәмбет өзінің жақтастарымен Түркістан қаласына көшіп кетті. Орта жүз [[Абылай хан|Абылай]] мен [[Барақ]] сұлтандардың билігінде қалды. Әбілмәмбеттің үлкен ұлы [[Әбілпейіз]] Абылайды барынша қолдап, әкесінің соңынан ермеді.

1771 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін дәстүрлі құқынан өзі бас тартып, Абылайдың [[хан]] сайлануын қолдады.

Әбілмәмбет халық тарихында, хандық билігін сарқа пайдалана алмаған қайраткер ретінде белгілі. Халық шежіресінде де Әбілмәмбет ел үдесінен шыға алмаған “[[ақсүйек]]” ретінде сипатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]]

Қайып хан

2016-11-21T11:01:39Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Қайып хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1715
| Басқаруын аяқтады = 1718
| Ізашары = [[Тәуке хан]]
| Ізбасары = [[Болат хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1650
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1719
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = Хысырау сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Қайып хан''' - ([[1715]]—[[1718]]) билік құрған. Қайып хан тұсындағы [[Қазақ хандығы]]ның сыртқы саяси жағдайы өте шиеленісті болды. Оған шығыстан [[жоңғарлар]], батыстан [[Қалмақтар|қалмақ]] билеушілері қауіп төндіріп отырды. Осы жағдайға орай, өзіне одақтас іздеу Қайып ханның сыртқы саясатының басты орі шешуші саласына айналды.

[[1716]] ж. [[Тобыл]]ға жіберілген қазақ елшілері Б.Екешев пен Б.Бөриев Қайып ханның [[Ресей үкіметі]]мен тығыз қарым-қатынас жасауға және [[Жоңғар хандығы]]мен күресте қазақ-орыс әскери одағын құруға даяр екенін Сібір губернаторы М.П.Гагаринге хабарлады. Қайып хан Сібір өлкесінде қазақтар үшін еркін сауда жасауға рұқсат сұрады. Өз тарапынан Сібір әкімшілігі Қайып ханның бұл тілектерін орындауға ықыласты екенін білдірді. Жоңғар хандығымен күрестің кезек күттірмес мәселелері Қайып ханды Қазан губернаторы Салтыковпен де байланыс жасауға мәжбүр етті.

Қайып хан тұсында Қазақ хандығы мен Ресейдің арасындағы саяси қарым-қатынастың жандануы екі жақтың Жоңғарияға қарсы күресте күш біріктіру мақсатына байланысты болды.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Орта Жүз хандары]]

Салқам Жәңгір хан

2016-11-21T11:01:37Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{мағына|Жәңгір-Керей хан}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Салқам Жәңгір хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1643
| Басқаруын аяқтады = 1652
| Ізашары = [[Есімұлы Жәнібек хан]]
| Ізбасары = [[Батыр хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = [[1610]]
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1652
| Қайтыс болған жері = [[Түркістан]]
| Жерленді = [[Түркістан]]
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Есім хан]]
| Анасы = Айлин Ханым
| Жұбайы = Бану Ханым
| Балалары = Аппақ сұлтан, [[Тәуке хан]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Салқам Жәңгір''' — ([[1610]]-[[1652]] жылы қайтыс болған). [[Есім хан]]ның ұлы. Ол хан тағына [[Есім хан]] өлген соң отырды. Жәңгір хан бойы аласа, бірақ толық денелі кісі болған. Сондықтан да халық оны "Салқам Жәңгір" атап кеткен. Оның тұсында [[Батыр Қонтайшы|Батыр қонтайшы]] басқарып тұрған жоңғар-ойраттардың күшеюі байқалды. Олар [[Қазақ хандығы]]на үздіксіз шабуыл жасап тұрды.

==Өмірбаяны==
Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін жаулап алуға жасаған үздіксіз жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес Жәңгір ханның ордасы [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] таяу маңда орналасыпты. Жәңгір хан [[Бұхар хандығы]]мен одақтастық келісімге келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен бірге, ол қырғыздармен де осындай қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Мұның бәрі жоңғар шабуылынан қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы кезеңде [[Қазақ хандығы]] мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары көшіп-қонуға жайлы жерлер және [[Сырдария|Сырдария өзені]] бойындағы сауда орталықтары үшін күрес жүргізді. Сол кезеңдегі тарихи мәліметтер бойынша, Жәңгір хан тұсында қазақтар мен [[Ойраттар|ойрат жоңғарлары]] арасында үш ірі шайқас болған:

* бірінші шайқас — [[1635]] жылы
* екіншісі — [[1643]]-[[1644]] жылдары
* үшіншісі — [[1652]] жылы

[[1635]] жылғы шайқаста қазақ әскерлеріне [[Батыр Қонтайшы|Батыр қонтайшы]] бастаған жер қайысқан қалың қол қарсы тұрды. Бұл ұрыстың нақты нәтижелері жөнінде мәліметтер жоқ, бірақ шайқас кезінде Жәңгір ханның тұтқынға түсіп, біраз уақыттан соң қашып құтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол кезден бастап Жәңгір хан жоңғарларға үнемі шабуыл жасап тұрады.

Екінші ірі шайқас 1643 жылы қыста Батыр қонтайшының қазақ жеріне шабуыл жасауынан басталады. Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен бөлігін жаулап алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсіреді. Салқам Жәңгір хан жоңғарларға тойтарыс беру үшін 600 сарбазымен Орбұлақ өзенінің бойына беттейді. Осы жерде әйгілі [[Орбұлақ шайқасы]] өтеді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың сарбазымен [[Самарқан]] билеушісі [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] келеді. [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]] қолының көмегі арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. [[Батыр Қонтайшы|Батыр қонтайшы]] шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ұрыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген.

Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар жағынан көмек алу үшін біраз әрекет етті. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі рет елші жіберді. Бұл дипломатиялық тапсырма Жәңгір ханның ұлдары [[Тәуке хан|Тәуке]] мен Апақ сұлтандарға жүктелді.

1643-1644 жылдардағы шайқаста толық жеңілмеген жоңғарлар болашақта болатын соғысқа мұқият дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643-1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, [[Сібір хандығы|Сібірдегі]] орыс қалаларынан қару-жарақтар және оқ-дәрілер сатып алады.

[[1652]] жылы қазақтар мен жоңғарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан қаза табады.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

{{Қазақ хандары}}

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]

{{Bio-stub}}

Тахир хан

2016-11-21T11:01:34Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Тайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 6-шы ханы
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1523 жыл|1523]]
| Басқаруын аяқтады = [[1533 жыл|1533]]
| Ізашары = [[Момыш хан]]
| Ізбасары = [[Бұйдаш хан]] (Жетісу өңірі) [[Тоғым хан]] (Оңтүстік Қазақстан өңірі) [[Ахмет хан]] (Сырдария өңірі)
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1533
| Қайтыс болған жері = қазіргі [[Қырғызстан]]
| Жерленді =
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = Әдік сұлтан
| Анасы =Сұлтан Нігар Ханым
| Жұбайы =
| Балалары = ханзада Сұламиш
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Тайыр хан''' — ([[1523 жыл|1523]]—[[1533 жыл|1533]]) билік құрған [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]ның билеушісі.

Тахир хан ел билеуге қабілеті төмен, әскери-саяси және елшілік істерге олақ адам еді. Ол феодалдық қырқыстарды тия алмады, көрші елдердің көпшілігімен: [[Шайбани әулеті]]мен, [[Ноғай ордасы]]мен және [[Моғолстан]] хандарымен де жауласты. Бұл соғыстарда қазақтар жеңіліп, Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің біраз бөлігінен айырылып, оның ықпалы тек [[Жетісу]]да ғана сақталып қалды. Тахир хан Жетісуға қашып барып [[Моғолстан]] ханына қарсы қырғыздармен одақ жасасты. [[1527 жыл]]дан кейін ол көбінесе қырғыздарды биледі, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған шабуылына қарсы күресті. Мемлекеттік билік құлдырап, мемлекеттің шекара аумағы қысқара түсті.

Тахир ханның өлімінен кейін оның інісі Бұйдаш (1533-1534 жж.) қазақ-қырғыз бірлестігінің басшысы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Мамаш хан]]
| ізбасары = [[Бұйдаш хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1523 жыл|1523]] — [[1533 жыл|1533]]
| bcolor =
| color =
}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]

Тәуке хан

2016-11-21T11:01:27Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Тәуке хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1680
| Басқаруын аяқтады = 1715
| Ізашары = [[Батыр хан]]
| Ізбасары = [[Қайып хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = [[1635]]
| Туған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = [[1715]]
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Салқам Жәңгір хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Болат хан]], [[Сәмеке хан]]
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Жәңгірұлы Тәуке хан''' ([[1635]]-[[1715]]) – [[Қазақ хандығы]]ның [[хан]]ы, [[Салқам Жәңгір]] ханның баласы. Шешесі – қалмақтың [[хошоуыт]] тайпасының билеушісі Күнделен-тайшының қызы. Мұрагерлік жолмен [[Қазақ хандығы]]ның билік тізгінін қолға алған кезде (1680ж.) Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет ісіне араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын. Сондықтан да ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді. Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген басшы, ақылды реформатор екенін танытанын қасиеті де осы өзіндік жолмен жүруінде. Бұл ретте ол ұлы бабасы [[Қасым хан]]ға қарай бейімделеді.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі қырымен айрықша назар аударады. Бірі – елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел аудырмағаны. Екіншісі – елдің ішкі жағдайын реттеудегі саяси-құқықтық тәртіпті орнатуы. Ол төңірегіне топтан торай шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен жұртты жатқызып - өргізетін, беделімен елдің бірлік-берекесін кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын солар арқылы басқарды, ақыл-ой, парасат үстемдігін орнатты. Тарих дерегі сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз [[Әлібекұлы, Төле би|Әлібекұлы Төле]], Орта жүз [[Келдібекұлы, Қазыбек би|Келдібекұлы Қазыбек]],Кіші жүз [[Әйтеке би|Байбекұлы Әйтеке]], [[қырғыз]] [[Қарашораұлы Көкім]], [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] [[Сасық би]], [[қатаған]] Жайма секілді халықтың ішінен уақыттың өзі екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады. Осындай алыптардың замана тынысын тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосып, елдің бірлік – берекесін кетірер ішкі дау – жанжалды, барымта – сырымтаны тиып, елді ынтымақта ұстау мақсатында ой тоғыстырып, бір бағытта игілікті іс-қимыл жасау арқасында Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып, сыртқа айбарын асырды. Жұрт ерді ел қолдаса - береке, ханды ел қолдаса мереке екенін көрді. Сол себепті де '''Тәуке хан''' ел билеген кез - халық есінде « қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» тыныш берекелі заман болып қалды.

Бірақ, бұл, әрине ол кезде ешқандай шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегенді білдірмесе керек. Керісінше, Тәукенің кезінде қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың қоңтайшысы Галдан Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар легі кейін оның немересі [[Севан Рабдан|Цеван Рабтан]] билік басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің өзінде 1711-1712, 1714, 1717 жылдары [[қазақ]] пен [[Қалмақтар|қалмақ]] арасында ірі соғыстардың болғаны белгілі. Бұл арада мәселе елдің өз ішінде тыныштық орнауында, халық арасында ырыс қазығы - ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының төңірегіне халықтың ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан тарихшылар Тәукені «Қазақ ордасының Ликургі» деп бағалайды.

Тәуке ханның тұсында тұрақты мемлекеттік органдар: хан кеңесі, билер кеңесі жұмыс істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының съезін өткізу қалыптасты. Тарихқа «[[Жеті жарғы]]» деген атпен енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық нормаларының бір жүйеге келтіріліп, толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды.

Тәуке хан билік басында өте ұзақ, әбден қартайып, қаусаған шал болғанша отырып, 1718 жылы өз ажалынан қайтыс болды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

== Толығырақ ==
[[Сурет:Kazakh khandigi.jpg|нобай|Қазақ хандығы]]

[[Жәңгір хан|Жәңгірдің]] баласы Тәуке хан (1680-1718) тұсында Қазақ хандығының күш-қуаты өсіп, бірлігі артты. Тәукенің туған жылы белгісіз, ал қайтыс болған жылына байланысты ғылыми зерттеулердегі пікірлер де әр түрлі. Жәңгір ханның ұлы және мұрагері Тәуке 1680 жылы Қазақ хандығының тағына отырды. Ол асқынған ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты жойып, бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат жұмсады. [[Хандық билік]]ті күшейтуге бағытталған реформалар жүргізді.

Тәуке хан өзінің даналығы арқасында ел арасында «[[әз-Тәуке]]» деген атқа ие болған. Қазақ жеріне орыс елшілігін бастап келген М.[[Тевкелев]] 1748 жылы жазған құжатта: «Тәуке хан өте ақылгөй кісі болған, оны қырғыздар (қазақтар) үлкен құрметпен еске алады», - деп көрсетеді. Халық зердесінде Тәуке заманы Қазақ хандығының ең бір өркендеген, «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман», «[[алтын ғасыр]]» деп еске алынады. Орыстың белгілі тарихшысы А.И.[[Левшин]] Тәукені көне Спартаның ақылгөй заңгері Ликургпен теңеген.

Тәуке ханның билік құрған алғашқы жылдарында оның билігін қазақтың барлық рулары мойындамаған. Сондықтан Тәуке хан бытыраңқы қазақ қоғамының басын біріктіріп, бір орталыққа бағынған мемлекет құруды басты міндеті деп санады. Осы мақсатта әр түрлі әлеуметтік топтан шыққан дарынды, ақылды адамдарды мемлекетті басқару ісіне тартты. Бұған дейін мемлекетті басқару ісіне тек [[Шыңғыс хан]]ның ұрпақтары мұрагерлік жолмен тартылатын еді.

Тәуке хан мемлекетті басқару ісіне туа біткен данышпан, ел арасында асқан ерлігімен, батырлығымен дараланған тұлғаларды, яғни билер мен батырларды тартты. Бұл шаралар нәтижелі болды. Мемлекетті басқару ісіне де үлкен өзгерістер енгізді. Билер кеңесін құрып, оның билік ауқымын кеңейтті. Билердің әлеуметтік тегі тек ақсүйек табынан болмағанын ескерсек, қарапайым халықты мемлекетті басқару жүйесіне тарту Тәуке хан енгізген үлкен өзгеріс болды.

==Билер==

Билер кеңесі қазақ елінің ішкі және сыртқы саясатына қатысты мәселелерді шешуде үлкен қызмет атқарды. Билер шешіміне хан қарсылық көрсетпеді, яғни мемлекеттік биліктің басым бөлігі халықтың қолында болды. Тәуке ханның тұсында “Билер кеңесінің” құрамына атақты [[Төле би]], Қаз дауысты [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Әйтеке би|Әйтеке]], Досай, Едіге, Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан, Жалған, Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды қайраткерлер енді. Билер кеңесінің билік ауқымы зор болған. Бұл органның шешімі негізінде ғана Тәуке хан мемлекеттік мәселелерді шешуге құқықты болған және билер кеңесі қабылдаған заңдар мен шешімдерді жүзеге асырып отырған. Сонымен қатар «Билер кеңесі» хандық билікті шектеу құқығына ие болған. Билер кеңесі соттық билікті де атқарған. Халықтың дәстүрлі менталитетінде билердің қоғамдағы мәртебесін анықтайтын қағидалар көп сақталған. Мысалға, «Атаның баласы болма, адамның баласы бол», «Туғанына бұрғаны – биді құдай ұрғаны», «Таста тамыр жоқ, биде бауыр жоқ», «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік» т.б. Бидің үкімі ру, аймақ атынан емес, тәуелсіз би атынан шығарылды. Атақты [[Әйтеке би]] ұрпақтарына мынадай өсиет қалдырды: «Менің өмірім өзгенікі, өлімім өзімдікі». Туа біткен даналық мен шешендікті иеленген билердің өмірлік тәжірибесі де мол болды. 1820 жылы орыс және европалық құқық нормаларымен жетік таныс Д. Самоквасов қазақтардың құқық жүйесін зерттей келе, қазақ билері халқының салт-дәстүрі мен өткен тарихын да жақсы білетіндігі туралы жазған. «Биі жақсының елі жақсы», «Батыр елін жауға бермейді, би елін дауға бермейді» деген нақыл сөздер қазақ билерінің дипломат қызметін атқарғанын да көрсетеді. Билер шешен болған. Атап айтсақ, халық Қазыбек биді «ағын судай әйгілі шешен» деп мақтан тұтқан. Сөйтіп, Тәуке хан ел билеуде атақты қазақ билеріне арқа сүйеп, олардың қазақ қоғамындағы орны мен рөлін көтерді.

Билер кеңесі мерзімді түрде Сырдарияның бойында орналасқан Әңгірен, [[Түркістан]] мен [[Сайрам]] жеріне орналасқан Битөбе, Мәртөбеде шақырылған. Жыл сайын [[Ташкент]] қаласының маңындағы Күлтөбеде үш жүз өкілдерінің басын қосқан жиналысын өткізіп тұрған. Бұл халық арасында «[[Күлтөбе]]нің басында күнде кеңес» деп аталды.

Тәуке хан қазақтың жыраулары мен шешендерінің және шежірешілерінің басын қосып, қазақтың мақал-мәтел, шежірне, аңыз-жырларын жинаған. Сонымен қатар қазақ халқы арасында бұрыннан қолданылып келген ру-тайпалардың ұрандары мен таңбаларын қайта анықтап белгілеген. Бұл тарихта Орта Азияда өмір сүрген көшпелі хандықтарда болып келген салт еді. Жаңадан таққа отырған хан өзіне қарасты тайпалардың таңбасын белгілеп беріп отырған. Бұл көшпелі тайпалар арасында хандық өкімет билігін күшейтудің дәстүрлі шараларының бірі еді.

Тәуке хан өзінен бұрынғы хандар тұсында ішкі тартыс салдарынан ыдырай бастаған үш жүздің басын қосты, жеке-жеке ұлыстарды билеген сұлтандардың бөлектенуіне тежеу салып, Қазақ хандығының ішкі бірлігін бекемдеуге барлық шараларды қолданып, оны едәуір күшейтті. Бұл тұста едәуір қырғыз тайпалары мен қарақалпақ тайпалары Тәуке ханның қарауында болды. Тәуке қырғыздарды олардың өз биі Қоқым Қарашор арқылы, қарақалпақтарды олардың Сасық биі арқылы басқарып отырған. Бұл іс жүзінде жоңғарлардың шабуылынан қорғануды негіз еткен қазақ, қырғыз және қарақалпақ халықтарының әскери-саяси одағы еді.

==Жеті жарғы==
{{main|Жеті жарғы}}

Тәуке ханның аты тарихта «[[Жеті жарғы]]» заңдарымен де тығыз байланысты. Ол қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып, қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, билер сотының тәжірибелерін, аса дарындылықпен айтылған түйінді биліктерді жинақтап, өзінен бұрынғы «[[Қасым ханның қасқа жолы]]», «[[Есім ханның ескі жолы|Есім]] [[Есім ханның ескі жолы|ханның ескі жолы]]» сияқты қазақ заңдарын жаңа жағдайға сай өзгертіп, толықтырып, дамыту негізінде «Жеті жарғы» атты заңдар жинағын құрастырды. «Жеті жарғы» орыс деректерінде «Тәуке хан заңдары» деген атпен белгілі. Жеті жарғыға әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық нормалары, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы өмірінің барлық жағы түгел қамтылған. Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының патриархаттық-феодалдық құқығының негізгі принциптері мен нормалары баянды етілген. Қазақша «жарғы» әділдік деген ұғымды білдіреді. Жеті жарғы» - жеті әдеттік құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың жиынтығы. Олар: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, қылмыстық жауапкершілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

1-жарғы.Көтеріліс жасап,бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).

2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып,елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесі –елдің бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).

3-жарғы .Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі өлтірішулікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс өте елеулі жаңалық).

4-жарғы.Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап,ақ некені бұзушыларға өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен,неке парызына адалықты талап еткен маңызы зор жаңалық).

5-жарғы.Өреде тұрған,тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын.(Ол кезде «ер қанаты – ат» елдің,мемлекеттік соғыс күші ретіне бағаланады).

6-жарғы.Төбелесте мертігуің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн төленсін:
а)біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді,ал қызы жоқ болса қыздың қалыңмалын береді.
ә)төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді.

7-жарғы.Ұрланған жылқы өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттірілсін.

==Дереккөздер==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Тәуке хан заңдары]]

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]

Шығай хан

2016-11-21T11:01:25Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Шығай хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = 8-ші [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1580
| Басқаруын аяқтады = 1582
| Ізашары = [[Хақ-Назар хан]]
| Ізбасары = [[Тәуекел хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1500
| Туған жері =[[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1582
| Қайтыс болған жері = Кум-Ушкент
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Жәдік сұлтан]]
| Анасы =Абайқан бегім
| Жұбайы = 1)Байым бегім

2)Яхшым бегім

3)Дадым бегім
| Балалары = ұлдары: [[Тәуекел хан]], [[Есім хан]], [[Ондан сұлтан]], Шахым(Шах-Мұхаммед) сұлтан, Ибрагим сұлтан, Али сұлтан, Сулум сұлтан, Сейтқұл сұлтан
қыздары: [[Сабырбике Сұлтан Ханым]], Алтун Ханым, [[Сүзге ханым]], Ляля Ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Шығай хан''' — ([[1580]]—[[1582]] жж.) билік құрған.

[[Хақназар хан]] қаза болған соң оның орнына [[Жәдік сұлтан]]ның баласы, [[Жәнібек хан]]ның немересі Шығай 1580-1582 жылдары хан болды. Ол бұл кезде сексен жаста болғанымен, қазақтардың ішінде беделді хан болды. Оның өміріне қатысты мәліметтер тарихта аз сақталған. Шығай хан қазақ хандығының сыртқы саясатындағы [[Хақназар хан]] ұстаған бағытты жалғастырды. Ол [[Шайбани]] мұрагерлерінің арасындағы қақтығыстарды қазақ мемлекетін нығайту мақсатында ұтымды пайдаланды.

1582 жылы [[Бұхара]] ханы [[Абдолла Хан II|Абдолла]], қазақ ханы Шығай және оның баласы [[Тәуекел хан|Тәуекел сұлтанмен]] күш біріктіріп, [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]]ға қарсы Ұлытау жорығын ұйымдастырды. Баба сұлтан жеңіліп, Дешті-Қыпшақ даласына қашады, өзбек, қазақ әскерлері Баба сұлтанды [[Сарысу]]ға, Ұлытауға дейін қуады. Шығай хан сол жорықта қайтыс болды. [[Түркістан]]ға қайтып келе жатқан Баба сұлтанды [[Тәуекел хан|Тәуекел сұлтан]] өлтіріп, басын Абдоллаға әкеледі. Қас жауын жойғанға риза болған Абдолла хан Тәуекелге [[Самарқан]] өлкесіндегі [[Африкент]] уәлаятын тарту етеді.

1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның ұлы Тәуекел (1582-1598 жж.) отырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]

Әз-Жәнібек хан

2016-11-21T11:01:18Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әз-Жәнібек хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Жәнібек хан.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 2-ші ханы
| Ту = Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1473 жыл|1473]]
| Басқаруын аяқтады = [[1480 жыл|1480]]
| Ізашары = [[Керей хан]]
| Ізбасары = [[Бұрындық хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1480
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Барақ хан]]
| Анасы =
| Жұбайы = Жаған-бегім Ханым
| Балалары = [[Қасым хан]], Еренші, Таныш, Жаныш, Әдік, Жәдік,Сүйімбике Ханым, Аманбике Ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Әз-Жәнібек хан''', ''Жәнібек Әбусаид'' (туған жылы белгісіз - 1480) — [[Қазақ хандығы]] мен қазақ хандары әулетінің негізін қалаушы, [[Барақ хан]]ның ұлы, [[Ұрыс хан]]ның шөбересі. 15 ғасырда өмір сүрген. [[1450 жыл]]ға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref>

== Басқаруы ==
[[1456 жыл]]ы [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]та шайбандық Әбілхайыр хан билікті қолына алған соң, көшпенді халықтың Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] бастаған бір бөлігі Моғолстанға қоныс аударып, Шу мен Қозыбасы өзендерінің аңғарында орын тепті. Моғолстан ханы өз қарсыластарымен болатын күресте көмектесер деген есеппен қазақ басшыларымен одақтас болды. Өзара қырқысулар мен соғыстардан жапа шеккен 200 мыңға жуық көшпенділер Жәнібек хан мен [[Керей хан]]ның маңына топтасты, олардың билігінің күшеюі [[1468 жыл]]ы [[Моғолстан]]ға әскери жорық жасамақ болып, бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болған Әбілқайырға олар тарапынан қауіп төнуі мүмкін деген ой салды.

Жәнібек хан қазіргі Шу стансасының солтүстік - шығыс жағындағы Хантауды қоныстанған.

Әбілқайыр хан өлімінен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]]та өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен [[Керей хан]] да араласып кетті. Олар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр]] мұрагері [[Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр|Шейх-Хайдар хан]]мен кескілескен шайқасқа түсті. Өз әміршілері тарапынан ешқандай көмек ала алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін Дешті-Қыпшақтағы билік [[Ұрыс хан|Орыс хан]]ның тұқымдары — Жәнібек хан мен [[Керей хан]]ның қолдарына өтті. Олар тағы да отыз жыл бойы шайбанилықтармен табан тіресе шайқасты.

Биліктің [[Орыс хан]] тұқымдарының қолына өтуі де «Көшпелі өзбектер мемлекетіндегі» саяси жағдайды өзгерткен жоқ. Дегенмен, бұл оқиға «Көшпелі өзбектер мемлекеті» атының Дешті-Қыпшақ болып өзгеруіне ықпал етті. Бір кездері [[Моғолстан]]ға қоныс аударған адамдар [[Өзбек ұлысы]]нда «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарай бастады. Билік үшін күрес Жәнібек хан мен оның үзеңгілестері қазақтардың бірігуі мен [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына үлес қосты.

[[15 ғасыр]] орта шанінде ежелден [[Жетісу]] өңірін мекендеген түркі тайпалары бір этникалық топқа біріге келе, [[қазақтар|қазақ халқын]] құрады. Жәнібек хан мен [[Керей хан]] [[Жетісу]] өңірі, [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің бойын мекендеген қазақтардың басын қосуда көп еңбек сіңірді. Бұл мақсатпен олар өзара қырқысуларды басып, ірі феодалдарды маңайына топтастырды.

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігін күшейткені туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет [[1473 жыл]]ы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары [[Керей хан]] туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болатын шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
* Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3

{{Адамдардың тізбегі
| ізашары = [[Керей хан]]
| ізбасары = [[Бұрындық хан]]
| мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| жылдары = [[1473 жыл|1473]] — [[1480 жыл|1480]]
| bcolor =
| color =
}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]

Кенесары хан

2016-11-21T11:01:15Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Кенесары Қасымұлы
| Шынайы есімі =
| Суреті = Ulyhanblack.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Орта жүз]]дің соңғы ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1841]]
| Басқаруын аяқтады = [[1847]]
| Ізашары = [[Ғұбайдолла хан]]
| Ізбасары =
| Титулы_2 = [[Қазақ хандығы]]ның соңғы ханы
| Ту_2 = Kazakh Khanate.svg
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1841]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1847]]
| Ізашары_2 = [[Абылай хан]]
| Ізбасары_2 = мемлекет құлады
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 1802
| Туған жері = Солтүстік Қазақстан, Көкшетау
| Қайтыс болған күні = 1847
| Қайтыс болған жері = Қырғызстан, Майтөбе
| Жерленді =
| Діні = Ислам, суннизм
| Әкесі = Қасым сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = Күнімжан ханым Жаңыл ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Сыздық сұлтан]] [[Жапар Кенесарыұлы|Жапар]] Омар Осман Әбубәкір Шығай [[Тайшық Кенесарыұлы|Тайшық]] Ахмет
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Кенесары Қасымұлы''' (1802, [[Көкшетау]] өңірі – 1847, [[Қырғызстан]], Кекілік-Сеңгір аңғары) – мемлекет қайраткері, әскери қолбасшы, қазақ халқының 1837 – 1847 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысының көсемі, [[Қазақ хандығы]]ның соңғы [[хан]]ы (1841 – 1847). Кенесары [[Шыңғыс хан]]ның 27-ұрпағы, [[Абылай хан]]ның [[немере]]сі.

== Балалық шағы ==
Ордасын Көкшетауға тіккен Абылай ханның отыз ұлы болған. Абылайдың қалмақ қоңтайшысы Қалдан Сереннің қызынан дүниеге келген баласы Қасым сұлтанның бәйбішесі Айкүмістен Кенесары (алты ағайынды – Саржан, Есенгелді, Көшек, Ағатай, Бопай), екінші әйелінен Наурызбай туған. Кенесары өзге бауырлары секілді көшпелі әскери ақсүйектер қауымының дәстүріне сай жастайынан шабандоз, ұшы-қиырсыз даланың қатал табиғатына шыныққан, қиындыққа төзімді болып тәрбиеленеді. Жеке басының ерлік қасиеттері, бірбеттігі, алға қойған мақсатына жету жолындағы қайсарлығы мен дүлей күш-жігері оның жетекшілік қабілетін айналасына ерте мойындатқан.

Кенесарының саяси көзқарасының қалыптасуы Ресей империясында [[Петр І]] билігі кезеңінен басталған [[Ресей]] мен [[Қазақ хандығы]] арасындағы қатынастар сипатымен тығыз байланыста болды. Ресей империясы өзіне шекаралас жатқан Қазақ хандығын, күллі Азия елдері мен жерлеріне бастар қақпа деп есептегендіктен, оны Ресейге қосып алу қажеттігіне ерекше мән берген-ді. Қазақ хандығы аумағын империяға күштеп қосу оның отарлануымен қатар жүрді. Ресей отаршылдығының ерекшелігі – «орыс солдатының соңынан орыс мұжығы ілесіп отыратындығында, сөйтіп, жаулап алған жерін орыс жеріне айналдырып жіберуге тырысатынында» (М.Шоқай) еді. Атасы Абылай хан заманынан бері үдей түскен бұл процесс жас сұлтан Кенесары санасына ұлт тәуелсіздігіне төнген қауіпті терең түйсінтті. Патша үкіметінің 1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы Жарғысы» қалыптасқан хандық құрылымды, дәстүрлі билік үлгілерін жойып, қазақ елін жалпыресейлік басқару жүйесіне сіңістіріп жіберуді көздеді. Сол мақсатта қазақ даласына орыс шаруалары ағылып келіп қоныстана бастады. Абылай ханнан кейін орнына билікке келген Уәли хан (1781 – 1821) патша әкімшілігінің Көкшетау алқабында қала құрылысын бастауына келісім берді. Уәли өлгеннен кейін хан сайланған баласы Ғұбайдолланы Ресей үкіметі бекітпей тастады және орта жүзде хандық билікті жойды. Қарсылық көрсеткен Ғұбайдолланы тұтқындап, Сібірге жер аударды. Осыған байланысты Кенесары Ресей мен Абылай хан арасында жасалған жазбаша келісімшарттың бұзылғанына наразылық білдірді. Оның: «Алла қостаса, қазақтардың басын біріктіреміз де, қайтадан Абылай хан тұсындағыдай дәрежеге жетеміз» деген пікірі әкесі Қасым сұлтанның, бауырларының, көптеген қазақ батырларының тарапынан қолдау тапты.
Олар Ресейге қарсы Қоқан ханымен одақтаса отырып күреспек болған еді, бірақ үміттері ақталмады. Керісінше, 1836 ж. Қоқан билеушісінің нұсқауымен К-ның бауыры Саржан өлтіріледі. 1840 ж. әкесі Қасым төре қаза тапты. Кенесары Абылай хан тұсындағы Қазақ хандығының аумақтық тұтастығын қалпына келтіруді, Ресей құрамына кірмеген аймақтардың тәуелсіздігін сақтауды көздеді. Отаршылдарға қарсы соғысты бастамас бұрын К. бірнеше рет дипломатиялық қадамдар жасап: Николай І патшаға, Орынбор ген.-губернаторлары В.А. Перовскийге, В.А. Обручевке, Сібір генерал-губернаторы П.Д. Горчаковқа хат жолдады. Ақылды саясатшы және әскери қолбасшы ретінде Кенесары жаудың мықты қарулы күші бар екендігін жақсы түсінді, сол себепті соғысқа мұқият даярланды. Бұл оның қазақтың үш жүзін бір мақсат жолына біріктіру саясатынан, қару-жарақ соғуды, соның ішінде зеңбірек құюды жүзеге асыру үшін орыс және өзге ел шеберлерін тартуынан көрінеді. Кенесарының қол астына 20 мыңға жуық сарбаз жиналды. Оның ішінде Орта жүз руларынан басқа, Кіші жүздің [[шекті]], [[тама]], [[табын]], [[алшын]], [[шөмекей]], [[жаппас]], [[жағалбайлы]], т.б. руларының, Ұлы жүздің [[үйсін]], [[дулат]], т.б. руларының сарбаздары болды. Кенесарының жауға қарсы жорығында [[Ағыбай батыр|Ағыбай]], Иман, Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жеке, Сұраншы, Байсейіт, Жоламан, Бұқарбай, Мыңжасар, т.б. батырлар аянбай шайқасты. Әскери қимылдар 1838 ж. [[Ақмола]], Ақтау қамалдарына шабуыл жасаудан басталды. Көтерілісшілер қамалдарды өртеп жіберді. Кенесары соғыс ауқымын Торғай арқылы Кіші жүз жеріне қарай кеңейтті. 1841 ж. қыркүйекте Кенесары үш жүздің өкілдері жиынында қазақ халқының ханы болып сайланды. Осы жылы Кенесарының әскері [[Қоқан хандығы]]ның иелігіндегі [[Созақ]], [[Жаңақорған]], [[Ақмешіт]] қамалдарын алды. 1843 ж. Ресей үкіметі Кенесарыға қарсы кең көлемді әскери жорық ұйымдастырды. Кенесарының әскері Ресей әскері мен Ресей жағында күресуші қазақ сұлтандарын бірнеше рет ойсырата жеңді. Алайда әскери қуаты әлдеқайда басым жау Кенесары сарбаздарын [[Жетісу]]ға шегінуге мәжбүр етті. Азаттық үшін шайқаста Кенесары қырғыз манаптарының өзіне бағынуын талап етті. Алайда патша әкімдерімен құпия байланыста болған манаптар оған мойынсұнбады. Кенесары бағынудан бас тартқан қырғыздарға шабуыл жасады. Өз жақтастары ішіндегі опасыздық салдарынан Кенесары мен інісі Наурызбай дұшпандарының қолына түседі. Кенесары айуандықпен өлтіріледі. Жаулары оның басын кесіп алып, орыс әкімшілігіне жібереді. Князь Горчаков Кенесарының басын Батыс Сібір бас басқармасындағы «Кенесары бүлігі туралы» іске қосып сақтауға бұйрық береді.

== Көтеріліс ==
[[1827]] жылдан бастап [[Абылай хан|Абылайдың]] ұрпақтары қазақ хандығын патшалық [[Ресей]] езгісінен босату жолындағы күресте белсенділік танытты. Кенесарының әкесі [[Қасым хан|Қасым]] мен үлкен ағасы [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] бастаған жасақтар орыс ауылдары мен керуендеріне шабуыл жасап тұрды, қазақ ауылдарын отарлық бұғаудан босатты.

Міне солардың жолын жалғастырушы Кенесары Қасымұлы да мемлекет тәуелсіздігінің өте маңызды іс екенін халық санасына құюда қыруар еңбектер атқарды. Мемлекет мүддесін қорғау жолында жауды жеңіп, тәуелсіздікке қол жеткізу үшін халықты біліктілікпен басқару көп септігін тигізетінін ол жете түсінді. Кенесары Қасымұлы өз айналасына ең адал кеңесшілер мен батырларды, халық арасынан отарлық езгіге қарсы ең беделді, белсенді азаматтарды топтастыра білді.
1838 ж. Ақмола, Ақтау қамалдарына шабуыл жасаудан басталды. Көтерілісшілер қамалдарды өртеп жіберді. Кенесары соғыс ауқымын Торғай арқылы Кіші жүз жеріне қарай кеңейтті. 1841 ж. қыркүйекте Кенесары үш жүздің өкілдері жиынында қазақ халқының ханы болып сайланды. Осы жылы Кенесарының әскері Қоқан хандығыныңиелігіндегі Созақ, Жаңақорған, Ақмешітқамалдарын алды. 1843 ж. Ресей үкіметі Кенесарыға қарсы кең көлемді әскери жорық ұйымдастырды. Кенесарының әскері Ресей әскері мен Ресей жағында күресуші қазақ сұлтандарын бірнеше рет ойсырата жеңді. Кенесары сұлтан ең алдымен 1837 көпестердің керуенін күзетіп келе жатқан хорунжий Рытовтың әскерін тас-талқан етті.
Кенесары қолы алғашқы ең көлемді әрекетін [[1838]] жылы 26 мамырда [[Ақмола]] бекінісін қоршап, өртеуден бастады. Қамал бастығы әскери старшина Карбышев пен [[Ақмола]] аумағының [[Аға Сұлтаны|аға сұлтаны]] [[Құдаймендин, Қоңырқұлжа|Қоңырқұлжа Құдаймендин]] төнген ажалдан құтылып кетті. Кенесары енді [[Торғай]]ға бет бұрды. Кенесары Қасымұлы патша өкілдеріне жазған хаттарында бұл әрекетін [[Ресей]] шекараларына жақындатуға ұмтылу, сол арқылы келіссөз процестерін жеңілдету деп түсіндірді. Шын мәнінде батырдың негізгі мақсаты [[1836]]—[[1838|38]] жж. [[Исатай Тайманұлы]] бастаған ұлт-азаттық көтерілісі болып өткен [[Кіші жүз]]ді жалпыхалықтық көтеріліске қосу болды.
1840 жылғы Кенесарының Ташкентке жорық жасау жайлы ойынан бас тартуға тура келді. Себебі, сарбаздардың арасында жұқпалы ауру тараған болатын.
1844 жылы 21 шілдедегі түнгі шайқаста Кенесары қолы Ахмет Жантөреұлының әскерін тас-талқан етті. Ұрыс даласында патша үкіметін қолдаған 44 сұлтан ажал құшты. Ал Жантөреұлына көмекке келген Дуниковский Кенесарының әскеріне жақындауға қорыққандықтан ешнәрсе жасай алмады. 1845 жылы Кенесары ханның әскері Мерке бекінісін басып алды. Дәл осы жылы патшаның бұйрығымен Кенесары ауылына Долгов пен Герн елшілігі келді. Қос тарап ешқандай да келісімге келе алмады. Патша өкіметі көтерілістің алдыңғы нәтижелерін жоққа шығаратын қисынсыз талаптар қойғандықтан Кенесары патшаның барлық талабын орындаудан бас тартты.

== Ақ киізге көтерілуі ==
[[1841]] жылы Кенесары хан сайланды, оның саясатының басты мақсаты қазақ хандығын қайта қалпына келтіру болды. Кенесары мемлекетті басқаруда шариғаттың негізгі ережелерін енгізді, сонымен бірге, билер сотын қалпына келтірді. Мемлекет пен оның әскерін нығайту жолдарын жетік білетін хан мұсылмандық құқық ережелерін бекітті. Салық саясаты да оны тиімді жолмен жинауға бағытталды.

[[1841]] жылы Кенесары хан тағына отырғаннан кейін, көтеріліске қатысушылар әскери қимылын үдете түсті, олар қоқандықтардың елеулі күштері бекінген [[Жүлек]], [[Ақмешіт]], [[Жаңақорған]], [[Созақ]] қамалдарын қоршауға алды.

Кенесары өзінің басты мақсаты — азаттыққа қол жеткізу үшін ортақ жауға қарсы үш жүздің күш біріктіре күрес жүргізуі керек екенін түсінді. Алайда ұлт-азаттық күрестің [[1844]]—[[1845|45]] жылдары қарқыны үдей түскен кезеңде де қазақтардың басы толық бірікпеді. Көтерілістің бас кезінде-ақ қазақтар қарама-қарсы екі топқа бөлінді: бірі Кенесары жағында болса, екіншісі патшаның жүргізген саясатын қолдады.

[[1846]] жылы [[Ресей]] жасақтары мен отаршылдыққа бойұсынған қазақ сұлтандарының әскери құрылымдары оны [[Кіші жүз|Кіші]] және [[Орта жүз|Орта]] жүздер аумағынан ығыстырды.

Кенесары Қасымұлы хан, саясаткер, дипломат ретінде қазақтың үш жүзі руларының едәуір бөлігін өз туы астына біріктіре алды. Оның әскерінің жалпы саны кейде {{formatnum:20000}} адамға дейін жетті. Халықтың бас көтеруіне Орта жүздің көптеген сұлтандары мен билері қосылды.

Кенесары бастаған халық көтерілісінің ауқымы кең болды, ол [[18 ғ.]] соңы мен [[19 ғ.]] басындағы азаттық жолындағы өзге қозғалыстардан қазақ рулары көп қоныстанған негізгі аудандарды қамтуымен ерекшеленеді.

Кенесары мемлекет құрылымына көп көңіл бөлді, елді басқаруда жаңа құрылымдар мен ережелер енгізді, сонымен бірге істен шығарылған құрылымдарды қайта қалпына келтірді. Әскер қатарында қатаң тәртіп орнатты. Әскерді ұзақ дала соғыстарына бейімдеу үшін мыңдықтар мен жүздіктерге бөліп басқару құрылымын құрды. Ол қажет ақпараттарды жеткізіп тұратын тыңшыларына да сүйенді, саяси күрес пен дипломатияның тиімді әдістерін қолданды. Мемлекеттің ішкі саясатын хан өзі қатаң бақылауға алды, ру аралық қақтығыстардың жолын кесті.

== Хандықтың құлдырауы ==
Үш жүздің қазақтарының біріккен ұлт-азаттық қозғалысы Ресейді қатты алаңдатты. [[1843]] жылы шілденің 27 [[Николай І|І Николай]] империя құрамындағы қазақ хандығына қарсы ең көлемді әскери қозғалыстарға рұқсат беретін басқа мемлекет болмауы тиіс деген қағазға қол қойды.

Бір кезеңде патша әскерлерімен және ымыраға келмес сұлтандармен күрес жүргізген Кенесары [[1843]]—[[1844|44]] жж. біраз жеңістерге қол жеткізсе де, шегінуге мәжбүр болды. Шегіне келе Кенесары [[қырғыздар|қырғыз]] жеріне шекаралас [[Ұлы жүз]]дің аумағына орналасты. Ханның келесі бағыты қырғыз халқын орыс отаршылдығына қарсы ортақ күреске көтеру болды, алайда ол манаптар тарапынан күшті тойтарысқа тап болды.

Кенесары [[Тоқмақ]] маңындағы екі жақтың күші тең емес шайқаста қаза болды. Кенесары сіңірген тарихи еңбегі — ол қазақ халқының салт-дәстүрін сақтай отырып, оны бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күреске жұмылдырды. Кенесары ханның саясаты және идеологиясы ұлттың даму жолындағы өзекті мәселелерді шешуге бағытталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

== Кенесары туралы ақын-жазушылар шығармалары ==
[[Сурет:Кенесары хан ескерткіші.JPG|200px|thumb|Астана қаласындағы Кенесарының ескерткіші]]
Кенесары қазақ халқының дербес мемлекеттілігін қалпына келтіру, халқын бодандықтан құтқарып, басын біріктіру, азаттық пен бостандыққа қол жеткізіп, тәуелсіз ел ету мұратын көздеген сұңғыла саясатшы, қайраткер, ірі мәмілегер, дарынды әскери қолбасшы ретінде ел есінде қалды. Кенесарының өмірі мен азаттық жолындағы күресі көптеген ақын-жазушылардың шығармаларына арқау болды. Нысанбай ақынның «Кенесары – Наурызбай» дастаны (19 ғ.) 1875 ж. сұлтан Жантөриннің тәржімасымен «Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлімшесінің жазбаларында» орыс тілінде жарияланды. 20 ғ-дың 30-жылдары М.Әуезов «Хан Кене» пьесасын (сахнаға бірер қойылуынан кейін тыйым салынған), 60-жылдары И.Есенберлин «Қаһар» романын жазды. Алғашқы зерттеулер ішінде «Қазақ сұлтаны Кенесары Қасымовтың бүлігі» деген тақырыппен Н.Середаның 1870 ж. «Вестник Европы» журналының бірнеше нөміріне бастырған кітабының дерек көзі ретіндегі маңызы зор. 1888 ж. Ташкентте «Кенесары мен Садық» деген атпен шыққан К-ның баласы сұлтан Ахмет Кенесариннің естеліктер жинағы да құнды еңбек болып табылады. Кеңес өкіметі тұсында К-ның күрес жолына іргелі ғыл. зерттеу арнаған тарихшы-ғалым Е.Бекмаханов («ХІХ ғасырдың 20 – 40-жылдарындағы Қазақстан», 1947) саяси қуғын-сүргінге ұшырады. К. тұлғасына жаңаша қарап, оның шынайы бағасын беру ісі Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналғаннан кейін ғана қолға алынды. Тарихшылар (Ж.Қасымбаев, т.б.) өз зерттеулерін жариялады. 2002 ж. Кенесарының туғанына 200 жыл толуына орай халықаралық ғылыми конференция өтті. Астана қаласында Кенесары ханға ескерткіш қойылған және оның есімімен аталатын көше бар.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сілтемелер ==
* [http://abai.kz/content/ergali-bakash-khan-kenenin-rukhy-askaktagan-k-n Хан Кененiң рухы асқақтаған күн]

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Абылай хан әулеті]]
[[Санат:Кенесары хан]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]

Дженни Хан

2016-11-21T10:16:35Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} 
Бұл үлгі жазушыларға, ақындарға, драматургтарға және аудармашыларға арналған.

{{Жазушы
|Есімі = Дженни Хан
|Шынайы есімі =
|Суреті = Jenny Han Indigo.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні =
|Туған жері = Ричмонд қаласы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = АҚШ
|Ұлты = корей
|Мансабы =
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[ағылшын тілі]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты = http://dearjennyhan.com/
|Commons =
}}
'''Дженни Хан''' – ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''Jenny Han'' ) америкалық балалар мен жасөспірімдерге арналған [[роман]]дарының жазушысы.

== Ерте өмірі мен білімі ==
Дженни Хан [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Вирджиниа (Миннесота)|Вирджиния]] штатындағы, Ричмонд қаласында дүниеге келіп, осы қалада есейген. Отбасысында өзімен қоса, бір қарындасы бар.

Мектепті бітіріп, Чапел – Хиллдегі [[Солтүстік Каролина]] университетінің колледжінде білім алған. Кейінірек, [[Нью-Йорк|Нью – Йорктегі]] Жаңа Мектеп Университетіндегі аспирантураға түсіп, осы жерде балаларға арналған әдебиет өнерінен [[магистр]] дәрежесіне ие болады. Қазірга уақытта Дженни [[Бруклин]]де өмір сүріп, жоғарғы Вест – Сайдтегі мектеп кітапханасында жарты ақыға жұмыс істеуде.

== Басылымдары ==
Өзінің тұңғыш жарық көрген «Shug» кітабын, Дженни [[2006 жыл]]ы колледжде оқып жүрген уақытта жазған еді.

Оның келесі жобасы жас – ересектерге арналғанжаз мезгіліндегі қыздың есеюі туралы трилогия болып табылады. Осы [[трилогия]]ға : «Сұлуға айнал,ған жазым», «Сенсіз бұл жаз емес» және де «Әрдайым жаз болады» кітаптары кіреді. Осы кітаптар тез арада ''“New – York Times”'' баспасымен шығарылатын [[бестселлер]] тізіміне кірді.

Осылармен қоса Дженни Ханның тағы да басқа кітаптары басылып шығарылған.

== Кітапнама ==

=== Балаларға арналғандар ===
* «Shug» (2006)
* «Клара Ли және Алма Бәліш Арманы»

=== «Сұлуға айнал,ған жазым» трилогиясы ===
# «Сұлуға айнал,ған жазым» (2009)
# «Сенсіз бұл жаз емес» (2010)
# «Әрдайым жаз болады» (2011)

=== «Күюге күю» кітаптар тобы ===
# «Күюге күю» (2012)
# «От пен от» (2013)
# «Күл мен күл» (2014)

=== «Мен сүйген барлық ұлдарға» двулогиясы ===
# «Мен сүйген барлық ұлдарға» (2014)
# «P.S мен сені әлі де сүйемін» (2015)

=== Қысқы әңгімелері ===
* «Полариc бұл сенің мені тауып алатын жерің» - «Менің шынайы махаббатымның маған бергені» жинағының ішінде.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Жазушылар]]

Айно Каллас

2016-11-21T10:16:33Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Айно Каллас
|Шынайы есімі = Aino Kallas
|Суреті = Aino Kallas.jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Айно Каллас 1922 жылы
|Туған кездегі есімі = Айно Юлия Мария Крон
|Лақап аты = Айно Суонио
|Туған күні = 2.08.1878
|Туған жері = Кийскиля мекені, Выборг губерниясы, Финляндия Ұлы князьдігі, [[Ресей империясы]] қазіргі Ленинград облысы, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні = 3.03.1956
|Қайтыс болған жері = [[Хельсинки]], [[Финляндия]]
|Азаматтығы = {{FIN}} {{EST}}
|Ұлты =
|Мансабы = жазушы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = [[неоромантизм]], [[символизм]]
|Жанры = [[новелла]], [[пьеса]], [[роман]]
|Шығармалардың тілі = [[фин тілі|фин]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Айно Юлия Мария Каллас''' ({{lang-fi|Aino Julia Maria Kallas, Krohn}}, {{туғанкүні|2|08|1878}}, [[Кийскиля]], Выборг губерниясы, Ұлы Финляндия княздігі — {{Қайтысболғанкүні|9|03|1956}}, [[Хельсинки]], [[Финляндия]]) — [[өлең]]дер, [[роман]]дар, [[новелла]]лар және [[пьеса]]лар жазған фин жазушысы.

== Биография ==
=== Балалық және жастық шағы ===
Айно Каллас Выборгтың маңындағы выборгтық Крон [[ақсүйек]]тер отбасына тиесілі болған Кийскиля (қазіргі Подберезье) мекенінде дүниеге келген. Оның әкесі Юлиус Крон [[жазушы]] және [[фольклор]]ист болған, ал анасы Мария Линдроос қыздарға арналған Фин мектебінің директоры болып қызмет атқарған. Айноның бауырлары Каарле мен Ильмари да Финляндияның атақты ғалымдары болды. Айно балалық шағын Кийскиля үйінде өткізді. Білім мен тәрбиені Гельсингфорстағы ақсүйектер ортасында алды.

Айно өз шығармашылығын он алты жасында бастады. Оны көбінесе адамның түп-тамыры жайлы сұрақтар қызықтырды. Осы қызығушылықтар «Өлеңдер мен балладалар» және «Кирсти» жинақтамаларында, жазушының балалық шағына арналған «Катинька Рабе» повесінде көріністер табады. Катинька Рабенің үлгісі Айно Калластың өзі болды. Оқиғалар Выборгтағы ата-анасының қожалығында орын алды. Айно өзінің адам болып қалыптасуына балалық шағы әсер етті деп есептейді, сол себепті онымен байланысты заттарға құрметпен қарап, туған жерлеріне барып тұрды.

=== Тұрмысқа шығу және Эстониядағы өмір ===
[[1900 жыл]]ы Каллас болашақ эстондық дипломат, дәрігерФилипп Оскар Калласқа (1868—1946) күйеуге шығады. Осы некеде бес бала дүниеге келді: Вирве, Лайне, Сулев, Хиллар және бала кезінде шетінеп кеткен Лембит. Алғашқыда отбасы Петербургте тұрды, одан кейін, 1904 жылы Дерптке (қазіргі Тарту, Эстония) қоныс аударды. Айно Каллас Эстонияның тарихымен және мәдениетімен қызықты, «Молодая Эстония» деп аталатын эстондық ұлттық әдебиет-прогрессивті тобымен тығыз қарым-қатынаста болды.

Осы уақыт аралығында жазылған Калластың новеллалары эстондық ұлттық идеямен тұнып тұр. Ең үлкен танымалдылыққа екі бөлімнен тұратын «За морем» (1904—1905) новеллалар жинағы ие болды. Осы жинақтан кейін «Антс Раудъялг» новелласы жарық көрді. Бұл шығармада Эстонияның сол уақыттағы социалдық жағдайы детальді түрде сипатталған.

=== Лондондық кезең ===
1920-шы жылы Айноның жұбайы Оскар Каллас [[Эстония]] республикасының Ұлыбританиядағы елшісі болып тағайындалды, сондықтан келесі он екі жылда жазушы Лондонда тұрды. Не дегенмен жазға салым Каллас лондондық дүбірден шаршап, шабыт іздеп Хийума аралдарының жағалауларына көшіп кететін. Осы уақытта аралығында жазылған романдар — «Барбара фон Тизенхузен», «Рейгилік Пастор», «Қасқырдың келіншегі». Бұл шығармаларда адам сенгісіз махаббат бейнеленген, алайда ол өзімен бірге бақытты да, өлімді де қатар алып жүреді.

=== Соңғы жылдар ===
Келесі жылдары Каллас пьесалар жазады, мысалы «Мари және оның ұлы» ({{lang-fi|Mare ja hänen poikansa}}) және «Сааремаа аралындағы Вирсавия» ({{lang-fi|Bathseba Saarenmaalla}}), осы пьесаларға композитор Тауно Пюлккянен опералар жазып шығарды. Эстонияның советтік оккупациядан кейін отбасы Швецияға қарай қашады, сол жерде Оскар Каллас қаза табады. 1944-1953 жылдары Айно Стокгольмда тұрды; осы жылдарда оның алты томдық күнделіктері мен мемуарлары жарық көрді. 1953 жылы жазушы отаны Финляндияға қайтып оралды, сол жерде 3 жылдан кейін көз жұмды.

== Таңдамалы шығармалары ==
* Lauluja ja ballaadeja, 1897
* Kuloa ja kevättä, 1899
* Kirsti, 1902
* Meren takaa 1., 1904
* Meren takaa 2., 1905
* Ants Raudjalg, 1907
* Lähtevien laivojen kaupunki, 1913
* Seitsemän: Titanic-novelleja, 1914
* Suljettu puutarha,1915 Musta raita, 1919
* Katinka Rabe, 1920
* Barbara von Tisenhusen, 1923
* Reigin pappi, 1926
* Langatonta sähköä, pieniä kirjeitä Lontoosta, 1928
* Sudenmorsian, 1928
* Novelleja, 1928
* Pyhän joen kosto, 1930
* Bathseba Saarenmaalla, 1932
* Mare ja hänen poikansa, 1935
* Talonpojan kunnia, 1936
* Valitut teokset 1-3, 1938
* Kuoleman joutsen 1942
* Kuun silta, 1943
* Löytöretkillä Lontoossa, 1944
* Polttoroviolla, 1945
* Kanssavaeltajia ja ohikulkijoita 1-3, 1945—1947
* Seitsemän neitsyttä, 1948
* Virvatulia, 1949
* Rakkauden vangit, 1951
* Päiväkirja vuosilta 1897—1906, 1952
* Päiväkirja vuosilta 1907—1915, 1953
* Päiväkirja vuosilta 1916—1921, 1954
* Valitut teokset, 1954
* Päiväkirja vuosilta 1922—1926, 1955
* Päiväkirja vuosilta 1927—1931, 1956
* Vaeltava vieraskirja vuosilta 1946—1956, 1957
* Elämäni päiväkirjat 1-2, 1978
* Elämisen taiteesta. Aino Kallaksen ja Anna-Maria Tallgrenin kirjeenvaihtoa, toim. Silja Vuorikuru, Otava, 2008

== Әдебиеттер ==
* ''Aleksis Kivestä Martti Merenmaahan'' — Suomalaisten kirjailijain elämäkertoja, WSOY 1954
* Кай Лайтинен: ''Aino Kallas 1897—1921: Tutkimus hänen tuotantonsa päälinjoista ja taustasta''. Otava, 1995.
* Кай Лайтинен: ''Aino Kallaksen mestarivuodet: Tutkimus hänen tuotantonsa päälinjoista ja taustasta 1922—1956''. Otava, 1995.
* Сату Коскимиес: [http://www.kiiltomato.net/?rcat=Kotimainen+proosa&rid=795 ''Tanssii suden kanssa'']
* [http://www.kirjasto.sci.fi/akallas.htm ''Aino Kallas (1878—1956)''] Viitattu 11.5.2007.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.yle.fi/elavaarkisto/?s=s&g=4&ag=23&t=218&a=1509 YLE] {{ref-fi}}
* [http://fi.risingshadow.net/index.php?option=com_library&Itemid=67&action=author&author_id=482 Risingshadow.net — Айно Каллас] {{ref-fi}}
* [http://aalto.vbgcity.ru/node/69 Эйно және Айно] {{ref-ru}}

[[Санат:Финляндия жазушылары]]
[[Санат:Эстония жазушылары]]
[[Санат:Ақындар]]

Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар

2016-11-21T10:16:25Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар
|Шынайы есімі =
|Суреті = Еркебұлан Қайназар.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 18.10.1984
|Туған жері = [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түркістан қаласы]], [[А.Үсен ауылы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы = ақын, жыршы, термеші
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = айтыс
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = қазақ
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар''' (18 қазан [[1984 жыл]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түркістан қаласы]], А.Үсен ауылы - айтыскер ақын, жыршы, термеші.

== Өмірбаяны ==
Жас ақын Еркебұлан Қайназар А.Үсен атындағы орта мектепте оқып (1991-2001), кейін ақын Әбдіхалық Әбдірайымұлы ашқан Шымкент қаласындағы «Жас ақындар мен импровизаторлар, жыршы-термешілер» мектебін үздік бітірген (2001-2002). Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің педагогика факультеті, «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында білім алып, үздік бітірген (2002-2006). ҚР Президенттік Мәдениет орталығының «Ұлттық дәстүрлер театрында» қызмет атқарған (2007-2012). 2012 жылдан Қазақ Ұлттық өнер университеті, Қорқыт ата атындағы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер болып еңбек етеді. «Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің халықаралық Одағының» атқарушы директоры. Еркебұлан – кейінгі айтыс өнерінде өзіндік қолтаңбасымен дараланып, қоғамдағы өзекті мәселелерді үлкен сахнадан көтеріп, халықтың ықыласына бөленіп жүрген ақын.

== Марапаттары ==
2004 ж. - Астанада өткен «Ауылым¬алтын бесігім» атты Республикалық айтыста І¬ орын;
2008 ж. - Алматы облысы Алакөл ауданының 80 жылдығына орай өткен Республикалық айтыста І-орын;
2008 ж. - Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданында өткен Республикалық айтыста Бас жүлде;
2010 ж. - Астанада өткен «Тәуелсіздік тағылымы» айтысында арнайы жүлде;
2011 ж. - «Тәуелсіз елдің таңы жарық» атты Халықаралық айтыста жүлделі ІІ орын;
2013 ж. - Тұңғыш рет ұйымдастырылған «Текті сөздің төресі – терме» атты Республикалық байқауда ІІ орын иеленген<ref>{{cite web | url=http://aitysker.com/?p=1075 | title=Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар}}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:1984 жылы туғандар]]
[[Санат:18 қазанда туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан облысында туғандар]]

Дидар Қамиев

2016-11-21T10:16:23Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Дидар Жанатұлы Қамиев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Дидар Қамиев.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 10.12.1988
|Туған жері = [[Қарағанды облысы]], [[Шет ауданы]], [[Ақбауыр ауылы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы = ақын, жыршы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = айтыс
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = қазақ
|Дебюті = 1998 ж
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Дидар Жанатұлы Қамиев''' (10.12.[[1988 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Шет ауданы]], [[Ақбауыр ауылы]] - [[айтыскер]] [[ақын]], [[жыршы]], [[термеші]].

== Өмірбаяны ==
Жас айтыскер 2010 жылы Қарағанды қалаcындағы [[«Болашақ» университеті]]н тәмамдаған.<ref>[http://baq.kz/kk/news/oner/didar-kamiev-akin-aitisker-akin-bir-ozi-bir-teatr-bolui-kerek-42368 Дидар Қамиевпен сұхбат]</ref> Халықаралық, республикалық ақындар айтысында, жыршы-жыраулар сайысында бірнеше мәрте өнер көрсетіп, жүзден жүйрік атанған. Дидар Қамиевтің орындауындағы жыр-термелер интернет желісінде кеңінен тарап, халықтың ықыласына бөленіп жүр.

== Марапаттары ==
* 2002 ж. - Көкшетау қаласында өткен «Кемел ойлы хан Кене» атты республикалық жыршы жыраулар сайысында 1-орын ;
* 2005 ж. - Байғозы батырдың 300 жылдық мерейтойына орай өткен республикалық жыршыжыраулар сайысында 1-орын;
* 2006 ж. - Қырғызстанда өткен бүкіләлемдік жыршыэпосшылар фестиваліне қатысып, арнайы медальмен марапатталған;
* 2008 ж. - Маясар Жапақұлына арналған республикалық айтыста 1-орын;
* 2008 ж. - Павлодар қаласында өткен М.Ж. Көпейұлының 150 жылдығына арналған республикалық айтыста Бас жүлде;
* 2008 ж. - Алматы облысы Панфилов ауданының 80жылдығына арналған республикалық айтыста 1-орын;
* 2008 ж. - Алматы қаласында өткен «Алашыңды ардақта» атты республикалық айтыста 1-орын;
* 2009 ж. - Қызылорда қаласында өткен "Нұр Отан" партиясының 10 жылдығына арналған республикалық айтыста Бас жүлде ;
* 2009 ж. - Астана қаласында өткен республикалық жас ақындар айтысында Бас жүлде;
* 2009 ж. - Қызылорда облысы Шиелі ауданының 80жылдығына арналған «Маржаны Сырдың Шиелі» атты республикалық айтыста Бас жүлде;
* 2010 ж. - Астана қаласының 12 жылдығына орай өткен республикалық жас ақындар айтысында 1-орын;
* 2011ж. - Шымкент қаласында өткен республикалық ақындар айтысында Бас жүлде;
* 2011 ж. - Алматы облысы Ұзынағаш ауданында өткен, Ж. Жабаевтың 165 жылдық мерейтойына орай өткізілген республикалық айтыста 1 орын;
* 2011 ж. - Қостанай облысы, Амангелді ауданында өткен республикалық айтыста 1-орын иеленген.
* 2013 ж. - Қарағанды облысында өткен Жидебай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыста Бас жүлде
* 2013 ж. - Қызылорда қаласының 195 жылдығына орай өткен республикалық айтыста Бас жүлде
* 2013 ж. - Астана қаласында өткен «Жырың болып төгілемін» атты республикалық айтыста 1-орын
* 2015 ж. - Абай Құнанбаевтың туғанына 170 жыл толуына орай өткізілген республикалық айтыста Бас жүлде
* 2015 ж. - Павлодар қаласында өткен Батыр Баянның 300 жылдығына арналған айтыста Бас жүлде

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:10 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]

Жеткерген Байбосынов

2016-11-21T10:16:18Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Question book-4.svg|50x40px|link=|alt=]]
|text = {{{1|Бұл мақалада}}} [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|дереккөздер]] жетіспейді. Ақпарат [[Уикипедия:Тексерілмелдігі|тексерілмелі]] болу керек, немесе мақала жойылуыға ұсынылады. Сіз бұл мақаланы [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек|өндеп]] үлес қосуыңыз мүмкін: ол үшін [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздерге]] сілтеме жасауыңыз қажет.
}}

{{Жазушы
|Есімі = Жеткерген Байбосынов
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 16.05.1952
|Туған жері = [[Шалқар ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]
|Қайтыс болған күні =20.07.2000
|Қайтыс болған жері = [[Шалқар (қала)|Шалқар қаласы]]
|Азаматтығы = {{USSR}} → {{KAZ}}
|Діні = [[ислам]]
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Мансабы = [[Жазушы]], [[ақын]], [[сазгер]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Әкесі = Жұмабек Байбосынов
|Анасы = Айжан Байбосынова
|Жұбайы = Қанзия Байбосынова
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Жеткерген Байбосынов''' ([[16 мамыр]][[1952 жыл]]; [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар ауданы]], [[Шалқар (қала)|Шалқар қаласы]] - [[20 шілде]] [[2000 жыл]], сонда) — қазақ жазушысы, [[ақын]], [[сазгер]].

Өзінің ғашығына арнаған «[[Сол бір кеш тілге келгенде]]» атты [[Жұмекен Нәжімеденов]]тің сөзіне жазылған өлеңге әуенін жазып қазақ халқына танымал болған. Жеткерген жас кезінде осы әннің сөзін өзі жазған көрінеді. Кейіннен Жұмекен Нәжімеденовтің «Сол бір кеш тілге келгенде» атты өлеңін естіп, қатты ұнатады. Содансоң өзі жазған әннің сөзін Жұмекеңнің сөздеріне өзгертеді. Осы жайында тіпті Жұмекен Нәжімеденовпен хат алмасқаны бар.

Жеткерген сазгерлігімен қатар ақындығыда қазақ халқына танымал.

{{бастама}}

[[Санат:16 мамырда туғандар]]
[[Санат:20 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шалқарда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Жан Фруассар

2016-11-21T10:15:54Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Жан Фруассар
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 1337
|Туған жері =
|Қайтыс болған күні = 1404
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Ұлты = француз
|Мансабы =
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = тарих
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = французша
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Жан Фруассар''' - француз шежірешісі және ақын. Жас кезінен өлең жазумен әуестенді, бірақ ағылшын, француз рыцарларының ерліктерін, турнирлнрі мен тойларының тарихын жазу арқылы даңқы шықты. Өзінің "Хроникаларында" ол [[1327]]-[[1400]] ж. кезеңіндегі оқиғаларды баяндады.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Франция ақындары]]
[[Санат:Франция жазушылары]]

Марк Леви

2016-11-21T10:15:30Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Марк Леви
|Шынайы есімі = Marc Levy
|Суреті = Marc_levy.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 16.10.1961
|Туған жері = Булонь-Бийанкур, [[Франция]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{FRA}} Франция
|Ұлты =
|Мансабы = 1998 — қазірге дейін
|Шығармашылық жылдары = 1998 — қазірге дейін
|Бағыты = Романтист
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Француз тілі]]
|Дебюті = If Only It Were True
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты = [http://www.marclevy.info/ Ресми сайты]
|Commons =
}}
'''Марк Леви'''({{lang-fr|Marc Levy}}; [[1961 жыл]]ы [[16 қазан]]) — французст-жазушы, |2005 жылы шыққан Just Like Heaven фильмінің мотиві ретінде болған «Егер де бұл шыдық болса» ({{lang-en|If Only It Were True}}) романының авторы.

== Өмірбаяны ==
Марк Леви 1961 жылы эверейлердің отбасысында [[Булон]] қаласында дүниеге келді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та жазушының әкесі, Реймон Леви ({{lang-fr|Raymond Lévy}}, 1923 жылы туылды), Франциядағы [[Марсель Лангер]]({{lang-fr|Marcel Langer}}) жүргізілген Қарсыласу қозғалысының мүшесі болған. Осыған орай әкесі мен ағасы Клод Левидің ({{lang-fr|Claude Lévy}}, 1925 жылы туылды) естеліктері бойынша Марк Леви «Бостандықтың балалары» роман жазды.

1979 жылы Марк [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крест]] ұйымына еніп, үш жылдан кейін [[Париж]]дің төтенше жағдайдағы Бастыс бөлімінің аймақтық директоры атанды. 1982 жылы Леви Париждық [[Дофина университеті]]не түсіп, бір жылдан кейін студент болса да өзінің алғаш «Logitec France» атты компаниясын ашты.

1984 жылы Марк [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-қа]] кетіп, сол жерде компьютерлі графиканы сипаттайтын алғашқы екі компанияларын (біреуі [[Калифорния]]да, ал екіншісі [[Колорадо]]да) шығарады. 1988 жылдан 1990 жылға дейін Марк [[София Антиполис университеті]]нде компьютерлік кескінің студиясын шығарып, оны ары қарай дамытады.

1991 жылы Францияға қайта оралып, еліндегі қазірге дейін танымал, Дизайн мен Құрылыспен айналысатын ({{lang-en|Eurythmic-Cloisele}}c) архитекторлық бюроның негізін салды.

1998 жылы Марк Леви өзінің алғаш «Егер де бұл шындық болса» атты кітабын шығарады. Келесі жылы кітап жарыққа шығады (Robert Laffont баспасы). Кітабы экранизацияға шығып, сатылымға түскеннен кейін Марк Леви бизнесті тастап, жазушы мамандығымен ары қарай айналысыды.

== Кітаптары ==
{| class="wikitable"
!Франция бойынша шыққан жылы
!Атауы
|-
|[[2000 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Et si c'était vrai...'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]]  ''If Only It Were True''
|-
|[[2001 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''Où es-tu?'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Will You Be There?''
|-
|[[2003 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Sept jours pour une éternité'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Seven Days for an Eternity''
|-
|[[2004 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''La prochaine fois'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''In Another Life''
|-
|[[2005 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''Vous revoir'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Finding You''
|-
|[[2006 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Mes amis, mes amours'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''London Mon Amour''
|-
|[[2007 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''Les enfants de la liberté'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''Children of freedom''
|-
|[[2008 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Toutes ces choses qu'on ne s'est pas dites'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''All Those Things We Never Said''
|-
|[[2009 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''Le Premier Jour'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]]''The First Day''
|-
|[[2009 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] . ''La première nuit'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''The First Night''
|-
|[[2010 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]]  ''Le voleur d'ombres'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''The Shadow Thief''
|-
|[[2011 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''L’étrange voyage de Monsieur Daldry'' 
[[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''The Strange Journey of Mr Daldry''
|-
|[[2012 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Et si c'était a refaire''
|-
|[[2013 жыл]]
|[[Француз тілі|фр.]] ''Un sentiment plus fort que la peur''
|}

== Экранизация ==
*[[2005 жыл]]ы Et si c'était vrai… ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] If Only It Were True) романының мотиві ретінде кинокомпания DreamWorks «Just Like Heaven» фильмін шығарады.
*[[2007 жыл]]ы Où es-tu? ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] Will You Be There?) романының мотиві бойынша телевизиондық сериал түсірілді( 4 сериядан тұрады, әр бірі 52 минуттан).
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.marclevy.info/ Жазушының ресми сайты]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database Internet Movie Database сайтында]

[[Санат:16 қазанда туғандар]]
[[Санат:Францияда туғандар]]
[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат:Еврейлер]]

Патигүл Талипқызы Сабитова

2016-11-21T10:15:12Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Патигүл Талип қызы Сабитова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 27.12.1936
|Туған жері = [[Құлжа қаласы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[КСРО]]
|Ұлты = [[ұйғырлар|Ұйғыр]]
|Мансабы =
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Патигүл Талип қызы Сабитова''' (27.12.[[1936]], Құлжа, [[Қытай]] - ұйғыр совет ақыны, филология ғылымдарының кандидаты.

ҚазПИ-ді: тіл- әдебиет факультетін бітірді, филология ғылымдарының кандидаты. [[1964]] жылдан Қаз.КСР ғылым академиясының Тіл институтының ұйғыртану бөлімінде ға ғылыми қызметкер. Шығармалары 1956 жылдан жариялана бастады.
* "Менің кішкентай достарым",
* "Біздің класс балалары" атты өлеңдер жинақтары,
* "Мейірімді Камра".
* "Кім айыпты?" суретті кітапшаларын шығарды.
* "Уақыт бейнесі" атты монографиясында ұйғыр прозасында намды кейіпкер бейнесін жасау мәселесін зерттеді.

Патигүл - "Ұйғыр оқу кітабы" дәне 10 сыныпқа арналған ұйғыр әдебиетінің оқулығы авторларының бірі.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж., 9 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kaz-lit.kz/kazahskie-pisateli/patigul-sabitova Патигуль Таиповна Сабитова]

[[Санат:27 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Қытайда туғандар]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Ұйғыр ақындары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

Джон Грин

2016-11-21T10:14:43Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Джон Грин
|Шынайы есімі =
|Суреті = John Green speaking at VidCon in 2012.png
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 24.08.1977
|Туған жері = [[Индианаполис]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{USA}}
|Ұлты =
|Мансабы =
|Шығармашылық жылдары = [[2005 жыл]] - қазіргі күндер
|Бағыты =
|Жанры = роман
|Шығармалардың тілі = [[ағылшын тілі]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Джон Грин''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]].John Green;[[1977 жыл]] [[24 тамыз]]) – ''американдық жазушы'', жас өспірімдерге арналған кітаптардың авторы. Оның ең танымал романдары деп “[[Жұлдыздар кінәлі (роман)|Жұлдыздар кінәлі”]] ([[XXX жазғы Олимпиада ойындары (2012)|2012]]) және ”Алясканы іздестіруде” ([[2005 жыл|2005]]) саналады. Видеоблогшы және білім беруге арналған видеолардың құрушысы.

== Жастық шағы мен мансабы ==
Джон Грин [[Индиана|Индиана штатындағы]], [[Индианаполис|Индианаполис қаласында]], Майк пен Сидни Грин отбасыларында туылды. Джонның туылғанынан үш апта өткен соң, оның отбасысы Мичиганға, кейін [[Алабама]]ға, және де ақырында [[Орландо (Оклахома)|Орландо]],Флоридаға көшеді. Джон Орландо қаласындағы Хайленд Даярлау мектбінде [[Lake Highland Preparatory School|(Lake Highland Preparatory School)]] және Indian Springs School мектептерінде оқыған. [[2000 жыл]]ы Грин Кеньон-Колледжін қосарла дипломмен (ағылшын әдебиеті мен дінтану) бітіреді.

Колледж бітірген соң Джон 5 ай бойы, балалар ауруханасында капеллан студенті ретінде жұмыс жасайды. Осы сәтте ол дін қызметшісң болуға ынталанған, бірақ ауыр аурулардан зардап шеккен балалармен жұмыс жасау Джонды жазушы болуға шабыттады.

Бірнеше жыл аралығында Грин [[Чикаго]]да өмір сүреді. Осы жерде ол Booklist журналындағы редактор көмекшісі болып жұмыс істеген уақытта, рецензиялар мен ”Алясканы іздестіруде” романың жазады. Осы уақытта ол жүздеген кітаптарға рецензия жазыпты. Кейін 2 жыл шамасында ол [[Нью-Йорк]]те тұрады.

== Жұмыстары ==
Джон Гриннің тұңғыш романы ”Алясканы іздестіруде”, [[2005 жыл]]ы күнің көріпті. [[2012 жыл]]ы “Нью-Йорк Таймстың” бестселлердің тізіміне кірген.

Джон Гриннің екінші романы “Көптеген Катериналар” ([[2006 жыл]]) атты романы, жыл сайынғы Принц Премиясында екінші орынға ие болып, ''[[Los Angeles Times]]'' кітап премьерасында финалға шығыды.

[[2008 жыл]]ы шыққан Джонның “Қағазды қалалар” атты романы да көптеген жетістіктерге жетті .

Осымен қатар Джонның “Уилл Грейсон , Уилл Грейсон” , “Жұлдыздар кінәлі” және тағы да басқа романдары бар.

== Жеке өмірі ==
Джон Грин Индианаполиста, әйелі Сара Урист Гринмен және ұлы Генри, қызы Элиспен бірге тұрады.

== Библиографиясы ==
* Алясканы іздестіруде
* Көптеген Катериналар
* Қар жаусын : 3 мерекелік хикаяттар
* Қағазды қалалар
* Уилл Грейсон,Уилл Грейсон
* [[Жұлдыздар кінәлі (роман)|Жұлдыздар кінәлі]]

== Дереккөздер ==

==<nowiki/>==

[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:1977 жылы туғандар]]

Джон Мильтон

2016-11-21T10:14:25Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Джон Мильтон
|Шынайы есімі = John Milton
|Суреті = NIE 1905 Milton John.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 9.12.1608
|Туған жері = {{Туғанжері|Лондон|Лондонда}}
|Қайтыс болған күні = 8.11.1674
|Қайтыс болған жері = [[Лондон]]
|Азаматтығы = {{ENG}}
|Ұлты =
|Мансабы = ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = John Milton signature.svg
|Сайты =
|Commons = John Milton
}}

'''Джон Мильтон''' ({{lang-en|John Milton}}; 9 желтоқсан 1608 ж., [[Лондон]] – 8 қараша 1674 ж., сонда) — ағылшын ақыны, публицист, саясаткер.

[[Кембридж университеті]]н бітірді ([[1632]]). Әдеби қызметін студент кезінде бастады. Мильтон тырнақ алды поэзиялық шығармаларында («Өмірге құштар», «Ойлы жүзді» поэмалары т.б.) өзінің қолтаңбасы айқын, ірі ақын екенін танытты. Ол [[1638]]-[[1640|40]] жылдары Еуропа елдеріне саяхат жасап, өзге елдердің тұрмыс-тіршілігімен танысты. [[1641 жыл]]дан революциялық жолға түсіп, [[монархия]]лық үстемдікке қарсы күрес жүргізді. «Ареопагитика» ([[1644]]), «Икон күрескері» ([[1649]]), «Англия халқын қорғау» (1650-54) т.б. публицистикалық шығармаларын жазды. «Жоғалған жұмақ» ([[1667]]) поэмаларын, «Самсон-күрескер» трагедиясын ([[1671]]), «Англия тарихы» (6 т., [[1670 жыл]]) т.б. туындыларын жариялады.<ref>Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:John Milton}}

{{бастама}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:Ағылшын жазушылары]]
[[Санат:Ұлыбритания ақындары]]

Кристофер Марло

2016-11-21T10:14:22Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Кристофер Марло
|Шынайы есімі = Christopher Marlowe
|Суреті = Christopher_Marlowe.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 26.02.1564
|Туған жері = [[Кентербери]]
|Қайтыс болған күні = 30.05.1593
|Қайтыс болған жері = [[Дептфорд]]
|Азаматтығы = [[Англия патшалығы]]
|Ұлты =
|Мансабы = ақын, драматург және аудармашы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Christopher Marlowe Signature.svg
|Сайты =
|Commons = Christopher Marlowe
}}
'''Кристофер Марло''' ({{lang-en|Christopher Marlowe}}) ([[26 ақпан]] [[1564]], [[Кентербери]] — [[30 мамыр]] [[1593]], [[Дептфорд]]) — ағылшын ақыны әрі драматург. Етікшінің баласы. [[Кембридж университеті]]н бітірген соң бакалавр, кейін магистр дәрежесіндегі ғылми атаққа ие болды. Діни мансапқорлықтан бас тартқаннан кейін, [[1587 жыл]]ы [[Лондон]]ға ауысты. Онда актерлік қызмет атқарып, кейіннен драматургиямен шұғылданды. Атеистік және республика көзқарасы үшін өмірінің соңғы жылдарында жасырын полицияның бақылауында болды. Марлоның "Ұлы темір" атты бірінші трагедиясы (1587-88) Темірдің өмірін сахнада көрсетуге арналған. "Доктор Фаустың трагедиялық тарихы" (1592) пьесасында сиқыршы мен ғалым бейнесін көрсетіп дінге қарсы тұрды. "Эдуард II" (1593) тарихи хроникасында Марло батырларын дәне дарашылдықтан гөрі өмірге жақындастырды. Марло жазған трагедиялар сол жанрдың дамуындағы жаңа кезең болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Ағылшын ақындары]]
[[Санат:Ұлыбритания ақындары]]

Софи Кинселла

2016-11-21T10:14:19Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Софи Кинселла
|Шынайы есімі = Sophie Kinsella
|Суреті = Sophie Kinsella.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Madeleine Townley
|Лақап аты = Софи Кинселла
|Туған күні = 12.12.1969
|Туған жері =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[Ұлыбритания]]
|Ұлты =
|Мансабы = жазушы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[ағылшын тілі]]
|Дебюті = 1995
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты = http://www.sophiekinsella.co.uk/
|Commons =
}}
'''Софи Кинселла''' ({{lang-en|Sophie Kinsella}}), шын аты '''Маделин Уикем''' ({{lang-en|Madeleine Wickham}}), туғандағы аты '''Маделин Таунли''' ({{lang-en|Madeleine Townley}}); [[12 желтоқсан]] [[1969 жыл]]) — британ жазушысы. [[Оксфорд]] колледжін бітірген соң, журналист болып жұмыс атқарады. Оның ең танымал шығармалары - Шопоголик жайлы романдар сериясы болатын. Оған арнап [[Шопоголик (фильм)|фильм]] де түсірілген.

== Жеке өмірі ==
Маделин Уикен [[Лондон]] қаласында күйеуі және төрт баласымен тұрады: Фредди, Хьюго, Оскар және Рэкс. 2010 жылы 15 сәуірде төртінші рет ана атанады.

== [[Шопоголик (фильм)|Шопоголик]] ==
* ''The Secret Dreamworld of a Shopaholic'', басқаша атауы — ''Confessions of a Shopaholic'' (2000)
* ''Shopaholic Abroad'', басқаша атауы — ''Shopaholic Takes Manhattan'') (2001)
* ''Shopaholic Ties the Knot'' (2001)
* ''Shopaholic and Sister'' (2004)
* ''Shopaholic and Baby'' (2007)
* ''MiniShopaholic'' (2010)
* «Shopaholic to the Stars» (2014)

== Мадлен Уикем ==
* ''The Tennis Party'' (1995)
* ''A Desirable Residence'' (1996)
* ''Swimming Pool Sunday'' (1997)
* ''The Gatecrasher'' (1998)
* ''The Wedding Girl'' (1999)
* ''Cocktails for Three'' (2000)
* ''Sleeping Arrangements'' (2001)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:Ағылшын жазушылары]]

Раффи

2016-11-21T10:14:09Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Акоп Мелик-Акопян
|Шынайы есімі = Հակոբ Մելիք-Միրզայի Մելիք-Հակոբյան
|Суреті = Raffi.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Раффи ({{lang-hy|Րաֆֆի}})
|Туған күні = 1835
|Туған жері = Паяджук
|Қайтыс болған күні = 6.05.1888
|Қайтыс болған жері = [[Тбилиси]]
|Азаматтығы = [[Парсы елі]]
|Ұлты =
|Мансабы = [[ақын]]
|Шығармашылық жылдары = [[1860]]-[[1888]]
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Раффи''' (лақап аты; {{lang-hy|Րաֆֆի}}, '''Акоп Мелик-Акопян''', {{lang-hy|Հակոբ Մելիք-Միրզայի Մելիք-Հակոբյան}}; [[1835 жыл]], [[Персия]], Паяджук ауылы — {{қайтысболғанкүні|6|05|1888}}, [[Тбилиси]]) — армян жазушысы. Армян романтизмі өкілдерінің бірі. Шығармалары 1800 жылдан бастап жарияланды. Раффи́ шығармаларының негізгі тақырыбы — әлеуметтік теңсіздік, отаршылдыққа қарсы күрес, тарпхп мәселелер. Оның өлең, әңгімелерден басқа «Салби» (1867; 1911 ж. жарияланды), «Захруумар» (1871; 1895 ж. жарияланды), «Алтын қораз» (1879), «Жалелиддин» (1878), «Ақымақ» (1880), «Ұшқындар» (1—2-т., 1883—87), «Давидбек» (1881—82), «Самвел» (1886) т. б. романдары бар.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Армения жазушылары]]

Этель Лилиан Войнич

2016-11-21T10:14:07Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Этель Лилиан Войнич
|Шынайы есімі = Ethel Lilian Voynich
|Суреті = Voynich Ethel Lilian.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 11.05.1864
|Туған жері = Корк, [[Ирландия]]
|Қайтыс болған күні = 27.07.1960
|Қайтыс болған жері = [[Нью-Йорк]]
|Азаматтығы = {{GBR}}
|Ұлты =
|Мансабы = прозаик, аудармашы
|Шығармашылық жылдары = 1897—1945
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшынша]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Этель Лилиан Войнич''' ({{lang-en|Ethel Lilian Voynich}}; [[11 мамыр]] [[1864]], [[Корк]], [[Ирландия]] — [[27 шілде]] [[1960]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]) – ағылшын жазушысы. Поляк революцинері. Математик Буьдің қызы. М. Войчтің әйелі. 1887-1889 жылы Ресейде тұрған. Ф. Энгельспен, Г.В. Плехановпен таныс болған. 1920 жылдан Нью-Йоркте тұрды. Этель Лилиан Войнич орыс әдебитенің аудармашысы ретінде де белгілі. Этель Лилиан аса көрнекті шығармасы – италиянь халқының азаттық күресін бейнеленген «Бөгелек» романы (1897 жылы орысшаға аударды) совет жастарының сүйікті кітабына айналды. Бұл романынан кейін театр, кино үшін инсценаровкалар жазды. Этель Лилианнің «Джек Реймонд»(1901), «Оливия Летам»(1904) т.б. романдар бар.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:Ағылшын жазушылары]]

Йост ван ден Вондел

2016-11-21T10:14:06Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Йост ван ден Вондел
|Шынайы есімі = Joost van den Vondel
|Суреті = J vondel.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 17.11.1587
|Туған жері = Кёльн, [[Киелі Рим империясы]]
|Қайтыс болған күні = 5.02.1679
|Қайтыс болған жері = [[Амстердам]]
|Азаматтығы = {{NED}}
|Ұлты =
|Мансабы = [[ақын]], [[драматург]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = [[Қайта өрлеу дәуірі]], [[классицизм]]
|Жанры = [[драма]], [[поэма]]
|Шығармалардың тілі = нидерландша
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =Joost van den Vondel
}}
'''Йост ван ден Вондел''' ({{lang-nl|Joost van den Vondel}}; [[1587]], [[Кёльн]] — [[1679]], [[Амстердам]]) – Голландия ақыны, драматург. Буржуазия қоғамының сұрқия моралына қарсы бола тұрып, өмір қайшылықтарын шешуде католик ережелеріне жүгінді. Оның творчествосы Голландияда әлеуметтік-тарихи өзгерістер пайда болған кезде өркен жайып қалыптасты. Ол өзінің тұңғыш Пасха атты еңбегінде өз елінің Испан үстемдігіне қарсы күресін бейнеледі. Ал “Люцифер” (1954) трагедиясында екі жүзді буржуазия саясатшысының бенесін жасады, азаттық аңсаған халық өкілдерінің тұлғасын берді.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Нидерланд ақындары]]
[[Санат:Нидерланд жазушылары]]
[[Санат:Драматургтер]]
[[Санат:Нидерланд драматургтары]]

Андрей Андреевич Вознесенский

2016-11-21T10:14:03Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Андрей Андреевич Вознесенский
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 12.05.1933
|Туған жері = Мәскеу, РКСР, КСРО
|Қайтыс болған күні = 1.06.2010
|Қайтыс болған жері = Мәскеу, Ресей
|Азаматтығы = {{USSR}} {{RUS}}
|Ұлты =
|Мансабы = ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[орыс тілі|орысша]]
|Дебюті = 1958
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =Andrey Voznesensky
}}
'''Андрей Андреевич Вознесенский''' ({{Туғанкүні|12|5|1933}}, [[Мәскеу]] — {{Қайтысболғанкүні|1|6|2010}}) – орыс кеңес ақыны. Ғылыми қызметкер отбасында дүниеге келген. Мәскеу архитектура университетін бітірген. Алғашқы өлеңдері 1957 жылы жарық көрген. Оның поэзиясында қызу қандылық, сөздік және дыбыстық ассоциациялар көптеп кездеседі. Доға сызық(1960), Өрнек (1962) жинақтарында өмір шындығы және замандастарымыздың жасампаз ісі, ал Лонжюмо(1963) поэмасында Лениннің Францияда эмиграцияда жүрген кезі суреттеледі.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:КСРО сәулетшілері]]
[[Санат:Публицистер]]
[[Санат:КСРО публицистері]]
[[Санат:Ресей публицистері]]
[[Санат:Ресей сәулетшілері]]

Николай Герасимович Помяловский

2016-11-21T10:13:57Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Николай Герасимович Помяловский
|Шынайы есімі =
|Суреті = Nikolai Pomyalovsky by Nikolai Nevrev.jpg
|Ені = 250 px
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 17. 10. 1863
|Туған жері = {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 10.2.1837 (29.1)
|Қайтыс болған жері ={{flagicon|Russia}} [[Санкт-Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]
|Азаматтығы = {{flagicon|Russia}} Ресей империясы
|Ұлты =
|Мансабы = [[прозаик]]
|Шығармашылық жылдары =[[1859]]—[[1863]]
|Бағыты = реализм
|Жанры = [[очерк]], [[повесть]]
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Pomyalovsky Signature.jpg
|Сайты = http://az.lib.ru/p/pomjalowskij_n_g/
|Commons = Николай Герасимович Помяловский
}}
'''Николай Герасимович Помяловский''' (23.04.1835, [[Санкт-Петербург]] — 17.10.1863, сонда) — орыс жазушысы.

1857 ж. Санкт-Петербург діни семинариясын бітірген. Помалявский шіркеудің қара түнектігі мен қаталдығын сынап «''Бурса очерктерін''» жазды. Санкт-Петербург университетінде лекция тыңдай жүріп революцияшыл студенттермен жақындасты, революцияшыл демократтардың идеялық, эстетикалық программаларының ықпалында болды. «''Современник''» журналында «''Мещандық бақыт''», «''Молотов''» повестері мен «''Бурса очерктері''» (бітпей қалған) жарияланды. М. Горький Помалявскийді қоғамшыл жазушы, мещандықты әшкерелеуші ретінде бағалап, өз ұстаздарының бірі ретінде атады.[[File:Nikolay Gerasimovich Pomyalovsky 7.jpg|thumb|right|180px|Н. Г. Помяловский]]<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том</ref><ref>Писарев Д. И„ Погибшие и погибающие, Соч„ т. 4, М„ 1956; Я м - польский И. Г„ Н. Г. Помяловский. Личность и творчество, М.—Л„</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орыс жазушылары]]

Бьёрнстьерне Бьёрнсон

2016-11-21T10:13:51Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Бьёрнстьерне Бьёрнсон
|Шынайы есімі = Bjørnstjerne Bjørnson
|Суреті = Bjørnson blds 01655.jpg
|Ені = 250px
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Бьёрнстьерне Мартиниус Бьёрнсон
|Лақап аты =
|Туған күні = 8.12.1832
|Туған жері = [[Норвегия]]
|Қайтыс болған күні = 26.4.1910
|Қайтыс болған жері = [[Париж]],[[Франция]]
|Азаматтығы = {{NOR}}
|Ұлты =
|Мансабы = прозаик, драмутрг, ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары = {{Нобель медалі|1903}}
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Bjørnstjerne Bjørnson signature.png
|Сайты =
|Commons =Бьёрнстьерне Бьёрнсон
}}
'''Бьёрнстьерне Мартиниус Бьёрнсон''' ({{lang-no|Bjørnstjerne Martinius Bjørnson}}; [[1832]]—[[1910]]) — норвег жазушысы. Бар өмірін елінің тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған. «Ақсақ Гульда»(1858), «Король Сверре» (1861) т.б. тарихи драмалар жазған. Бьёрнсонның көптеген шығармалары кертартпа ескілікті, қараңғылықты, алыпсатарлықты, буржуазиялық журналистердің сатқындығын әшкерелейді. Бьёрнсон әлеуметтік қайшылықтарды оқу-ағарту, адамның ақыл-санасын арттыру арқылы шешпек болған. 1903 жылы оған Нобель сыйлығын берілген.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том</ref>

== Отбасы ==
[[Сурет:Erling Bjoernson.jpg|thumb|upright|Баласы: Эрлинг Бьёрнсон]]
Бьёрнсонныӊ әкесі Педера Бьёрнсон және анасы Ингер Элисы Нордрок. Ол Каролине Реймерсті ([[1835]]—[[1934]]) [[1858]] жылы әйелдікке алған. Олардыӊ алты баласы болған:

* Бьёрн Бьёрнсон (1859—1942)
* Эйнар Бьёрнсон (1864—1942)
* Эрлинг Бьёрнсон (1868—1959)
* Берглиот Бьёрнсон (1869—1953)
* Дагни Бьёрнсон (1871—1872)
* Дагни Бьёрнсон (1876—1974)<ref>{{cite web|title=Bjørnstjerne Bjørnson - The Nobel Prize in Literature 1903|publisher=The Nobel Foundation (From Nobel Lectures, Literature 1901-1967, Editor Horst Frenz, Elsevier Publishing Company, Amsterdam, 1969. This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series Les Prix Nobel. It was later edited and republished in Nobel Lectures.)|year=1903|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/bjornson-bio.html|accessdate=6 Sept 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/69gA7FkxE|archivedate=2012-08-05}}</ref>.

==Шығармалары==
* Между битвами (''Mellem Slagene'', 1856).
* Хульда-Хромоножка (''Halte-Hulda'', 1857).
* Король Сверре (''Kong Sverre'', 1861).
* Сигурд Злой (''Sigurd Slembe'', 1862).
* Мария Стюарт в Шотландии (''Maria Stuart i Skotland'', 1863).
* Молодожены (''De Nygifte'', 1865).
* Сигурд Крестоносец (''Sigurd Jorsalafar'', 1872).
* Король Эйстейн (''Kong Eystein'', 1873).
* Банкротство (''En fallit'', 1874).
* Редактор (''Redaktøren'', 1874).
* Король (''Kongen'', 1876).
* Леонарда (''Leonarda'', 1879).
* Новая система (''Det ny system'', 1879).
* Перчатка (''En hanske'', 1883).
* Свыше наших сил. Часть первая (''Over ævne, første stykke, I'', 1883).
* География и любовь (''Geografi og Kærlighed'', 1885).
* Свыше наших сил. Часть вторая (''Over oevne, annet stykke, II'', 1895).
* Пауль Ланге и Тура Пареберг (''Paul Lange og Tora Parsberg'', 1898).
* Laboremus (''Laboremus'', 1900).
* В Стархувэ (''På Storhove'', 1902).
* Усадьба Даглани (''Daglannet'', 1904).
* Когда бродит молодое вино (''Når den ny vin blomstrer'', 1909).

==Романдары==
[[File:Björnstjerne Björnson.jpg|thumb]]
* Сюнневе Сульбаккен (''Synnøve Solbakken'', 1857).
* Арне (''Arne'', 1859).
* Веселый парень (''En glad Gut'', 1860).
* Рыбачка (''Fiskerjenten'', 1868).
* Брудеслаттен (''Brudeslåtten'', 1872).
* Капитан Мансана (''Kaptejn Mansana'', 1875).
* Магнхильд (''Magnhild'', 1877).
* Отец (''Støv'', 1882).
* Флаги веют над городом и над гаванью (''Det flager i byen og på havnen'', 1884).
* По Божьему пути (''På guds veje'', 1889).<ref>{{cite web|title=Om Aulestad|publisher=maihaugen.no|date=|url=http://www.maihaugen.no/no/Aulestad/Hjemmet/|format=Norwegian|doi=|accessdate=9 September 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/69gA8ZAsg|archivedate=2012-08-05}}</ref>.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.nb.no/bibliografi/bjornson/?lang=en www.nb.no]
* {{gutenberg author| id=Bjørnson+Bjørnstjerne| name=Бьёрнстьерне Бьёрнсона}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Драматургтер]]
[[Санат:Норвегия жазушылары]]
[[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Норвегия драматургтары]]
[[Санат:Норвегия ақындары]]

Джон Голсуорси

2016-11-21T10:13:35Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Джон Голсуорси
|Шынайы есімі = John Galsworthy
|Суреті = John Galsworthy 2.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Джон Синджон (John Sinjohn)
|Туған күні = 14.08.1867
|Туған жері = Кингстон-апон-Темс, [[Суррей]], [[Англия]], [[Британ империясы]]
|Қайтыс болған күні = 31.01.1933
|Қайтыс болған жері = Лондон, Англия, Ұлыбритания
|Азаматтығы = {{GBR}}
|Ұлты =
|Мансабы = прозаик, драматург
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons = John Galsworthy
}}
'''Джон Голсуорси''' ({{lang-en|John Galsworthy}} {{IPA|([ˈɡɔːlzwɜrði]}}; [[14 тамыз]] [[1867]], [[Кингстон-апон-Темс]], [[Суррей]] — [[31 қаңтар]] [[1933]], [[Лондон]]) — ағылшын прозашы және драматург, «Форсайт туралы Сага» танымал циклының авторы, әдебиет саласы бойынша [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (1932).

Джон Голсуорси 14 тамыз 1867 жылы Кингстон-апон-Темс қаласы (Суррей графтығы, қазір Үлкен Лондон құрамына кіреді), ауқатты отбасында дүниеге келген. Харроу элиталық мектебінде адвокаттықты, содан кейін [[Оксфорд университеті]]нде оқыды. Голсуори бұл кәсіп өзінікі еместігін сезіп, заңгер мамандығын бастау үшін шетелге сапарға шығып кетіп, ол жерде теңіз тасымалдау отбасы бизнесіне көмектеседі.

Өзінің саяхаты кезінде, Австралиядағы рейсінде оның жақын досы болып кеткен әрі сол кездегі капитанның бірінші көмекшісі Джозеф Конрадамен кездеседі. Дәл сол кезде Голсуорси Конрадқа саяхат туралы өзінің әңгімелерін жариялауды, өзінің екінші әдебиет мансабының бастамашысы болғанын сендіреді.

1905 жылы Голсуорси Аде Пирсонмен (1864—1956) үйленген.

В 1921 жылы Кэтрин Эми Доусон-Скоттпен бірлесе отырып, [[ПЕН-клуб]]ты құрып және оның бірінші басшысы болады. 1929 жылы әдебиетке сіңірген еңбегі үшін Құрмет Орденіне мүше болады.
1932 жылдың қарашасында әдебиет саласы бойынша Голсуорсиге Нобель сыйлығы лайық деп танылды. Ол сол уақытта ми ісігінің нәтижесінде басы қатты ауырып қалады. Әріптес ағылшындық жазушылары оны тек сырттай құттықтады.

Голсуорси 1933 жылдың 31 қаңтарында Лондонда дүниеден озды.

Голсуорси алғашқы кітабы 1897 жылы «Төрт желден бастап» қысқаша әңгімелер жинағы жарық көрді. Одан кейін Джослин романы «өзіндік трагизмде поэтикалы» пікір бойынша Джозеф Конрад тарапынан жоғары бағаланды. Осы екі немесе бірнеше келесі кезектегі жұмыстар Джон Синджон атымен жарыққа шығады. Оның алғашқы «Күміс қорапша» пьесасы 1906 жылы шығып, табысқа жетті. Форсайт туралы трилогияның алғашқы кітабы сол жылы оның артынан «Собственник» романы жарық көрді. Голсуорси сол кезде жазған пьесалары мен романдары, сол уақытта басқа көптеген жазушылар сияқты басты тақырыптарда әлеуметтік және топтық қатынастардың орын алуы артығырақ деп есептейтін еді.
Дегенмен, Голсуорси өзінің романдары арқасында ең танымал болған, айрықша аттас жанұя туралы трилогиясы «Форсайт тулалы Сага» еді. Басқа романдар сияқты бұл романда әлеуметтік таптың тұрмысы, әсіресе орта таптың жоғары қаьаты толығырақ бейнеленген. Өз кейіпкерлеріне сүйіспеншілік болуына қарамастан Голсуорси тұйықтық, көрсеқызарлық, сараңдық және кей-кейде күмәнді моральді принциптерді де көрсетеді. Ол Викториан дәуіріндегі ерте әдебиетті дәріптеп, қоғам идеалдарына күмәнмен қараған Эдвардиандық дәуірдегі жазушыларының бірі болып есептеледі.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://to-name.ru/biography/dzhon-golsuorsi.htm Джон Голсуорси]
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/GOLSUORSI_DZHON.html Джон Голсуорси]
* [http://www.lib.ru/INPROZ/GOLSUORSI/ lib.ru]

[[Санат:Ағылшын жазушылары]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері]]

Ивлин Во

2016-11-21T10:13:27Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Ивлин Во
|Шынайы есімі = Evelyn Waugh
|Суреті = Evelynwaugh.jpeg
|Ені = 200px
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Артур Ивлин Сент-Джон Во
|Лақап аты =
|Туған күні = 28.10.1903
|Туған жері = {{Туғанжері|Лондон|Лондонда}}
|Қайтыс болған күні = 10.04.1966
|Қайтыс болған жері = Сомерсет
|Азаматтығы = {{GBR}}
|Ұлты =
|Мансабы = прозаик
|Шығармашылық жылдары = [[1924 жыл|1924]]—[[1965 жыл|1965]]
|Бағыты = [[сатира]], әзіл
|Жанры = [[роман]], [[повесть]], [[әңгіме]], [[автобиография]]
|Шығармалардың тілі = [[ағылшын тілі|ағылшынша]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons = Evelyn Waugh
}}
'''Артур Ивлин Сент-Джон Во''' {{lang-en|Arthur Evelyn St. John Waugh}} {{IPA|[ˈwɔː]}}; {{Туғанкүні|28|10|1903}}, [[Лондон]] — {{Қайтысболғанкүні|10|04|1966}}, [[Сомерсет]]) — ағылшын сатирик-жазушысы.

Автор өзінің «Құлдырау мен күйзелу» (1928), «Қолайсыз дене» (1930), «Бір уыс тозаң» (1934), «Ұмытылмас» (1947) сатиралық романдарымен танымал болған. Католиктік жағдай бейнеленген оның танымал байыпты жұмыстары мыналар: «Брайдсхедке оралу» (1945) және «Құрмет қылышы» трилогиясы («Қаруланған адамдар» (1952), «Офицерлер мен джентльмендер» (1955), «Қарсылықсыз тізе бүгу» (1961).

Ивлин Во өзінің көптеген шығармасында жоғарғы қоғам мен британдық ақсүйектерді кейде қатты келемеждейді. Бұдан басқа ол көптеген әңгімелердің, үш биография мен бірінші томы аяқталмаған автобиографияның авторы. Оның саяхат хаттары және кең көлемді күнделіктері сондай-ақ корреспонденциялары да шығарылған.

Ивлин Воның жұмыстары - атақты проза стилисті және күн сайын кеңінен елді аузына қаратқан сықақшы ретінде көпшілікті өзіне қарата білді. Оның соңғы шығармалары әлеуметтік консерватизмге, көптеген діни тұрғыда ашық және оның жұмыстары сыншылар арасында қайшылықтар туғызды. Сыншы Мартин Эмис, оның «Брайдсхедке оралу» жұмысында көрсеқызарлық «қиялды қабылдамау мен көркемдік есеңгіреу» болғанын айтқан. Басқа жақтан, американдық әдеби сыншы Эдмунд Вилсон Воның еңбегін «Бернард Шоудан басталған ағылшын әдебиетінің бірінші дәрежелі жалғыз сықақ данышпаны» деп мәлімдеді.

Ивлин Во шығармасының кейіпкерлері — алаяқ, мылжың, сандалбай, көлгірсігендерден оған Англияның джентельмендер абсурдты портретімен ұштасатын кейде гротескілік, карикатуралық ретпен және жылпостардың қиқарланған мінезінен шынайы ақкөңілдердің жымиысына дейін автордың ұнатуы мен өзгеріссіз қабылдауы бейнеленген.

==Еңбектері==
*«Құлдырау мен күйзелу» (1928).
*«Қолайсыз дене» (1930).
*«Бір уыс тозаң» (1934).
*«Ұмытылмас» (1947).
*«Брайдсхедке оралу» (1945).
*«Құрмет қылышы» трилогиясы («Қаруланған адамдар» (1952).
*«Офицерлер мен джентльмендер» (1955).
*«Қарсылықсыз тізе бүгу» (1961).<ref>[http://www.livelib.ru/author/338 livelib.ru]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/12672/%D0%92%D0%BE academic.ru]
* [http://esquire.ru/wil/evelyn-waugh esquire.ru]

[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]

Белгібай Бектұрғанов

2016-11-21T10:13:21Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Белгібай Бектүрғанов
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 1894
|Туған жері = Шымкент облысы, Түлкібас ауданы, Майлыкент
|Қайтыс болған күні = 1967
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{URS}}
|Ұлты = Қазақ
|Мансабы = Ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = Ескі жыр-дастан, толғау-термелер
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Белгібай Бектұрғанов''' (1894-1967) - халық [[ақын]]ы. [[Оңтүстік Қазақстан облысы|ОҚО]], [[Түлкібас ауданы]]ндағы [[Майлыкент]] деген жерде кедей шаруа отбасында туған.

Ескі жыр-дастан, толғау-термелерді көп білген. Өзі де өлеңдері жергілікті баспасөзде жарияланған. Ауылды советтендіруге, байларды конфискелеу, коллективтендіру жұмысына белсене қатыскан .<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 245 бет</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Оңтүстік Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Кант Минна

2016-11-21T10:13:06Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Минна Кант
|Шынайы есімі = {{lang-fi|Minna Canth}}
|Суреті = MinnaCanth.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = [[1844 жыл]], [[19 наурыз]]
|Туған жері = Тампере, [[Финляндия]]
|Қайтыс болған күні = [[1897 жыл]], [[12 мамыр]]
|Қайтыс болған жері = [[Куопио]], [[Финляндия]]
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Мансабы = [[қоғам қайраткері]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[журналист]]
|Шығармашылық жылдары = 1878—1897
|Бағыты = реализм
|Жанры =[[әңгіме]], [[повесть]], [[пьеса]]
|Шығармалардың тілі = [[фин тілі]], [[швед тілі]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Кант Минна''' — фин жазушысы. Мұғалімдер семинариясында оқыған. Алғашқы жинағы – Новеллалар мен әңгімелері 1878 жылы жарияланды. Оның «Ройниланың үйінде» (1883), «Жұмысшының әйелі» (1885, орыс тілінде 1960 жылы), «Қатал тағдырдың перзенттері» (1888) атты пьесалары мен «Жарлы-жақыбайлар» (1886), «Заң бойынша» (1889), «Саудагер Лопо» (1889) тағы да абсқа новеллаларында фин жұмысшылары суреттелді. Ал«Ханна» (1886), «Сюльви» (1893, орыс тілінде 1960) тағы да басқа. новелларында буржуазиялық мораль сыналды. Кант Миннаның «Пастордың отбасы» (1891), «Анна Лийса» (1895) атты соңғы шығармаларында ымырашылдық бағытқа ауытқыды.

== Басылымдары ==
Минны Канттың кейбір басылымдары
* ''Agnes'' ([[Otava]] [[1911]])
* ''Anna Liisa'' «Анна Лийса» ([[WSOY]] [[1895]])
* ''Hanna'' «Ханна» (Edlund 1886)
* ''Hän on Sysmästä'' (WSOY 1893)
* ''Kotoa pois'' (Otava 1895)
* ''Kovan onnen lapsia'' «Қатал тағдырдың перзенттері» (Edlund 1888)
* ''Köyhää kansaa'' («Жарлы-жақыбайлар») (Edlund 1886)
* ''Lain mukaan'';«Саудагер Лопо» (Weilin & Göös 1889)
* ''Murtovarkaus'' (WSOY 1883)
* ''Papin perhe'' «Пастордың отбасы» (Otava 1891)
* ''Roinilan talossa'' («Ройниланың үйінде») (WSOY 1883)
* ''Salakari'' (Edlund 1887)
* ''Spiritistinen istunto'' (Telén 1894)
* ''Sylvi'' «Сюльви» (Otava 1893)
* ''Työmiehen vaimo'' («Жұмысшының әйелі») (WSOY 1885)

<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том. 231 бет.</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Фин жазушысы]]
[[Санат:19 наурызда туғандар]]

Марсель Пруст

2016-11-21T10:12:26Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Марсель Пруст
|Шынайы есімі = Marcel Proust
|Суреті = Марсель.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 10.07.1871
|Туған жері = {{FRA}}, Париж
|Қайтыс болған күні = 18.11.1922
|Қайтыс болған жері ={{FRA}}, Париж
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Ұлты = француз
|Мансабы = [[Жазушы]], [[новелла]]шы, [[эссе]]ші.
|Шығармашылық жылдары = [[1912]]-[[1922]]
|Бағыты = [[модернизм]]
|Жанры = [[роман]], [[эссе]]
|Шығармалардың тілі = [[Француз тілі|французша]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
* Почетный Легион ордені
|Сыйлықтары =
* "Академия Гонкуров" сыйлығы
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Марсель Пруст''' ({{lang-fr|Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust}}; [[10 шілде]] [[1871]]-[[18 қараша]] [[1922]]) <ref>История французской литературы. Том IV. Издательство Академии наук КСРО. Москва - 1963.</ref>- француздық [[жазушы]], [[новелла]]шы, [[эссе]]ші. Оның шығармашылығы [[XX ғасыр]]дағы [[француз]] [[роман]]ының дамуы кезеңінде өзгерісті, дағдарысты оқиға болды. [[Шығармалар]]ы [[1912]]-[[1922]] жылдары, яғни [[1914]]-[[1918]] жылдарда болған [[соғыс]]та құты қашқан [[Франция]]ның [[идеология]]лық жағдайы және оның әлеуметтік зардабы тұсындағы он жылда пайда болған. "В поисках утраченного времени" ("A la Recherche du temps perdu") көп [[том]]дық романдар [[топтама]]сы қазіргі заманғы [[әдебиет]]тегі реалистік әлеуметтік романдардың [[дәстүр]]іне қарсы келетін [[модерн]]истік романның негізін қалады.

== Өмірбаяны ==
* Марсель Пруст [[1871]] жылы [[10 шілде]] айында [[Париж]] қаласында, денсаулық сақтау министрлігінде жоғары [[лауазым]]да болған, белгілі дәрігер [[отбасы]]нда дүниеге келеді. Марсель [[бала]] кезіне ауыршаң, әлжуаз болып, тоғыз жасынан бастап [[демікпе]] ауруына шалдығады.
* [[Лицей]]ді бітіргеннен кейін Сорбоннға [[заң]] факультетіне түседі. [[Анри Бергсон]]ның [[1889]] жылы шыққан "Непосредственные данные сознания" еңбегі Марсельдің болашақ жазушылығына ықпал етеді.

=== Шығармашылығының бастауы ===
* [[Университет]]ті бітіргеннен кейін Пруст бірнеше жылдар жайбарақат, [[ақсүйек]]тік өмір кешіп, [[өнер]]ге көңіл қояды, әдеби салондарды қатынайды. Сондай салондардың бірінде жастар тобы құрған "Банкет" атты [[журнал]]ға Пруст [[кітап]]тар туралы жазбаларын жариялайды. Бұл жазбаларынан оның бейнешілікке ([[символизм]]), әр түрлі декадентшілдік (''XX ғасырдың басында буржуазиялық көркем әдебиетте, көркемөнерде кейінде өте дарашылдықты ұстаған кертартпа реакцияшыл ағым)'' [[мектеп]]терге бейтарап екендігі білініп тұрды. Біраз жылдар кейінірек "Фигаро" журналына ұлы ақсүйектік париждік салондар туралы [[мақала]]лардың бірнешеуін жариялайды.
* [[1896]] жылы Пруст негізінен "Банкет" және "Ревю бланш" журналдарында жарияланған "суреттемелер", "нобайлар", "этюдтарынан" жинақталған "Утехи и дни" ("Les Plaisirs et les jours") атты кітабын шығарады.

=== "В поисках утраченного времени" романдар жинағының жазылуы ===
[[Сурет:Қолжазба.jpg|thumb|left|"Содом и Гоморра" романының қолжазбасы]]
* [[1906]] жылы кейіннен "В поисках утраченного времени" ("A la Recherche du temps perdu") жинағына енгізілген алғашқы романдар қатары құрылады. Табанды жұмыс істеп, [[1912]] жылдың басына қарай алғашқы үш томдық жинақтың нұсқасын жазып бітіреді. Алғашқы "В сторону Свана" ("Du Cote du chez Swann ") атты романын жариялау қиынға түседі. "Ақсүйектік дилетант" шығармасы деген желеумен басылымдар басудан бас тартқан соң, [[1913]] жылы Пруст өз қаржысына Грассада бастырады, бірақ кітап көпшілікке ұнамайды.
* [[1914]]-[[1918]] жылдардағы соғыс романның келесі жинақтарын жариялауды бес жылға тоқтатады. Соғыс біткеннен кейін "Нувель ревю франсез" Прустің екінші "Под сенью девушек в цвету" ("A l‘Ombre des jeunes filles en fleur") романынан үзінділер баса отырып журналдарының жаңа қатарларын шығарады, ал [[1919]] жылы "Нувель ревю франсез" тобымен байланысты Галлимар [[баспа]]сы романды толығымен шығарады. Осыдан кейін Пруст белгілі болып, роман "Академия Гонкуров" сыйлығын алады. Көп кешікпей Пруст Почетный Легион орденімен марапатталады.
* [[1920]] жылы романның "Стороны Германтов" ("Le Cote des Guermantes") жинағының бірінші бөлімі, [[1921]] жылы - екінші бөлімі шығады.
* [[1920]] жылы сонымен қатар "Содом и Гоморра" ("Sodome et Gommorrhe") жинағының бірінші томы жарық көреді.
* [[1922]] жылы "Пленница" ("La Prisonniere") және "Беглянка" ("La Fugitive") атты жаңа томдары қосылған "Содом и Гоморра"жинағының екінші томы шығады.
* [[1922]] жылы [[18 қараша]]да Пруст қайтыс болғаннан кейін төрт жылдан кейін, яғни, [[1926]] жылы "Обретенное время" ("Le Temps retrouve") шығармасы жарық көреді.
Кейін "В поисках утраченного времени" романдар жинағы Прустің жарыққа шықпаған үзінділерімен толықтырылады:
** [[1950]] жылы - "Против Сент-Бева" ("Contre Sainte-Beuve") мақаласының үзіндісі;
** [[1952]] жылы - "Жан Сантейль"("Jean Santeuil") аяқталмаған повесі;
** [[1953]] жылы - Прустің [[1887]]-[[1905]] жылдарда анасымен өзара жазысқан хаттары енгізіледі.

== Марапаттары ==
* "Академия Гонкуров" сыйлығы
* Почетный Легион ордені

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/PRUST/|title=Марсель Пруст}}
* [http://moshkow.perm.ru/win/INPROZ/PRUST/ Марсель Пруст на сайте moshkow.perm.ru]
* [http://jydupuis.apinc.org/Proust/index.htm Марсель Пруст] {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://jydupuis.apinc.org/Proust/index.htm}}
* ''Ощепков А. Р., Луков Вл. А.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Oshchepkov&Lukov/ Русская рецепция Марселя Пруста]
* ''Трыков В. П.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Trykov_Proust/ Марсель Пруст — журналист]
* ''Трыков В. П.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Trykov_Proust_Russia/ Марсель Пруст: отношение к Ресейдің]
* ''Фокин. С.'' [http://seance.ru/blog/marsel-prust/ Марсель Пруст и кинематографическая точка зрения], журнал [[Сеанс (журнал)|«Сеанс»]] № 49/50
* [http://lib.aldebaran.ru/series/v_poiskah_utrachennogo_vremeni/ '''В поисках утраченного времени''' на ''aldebaran.ru'']
* [http://www.proost.ru Сайт, посвящённый Марселю Прусту]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Франция жазушылары]]

Виктор Гюго

2016-11-21T10:12:12Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Виктор Мари Гюго
|Шынайы есімі = Victor Marie Hugo
|Суреті = Victor Hugo.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Виктор Мари Гюго
|Лақап аты =
|Туған күні = 26.2.1802
|Туған жері =
|Қайтыс болған күні = 22.5.1885
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Мансабы = [[Жазушы]] (ақын, прозаик және драматург)
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Victor Hugo Signature.svg
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Виктор Гюго''' ({{lang-fr|Victor Marie Hugo}}) (1802-1885) – дүние жүзіндегі ең көп оқылатын [[проза]]шылардың бірі. Ол отандастары үшін ең әуелі өз ұлтының ұлы ақыны, француз өлеңінің, драматургиясының реформаторы, сондай-ақ көсемсөз шебері, публицист-патриот, саясаткер-демократ.

== Өмір жолы ==
[[Сурет:Victor Hugo-Young.jpg|thumb|140пкс|left|Виктор Гюго жас кезінде]]
[[Сурет:Victor Hugo-Hunchback.jpg|thumb|Квазимодо. [[Мерсон, Люк-Оливье|Люк-Оливье Мерсон]]. Альфред Барбудың «Виктор Гюго және оның дәуірі» кітабынан гравюра. 1881]]
[[Сурет:Brussels Le Pigeon.jpeg|thumb|Брюсселдегі Гюго-эмигрант тұрған үй]]
[[Сурет:Victor Hugo-Brooding.jpg|thumb|Гюго Джерсиде. Фото [[1853]]]]
[[Сурет:Victor Hugo1300.JPG|thumb|Ғажайып пейзаж, [[Джерси]]дегі жартастар. Виктор Гюго суреті]]
[[Сурет:Victor Hugo et les enfants en 1882.JPG|thumb|Гюго өзі ұйымдастырған балалар мейрамында, [[1882]]]]
Виктор Гюго Безансондағы Наполеон армиясының полковнигі, кейіннен генерал болған әскери адамның отбасында 1802 жылы 26 ақпанда дүниеге келді. Әкесі Жозеф Леопольд Сижисбер Гюго әскери бригада командирі болып тағайындалған уақытта Виктор онымен бірге Наполеон әскерінің жорықтарына қатысып, Италия және Испания елдерінде болған.
Күйеуі генерал шенін алғанда мадам Гюго Испанияға келеді. Мектептің қатал тәртібін көрумен бірге Гюго осында испан тілін де үйренеді. Келешек «Эрнани» мен «Рюи Блаз» авторының қиялын қанаттандырған да кезінде Испаниядан алған әсерлері болды. Содан соң Парижге қайта оралып, алдымен пансионда, кейін колледжде білім алды.
Оның ақындық қабілеті ерте байқалып, 18 жасында «Поэзия магистрі» деген атақ алды. Реставрацияның алғашқы жылдарында реакциялық романтизм бағытын ұстанып, одан тек 20-шы жылдары ғана арылады.

Колледж бітірген соң Гюго ағаларымен бірге анасының қолында тұрады. Анасы баласының жазуға деген бейімділігін байқап, әдебиетке жасаған алғашқы қадамдарында түрлі ақыл-кеңестер беріп, жақсы көмегін тигізеді.

1819 жылдың желтоқсанынан бастап В.Гюго «Әдеби консерватор» журналын шығара бастайды. Журналдың атынан-ақ оның Шатобрианның «Консерватор» журналына еліктейтінін және басылымның саяси ғана емес, әдеби бағытта болғаны байқалады. Мұнда жарияланған шығармаларынан Гюгоның монархистік, реалистік көзқарастарын аңғаруға болады. Оның «Герцог Беррийскийдің қазасына» деген одасы сарайдағылардың көңілінен шығады. Сонымен бірге, В.Гюго «Әдеби консерватор» журналының беттерінде тек ақын ғана емес, әдебиет және театр сыншысы және жазушысы ретінде де танылады.

Жас ақынның әдебиетшілер арасында достары, таныстары көбейе бастайды. Жастар жиналған Эмиль Дешан салонында әдебиетте енді пайда болған жаңа ағым – романтизм туралы көп айтылатын еді.

1851 жылдың 2 желтоқсанындағы саяси төңкеріс кезінде Франциядағы үкімет билігін екінші республиканың президенті Луи Бонопарт өз қолына алады. Демократ әрі республикашыл Гюго бүкіл жан-тәнімен Луи Бонопарт секілді узурпаторға қарсы шығады.
1852 жылы жаңа билеуші өзін император Наполеон ІІІ-мін деп жариялағанда, императормен ешқандай келісімге келе алмаған азғантай топтың ішінде Гюго да болады. Сөйтіп, ол Франциядан кетіп қалады. Гюгоның узурпаторға деген бұл қарсылығы Наполеон тақтан түскенше, яғни 1870 жылға дейін жалғаса береді.

Император Гюгоға «Мен сені кешіремін, Францияға қайта орал» деп ұсыныс жасағанда, Гюго: «Мен Францияға азаттық орнағанда ғана қайта ораламын» деп жауап берген екен.
Гюго Францияға француз-прусс соғысы кезінде қайта оралды. Францияның күйреуі, тапталуы жазушының жанын ауыртады. Өзінің беделіне, атағына сенген Гюго пруссактарға соғысты тоқтату жөнінде ұсыныс жасайды. Бірақ бұдан еш нәтиже шықпайды, пруссактар жазушының бұл үндеуіне құлақ аспай, француз халқын әбден езген, азапқа, жоқшылыққа салған соғыс жалғаса береді.

Гюгоның Париж коммунасына деген көзқарасы да қарама-қайшылыққа толы болды. Деспотизмді жек көрген жазушы коммунарлардың бостандық үшін жан аямай соғысып жатқан ерлігіне тәнті болып, бас игенімен, олардың революциялық террорлық тәсілін құптамады. Бірақ Коммуна жеңілгеннен кейін оған қатысушыларды азаптап жатқанда, жазушы батылдықпен коммунарларды жақтап шығады.

1881 жылы 27 ақпанда Гюго 80 жасқа толғанда оның мерейтойы тойланады. Бұл Франциядағы нағыз ұлттық мереке болады. 500 мыңдай адам Гюгоның үйінің жанынан жазушыны «ұлттың ұлы ақыны» ретінде жаяу құттықтап өтеді. Бүкіл халық болып ақынға үлкен қошемет көрсетіп, оның үйін гүлге толтырып тастайды. Париж театрының сахнасында атақты француз актрисасы Сара Бернардың қатысуымен драматургтың «Эрнани» спектаклінің жүзінші қойылымы көрсетіледі. Бірнеше күннен соң Сенат орнынан тұрып үш қайтара қол соғумен Виктор Гюгоға ұлттың ең жоғарғы құрметі көрсетілгенін хабарлайды. Осы триумфтық жетістіктердің бәрін ақынның сенімді серігі болған Жюльетта Друэ бөлісіп, жанында болады.
Гюго 83 жасқа толғанда дүниеден өтеді.
==Гюго шығармашылығы==
Гюго 60 жылдан аса уақыт жазды. Оның әдеби мұрасы өте бай. Жазушының артында: 26 том өлеңдер жинағы, 20 том романы, 12 том драмалары мен 21 том философиялық және теориялық еңбектері қалды. Сонда барлығы 79 том әдеби мұрасы қалды.
Гюго 20 жасқа келген кезінде «Одалар» жинағын шығарады. Шығармашылығының алғашқы қадамын римдік ақындар Гораций, Лукиан, Вергилийді аударумен, француз классигі Делильдің мәнерінде элегиялар және ХУІІ-ХУІІІғғ. үлгісінде трагедиялар, комедиялар жазумен бастады. Өлең жазуды он төрт жасында жақсы меңгерген Гюго 16 жасында әдебиеттегі өз орнын алуға ұмтылыс жасайды. Француз жазушысы Шатобрианның даңқына жетуді армандаған ол: «Мен басқа ешкім емес, тек Шатобриан болғым келеді» деген.
Әдебиетке осындай қадам жасаған Гюго 1819 жылы Тулуздағы гүлдер ойыны академиясының сыйлығын жеңіп алады. Мұны көрген әкесі Викторды политехникалық мектеп студенті болса деген тілегінен бас тартады және 1818 жылы түскен құқық қорғау сабақтарын 1821 жылы тастап кеткенде де қарсы болмайды.
Жазушының алғашқы кезеңдегі шығармалары реакциялық романтизммен байланысты болды. «Одалар мен балладалардың» (1822) бірінші томында ақын революцияны қатты сынға алады. Тиранияны жек көруі және азап шеккендерді қорғау («Ган Исландиялық» 1821; «Бюг Жаргаль» 1823) секілді мәселелер Гюгоның монархиялық және аристократиялық ұстанымдарымен қарама-қайшы келіп отырады.
«Одалар» кітабы үшін оған айына 1200 франк төлем тағайындалды. Өлеңдер жинағы Гюгоға сарайдан корольдік төлем әпергенімен қоғамда ақын ретінде танытқан жоқ.
Гюгоның әдеби тырнақалды туындысына «Бюг Жаргаль» (1820) және готикалық стильде жазылған «Ган Исландық» (1823) атты екі романын жатқызуға болады. Олар алғаш «Әдеби консерватор» журналында 1826 жылы өңделіп, жеке кітап болып басылып шықты. Мұнда жас жазушының реалистік, гуманистік көзқарастары байқалады. «Бюг Жаргаль» романындағы оқиға 1791 жылы сол кезде Франция колониясы болған Сан-Доминго аралында өтеді.
1826 жылы Гюго алдыңғы қатарлы романтик жазушылардың басын біріктірген, «Француз музасы» журналы жанынан «Сенакль» үйірмесін құрды. Осы кезден бастап оның шығармашылық жолы жан-жақты дами бастайды. Гюгоның жанында А. де Виньи, А де Сен-Вальри, Ш.Нодье, Э.Дешан, А де Ламартин секілді әдебиетшілер болды. Аталған қоғам мүшелері Арсенал кітапханасының сақтаушысы Нодье салонында жиі кездесіп отырды. Соның ішінде Гюго өзінің «Одалар мен балладалар» еңбегін мақтап, рецензия жазған Ш.Сент-Бевпен тығыз қарым-қатынаста болды.<ref name="ReferenceA">История зарубежной литературы ХІХ века. Елизарова М.Е., Гиждеу С.П., Колесников Б.И., Михальская Н.П. Москва, Просвещение, 1972</ref>
1827 жылы Гюго өзінің ағылшын буржуазиялық революциясына қатысты алғашқы тарихи драмасын жазады. «Кромвель» атты бұл романын жазу жазушының жаңа позиция – прогрессивті романтизмге өтуіне себеп болды.
Өзінің бұрынғы саяси және әдеби көзқарасына сын көзімен қайта қараған Гюго ұстанған бағытының қате екендігіне көз жеткізді. Сөйтіп 1830 жылғы шілде революциясын қуана қарсы алды. Осыған дәлел ретінде «Париждік әулиеананың соборы» атты тарихи романын жазды. Жалпы Гюгоның саяси көзқарасы бүкіл шығармашылық жолында тұрақсыз әрі қарама-қайшылыққа толы болған.
Ақын шығармашылығы жемісті және жан-жақты дами бастады.<ref name="ReferenceB">История зарубежной литературы ХІХ века. Под ред. Н.А.Соловьевой. Москва, Высшая школа, 2000</ref>
1829 жылы формасы да, мазмұны да жаңаша түрдегі «Шығыс әуендері» атты жинақ, сол жылы «Өлім жазасына кесілген жанның соңғы күні» повесі, драмалық «Кромвель» (1827), «Марион де Лорм» (1829), «Эрнани» (1830) шығармаларын бастырып шығарды. Әсіресе, 1825-1828 жылдары жазған өлеңдерінен құралған «Шығыс әуендері» атты жинағы оқырмандарды өзінің жаңашылдығымен таң-тамаша етті.
Ақын грек патриоттарының ерлігін дәріптеп, грек халқының азаттық күресіне көмектесуге шақырады. Бұл ойлары оның «Серальдегі бастар», «Канари», «Қаланы алу», «Нәресте» шығармаларында анық көрінеді. Бұл шығармаларынан Гюго шығармашылығының азаматтыққа, демократияға бет бұрғанын көреміз.
Гюго драма жанрында өнімді еңбек етті. Атап айтқанда, 1829-1843 жылдар аралығында «Корольдің көңіл көтеруі» (1832), «Мария Тюдор», «Лукреция Борджиа» (1833), «Анджело» (1835), «Рюи Блаз» (1838) және «Бургграф» (1843) драмалары жатады.<ref name="ReferenceC">Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975</ref>
Гюго суретті де жақсы салатын еді. Өзінің 70 жылдық шығармашылық жолында Гюго драматург, романист қана болған жоқ, сонымен бірге ірі лирик ақын да болды. Оның лирикасының мотивтері әралуан болып келеді. Алғашқы жинақтарының бірі «Шығыс әуендері» – классицизм өнерімен күрес кезінде жазылған.

Жазушы 1834-1843 жылдар аралығында көптеген елдерге саяхат жасады. Бұл саяхаттар оның дүниеге көзқарасын кеңейтіп, жетіле түсуіне көмектесті. Шығармашылық табыстарға қол жеткізген кезеңінде Гюго төрт өлеңдер жинағын шығарды:
1831 жылы – «Күзгі жапырақтар»;
1835 жылы – «Ымырт жырлары»;
1837 жылы – «Ішкі дауыстар»;
1840 жылы – «Сәулелер мен көлеңкелер».
Бұл шығармалардың бәрі де Гюгоның шығармашылық тұрғыдан толысқанын көрсетеді. «Күзгі жапырақтар» атты өлеңдер жинағына ақын бейбіт, мамыражай, отбасылық өмірді, өзін-өзі тану жырларын енгізсе; «Ымырт жырларына» мазасыздық, қауіпті күту секілді саяси жырларын енгізген. «Сәулелер мен көлеңкелерде» мәңгі ескірмейтін тақырыптар: махаббат, балалық шақ, табиғат тақырыбына қатысты лирикаларын топтастырған. «Ішкі дауыстарындағы» ақынның оқыған адамның жүрегін дір еткізер өлеңдері есі ауысқан жандарға арналған ауруханада жатып қайтыс болған ағасы Эженге арналған еді.<ref name="ReferenceC"/>

Қоғамдағы теңсіздік, әділетсіздік мәселесі Гюгоны шығармашылығының ерте кезеңінде-ақ толғандырған болатын. 1827 жылы Париждегі Бисетр түрмесін, 1834 жылы Брестегі; 1839 жылы Тулондағы каторгаларды барып көруі оның жан-дүниесін астаң-кестең етті. Түрмедегілерге деген аянышты сезімі көтеріліске қатысқаны үшін өлім жазасына кесілген жұмысшы туралы жазылған «Клод Ге», «Өлім жазасына кесілген жанның соңғы күні» (1834) повестерінің тууына себеп болды.
Ақынның «Зауалы» (сатиралық өлеңдер жинағы) француз поэзиясындағы ең ызалы, ашуға, кекке толы кітап болып есептеледі. Бұл кітаптағы өлең жолдары ызалы сөздерден тұрады, кей жерлерінде тіпті кәдімгі ұрыс-керіс сөздері де кездеседі. Шығармашылығындағы он үш жылғы үнсіздіктен кейінгі ақынның бұл еңбегі өте табысты болып, халық ерекше ықыласпен қабылдаған.
Гюго әдеби шығармашылығымен қатар саясаттан да қол үзбеді. 1867 жылы өзі шығаратын «Гернисей үні» газетінің беттерінде Наполеон ІІІ-нің іс-әрекетін әшкерелеп отырды. Бұған ерегіскен император үкіметі Гюго шығармаларын театрда қоюға тыйым салды.
1851 жылдың 2 желтоқсанында мемлекеттік төңкеріске қарсы болғаны үшін Гюго Франциядан қуылып, 19 жыл шетелде жүрді. 1852 жылы Наполеон ІІІ-нің авантюрасын әшкерелейтін «Бір қылмыстың тарихы» (1-2 том), «Кіші Наполеон» атты саяси памфлетін жазды.

Париж қоршауда болған күндерде ол қиыншылыққа шыдап, «Зауал» кітабының қаламақысын түгелімен жаңадан қару жасауға аударады.
1872 жылы қаңтарда болған сайлауда өз кандидатурасын ұсынған Гюгоны ұсақ буржуазия өткізбей қояды. Сол жылы ол пруссактардан отанын қорғауға белсене қатысады. Сонымен бірге, Мишель баспасынан «Қаһарлы жыл» атты өлеңдер жинағын шығарады.
«Қаһарлы жыл» жинағы шыққаннан кейін көп ұзамай Париждің қарбалас өмірінен және өз үйіне маза бермеген саясаткерсымақтардан қажыған ол Парижге оралады. Осында ол бар шығармашылығының ақтық өсиеті іспетті болған «Тоқсан үшінші жыл» романын жазуды бастайды. 1873 жылы романды жазып бітіреді.

Гюго өмірінің соңғы жылдарында ақын ретінде Францияның ұлттық мақтанышына айналады. Кітаптарының қайта басылымдары оны өте бай адамдар санатына қосады. 1876 жылы қаңтарда оны Сенатқа сайлайды. Алайда өмірінің ақтық күні жақындап қалған еді.<ref name="ReferenceB"/>
1878 жылы 27 маусым күні түнде оның миына қан құйылады. Одан оңалып, сауыққандай болғанымен, жазуды тоқтатады. Ол үндемейтін, тұнжыраған күйге түседі, ешкімді қабылдамайды.
Ол өсиеттер жазды. Оның ішінде мынадай сөздер бар еді: «Мен барлық шіркеудің уағыздарынан бас тартамын; Мен барлық жандарға дұға бағыштауды талап етемін; Мен құдайға сенемін».
1885 жылы 15 мамырда жүрек инфарктын алған Гюго өкпесі қабынып ауырады. Содан оңала алмаған күйінде сүйгені Жюльетта Друэнің туған күнінде: «мен қараңғы жарықты көріп тұрмын» деген сөздерді айтып жатып қайтыс болады.<ref name="ReferenceA"/>

== Шығармалары ==

=== Поэзия ===
* Одалар және поэзиялық тәжірибелер (Odes et poésies diverses, 1822).
* Одалар (Odes, 1823).
* Жаңа одалар (Nouvelles Odes, 1824).
* Одалар және балладалар (Odes et Ballades, 1826).
* Шығыс мақамдары (Les Orientales, 1829).
* Күзгі жапырақтар (Les Feuilles d’automne, 1831).
* Les Chants du crépuscule, 1835.
* Les Voix intérieures, 1837.
* Les Rayons et les ombres, 1840.
* Les Châtiments, 1853.
* Les Contemplations, 1856.
* Les Chansons des rues et des bois, 1865.
* L’Année terrible, 1872.
* L’Art d'être grand-père, 1877.
* Le Pape, 1878.
* L'Âne, 1880.
* Les Quatres vents de l’esprit, 1881.
* La Légende des siècles, 1859, 1877, 1883.
* La fin de Satan, 1886.
* Dieu, 1891.
* Toute la lyre, 1888, 1893.
* Les années funestes, 1898.
* Dernière Gerbe, 1902, 1941.
* Océan. Tas de pierres, 1942.

=== Драматургиясы ===
* Инес де Кастро (Inez de Castro, 1819/1820)
* Кромвель (Cromwell, 1827).
* Эми Робсарт (Amy Robsart, 1828, опубликована 1889).
* Марион Делорм (Marion de Lorme, 1829).
* Эрнани (Hernani, 1829).
* Le roi s’amuse, 1832.
* Лукреция Борджиа (Lucrèce Borgia, 1833).
* Мария Тюдор (Marie Tudor, 1833).
* Анджело, Падуан тираны (Angelo, tyran de Padoue, 1835).
* Рюи Блаз (Ruy Blas, 1838).
* Бургграфтар (Les Burgraves, 1843).
* Торквемада (Torquemada, 1882).
* Еркін театр. (Théâtre en liberté, 1886).

=== Романдар ===
* Исландиялық Ган (Han d’Islande, 1823).
* Бюг-Жаргаль (Bug-Jargal, 1826)
* Өлім жазасына тағайындалғанның соңғы күні (Le Dernier jour d’un condamné, 1829).
* (Notre-Dame de Paris, 1831).
* Клод Гё (Claude Gueux, 1834).
* Les Misérables, 1862.
* Les Travailleurs de la Mer, 1866.
* L’Homme qui rit, 1869.
* Quatrevingt-treize, 1874.

=== Публицистика және эссе ===
[[Сурет:Hugo rodin moscow.jpg|thumb|right|200px|Роден жасаған кеуіт]]
[[Сурет:Hugo-Europe.jpg|thumb|right|200px|Париж]]
* Мирабо жайлы этюд (Étude sur Mirabeau, 1834).
* Әдеби және философиялық тәжірибелер (Littérature et philosophie mêlées, 1834)
* Рейн. Досыма хаттар (Le Rhin, 1842).
* Кіші Наполеон (Napoléon le Petit, 1852).
* Луи Бонапартқа жолдаған хаттар (Lettres à Louis Bonaparte, 1855).
* Вильям Шекспир (William Shakespeare, 1864).
* Париж (Paris-Guide, 1867).
* La voix de Guernsey, 1867.
* Avant l’exil, 1875.
* Pendant l’exil, 1875.
* Depuis l’exil, 1876, 1889.
* Бір қылмыстың хикаясы (Histoire d’un crime, 1877—1878).
* Religions et religion, 1880.
* Ұлым (Mes Fils, 1874).
* Архипелаг Ла Манш (L’Archipel de la Manche, 1883).
* Choses vues, 1887, 1900.
* Альпы және Пиреней (Alpes et Pyrénées, 1890).
* Франция және Бельгия (France et Belgique, 1892).
* Post-scriptum de ma vie, 1901.

== Тарихи зерде ==

* [[Париж]]дағы Виктор Гюго мұражайы.
* Сорбоннадағы Виктор Гюго ескерткіші, мүсінші [[Лоран Оноре Маркест]].
*[[Люксембург]]тағы Виктор Гюго мұражайы. Годен жасаған кеуіт.
* Санкт-Петербургтегі [[Эрмитаж]]дағы ескерткіш (Автор — [[Лоран Оноре Маркест]])
* [[Меркурий (ғаламшар)|Меркуриида]] Виктор Гюгоның құрметіне кратер аталған.
* Вьетнамдық [[Каодай]] дінінде Виктор Гюгонц киелі деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/caodaism.htm|title=Caodaism : A Vietnamese-centred religion|accessdate=8 May 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/68cxB3kTt|archivedate=2012-06-23}}</ref>.

== Музыкалық театрда қойылымдары ==
* [[1830]] — «Эрнани» (опера), композитор [[Винченцо Беллини]]
* [[1836]] — «[[Эсмеральда (опера Бертен)|Эсмеральда]]» (опера), композитор [[Луиза Бертен]]
* [[1839]] — «[[Эсмеральда (балет Пуни)|Эсмеральда]]» (балет), композитор [[Цезарь Пуни]]
* [[1839]] — «[[Эсмеральда (опера)|Эсмеральда]]» (опера), композитор [[Александр Сергеевич Даргомыжский]]
* [[1844]] — «[[Эрнани (опера)|Эрнани]]» (опера), композитор [[Джузеппе Верди]]
* [[1851]] — «[[Риголетто]]» (опера), композитор [[Джузеппе Верди]]
* [[1862]] — «Марион Делорм» (опера), композитор [[Джованни Боттезини]]
* [[1869]] — «Рюи Блаз» (опера), композитор [[Филиппо Маркетти]]
* [[1876]] — «[[Анджело (опера)|Анджело]]» (опера), композитор [[Цезарь Кюи]]
* [[1885]] — «Марион Делорм» (опера), композитор [[Амилькаре Понкьелли]]
* [[1880]] — «Марион Делорм» (опера), композитор [[Павел Семёнович Макаров]]
* [[1880]] — «[[Джоконда (опера)|Джоконда]]» (опера), композитор [[Амилькаре Понкьелли]]
* [[1914]] — «[[Нотр-Дам (балет)|Нотр-Дам]]» (балет), композитор [[Франц Шмидт]]
* [[1980]] — «[[Қуылғандар (мюзикл)|Қуылғандар]]» (мюзикл), композитор К.-М. Шёнберг
* [[1998]] — «[[Нотр-Дам де Пари (мюзикл)|Нотр-Дам де Пари]]» (мюзикл), композитор [[Риккардо Коччанте]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Виктор Гюго| ]]
[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат:Француз тілді жазушылар]]
[[Санат:Франция ақындары]]
[[Санат:Франция драматургтары]]
[[Санат:Романтизм жазушылары]]
[[Санат:Пацифистер]]

Джон Рональд Руэл Толкиен

2016-11-21T10:11:59Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Джон Рональд Руэл Толкин
|Шынайы есімі = J. R. R. Tolkien
|Суреті = Tolkien 1916.jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Толкин 1916 жылы
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 3.01.1892
|Туған жері = [[Блумфонтейн]]
|Қайтыс болған күні = 2.09.1973
|Қайтыс болған жері = [[Борнмут]]
|Азаматтығы = {{UK}}
|Ұлты = [[ағылшын]]
|Мансабы = [[жазушы]] , [[проза]]ик, [[филология|филолог]], [[аударма]]шы, [[лингвистика|лингвист]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = [[Фэнтези]]
|Жанры = [[Балалар әдебиеті]], [[аударма]], [[фэнтези]], [[әдебиеттану]], [[проза]].
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті = «[[Хоббит немесе барып, кері қайту]]»
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Джон Рональд Руэл Толкин<ref>Сонымен қатар, [[Транслитерация|транслитерациондық]] (оқылуы емес, жазылуы) нұсқасы [http://www.google.ru/search?q=%22Толкиен%22&num=100&hl=ru&lr=lang_ru&tbs=bkt:b,lr:lang_1ru,bkv:p,sbd:1&tbm=bks&prmd=ivnsb&source=lnt&sa=X&ei=cQ6zTdC3JISCOseizJsJ&ved=0CCYQpwUoAQ кездеседі] - ''То́лкиен''. Ричард Джеффериге 1972 жылдың 17 желтоқсан күні жазған хатында былй деген: «Менің тегімді әрқашанда Tolkein деп жазады (сеннен басқалары). Неге екені белгісіз, бірақ та мен әрдайым соңын -кин деп айтатын едім» («I am nearly always written to as Tolkein (not by you): I do not know why, since it is pronounced by me always -keen». «[[The Letters of J. R. R. Tolkien|The Letters of J.R.R. Tolkien]]», № 347).</ref>'''({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; [[3 қаңтар]] [[1892 жыл]], [[Блумфонтейн]], Қызғылт сары Республика — [[2 қыркүйек]] [[1973|1973 ж.]] [[Борнмут]], [[Англия]]) {{IPA|[dʒɒn ˈrɒnld ˈruːəl ˈtɒlkiːn]}}; — ағылшын жазушы, [[лингвист]], филолог, [[Оксфорд университеті]]нің профессоры. «[[Сақиналар әміршісі (роман)|Сақиналар әміршісі]]», «[[Хоббит, немесе Барып, қайту|Хоббит немесе барып, қайту»]], «[[Сильмариллион|Сильмариллион»]] секілді туындылардың атворы.

Толкин [[Оксфорд университеті]]нің Пемброк-колледжінде англосаксон тілінің ([[1925 жыл|1925]]—[[1945 жыл|1945]]), [[Оксфорд университеті]]нің Мертон-колледжінде ағылшын және ағылшын әдебиетінің профессорі қызметінде жұмыс атқарды ([[1945 жыл|1945]]—[[1959 жыл|1959]]). Жақын досы К. С. Льюиспен бірге «[[Инклинги]]» бейресми [[әдебиеттану]]шылар қоғамының мүшесі болды. [[1972 жыл]]дың [[28 наурыз|28-ші наурызында]]  [[II Елизавета]] патшайым [[Британ империясының Ордені]]нің (СВЕ) комондоры атағын берді.

Толкинің өлімінен кейін, баласы Кристофер, әкесінің артынан қалған естелік, жзбаларына негізделе отырып, бірнеше туындыларды жарыққа шығарды, соның ішінде «[[Сильмариллион]]» да бар. Бұл кітап, «[[Хоббит]]» және «[[Сақиналар әміршісі (роман)|Сақиналар Әміршісі]]» -үшеуі бірігіп, ойдан шығарылған [[Арда]] және оның бөлігі [[Жерорта]] жайлы ертегілердің, өлеңдердің, оқиғалардың, жасанды, ойлап табылған тілдердің және де әдеби эсселердің жиынтығы болып табылады. 1951—1955 жылдары, Толкин бұл жиынтықтың көп бөлігін белгілеу үшін «[[легендариум]]» ([[Ағылшын тілі|ағл]]. ''Legendarium'') сөзін қолданды. Көптеген авторлар Толкинге дейін фэнтези жанрында шығармалар жазған, бірақ та өте үлкен танымалдылығының, жанрға тигізген ықпалының арқасында көпшілігі Толкинді заманауи фэнтези атасы деп санайды<ref>Митчелл, Кристофер. [http://video.google.com/videoplay?docid=8119893978710705002 Дж. Р. Р. Толкин: Отец современного фэнтези.]</ref>.

2008 жылы британдық "[[The Times]]" газеті  Толкинді «1945 жылдан бергі 50 маңызды британ жазушылары» тізімінде алтыншы орынға қойды<ref>[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece «The 50 greatest British writers since 1945»]. The Times (London). 5 қаңтар 2008.</ref>. 2009 жылы американдық "[[Forbes]]" журналы оны өте үлкен табысы бар қайтыс болған атақты адамдар тізімінің бесінші орынына қойған<ref>Miller, Matthew (27 қазан 2009). [http://archive.is/20121205021043/http://www.forbes.com/2009/10/27/top-earning-dead-celebrities-list-dead-celebs-09-entertainment_land.html?boxes=listschannelinsidelists «Top-Earning Dead Celebrities»]. Forbes.com.</ref>.

== Биографиясы ==
=== Толкиндер тегі===
[[Сурет:Mabel Suffield Christmas Card.jpg|нобай|Мейбл Толкиннің рождестволық ашық хаты 15 қараша 1892 ж. Отбасылық сурет; Оң жағындағы Дж. Р. Р. Толкин]]
Толкиннің ата-бабаларының көпшілігі қолөнершілер болды. Толкиндер тұқымы [[Төменгі Саксония]]дан шығады, бірақ [[XVIII ғасыр]]да жазушының арғы аталары [[Англия]]ға көшіп келіп, Толкинің айтуы бойынша, «тездетіп түпкі ағылшындарға айналдық»<ref name="letters">{{cite book|author=[[Humphrey Carpenter|Carpenter, Humphrey]] and [[Christopher Tolkien|Tolkien, Christopher]] (eds.)|year=1981|title=The Letters of J. R. R. Tolkien|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|id=0-395-31555-7|pages={{{стр. 165|}}}}}</ref>. Толкин өзінің фамилиясын неміс тіліндегі ''tollkühn'' сөзінен шығарады, қазақ тіліне аударғанда «абайламайтын батыл» деген мағынаны береді<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45548112.html «Ash nazg gimbatul»]. Der Spiegel (35/1969). 25 тамыз 1969. «Professor Tolkien, der seinen Namen vom deutschen Wort 'tollkühn' ableitet,… .»</ref>. Қазіргі таңда да Tolkien фамилиясымен Германияның солтүстік-батысында өмір сүретін адамдар бар, дәлірек айтсақ, [[Төменгі Саксония]] мен [[Гамбург]]та<ref>[http://www.verwandt.de/karten/absolut/tolkien.html «Absolute Verteilung des Namens 'Tolkien'»]. Verwandt.de. MyHeritage UK Ltd.</ref><ref>[http://www.verwandt.de/karten/absolut/tolkiehn.html «Absolute Verteilung des Namens 'Tolkiehn'»]. Verwandt.de. My Heritage UK Ltd.</ref>. Неміс жазушысы Толкиннің фамилиясы Шығыс Пруссиядағы(солтүстік-шығыс [[Польша]]) [[Растенбург]]ке жақын орналасқан ''Tolkynen'' ауылынан шықты деп болжаған еді. Бірақ, бұл ауыл [[Төменгі Саксония]]дан алыс орналасқан, ал ауылдың аты қолданыстан кеткен пруссия тілінен шыққан<ref>Georg Gerullis: Die altpreußischen Ortsnamen, o.v., Berlin/Leipzig 1922, p. 184.</ref><ref>Max Mechow: Deutsche Familiennamen prussischer Herkunft, Tolkemita, Dieburg 1994, S. 99.</ref>.

Толкинің анасының ата-анасы, Джон и Эмили Джейн Саффилд ([[Ағылшын тілі|ағл]]. Suffield), Бирмингемде өмір сүрді. Бұл жерде олар [[XIX ғасыр]]дың басынан бастап қаланың орталығында орналасқан «Қой үйі» ([[Ағылшын тілі|ағл]]. Lamb House) атты ғимаратты иелеген. [[1812 жыл|1812]] жылы Толкиннің арғы атасы, Уильям Саффилд, сонда кітап және кеңсе тауарлары дүкенін ашты, ал [[1826 жыл|1826]] жылдан Толкиннің атасы, Джон Саффилд, безендіргіш маталар мен шұлықтар сатты<ref>[http://web.archive.org/web/20110427052354/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=46417&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=13150 Old Lamb House, Bull Street], Archives and Heritage Service, Birmingham City Council. Archived at [http://web.archive.org/web/20080511223653/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=46417&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=13150 Wayback Machine]</ref>..

=== Балалық шағы===
Джон Рональд Руэл Толкин [[3 қаңтар]] [[1892 жыл]]ы [[Блумфонтейн]]де, Қызғылт сары Еркін мемлекетінде (Еркін мемлекет, [[ОАР]]) дүниеге келді. Оның ата-анасы, [[Артур Руэл Толкин]] ([[1857 жыл|1857]]—[[1895 жыл|1895]]), ағылшын банкінің басқарушысы, және [[Мейбл Толкин]] (Саффилд) ([[1870 жыл|1870]]—[[1904 жыл|1904]]), тұңғыш ұлдары туылмастан бұрын Оңтүстік Африкага Артурдың карьерасына байланысты келеді. [[17 ақпан]] [[1894 жыл]]ы Артура мен Мейблдің екінші ұлдары дүниеге келеді, Хилари Артур Руэл.

Бала кезінде Толкинді [[бүйі]] шағып алады, оны емдеуге Торнтон Куимби есімді дәрігер келеді. Болжаулар бойынша, осы адам Гэндальф Сұрдың образын жасауда басты рөл атқарды<ref name="bio">[[#Карпентер|''Карпентер''. Толкин.]]</ref>.

[[File:Tolkien's Sarehole Mill blue plaque.jpg|thumb|220px|[[Сэйрхоул]]дегі мемориалды тақтайшада былай жазылған: «Сэйрхоул. [[1542 жыл]]ғы [[су диірмені]] . [[XVIII ғасыр]] ортасында Мэттью Болтон қолданған. 1768 жылы кайта оңдалған. Дж. Р. Р. Толкинді 1896—1900 жылдары шабыттандырған.»]]

[[1896 жыл]]дың ақпан айында, отбасының аcыраушысы [[ревматизм]] ауруынан қайтыс болғаннан кейін, Толкин жанұясы [[Англия]]ға кері көшеді. Екі баламен жалғыз қалған Мейбл, туысқандарынан көмек сұрайды, бірақ та Артур мен Мейблдің некелеріне қарсы болған туысқандары көп көмек көрсете қоймайды. Сол себепті ол балаларын алып [[Бирмингем]]ге жақын орналасқан Сэйрхоулге көшіп кетеді. Өмір сүруге әзер жететін, азғантай ғана қаражатпен оған қоса екі баласымен ана жалғыз қалады. Өмірден қандай да бір сүйеніш табу үшін Мейбл дін жолына түсіп, [[католицизм|католик]] дінін қабылдайды (осыдан кейін ағылшын туысқандарымен қарым-қатынасы үзіледі) және балаларына тиісті білім берді, нәтижесінде Толкин өмірі бойы дінге деген көз-қарасы дұрыс, діни адам болды<ref name="bio"/>. Толкиннің қатты діни нанымдары [[Клайв Стэйплз Льюис|К. С. Льюистің]] [[христиан]] дінін қабылдауда үлкен рөл атқарды, бірақ та Льюис католиктің англикандық түрін таңдады.

Кішкентай кезінде Толкинге анасы [[латын тілі]]н үйреткен<ref name="dougan">{{cite web|last=Дуган|first=Дэвид|datepublished=2002|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|title=JRR Tolkien Biography|work=Толкиннің өмірі|accessdate=2008-04-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/617rRYmqv|archivedate=2011-08-22}}</ref>, сонымен қатар, [[ботаника]]ға деген сүйіспеншілігін оятты. Ерте кезден Толкин пейзаждар мен ағаштардың суретін салғанды ұнатты. Анасының зор еңбегінің арқасында, төрт жасқа келгенде, бала Джон кітап оқи алатын болды, тіпті алғашқы әріптерін де жаза бастады. Ол көп оқыған, басынан оған Стивенсонның «[[Қазына аралы]]» мен ағалы-інілі Гриммдердің «[[Гамелендік егеуқұйрық аулағыш]]ы» ұнай қойған жоқ, алайда оған [[Льюис Кэролл]]дың «[[Алиса ғажайыптар елдінде]]», үнділер жайлы оқиғалар, [[Джордж Макдональд]]тың [[фэнтези]]<ref name="bio"/> стильнде жазылған туындылары және [[Эндрю Лэнгт]]ің «Перизаттар кітабы» ұнады. Толкиннің анасы [[1904 жыл]]ы, 34 жасында [[диабет]] ауруымен ауырып, қайтыс болады<ref>[[Инсулин]] ол кезде әлі ашылмаған еді.</ref>. Өлер алдында ол балаларын бағуды Бирменгем шіркеуінің дің қызметшісі Френсис Морганға тапсырып кетеді. Осы адам Толкиннің филологияға қызығушылығын арттырды.

Мектепке дейінгі жастарын балалар табиғат аясында өткізеді. Осы екі жыл Толкинге туындыларындағы барлық ормандар мен өрістерді сипаттауға жеткілікті болды. [[1900 жыл]]ы Джон Эдвард патшаның мектебіне оқуға түседі. Бұл жерде ол [[көне ағылшын тілі]]н үйренді, сонымен қатар [[валлий тілі]]н, [[көне скандинавия тілі]]н, [[готт тілі|готт]] және [[финн тілі|финн]] тілдерін үйренуді бастайды. Оның лингвистикалық таланты ерте жасынан білінді. Ескі валлий тілі мен финн тілін оқығаннан кейін эльфтер тілін ойлап шығара бастады. Кейінірек ол әулие Филипп мектебінде және [[оксфорд]]тың Эксетер колледжінде оқыды.

=== Жастық шағы ===
[[1911 жыл]]ы Бирменгемдегі Эдвард патшаның мектебінде оқып жүріп, Толкин достары — Роб Джилсон ({{lang-en|Rob Gilson}}), Джеффри Смит ({{lang-en|Geoffrey Smith}}) және Кристофер Уайзменмен бірігіп ({{lang-en|Christopher Wiseman}})<ref>Қаумдастықтың құрамы бірнеше рет өзгеріп отырып, соңында үш адамнан тұратын тұрақты ядросы қалыптасты. Оның құрамында: Толкин, Уайзмен және «Р. Кв» деп аталып кеткен Роберт Квилтер Джилсон болды. Джеффри Бейч Смит ағылшын әдебиетімен шұғылданды, қаумдастыққа кейіннен қосылды.</ref> — ШКБҚ — «Шай клубы және барровиандық қауым» (T.C.B.S., Tea Club and Barrovian Society) атты жартылай құпиялы түрдегі үйірме ашады. Бұндай атаудың шығу себебі, мектеп жанында орналасқан Барроу дүкенінде сатылатын сүйікті шайларымен байланысты. Тыйым салынғанына қарамастан, бұл шай мектеп кітапханасында да сатылатын еді<ref name="bio" />. Мектеп бітіргеннен кейін ШК мүшелері бір-бірімен байланыстарын үзбеді, оған дәлел ретінде, [[1914 жыл]]дың желтоқсан айында олар Лондондағы Уайзменнің үйінде кездескен болатын.

1911 жылдың жаз айында Толкин [[Швейцария]]да болады. Бұл жайлы ол [[1968 жыл]]ғы хатында айтып кетеді<ref name="letters"/>, сонымен қатар хатында [[Бильбо Бэггинс]]тің Тұманды таулармен саяхаты өзінің он екі жолдасымен бірге [[Интерлакен]]нен [[Лаутербруннен]]ге дейінге жүрген жолымен байланысты екенін айтады. Осы жылдың қазан айында ол [[Оксфорд университеті]]нде оқуын жалғастырады.

=== Толкин жанұясы===
[[1908 жыл]]ы ол [[Эдит Толкин|Эдит Мэри Бретті]] кездестіреді. Ол кейіннен Толкиннің шығармашылығына қатты әсер етті.

Толкиннің ғашықтығы колледжге түсуге кедергі келтірді, сонымен қатар Эдит протестант және одан үш жасқа үлкен еді. Френсис әкей одан 21 жасқа толып кәмелеттік жасқа жетпейінше Эдитпен кездеспейтіні туралы сөз алады. Толкин сөзінде тұрып, осы жасқа жеткенше Мэри Эдитке 1 жол болсын хатта жібермейді. Олар тіпті кездескен де, сөйлескен де жоқ<ref name="dougan"/>.

Толкин кәмелет жасқа толған күні, кешкісін Эдитке хат жазады. Бұл хатта ол өз сезімін білдіріп, тұрмысқа шығуын сұрайды, бірақ Эдит басқа адамға келісім беріп қойған болатын, себебі Толкиннен ұзақ уақыт хабар болмағасын, ол бағыда ұмытқан болар деп ойлады. Ақыр соңында, [[Эдит неке жүзігі]]н қайтарып беріп, Толкинге тұрмысқа шығатыны туралы жариялайды<ref name="bio"/>. Сонымен қатар, ол Толкиннің талабымен католик дінін қабылдайды<ref name="bio"/>.

'''Толкин жанұясының генеалогикалық сызбасы'''<ref>Генеалогикалық сызбаның дереккөздері:
* [[#Карпентер|''Карпентер''. Толкин.]]
* [http://www.birmingham-oratory.org.uk/TheOratory/Tolkien/tabid/76/Default.aspx ''Mr. Gerard Tracey''. Tolkien and the Oratory]{{ref-en}}</ref>
{{Таблица8421V
|a1='''Джон Бенджамин Толкин''' ''John Benjamin Tolkien'' 1807—1896
|a2='''Мэри Джейн Стоу''' ''Mary Jane Stow'' 1834—1915
|a3='''Джон Саффилд''' ''John Suffield, Jr.'' 1833 (1834?)—1930
|a4='''Эмили Спарроу''' ''Emily Jane Sparrow'' 1838—?
|a5=?
|a6=?
|a7=?
|a8=?
|b1='''Артур Руэл Толкин''' ''Arthur Reuel Tolkien'' 1857—1895
|b2='''Мэйбл Саффилд''' ''Mabel Suffield'' 1870—1904
|b3=?
|b4='''Фрэнсес Брэтт''' ''Frances (Fanny, Fannie) Bratt'' 1859—1904
|c1=Джон Рональд Руэл Толкин ''John Ronald Reuel Tolkien'' 1892—1973
|c2=Эдит Брэтт ''Edith Bratt'' 1889—1971
|d=<div align=left>• '''Джон''' (''John Francis Reuel Tolkien'', 1917—2003) • '''Майкл''' (''Michael Hilary Reuel Tolkien'', 1920—1984) • '''[[Толкин, Кристофер|Кристофер]]''' (''Christopher John Reuel Tolkien'', род. 1924) • '''Присцилла''' (''Priscilla Anne Reuel Tolkien'', род. 1929)
|color=#227777
|bgcolor=#DDDDDD
|bgcolor-c1=#AABBEE
|bgcolor-c2=#EE9988
|bgcolor-d=#CCAABB
}}

=== Мансабы ===
Әскерге шақыру күнін шегрту мақсатымен, [[1914 жыл]]ы Толкин әскери дайындық корпусына жазылады, бұл оған бакалавр алып үлгеру үшін қажет болды. [[1915 жыл]]ы университетті үздік бітіріп, Ланкашир атқыштар полкіне лейтинант лауазымымен қызмет етуге барады. Кейіннен, ол майданға шақыртылып Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысады.

=== Бірінші дүниежүзілік соғыс ===

=== Тылда ===

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===

=== Қайтыс болуы ===

== Тiлдердi құрастыруы ==

== Туындылары ==

Толкиннің шығармалары оқырманның бәріне дерлік ұнады. Әсіресе "[[Сақиналар әміршісі]]", "[[Хоббит, немесе Барып, қайту]]" және "[[Сильмариллион]]" секілді туындылары әлемге танымал болды. Өмірден өткенінен кейін көп жыл өтсе де оың оқырмандары саны күннен күнге артып келеді. Кітаптары бойынша фильмдер түсірілді.

=== Тірі кезіндегі шығарылған басылымдары ===
* [[1925 жыл|1925]] — «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь» (E.B. Гордонмен бірігіп)
*[[1937 жыл|1937]] — «Хоббит, немесе Барып, қайту» / ''The Hobbit or There and Back Again'' — осы кітабымен Толкин әдебиетке қадам басты. Бастапқыда, кітап тек қана отбасына арналған туынды ретінде болды. Хоббит туралы ертегіні ол балаларын айтып бастады. Кездейсоқ баспаға басылымға жіберіліп, Бильбо атты хоббиттің шытырман оқиғасы барлық жастағы оқырмандардың назарын өзіне аударды. Бұл ертегінің өзінде мифологиялық кейіпкерлер көп еді. Қазіргі таңда, кітап «Сақиналар Әміршісінің» өзіндік басы ретінде танымал.
*[[1945 жыл|1945]] — «Ниггл жұмысының парағы» / ''Leaf by Niggle''
*[[1945 жыл|1945]] — «Аотру мен Итрун туралы баллада» / ''The Lay of Aotrou and Itroun\''
*[[1949 жыл|1949]] — «Хэмдық фермер Джайлс» / ''Farmer Giles of Ham''
*[[1953 жыл|1953]] — «Беорхтхельм ұлы Беорхтноттың оралуы>» / ''The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son'' (пьеса)
*[[1954 жыл|1954]]—[[1955 жыл|1955]] — «Сақиналар әміршісі» / ''The Lord of the Rings''. 1970 жылдың өзінде ең көп оқылған және ең көп шығарылған кітаптар қатарына кірген кітап. Толкиннің ең үздік туындысы. Жерорта жайлы әңгімелейтін эпопея, повествующая о Средиземье, 1954—1955 жылдар аралығында [[Англия]]да басылымға шықты, бірнеше уақыт өткеннен кейін толкинге табынушылықты өмірге алып келді. Ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] [[1960 жыл|1960]] жылдары басталды, және әлі күнге дейін жалғасын табып келеді.
** [[1954 жыл|1954]] — «Сақина бауырластығы» / ''The Fellowship of the Ring''
** [[1954 жыл|1954]] — «Қос қамал» / ''The Two Towers''
** [[1955 жыл|1955]] — «Патшаның оралуы» / ''The Return of the King''
*[[1962 жыл|1962]] — «Том Бомбадилдің басынан кешкендері және де Алқызыл кітаптағы басқа өлеңдер» / ''The Adventures of Tom Bombadil and Other Verses from the Red Book'' (өлеңдер жинағы).
* [[1967 жыл|1967]] — «Жол алысқа, алысқа асығады» / ''The Road Goes Ever On'' (Дональд Суонмен бірге)
* [[1967 жыл|1967]] — «Үлкен Вуттондық ұста» / ''Smith of Wootton Major''

=== Дүниеден өткеннен кейінгі баслымдары ===
* [[1976 жыл|1976]] — «Рождество атаның хаттары» / ''The Father Christmas Letters''
* [[1977 жыл|1977]] — «Сильмариллион» / ''The Silmarillion''
* [[1980 жыл|1980]] — «Нуменор мен Жерортаның бітпеген аңыз әңгімелері» / ''Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth''
* [[1983 жыл|1983]] — «Құбыжықтар және сыншылар» / ''The Monsters And The Critics And Others Esseys''
* [[1983 жыл|1983]]—[[1996 жыл|1996 ]]— «Жерорта тарихы» / ''The History of Middle-earth'' 12 томдық
* [[1997 жыл|1997 ]]— «Сиқырлы елдің ертегілері» / ''Tales from the Perilous Realm''
* 1998 — «Роверандом» / ''The Roverandom''
* [[2007 жыл|2007]] — «Хуринің балалары» / ''The Children of Húrin''
* [[2009 жыл|2009]] — «Сигурд пен Гудрун туралы аңыз» / ''The Legend of Sigurd and Gudrun''
* [[2009 жыл|2009]] — "«Хоббит» тарихы" / ''The History of The Hobbit''
* [[2013 жыл|2013]] — «Артурдың құлауы» / ''The Fall of Arthur''

== Мұра ==

== Толкиннің құрметіне аталған заттар ==
Құрметіне аталғандар:
* [[астероид]] (2675) Tolkien<ref>[http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/MPNames.html 2010 жылдың 9 ақпаны толықтырылған астероидтар тізімі.]</ref>;

== Марапаттар ==

== Дереккөздер==
{{Commonscat|J. R. R. Tolkien}}

[[Санат:Ағылшын жазушылары]]
[[Санат:Ағылшын филологтары]]

[[en:Pembroke College, Oxford|Пемброк-колледжінде]]
[[en:Merton College, Oxford|Мертон-колледжінде]]

Чарльз Диккенс

2016-11-21T10:11:57Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Чарльз Диккенс
|Шынайы есімі = Charles Dickens
|Суреті = Charles Dickens circa 1860s.png
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Чарльз Джон Хаффем Диккенс
|Лақап аты =
|Туған күні = 07.02.1812
|Туған жері = [[Портсмут (Англия)|Портсмут]], [[Англия]]
|Қайтыс болған күні = 09.06.1870
|Қайтыс болған жері = [[Хайэм (Кент)|Хайэм]], [[Англия]]
|Азаматтығы = {{GBR}}
|Ұлты =
|Мансабы = жазушы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = реализм
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = {{lang-en|}}
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Charles Dickens Signature.svg
|Сайты =
|Commons =
}}
[[Сурет:Charles Dickens2.jpg|thumb|right|200px|Чарльз Диккенс]]
'''Чарльз Джон Хаффем Диккенс''' ({{lang-en|Charles John Huffam Dickens}}; 7 ақпан 1812, [[Портсмут (Англия)|Портсмут]], [[Англия]]— 9 маусым 1870, [[Хайэм (Кент)|Хайэм]], [[Англия]]) — викториандық дәуірдегі ағылшын көрнекті [[жазушы]]сы, [[ағылшын]] сөздігінің данышпаны.<ref>[http://www.royalmint.com/Corporate/media/How-to-coin-a-phrase.aspx How to Coin a Phrase] The Royal Mint, 2011.{{ref-en}}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/06/dickens/ Британцы выпустят монету к юбилею Диккенса] Lenta.ru 06.12.2011</ref>

Чарльз Диккенс (ағылшынша Charles Dickens) – әлем әдебиетінің шебер юмористерінің бірі. Диккенс – ағылшынның ең әйгілі романистерінің бірі, жарқын комикалық характерлер мен әлеуметтік сынды туғызушы. Ағылшын сыншыл реализмі тарихының жарқын беттерін Чарльз Диккенс шығармашылығы ашады. Ағылшын әдебиетінің бүкіл бір ғасырының дамуы Чарльз Диккенс есімімен тығыз байланысты. Чарльз Диккенс – ағылшын ұлттық мәдениетінің мақтанышы.

Чарльз Джон Хаффам Диккенс 1812 жылдың 7 ақпанында Портсмутқа жақын жердегі Лендпортта дүниеге келді. 1832 жылы ол «Парламент айнасы» және «Тру сан» газеттерінде репортер қызметін атқарады. Жиырма жастағы бозбала қауым палатасындағы репортерлар галереясындағы жүздеген репортерлардан өзіндігімен ерекшеленетін. Оның романдарында күлкі – буржуазиялық құрылыстың кемшілігін сынау мен әшкерелеудің ұлы қаруы болды. Диккенс шығармашылығын төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады. Бірінші кезең 1833-1841 жылдардың аралығын қамтиды. Бұл кезеңге жазушының «Боздың очерктері», «Пикквик клубының хаттары», «Оливер Твистің басынан кешкендері», «Николас Никкльбидің өмірі мен басынан кешкендері» атты шығармалары жатады. Екінші кезең 1842-1848 жылдар аралығын қамтиды. Бұл [[Англия]]да жұмысшылар қозғалысының қарқынды дамыған кезеңімен тұспа-тұс келеді. Бұл жылдарда жазушының дүниеге келген тамаша туындылары: «Америка хаттары», «Мартин Чезлвит», «Домби мен ұлы» т.б. Үшінші кезең 1848-1859 жылдар. Бұл жылдары Диккенс әлеуметтік мәні жоғары «Суық үй», «Қилы кезең», «Кішкентай Доррит» романдарын жазды. Төртінші кезеңге 60-жылдары жазған шығармалары жатады. Бұл кезеңде Диккенс «Үлкен үміттер», «Біздің ортақ досымыз» романдарын жазды.
Диккенстің «Оливер Твистің басынан кешкендері» (1837-1839) және «Николас Никкльбидің өмірі мен басынан кешкендері» (1838-1839) атты әлеуметтік романдары жарық көрді.
1840-жылдардағы 1842 - «Америка хаттары», 1843 - «Мартин Чезлвит», 1846-1848 «Домби мен ұлы» атты шығармаларында жазушының шеберлігі шыңдалып, идеяларының жетілгендігін көрсетеді. 1841 жылғы Ньюпорттағы халық қозғалысының күшеюі Диккенсті қатты ойландырады, ол күнде өзгеріп жатқан жағдайларды саралай отырып, өз позициясын нақтылай алмайды. Жазушының көз алдында өтіп жатқан қоғамдық үдерістерге деген көзқарасы қарама-қайшылықтарға толы болды, оның кейде реализмнен шегініс жасап отырғандығы «Ескіліктің дүкені» (1840) және «Барнеби Радж» (1841-1842) романдарынан байқалады. «Ескіліктің дүкенінде» ол шынайы өмірдің қатал әлеміне ойдан шығарылған [[идиллия]] әлемін қарама-қарсы қойса, «Барнеби Раджда» (тарихи роман) өткен заман материалдарын пайдалана отырып, халық қозғалысы мен қарулы көтерілісті сынға алады.
1846 жылдың мамырында Диккенс жолсапар суреттеріне арналған екінші кітабы «Италия суреттерін» жариялайды.
1847 және 1848 жылдары қайырымдылық спектакльдеріне – Бен Джонсонның «Әркім өз мінезімен» және У.Шекспирдің «Виндзорлық сайқымазақ әйелдер» атты драмасына режиссер әрі актер болады.
1849 жылы Диккенс «Дэвид Копперфилд» (1849 жылдың мамырынан – 1850 жылдың қарашасына дейін) романын жаза бастаған сәттен-ақ роман үлкен табысқа жетеді.
1850 жылы ол құны екі пенс тұратын – «Үйдегі оқу» атты апталықты шығара бастады. Онда оқуға жеңіл әртүрлі мәселелер, хабарлар, өлеңдер мен әңгімелер, әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалар туралы мақалалар жарияланып отырды. Авторлар қатарында Элизабет Гаскелл, Гарриет Мартино, Дж.Мередит, У.Коллинз, Ч.Левер, Ч.Рид және Э.Бульвер-Литтондар болды. «Үйдегі оқу» апталығы бірден белгілі болды, ол аптасына 40 мың данамен шығып, сатылып жатты. 1850 жылдың аяғында Диккенс Булвер-Литтонмен бірге көмекке зәру әдебиетшілерге арнап әдебиет пен өнердің Гильдиясын (одағын) құрды. 1960 жылдары реалистің «Үлкен үміттер» (1861), «Біздің ортақ досымыз» (1864) романдары аяқталып, «Эдвин Друд құпиясы» романы жазыла бастаған еді. 60-жылдары Диккенс әлеуметтік мазмұннан алыстап, [[детектив]]тік тақырыптарға қалам тербеп, бірнеше әңгімелерін тудырды («Инспектор Филдпен бірге жұмыс үстінде», «Ағыспен төмен қарай», «Екі қолғап», «Тыңшы полиция»).
1870 жылдың 8 маусымында Диккенс Гэдсхилл бағында күні бойы жұмыс істеп, кешкі асқа отырғанда, есінен танып құлайды да, өз-өзіне келе алмастан келесі күні кешкі сағат сегізде о дүниелік болады. Оның денесі Вестминстер аббаттығындағы ақындар Бұрышына жерленеді.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://revolt.anho.org/archives/107 Чарльз Диккенстің екі тарихи романы.]
* [http://az.lib.ru/d/dikkens_c/ Ч. Диккенстің шығармалары ]
* [https://openlibrary.org/search?q=by+Charles+Dickens/ М ағылшын тілінде] Сайт Open Library. Форматы: PDF, Plain text, DAISY, ePub, DjVu, MOBI
* [http://orwell.ru/library/reviews/dickens/russian/r_chd Дж. Оруэлл «Чарльз Диккенс»]

[[Санат:Ағылшын жазушылары]]
[[Санат:1812 жылы туғандар]]
[[Санат:1870 жылы қайтыс болғандар]]

Роалд Дал

2016-11-21T10:11:52Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Роалд Дал
|Шынайы есімі = Roald Dahl
|Суреті = Roald Dahl.jpg
|Ені = 200 px
|Суреттің аты = Роалд Дал
|Туған кездегі есімі = Роалд Дал
|Лақап аты =
|Туған күні = 13.09.1916
|Туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]] [[Британ империясы]]
|Қайтыс болған күні = 23.11.1990
|Қайтыс болған жері =[[Оксфорд]], [[Оксфордшир]], [[Англия]]
|Азаматтығы = {{GBR}}
|Ұлты =
|Мансабы = [[прозаик]], [[сценарийші]]
|Шығармашылық жылдары = [[1942]]—[[1990]]
|Бағыты =
|Жанры =[[балалар әдебиеті]], [[мистика]], [[фэнтези]]
|Шығармалардың тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшынша]]
|Дебюті = «Гремлиндер» (1943)
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты = [http://www.roalddahl.com/ ресми сайты]
|Commons =Roald Dahl
}}
'''Роалд Дал''' (кейбір аудармаларда - '''Роалд Даль''', {{lang-en|Roald Dahl}}; [[13 қыркүйек]] [[1916 жыл|1916]], [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Британ империясы]] — [[23 қараша]] [[1990 жыл|1990]], [[Оксфорд]], [[Оксфордшир]], [[Англия]]) — [[Англия]]ға [[Норвегия]]дан қоныс аударған келімсектер отбасында [[1916 жыл]]ы дүниеге келген. Ол [[Дэрбин]]дегі Рэптон орта мектебін бітірген соң, ''«Шелл»'' мұнай кәсіпорнына жұмысқа тұрады. Көп ұзамай оны кәсіпорын басшылары «Шеллдің» [[Шығыс Африка]]дағы өкілетті өкілі қызметіңе жібереді.<ref>« Чарли және шоколад фабрикасы». Роалд Дал. –Алматы: «Балауса» баспасы, 2008 ж, ISBN 9965-672-58-Х</ref>

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Роалд Дал әскер қатарына шақырылады. Майданға дайындау кезінде ол ұшқыш мамандығын меңгеріп, Британ әскери-әуе күштерінің құрамына еніп, алғы шепте шайқасады. [[1942 жыл]]ы ауыр жарақат алған ол ауруханада ұзақ уақыт емделеді. Ауруханадан шыққаннан кейін [[Вашингтон]]дағы елшілікке әскери атташенің көмекшісі болып орналасады.

[[1942 жыл]]дың аяғында алғашқы кітабы «Гремлиндер» деген атпен баспадан шығады. Содан бастап ''«Сізге ұқсас біреу»'', ''«Сүй, сүй»'', ''«Өз күшімен»'', ''«Ұл бала»'' кітаптары, сонымен қатар ''«Роалд Далдың таңдамалылары»'' атты кітап жарық көреді. Осыларға жалғас ''«Күтпеген әңгімелер»'', ''«Өмірдің тәтті сырлары»'' атты әңгімелер жинақтары мен ''«Менің Освальд ағайым»'' атты романы басылады. Осы шығармаларының бәрі 42 тілге аударылып, әлемге кеңінен тарайды.

Роалд Дал балаларға арнап ''«Джеймс пен алып шабдалы»'', ''«Чарли және шоколад фабрикасы»'', ''«Сиқырлы саусақ»'', ''«Ғажайып мистр Фокс»'', ''«Мыстандар»'', ''«Матильда»'' кітаптарын жазды. Оның шығармаларының желісі бойынша «Уолт Дизней», «Коламбия пикчерз» кино компаниялары көркем фильмдер мен мультфильмдер түсірген.

[[1971 жыл]]дан бері «Вилли Вонка және Шоколад фабрикасы» деген атпен әлем экрандарында көрсетіліп келеді.

==Дереккөздер==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.roalddahl.com/ Роалд Далдың ресми сайты]

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Жазушылар]]

Джонатан Свифт

2016-11-21T10:11:51Z

ArystanbekBot: clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Джонатан Свифт
|Шынайы есімі = Jonathan Swift
|Суреті = jonathan_swift.jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Джонатан Свифт портретi
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 30.11.1667
|Туған жері = [[Дублин]], [[Ирландия]]
|Қайтыс болған күні = 19.10.1745
|Қайтыс болған жері = [[Дублин]], [[Ирландия]]
|Азаматтығы = [[Ұлыбритания]]
|Ұлты =
|Мансабы = [[жазушысы]], [[публицист]], [[қоғам қайраткері]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Jonathan_Swift_signature.svg
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Джонатан Свифт''' – [[ағылшын]]-[[ирланд]]<ref name="Britannica">{{Citation | title = Encyclopaedia Britannica | quote = Anglo-Irish author, who was the foremost prose satirist in the English language}}.</ref> жазушысы, сықақшы, публицист, ақын және қоғам қайраткері. [[1667 жыл]]ы 30 қарашада [[Ирландия]] астанасы – [[Дублин]]де дүниеге келген. «[[Гулливердің саяхаты]]» атты фантастикалық тетрологиялының авторы ретінде көпшілікке танымал. Дублинде өмір сүрген, Әулие Патрик соборында декан болып қызмет еткен. Өзі ағылшын тегінен шыққанымен, Свифт қарапайым ирландықтардың құқығын қорғаған.

== Өмірі ==

=== Өмірінің бастапқы кезеңі ===

Свифттің отбасы және жастық шағы жайлы негізгі деректер өзі жазған «Автобиографиялық фрагмент» шығармасында келтірілген. Ол 1700-1731 жылдар аралығын қамтиды. Азамат соғысы тұсында Свифттің отбасы Кентербериден Ирландияға қоныс аударғаны жайлы шығармада айтылған. Свифт Ирландияның Дублин қаласында қарапайым протестант отбасында дүниеге келген. Әкесі сот шенеунігі болып қызмет істеген, ол ұлы дүниеге келмей қайтыс болған. Артында әйелі, қызы және ұлы қалды. Әкесі дүниеден озған соң отбасында қиындықтар көбейді, жоқшылыққа душар болды. Сол себепті жас Джонатан ағасы Годвиннің қамқорлығына өтті. Алайда ол шешесімен мүлдем көріспейтін. Мектеп бітірген соң Джонатан Дублин университетінің [[Тринити колледжі]]не 1682 жылы оқуға қабылданып, аталмыш білім ордасын 1686 жылы тәмамдады. Свифт бакалавр дәрежесі мен өмірлік ғылыми сауаттылыққа ие болды.

Ирландияда [[II Яков]] королінің құлдырауынан соң басталған азаматтық соғысқа байланысты 1688 жылы Свифт [[Англия]]ға қоныс аударып, ол жерде 2 жыл өмір сүрді. Ол Англияда анасының таныс досы, ауқатты дипломат Уильям Темплдің хатшысы болып жұмыс істеді. Кейбір деректерде Уильям туыс ағайыны деп те кездеседі. Осында Свифт алғаш Эстер Джонсонмен 1681-1728 жылдары танысады. Ол әкесінен ерте айырылған үй қызметшісінің қызы болатын.

1690 жылы ол Ирландияға қайтып келді, әйтсе де Свифт Темплге жиі барып тұрды. Қызметке орналасу мақсатында Темпл Свифтке мінездеме-ұсыныс хатын тапсырды. Ол хатта Свифттің латын және грек тілдерін еркін меңгергені, француз тілімен де таныстығы және әдеби қабілетінің жоғары екендігі айтылған. Эссе жазудан Темплдің өзінің де танымалдығы болды. Ол хатшысының әдеби талантын бағалап, Свифтке өзінің жеке кітапханасын пайлануға рұқсат етті және күнделікті тұрмыста да көмегін аямады. Ал Свифт өз кезегінде Темплге алғыс ретінде кең көлемді мемуарын жазып бітіруге көмектесті. Дәл осы жылдары Свфит өзінің әдеби шығармашылығын бастайды. Алғашында ол өзін ақын ретінде сынады. Беделді Темплге атақты тұлғалар қонаққа келетін. Олардың қатарында король Вильгельм де болды. Міне, осы қонақтардың отырыстары болашақ сатирик үшін құнды дүниелер болды.

1692 жылы Свифт Оксфордта магистр атағын алды, ал 1694 жылы ағылшын шіркеуінің діни дәрежесіне ие болды. Ол Ирландияның Килрут ауылында діни қызметіне тағайындалды. Бірақ, көп ұзамай Свифттің айтуы бойынша, «бірнеше айдың ішінде өз қызметінен шаршап» Темплге бұрынғы қызметіне қайта оралды деген. 1696-1699 жылдары «Сказка бочки» және «Битва книг» атты сатиралық повесін жазды. Олар 1704 жылы жарыққа шықты, сонымен қатар өзге де бірнеше поэмалар дүниеге келді. 1699 жылдың қаңтар айында Свифттің қамқоршысы Уильям Темпл қайтыс болады. Свифт Темпл жайлы тек жақсы дүниелер жазған болатын. Свифт өзіне басқа қызмет іздестірді. Бірақ ол нәтижесіз еді. Осы аралықта ол сарайлық әдептің қыр-сырын үйренеді. Ақыры 1700 жылы ол Дублинде әулие Патрик шіркеуіне дін қызметшісі болып орналасты. Осы аралықта ол бірнеше памфлетті бүркеншек атпен (анонимді түрде) көпшілік назарына ұсынды. Свифттің замандастары оның сатиралық стилінің ерекше екенін ескере отырып, оның шығармашылығының айқындығын, ымырасыздығын, автордың оқиғаны ирониямен жеткізуін және сол арқылы шешімді өзі емес, оқырманға шығаруға қалдыратынын атап көрсетті.

=== Сықақ шебері (1700-1713) ===

1702 жылы Свифт Тринити колледжінің докторы атағын алды. Оппозициялық партиямен бірлесіп жұмыс істеді. Свифттің жазушы әрі ойшыл ретінде абыройы күн санап арта түсті. Осы жылдары Свифт әдеби ортамен байланыс орнату мақсатында Англияға жиі барып тұрды. «Сказка бочки» және «Битва книг» туындыларын бүркеншек атпен жарыққа шығарды. Аталмыш шығарманың алғашқысы «Адамзат тегінің кемелденуіне арнап жазылған» деген тақырыпшамен басылып шықты. Кітап бірден танымалдылыққа ие болды және алғашқы жолы-ақ үш басылымнан шықты. Бір айта кетерлігі, Свифттің барлық шығармалары лақап атпен жарық көріп отырды, тіпті анонимді түрде басылғандары да болды.
1705 жылы оның кітаптары парламентті жаулағанымен, әдет-ғұрыптың өзгерісі байқалмады. Свифт Ирландияға оралды. Ол жерде оны Ларокор ауылына шіркеуге қабылдап, ол 1707 жылдың соңына дейін сол жерді мекен етті. Ол өзінің бір хатында шығармадағы оқиғаны шатырдағы мысықтардың «концертімен» салыстырып жазғанын айтады.
1707 жылдар шамасында Свифт Эстер Ваномри есімді 19 жасар қызбен танысады. Ағылшынша Тзіһег Уапһотгі 1688-1723. Ол оны өз хаттарында Ванесса деп атайды. Ванесса да Эстер Джонсон секілді әкесіз өскен. Ванессаның Свифтке жазған хаттарының жартысы сақталған: «мұңлы, нәзік әрі таңғаларлық»... «Егер, сіз менің өзіңізге жиі хат жазатынымды байқасаңыз, маған оны дереу есіме салыңыз немесе маған хат жазыңыз, сонда мен сіздің мені ұмытпағаныңызды білемін...»
Сонымен қатар Свифт Эстер Джонсонға да күн сайын хат жазып тұрды. Свифт оны Стелла деп атайтын. Кейінірек осы хаттар «Стеллаға арналған күнделік» деген атпен Свифт өлімінен соң кітап болып жарыққа шықты. Эстер-Стелла жетім қалған соң Свифттің ирландиялық түрғын үйіне өзінің әріптес құрбысымен көшіп барады. Свифттің тәрбиеленушісі құқығы негізінде. Биографтар Свифттің достарының куәлік етуімен Стелла екеуі жасырын түрде неке қидырған деген пікір білдіреді. Алайда, бұған ешқандай құжаттық дәлел жоқ.

1710 жылы Тори Генри Сент-Джонның басшылығымен виконт Болингброк Англия билігіне келді. Вик саясатынан көңілі қалған Свифт үкімет пайдасына сөз сөйледі. Кейбір аймақтарда олардың көзқарасы сәйкес келіп жатты. Тори ХІV Людовикпен соғысты тоқтатты, коррупцияны және пуритандық фанатизмді айыптай отырып Свифт жұртшылықты осыған қарсы күреске шақырды. Свифт талантты әрі ұтқыр ой лы жазушы Болингброкпен достық қарым-қатынаста болды. Үкімет Свифтке алғыс ретінде ағылшындық The Examiner атты апталық газеттен арнайы бет ұсынды. Онда Свифт өзінің памфлеттерін бірнеше жыл бойы жарыққа шығарып отырды.

=== Декан (1713-1727) ===
1713 жылы Тори лагеріндегі достарының көмегімен Свифт [[әулие Патрик соборы]]ның деканы, дін қызметшісі болып тағайындалды. Бұл қызмет оған қаржылық тәуелсіздікпен қатар ашық күрес жүргізу барысында белгілі бір саяси мінберге ие болуына мүмкіндік берді. Дегенмен, ол лондондық үлкен саясаттан шет қалды. Әйтсе де Свифт Ирландияда бола тұра қоғамдағы өзекті мәселелерді өзінің мақала, памфлеттерінде көрсету арқылы өзінше үн қатып отырды. Свифт әлеуметтік теңсіздікке, қанау мен езгіге, религиялық фанатизмге қарсы шықты.

1714 жылы Виктер билікке қайта оралды. Болингброкты якобиттермен бірлескені үшін айыптап Францияға жер аударды. Айдауға түскен досынан Свифт өзінің жақсы қызметке орналасуына көмектесуін сұрайды. Ол хатында бұл оның алғашқы өтініші екенін де атап айтқан. Дәл осы жылы Ванессаның әкесі қайтыс болады. Жетім қалған ол Свифтке жақын болу мақсатында Ирландияға қоныс аударады.

1720 жылы Ирландия парламенті палатасының өкілдері, яғни лордтар ағылшындық құрамасымен Ирландияға қатысты заң шығарушы функцияларды британдық коронаға ұсынды. Лондон тез арада жаңа құқықты пайдаланып ағылшындық тауар үшін ерекше жеңілдіктерді қарастырды. Осы сәттен бастап Свифт Ирландия автономиясын жоюды көздеген ағылшын метрономиясымен күресті. Ол қиындық көрген, зардап шеккен халықтың құқығын қорғайтын декларацияны басқарды. «Кез-келген басқару басқарылып отырған көпшіліктің келісімінсіз нағыз құлшылықтың өзі болып табылады…Жаратушының, табиғаттың, мемлекеттің, сонымен қатар өз жеке басының заңы бойынша Англиядағы қандастар секілді сіз де еркін бола аласыз және міндеттісіз еркін болуға.» Осы жылдары Свифт «Гулливер саяхаты» атты шығармасын бастайды.
1723 жыл. Ванессаның қазасы. Ванесса өзінің кішкентай сіңлісіне қарап жүріп, туберкулез ауруын жұқтырады. Соңғы жылдардағы Свифт екеуінің хаттары белгісіз себептермен жоғалып кеткен.
Ирландия халқына үндеу «Письма суконщика», 1724 жыл.
1724 жылы «Письма суконщика» бүлікшіл шығармасы анонимді түрде мыңдаған тиражбен жарық көріп, таратылды. Онда ағылшын тауары мен монетасына байкот жариялау туралы жазылған. «Письма суконщика» туындысы халық арасында резонанс тудырғаны сонша, Лондон ирландиялықтарды бітімге шақыру мақсатында жедел түрде жаңа жергілікті әкім, яғни басқарушы етіп Картеретті тағайындады. Автордың аты-жөнін хабарлаған адамға тағайындалған сыйақы ешкімге де табысталмады. Кітапты басып шығарған баспагерді ғана тауып, сотқа бергенмен, оны ақтап алды. Премьер-министр лорд Уолполдың қамауға алу туралы ұсынысын Картерт қабылдамады, ол үшін бүтін әскер қажет екенін айтты.

1725 жыл. Ақыры Англия біршама экономикалық ымыраға келуге келісіп, осы сәттен бастап Свифт католиктік Ирландияның халық қаһарманына айналды. Оның замандастарының айтуы бойынша, Свифттің портреті Дублиннің барлық көшесінде ілініп тұрды. Ол қайда барса да оны жылы шыраймен қарсы алатын болды. Ал Свифттің өзі: «Ирландияға қатысты айтатын болсам, мені мұнда ескі достарым жақсы көреді, сол үшін мен оларға сәйкесінше жауап қайырамын немесе мен шын құрметке лайық ешкімді білмеймін» деп айтқанына достары куәлік етеді.
Үкіметтің экономикалық қысымы бәсеңдеген соң Свифт дублиндық тұрғындар үшін өз қаражатынан қор ұйымдастырды. Свифттің «Скромное предложение» атты памфлеті Англия мен Ирландияду үлкен шу шығарды. Автор шығармада Үкіметке егер біз ирландиялық кембағалдардың балаларын асырай алмасақ, олардың ашығуына себепші болсақ, одан да оларды етке айырбастап, ал терісінен қолғап жасап алайық деген әжуа ұсыныс жасайды.

=== Өмірінің соңғы жылдары (1727-1745) ===
1726 жылы «Гулливер саяхатының» алғашқы екі томы жарық көрді (Автордың аты-жөні көрсетілмеген). Ал қалған екі томы келесі жылы жарыққа шықты. Кітап керемет табысқа ие болды. Бірнеше айдың ішінде ол бірнеше рет басылып үлгерді. Көп ұзамай өзге тілдердегі аудармалары да жарық көрді. 1728 жыл. Стелла дүниеден озды. Свифттің моралдық-рухани жағдайы күрт нашарлады. Соған қарамастан оның даңқы күн санап арта түсті. 1729 жылы Свифт Дублиннің құрметті азаматы атағына ие болды.
1727 жылы оның шығармаларының топтамасы оқырманға жол тартты. 1737 жылы екінші топтама жарық көрді.
Өмірінің соңғы жылдарында Свифт жан азабынан жапа шекті. Ол өзінің бір хатында өзінің жаны мен тәні қатар қиналып азаптанғанын жазды. 1742 жылы инсульт алған қаламгер сөйлеу қабілетінен айырылады және уақыт өте ақыл-есінің ауытқуы байқалады. Үш жылдан соң, яғни 1745 жылы Свифт қаза тапты. Ол өзі қызмет істеген орталық соборда, Эстер Джонсон мазарының жанына жерленді. Ол 1740 жылы өзінің мазарына арнап эпитафия жазып, өсиетінде көрсетіп кетті. «Бұл жерде Джонотан Свифттің денесі тыныштық табуда. Енді қатігездік оның жүрегіне әсер ете алмайды. Еркіндік үшін батыл күрескен адамды пір тұт, жолаушы!»

Свифттің өзіне арнаған эпитафиясы. Әулие Патрик шіркеуі.
Ертеректе, 1731 жылы Свифт «Доктор Свифттің өліміне арналған өлең» атты шығармасын жазды. Онда ол өзінің автопортретін жасап көрсетті.

=== Қызықты жайттар ===

•Әулие Патрик соборындағы мазарлардың ескіріп, тозуға айналғанын байқаған Свифт марқұм болған кісілердің туыстарына, бауырларына ескерткішті қалпына келтіру үшін қаражат салып жіберуін өтініп хат жазған. Ал бас тартқан жағдайда ескерткіштерді шіркеудің есебінен жөндейтінін, бірақ ескерткіштегі жазылған жазудың мәтінінде адресат сараңдығы мен қайырымсыз екенін көрсететінін айтқан. Міне, осындай хаттардың бірі ІІ Георгий короліне жолданған болатын. Ұлы мәртебелі король хаты жауапсыз қалдырады. Свифт уәде еткеніндей корольдің туысының ескерткішін жөндетіп, онда патшаның сараңдығын жазып қойған.
•Свифт өзі ойлап шығарған «лилипут» және «иеху» сөздері әлемнің бірнеше тілдеріне аударылған.
•«Гулливер саяхатында» Марстың екі серігі бар екені айтылады, ол ХІХ ғасырда ашылған.
•Бірде собор алдындағы алаңда халық жиналып шу шығарады. Свифтке қала тұрғындары күннің тұтылуын бақылау үшін жиналғанын хабарлайды. Ашуы келген ол көпшілікке «тарқаңдар, декан, яғни Свифттің өзі күннің тұтылуын болдырмайды» деп мәлімдеме жасайды. Артынша жиналған адамдар у-шусыз тарқайды.
•Ванессаның өсиеті бойынша оның қаражатының жартысынан көбі Свифттің жолдасы Джордж Берклиге мұраға қалдырған. Беркли болашақ танымал философ. Ол сол кезде Ирландияның Дери қаласында декандық қызметте болған.
•«Гулливер саяхатының» алғашқы орыс тіліндегі аудармасы 1772-1773 жылдарда «Гулливердің Лилипут, Бродинягу, Лапуту, Баллибары еліне, немесе жылқыларға саяхаты» деген атпен жарияланды. Француз баспасынан аударма жасаған Эрофей Каржавин.

== Шығармашылығы ==
Свифттің шығармаларының жиынтығы кітабының мұқабасында «Ирландия Свифтке алғыс білдіреді» деген сөз және қанатты періштелер лавр ағашының бұтағын тарту етіп тұрған суреті бар. Свифтке өз заманында саяси памфлеттің шебері деген мінездама берген. Уақыт өте келе оның шығармаларының саяси өткірлігі жоғала бастады. Дегенмен, аталмыш туындылар ирониялы сатираның тамаша үлгісі бола білді. Оның кітаптары автордың көзі тірісінде-ақ Ирландияда да, Англияда да көптеген тиражбен жарық көріп, танымал болды. Кейбір шығармалар елдегі саяси жағдайдан тәуелсіз, өзінің әдеби мазмұнымен де оқырманды өзіне тартты.
«Гулливер саяхаты» әлемдегі ең көп оқылатын классикалық туынды және оншақты рет экраннан көрермен назарына ұсынылған. Балаларды бейімдеуге арналған және кино ретінде шығарманың сатиралық мазмұны сәйкес келмейтін.

=== Философиялық және саяси ұстанымдары ===
Свифттің әлемдік көзқарасы, өзінің айтуы бойынша 1690 жылы қалыптасқан. Ол бұл жайында 1725 жылы 26 қарашада өзінің ақын досы Александр Поупқа жазған хатында айтқан. Свифт мизантроптар адамдарды болмысынан артық көріп, соңында өздеріңнің алданғандарына, қателескендеріне көз жеткенін айтады. Свифт ешқашан адамзатқа өштеспеген. Себебі оның адамзатты ала алмай жүрген кегі жоқ. «Сіз және менің барлық достарым менің әлемге деген махаббатымның болмауын, жас ерекшелігіне бөлмеуін қадағалауыңыз керек. Оны дәлелдей алатын менің 20 жас пен 58 жас аралығындағы куәгерлерім бар. Қай жаста болсам да сезімім өзгерген емес».
Қаламгер жеке адамның жоғары құндылығының либералдық мәніне көңіл бөлген жоқ. Ол үшін өнеге адамзат құндылығының ең асылы болатын. Свмфт адамзат пейілінің прогресін көрмеді, керісінше дағдарысқа ұшырағанын ескеретін. Ал ғылыми датуға деген көзқарасын ол «Гулливер саяхвтында» көрсетті. Свифт қоғамдық өнегені күшейтуде англикандық шіркеудің маңызы зор екеніне көңіл бөлді. Оның пікірінше ол мейлінше жақсы сақталған, христиандық пікірмен католицизмді және радикалды пуританизммен салыстырғанда ол фанатизмнен зардап шекпеген, бұзылмаған.
«Бөшке ертегісі» шығармасында Свифт теологиялық шиеленісті мысқылдаса, «Гулливер саяхатында» мисыздардың саналы адамдарға қарсы бітіспес таласын, тартысын суреттейді. Британдық корольдіктегі религиялық еркіндікке қарсы күресінің себебі – религиялық, яғни д»ни сенімнің еркіндігі қоғамдық сананы және адамзат қауымына бүлік салушы деп түсінді. Свифттің пікірінше ешқандай д»ни қайшылықтар шіркеулердің құлауына, ұрыс-керістерге себеп болмайды.
1708 жылы жазылған «Рассуждение о неудобстве уничтожения христианства в Англии» памфлетінде Свифт елдегі діни заңдылықтардың [[либерализация]]сына қарсы шықты. Оның ойынша, ол осылай келісімге қол жеткізе аламын деді. Мүмкіндігінше Англиядағы [[христиандық]]қа қарсы және соған қатысты діни құндылықтардың болмауына үмітенді.
Свифттің өзге де памфлеттері осы сарындағы сарказм мен мысқылға толы болды. Жалпы, Свифттің шығармашылығын адамзат болмысын, табиғатын жетілдіруге, кемелденуіне үндеу ретінде бағалауға болады. Ол барынша адамның рухани және адами қасиетін жақсарту жолдарын табуға тырысты. Свифт қайрымды қоғам орнатуды ұсынды. Свифттің саяси көзқарасы діни көз қарасына сәйкес келетін. Ол «алтын белеске» ұмтылды. Олқатыгездікке барынша қарсы тұрды. Дегенмен, аздың көпке бағынуын талап етті, әрине заңсыздық пен куш көрсетусіз. Биографтардың айтуы бойынша, Свифт өзінің партиялық позициясын өзгерткенімен түбінде оның көз қарасы өзгермегенін аңғарады. Свифттің кәсіпқой саясаткерлерге қатысты пікірін ұлы патшаның сөздерімен дәлірек жеткізеді: « Бір доңғалақтың орнына екі доңғалақ дөңгелете білген немесе бір тал шөптің орнына екі бас шөп шығара алатын кез-келген адам бүкіл адамзатқа, өз Отанына барлық саясаткерлердің бірігіп жасай алмағанынан артық береді».

Свифтті кейде мизантропқа теңеп жататыны да бар. Себебі, ол өз шығармаларында, атап айтсақ «Гулливер саяхатының» ІV бөлімінде адамзатты аяусыз қорлаған. Бірақ, соған қарамастан ол Ирландияда бүкіл халықтық құрмет пен сүйіспеншілікке ие болды. Свифт адамзат табиғатын мақұрым қалғанын суреттеу арқылы келемеж етуіне сену қиын. Себебі, ол шығармаларында адамзат үшін шынайы азап шегеді, адамның жақсылыққа жете алиағанына күйінеді.

Свифтке адамдардың өзі жайлы пікірі тым артық екені ұнамайтын. Ол «Гулливер саяхатында адамзаттың кез-келген кесіріне төзімділікпен қарайтынын, бірақ осы теріс міне-құлыққа көкіректк қлсылғанда менің шыдамым әлсіреп кетеді деп жазды. Болингброктың айтуы боынша, Свифт шын мәнінде адамзатты өз туындыларында суреттегеніндей жек көретіні рас болса, ол әлемге мұншалық өштеспес еді.

Свифт досы Александр Поупқа жазған бір хатында былай дейді: 19 қыркүйек, 1725 жыл
-Мен барлық ұлтты, барлық маман иесін және түрлі ұйымдарды жек көрдім. Менің махаббатым жеке тұлғаларға ғана арналады. Мәселен, мен заңгерлерді, заң шығарушыларды, заң өкілдерін жек көремін, бірақ адвокатты және сотты жақсы көремін. Дәрігерлерге де дәл солай, өз мамандығымды айтпай-ақ қояйын, бұл солдаттарға да, ағылшындықтарға да, шотландықтарға да, француздарға да және тағы басқаларға қатысты.Әйтсе де бәрінен бұрын адам деп аталатын хайуанды жек көремін, соған қарамастан Джонды, Питерді, Томасты шын жүректен жақсы көремін. Менің пікірім осындай, өзім бірге өмір сүрген, бірге жұүмыс істейтін танитындарға деген ойым. Бірақ мен бұны ешқашан сыртқа шығарып айтпадым және әрі қара да ешкімге ешнарсе айтпаймын. Себебі мен әлі адамдармен біргемін.

=== Кітаптары ===
# «Кітаптар айқасы»
# «Бөшке ертегісі»
# «Стеллаға арналған күнделік»
# «Гулливер саяхаты»

Свифт алғаш рет өзіне оқырман назарын 1704 жылы «Кітаптар айқасы» арқылы аударды. Ол пародия, кекесін мен памфлеттің арасындағы туынды еді. Ондағы басты идея көркем шығармаға қарағанда белгілі бір автордың туындысы жоғары тұрды. Мазмұн маңызды емес.
«Бөшке ертегісінде» ағайынды үшеудің оқиғасы жайлы айтылады. Олар христиандықтың үш бұтағының көрінісі еді. Ағылшындық екі түріне қарағанда әлдеқайда саналы жол екенін екенін дәлелдеуге тырысқан. Свифттің мінезіне тән қасиет ол - өзге конфессияларды сынағанда библияның немесе шіркеу ережелеріне емес сана мен түйсікке негізделе отырып жазған.
Свифт шығармаларының бір бөлігі лирикалық сарында жазылған жазылған туындылар. Мәселен, «Стеллаға арналған күнделік» хаттар жинағы, «Каденус и Ванесса» поэмасы (Cadenus – анаграмма dekanus сөзінен шыққан, яғни «декан» деген ұғымды береді) және тағы басқа шығармалары. Биографтар Свифттің екі қамқоршы қызымен арақатынасына қатысты таласуда. Бірі ол тек платоникалық байланыс десе, енді бірі ол байланысты махаббат деп болжам жасады. Қалай болғанда да ол достыққа әрі ізгі ниетке құрылғанын аңғару қиын емес. Автор шығармашылығының осы тұсынан біз «өзге Свифттің» адал әрі қамқор дос екенін танимыз.
«Гулливердің саяхаты» Свифт сатириктің бағдарлы манифесті. Бірінші бөлімде оқырман лилипуттың ақылға сыймайтын өзі жайлы пікіріне күледі. Ал, екінші бөлімде великандар алыптар әлемінде пікір мүлде өзгереді, біздің мәдениетіміз көтеріліп, дамуы қажет екені анық байқалады. Үшіншіден, адам санасы мен ғылымды келемеж етеді. Соңғы төртінші бөлімде озбыр йехулар көрініс табады, олар адамзат табиғатының рухсыз құрамдас бөлігі ретінде сипатталады. Свифт таңдауды оқырманға қалдырады, адам өзі шешім шығарып йеху немесе саналылықты таңдауды ұсынады.

=== Өлеңдері және поэмалары ===
Өлеңмен жазылған туындыларын Свифт өмір бойы жинап отыратын. Олар лирикалық, пародиялық, яғни сатиралық жанрда жазылды.

=== Публицистика ===
Джонатан Свифт портреті International Mag. Газеті, 1850 ж.
Свифттің памфлеттері мен хаттарынан кең танымалдылыққа ие болғандары:
•«Рассуждение о неудобстве уничтожения христианства в Англии» (ағыл. 1708 ж).
•«Предложение об исправлении, улучшении и закреплении английского языка» (ағыл. А.Proposal for Correcting, Improving and Accertaining the English Tongue) 1721 ж)
•«Письмо суконщика» 1729 ж.
Памфлет жанры көне дәуір заманында да болған, дегенмен Свифт виртуоздылық пен көркемдік және белгілі бір мазмұнда театрландырылған мәнге ие болуына үлес қосты. Оның әрбір памфлеті түрлі ұстанымда жазылған. Тілі, стилі және мәтіннің мазмұны бетперделі кейіпкерге лайықталып шығарылған. Әр памфлетте – әртүрлі бетперде.

«Рассуждение...» (1708 ж, 1711 ж. баспадан шыққан) келемеждеу памфлетінде Свифт діни сенімнен бас тарту зайырлы ұстанымды қолдау, дінсіз ортаны таңдау, яғни дәстүрлі христиандық құндылықтардан бас тарту деп түсінді.

Либералдың бетпердесі арқылы ол христиандық құндылықтар партиялық саясатқа кедергі келтіретінін және сол себепті одан бас тарту керектігі жөнінде мәселе көтереді.

–Егер евангельдік білімнен бас тартсақ, барлық сенім мәңгілікке жоғалады, сонымен бірге ізгі ниеттілік, ар-намыс, әділдік пен ... адамзат санасына тыным көрмейтін, саналы ойлауына кедергі келтіретін осы жайттардың барлығы өмір бойы болмайды деген қоғам үшін пайдалы екенін сылтау етеді. Дегенмен, либерал сенімнен бас тарту қателік екенін, кей жағдайларда осы діни сенімнің әрі-беріден соң пайдалы екенін, сондықтан одан түбегейлі бас тарту дұрыс еместігін дәлелдейді. Ағылшындық үкіметтің Ирландияға қатысты тонау саясатына қарсы күреске «суконщик М.Б.» бетпердесі арқылы шақырды. (М.Б. - Марк Брут болуы мүмкін, Свифтті пір тұтқан азамат).
«Скромное предложение» шығармасындағы бетперде тым арзан болғанымен, памфлеттің стилі автордың пікірінше, сенімді қорытынды шығарады, автор бетпердесінің ұятсызының дәрежесі ирландиялық балалардың аштыққа душар болуына себепкерлердің намысына сәйкес келеді.Кейбір жарияланымдарында Свифт ойын тіке жеткізеді. Ешқандай келемеж, мұқатусыз. Мысалы, «Предложение об исп...» әдеби тілдің тазалығына көңіл бөліп, жаргон сөздерге, диалект және сауатсыз сөздерге қарсы екенін ашық айтады. Свифт шығармаларында мистификациялар да????? аңыздар да жоқ емес. Мысалы, 1708 жылы Свифт астрологтарды айлакерлігі үшін айыптайды. Ол «Исаак Бикерстафор» атты (ағыл. Isaac Bikerstoff) болашақта орын алатын оқиғалар жайлы альманах шығарды. Свифттің бұл альманағы Джон Пратридж деген бұрынғы етікшінің Англияда жарық көрген кітабын көпшілікке келемеж етті. Ол кітапта түсініксіз шағымдармен қатар («бұл айда беделді тұлғаға ажал немесе ауру қаупі бар») нақты болжамдар да келтірілген, оның ішінде Партридж өзінің де өлімін болжаған. Сол күн жеткенде Свифт Партридждің танысы атынан сөйлеп, оның ажалы жайлы жеткізеді және болжамға сәйкес қаза болғанын да айтады. Кейінірек аталмыш астрологқа өзінің тірі екенін дәлелдеу оңай болмады, өз есімін баспагерлер арасында қайта тірілту де қиын болды, себебі оның атын астрологтың өз болжамы бойынша өлгенге санап, сызып тастаған болатын.

== Естелік ==
Джонатан Свифт құрметіне Румыния пошта маркасын шығарған.
Свифттің құрметіне:

* Айдағы кратер;
* Марс серігінің бірін болжағаны тура келгені үшін Кратер есімі;
* Дублинде көше мен алаң аты (ағыл. Dean Swift Sonare) және өзге де бірнеше қалаларда көше аты берілген.
Дублинде Свифттің құрметіне оның екі ескерткіш мүсіні орнатылған.
* Тринити колледжінде мрамор мүсіні бар.

== Джонатан Свифт қазіргі өнерде ==

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:1967 жылы туғандар]]
[[Санат:Ағылшын жазушылары]]
[[Санат:Ағылшын ақындары]]

Дю Бартас

2016-11-21T10:11:44Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Дю Бартас
|Шынайы есімі = Guillaume Salluste Du Bartas
|Суреті = Sallusti deu Bartàs.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі = Гийом де Салюст дю Бартас
|Лақап аты =
|Туған күні = 1.1.1544
|Туған жері = [[Монфор]], [[Гасконь]]
|Қайтыс болған күні = 28.8.1590
|Қайтыс болған жері = [[Мовезен]], [[Гасконь]]
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Ұлты = [[француздар|француз]]
|Мансабы = [[ақын]]
|Шығармашылық жылдары = [[1565]] - [[1590]]
|Бағыты = [[маньеризм]] [[барокко]]
|Жанры = [[поэма]] [[сонет]] [[гимн]]
|Шығармалардың тілі = [[француз тілі|французша]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Дю Бартас де Сал(л)юст''', Гийом (Гильом) Du Bartas, Guillaume Sal(l)uste) ([[1544 жыл]], Монфор – 28 тамыз [[1590 жыл]], Мовезен) – француздың діншіл ақыны, гугенот <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81,_%D0%93%D0%B8%D0%B9%D0%BE%D0%BC_%D0%94%D1%8E</ref>.
==Өмірбаяны==
Тулуза қаласында құқық мамандығы бойынша білім алып, 1567 жылы доктор дәрежесін алады. [[1565 жыл]]ы поэтикалық конкурстың жеңімпазы атанады. [[1574-1590 жыл]]дар аралығында 70-ке жуық шығармасы басылып шығады. Жанна Д'Альбренің тапсырысы бойынша «Юдифь» (La Judit) атты эпикалық поэма шығарады. Поэма королеваның өлімінен кейін шыққан «Христиан Музасы» (La Muse Chrestienne) атты шығармалар жинағында жарияланады. Шығармаларын маньеризм бағытымен, барокка стилінде жазған.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]

Константин Дмитриевич Бальмонт

2016-11-21T10:11:43Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (3) using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Константин Бальмонт
|Шынайы есімі = Константин Дмитриевич Бальмонт
|Суреті = Balmont 1880s.jpg
|Ені = 220px
|Суреттің аты = К. Д. Бальмонт 1880-ші жылдары
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Б-ъ, К.; Гридинский; Дон; К.Б.; Лионель<ref name="Masanov">''[[Масанов, Иван Филиппович|И. Ф. Масанов]]'' Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей : В 4-х томах. — М.: Всесоюзная книжная палата, 1956—1960.</ref>
|Туған күні = 15.6.1867 (3)
|Туған жері = Владимирская губерниясы 
[[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 23.12.1942
|Қайтыс болған жері = Нуази-ле-Гран, [[Франция]]
|Азаматтығы = {{RUS}}
|Ұлты = орыс
|Мансабы = ақын, аударушы
|Шығармашылық жылдары = 1885–1937
|Бағыты = орыс [[символизм]]і
|Жанры = [[элегия]], [[баллада]]
|Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]]
|Дебюті = ''Под северным небом'' 
(орыс тілінде)
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = BalmontSignature.png
|Сайты = http://az.lib.ru/b/balxmont_k_d/
|Commons =Konstantin Balmont
}}
'''Константин Дмитриевич Бальмонт'''<ref name="Грамота">{{cite web|url= http://www.gramota.ru/lenta/news/8_1212|title=Грамота.ру|quote=И ещё об ударении в фамилии Бальмонт. [[Цветаева, Марина Ивановна|М. Цветаева]] сделала совершенно справедливое замечание по поводу неправильного произношения фамилии поэта: «Прошу читателя, согласно носителю, произносить с ударением на конце» — Бальмóнт.|accessdate=2010-08-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/6127JPCFk|archivedate = 2011-08-18}}</ref> (16.06.1867, Гумнищи ауылы, Шуйский уезі, Владимир губерниясы — 23.12.1942, Нуази-ле-Гран,Франция) — символист ақын, болгар тілінен, серб тілінен, хорват тілінен, словак және жапон тілінен аударушы, эссе жазушы, орыстың Күміс ғасыры поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі. 35 ақындық шығармашылық жиынтығын шығарған, 20 прозалық жиынтық, [[Уильям Блейк]]тің, [[Эдгар Аллан По]]ның, [[Перси Биш Шелли]]дің, [[Оскар Уайльд]]тың, [[Герхарт Гауптман]]ның, [[Шарль Бодлер]]дің, [[Герман Зудерман]]ның шығармаларын; [[Испания]] өлеңдерін, [[словак тілі|словак]], [[грузин]] эпостарын, [[Югославия|югослав]], [[Болгария|болгар]], [[Литва|литов]], [[мексика]]лық және [[Жапония|жапон]] поэзиясын аударған. Көптеген мемуаров, филологиялық трактаттар, тарихи-әдеби ізденістердің және эсселердің авторы.<ref name="stahova">{{cite web|author=М. Стахова|datepublished=|url=http://www.litera.ru/stixiya/articles/588.html|title=Константин Бальмонт (Судьбы поэтов серебряного века)|publisher=www.litera.ru|accessdate=2010-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6127KLLVL|archivedate=2011-08-18}}</ref><ref name="B_Efron">{{cite web|author=[[Венгеров, Семён Афанасьевич|С. А. Венгеров]]|datepublished=|url=http://www.rulex.ru/01020861.htm|title=Константин Дмитриевич Бальмонт|publisher=[[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|ЭСБЕ]]|accessdate=2010-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6127XIhxO|archivedate=2011-08-18}}</ref>.

== Өмірбаяны ==
Константин Бальмонт 1867 жылдың 3(15) маусымы күні Владимир губерниясы Шуй уезі Гумниши ауылында дүниеге келеді. Ол отбасындағы жеті ұлдың үшіншісі. Ақынның атасы теңіз офицері болғандығы белгілі. Әкесі Дмитрий Константинович Бальмонт (1835-1907 жылдары) Шуй уездік соты мен земствода жұмыс жасаған. Бастапқыда коллеж тіркеушісі, бітістіруші сот қызметтерін атқарған ол уақыт өте келе уездік земство басқармасының төрағасы қызметіне тағайындалды. Анасы Вера Николаевна Лебедева әдебиетті сүйетін және онымен кәсіби түрде айналысатын генерал отбасынан шыққан. Ол жергілікті басылымдардың қызметіне араласып, әдеби кештер мен әуесқойлар спектакльдерін ұйымдастырды. Сондай-ақ болашақ ақынды музыка, әдебиет, тарих әлеміне жетектей отырып «әйел жан дүниесінің сұлулығын» сезінуді өзі арқылы үйретіп, оның өмірге деген көзқарасының дұрыс қалыптасуына өз ықпалын тигізеді. Вера Николаевна көп тілді меңгерген, көп оқитын сонымен қатар «сенімсіз» жандарды қонақ ететін үнемі «ой еркіндігіне ерік беретін» жан болған. Бальмонт бойындағы қиқарлық пен құштарлық сынды «жан нәзіктіктері» анасының дәл осы қасиетінен дарығандығын өзі туралы естеліктерде келтіреді.

=== Балалық шағы===
Болашақ ақын бес жасында өздігінен хат тани бастайды. Ол мұны анасының ағасына әріптерді тануды үйретіп жатқан кезінде айналшықтап жүріп үйреніп алады. Мұны естіп көзіне жас алған әкесі Константинге «что-то о дикарях-океанийцах» аталатын алғашқы кітапшасын сыйға тартады. Ал анасы ұлын поэзияның үздік үлгілерімен таныстырды. «Мен алғаш рет халық әндерімен, сонымен бірге Никитин, Кольцов, Некрасов, Пушкин сынды ақындар туындыларымен таныстым. Барлық өлеңдердің арасынан Лермонтовтың «Горные вершины» өлеңін жаным жақсы көреді (Гете емес, Лермонтовтікін) »,– деп жазды ақын. Сондай-ақ, – «Менің поэзиядағы ұстаздарым мекен, бақ, бұлақтар, бақпақты көлдер, жапырақтар сыбдыры, көбелектер, құстар және таң шапақтары болды»,– деп 1910 жылдары ол балалық шағын еске түсірді. Көлеңкелі баумен қоршалған ескі үй – қарапайым мекен орналасқан шақты үйден тұратын кішкене ауылды ол «Әдемі жайлылық пен тыныштықтың кішкене патшалығы» деп атады өз естеліктерінде. Өмірінің он жылын Гумнищиде өткерген ол туған аймағын өмір бойы еске алып, ол туралы аса сүйіспеншілікпен баяндап беретін.

=== Әдебиеттік дебют ===

[[Сурет:Edition Grif.jpg|thumb|300px|''''' «Гриф» бапасы ''', 1900 жылдар. К. Д. Бальмонт, А. А. Курсинский, М. А. Дурнов]]

1889 жылы Бальмонт университетке қайтып оралғанымен, ол жүйке жүйесінің жұқаруы себепті университетте де, сәтті түсіп кеткен ярославтық Демидов Заң ғылымдары лицейінде де оқуын жалғастыра алмады. 1890 жылы ол лицейден шығарылып, өзінің «қазыналық білім алуға» деген талпынысын доғарады». «...Мен өз-өзімді «заң ғылымдарымен айналысуға» күштей алмадым. Есесіне жүрек қалауымен нағыз өмір сүре білдім, неміс әдебиетімен құмарымды қандыра айналыстым» – деп 1911 жылы жазды ол. Тарих, философия, әдебиет және филология саласындағы білімінің молдығына өзінің жігер-қайраты мен философиямен айналысатын үлкен ағасының арқасында жетті. Бальмонт 14 жасында ағылшынның selfhelp («өзіне өзі жәрдемдесу») сөзінің мағынасын біліп, содан бері зерттеулер мен ой еңбегімен айналысып келетінін есіне алған ол өмірінің соңына дейін өзін-өзі аямай еңбек еткен.

===Мансаптың биігіне шығу ===

1894 жылғы дебютінің айрықша ерекшеліктері болмағанымен, оның екінші «В безбрежности » жинағында (1895 жылы) Бальмонт «жаңа кеңістік, жаңа бостандықты» іздеуге мән береді, поэтикалық сөз бен әуезділікпен үндестіру мүмкіндіктерін қарастырады. «...Мен музыканы жан-тәнімен сүйетін ақынның өлең шумақтарын неге айналдыратын көрсеттім. Оларда ырғақтар мен жарыса шыққан қоңыраулар үнінің әуезділігі бар»,– деді ол 1890 жылдардағы өлеңдер жайлы сөз қозғалғанда. «В безбрежности» жинағын өз заманында сыншылар сәтсіз шыққан туынды ретінде бағалананына қарамастан, «өлеңнің жарқын әсері мен поэтикалық шарықтауы» ( Брокгауз бен Ефронның Энциклопедиялық сөздігіне сәйкес) жас ақын туындыларының елдегі жетекші әдеби журналдардан көрінуін қамтамасыз етті.

=== Танымалдық шыңы ===
1890 жылдары Бальмонт бір жерде тұрақтай алмады. Оның негізгі жүріп тұратын бағыттары Санкт-Петербург (1898 жылдың қазаны – 1899 жылдың сәуірі), Мәскеу және Подмосковье (мамыр – 1899 жылдың қыркүйегі), Берлин, Париж, Испания, Биарриц және Оксфорд болды.

==== Үкіметпен шиеленіс ====
[[Сурет:Yekaterina Andreyeva-Balmont.jpg|thumb|«Әсем, салқын және асыл» '''Екатерина Алексеевна Андреева''' (1867—1950)]]
[[Сурет:We will be like a sun.JPG|thumb|''«Күн сияқты боламыз»'', «Барлығына арналған журнал», қараша 1902 .]]
[[Сурет:Grif Almanac.jpg|thumb|«Гриф» баспасының жыржинағы, 1904 ж.]]
[[Сурет:Balmont shmelev.jpg|thumb|К. Бальмонт пен И. Шмелёв, 1926]]
=== Бірінші эмиграция: 1906—1913 жылдар ===

===Қайта оралу: 1913—1920 годы ===

==== Екі революция аралығында====

=== Екінші эмиграция: 1920—1942 годы ===

==== Қоғамдық қызметі мен публицистика====

====Эмиграциядағы шығармашылық ====

==== Өмірінің соңғы кезеңі ====

== Жеке өмірі ==

== Тұлғасы мен мінезі ==

== Шығармашылығы ==

==== Шығармашылығы1905—1909 жылдар ====

==== Кейінгі Бальмонт ====

=== Дүниетаным өрлеуі===

== Аудармашылық қызметі ==

== Бальмонт туралы естеліктер мен пікірлер ==

=== Бальмонт — ізашарлары мен замандастары туралы ===

==== Бальмонт пен Мирра Лохвицкая ====

==== Бальмонт пен И. С. Шмелёв ====

=== Поэтикалық жинақтары ===
1890 — 1917 жылдары:
* «Сборник стихотворений» (Ярославль, 1890)
* «Под северным небом (элегии, стансы, сонеты)» (СПб., 1894)
* «В безбрежности мрака» (М., 1895 и 1896)
* «Тишина. Лирические поэмы» (СПб., 1898)
* «Горящие здания. Лирика современной души» (М., 1900)
* «Будем как солнце. Книга символов» (М., 1903)
* «Только любовь. Семицветник» (М., 1903)
* «Литургия красоты. Стихийные гимны» (М., 1905)
* «Фейные сказки (детские песенки)» (М., 1905)
* «Злые чары (Книга заклятий)» (М., 1906)
* «Стихотворения» (1906)
* «Жар-птица (Свирель славянина)» (1907)
* «Литургия красоты (Стихийные гимны)» (1907)
* «Песни мстителя» (1907)
* «Три расцвета (Театр юности и красоты)» (1907)
* «Хоровод времён (Всегласность)» (М., 1909) <ref>Первые десять сборников вошли в «Полное собрание стихов К. Бальмонта» (1904—1914, изд. «Скорпион»).</ref>
* «Птицы в воздухе (Строки напевные)» (1908)
* «Зелёный вертоград (Слова поцелуйные)» (1909)
* «Звенья. Избранные стихи. 1890—1912» (М.: Скорпион, 1913)
* «Белый Зодчий (Таинство четырёх светильников)» (1914)
* «Ясень (Видение древа)» (1916)
* «Сонеты Солнца, мёда и Луны» (1917)
* «Собрание лирики» (Кн. 1-2, 4, 6. М., 1917)

1920 — 1937 жылдары:
* «Перстень» (М., 1920)
* «Семь поэм» (1920)
* «Солнечная пряжа. Изборник» (1890—1918) (М., 1921)
* «Гамаюн» (Стокгольм, 1921)
* «Дар земли» (Париж, 1921)
* «Песня рабочего молота» (М., 1922)
* «Марево» (Париж, 1922)
* «Под новым серпом» (1923)
* «Моё — ей (Россия)» (Прага, 1924)
* «В раздвинутой дали (Поэма о России)» (Белград, 1929)
* «Соучастие душ» (1930)
* «Северное сияние (Стихи о Литве и Руси)» (Париж, 1931)
* Голубая подкова (Стихи о Сибири) (?)
* «Светослужение» (Харбин, 1937)

=== Мақалалары мен очерктер жинағы===
* «Горные вершины» (М., 1904; )
* «Зовы древности. Гимны, песни и замыслы древних» (Пб., 1908)
* «Змеиные цветы» («Путевые письма из Мексики», М., 1910)
* «Морское свечение» (1910)
* «Зарево зорь» (1912)
* «Светозвук в природе и световая симфония Скрябина» (1917)

=== Бальмонт шығармаларының шет тілге аудармалары ===
* Gamelan (Гамеланг) — в Doa Penyair. Antologi Puisi sempena Program Bicara Karya dan Baca Puisi eSastera.Com. Kota Bharu, 2005, p. 32 .

== Естелік ==
* [[12 мамыр]] [[2011 ж.]] [[Вильнюс]]та ([[Литва]]) Константину Бальмонтқа ескерткіш орнатылды.<ref>[http://www.baltic-course.com/rus/novosti_baltiiskogo_regiona/?doc=7181 В Вильнюсе открыт первый в мире памятник русскому поэту Константину Бальмонту]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.my-message.com/literature/182-from-the-portrait-to-the-sonnet?start=1/ Константин Бальмонт — о первом переводе «Витязя в тигровой шкуре» Ш. Руставели на русский язык.]
* [http://balmontoved.ru/ Константин Бальмонт. Сайт исследователей творчества.]
* [http://perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов стихов на немецкий язык]
* {{lib.ru|http://az.lib.ru/b/balxmont_k_d/}}
* [http://www.balmont.net.ru/lib-sa-avtor-35/ www.balmont.net.ru]. — Сайт, посвящённый творчеству К. Д. Бальмонта.
* [http://www.litera.ru/stixiya/authors/balmont.html Бальмонт] на Стихии. Стихотворения, критика, биографические статьи.
* [http://www.stihi-rus.ru/1/Balmont/ Константин Бальмонт. Стихи]. — Антология русской поэзии.

{{Wikisource-old|ru:Константин Дмитриевич Бальмонт|Стихи на русском языке}}

[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Орыс жазушылары]]

Сяо Хун

2016-11-21T10:11:40Z

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: Туылған → Туған (2) using AWB

{{wikify}}
{{Жазушы
|Есімі = Сяо Хун
|Сурет =
|Сурет анықтамасы=
|Туған кезіндегі есімі = Чжан Найин
|Лақап аттары = Сяо Хун, Цяо Инь, Лин Лин, Тянь Ди
|Туған жері = [[Қытай]], [[Хэйлунцзян]], [[Хулань]]
|Қайтыс болған жері = [[Қытай]], [[Гонконг]]
|Ұлты = [[Қытай]]
|Өмір сүрген жылдары = [[1933]]—[[1942]]
|Бағыты =
|Жанр = [[проза]], [[өлеңдер]]
|Шығармалар тілі =
}}
'''Сяо Хун''' – әйгілі қытай жазушысы және ақыны. Шын есімі – Чжан Найин, сонымен қатар Цяо Инь, Лин Лин және Тянь Ди сынды бүркеншік есімдерді де қолданған. 1911 жылы 1 маусымда дүниеге келген. Сяо Хунның әдеби [[мұра]]лары 1 000 000 [[иероглиф]] деп саналғанымен, небәрі 3 томды құрайды. Оның 18 жыл тұрған үйі Харбин қаласынан 28 км қашықтықтағы Хулань уезінде Сяо Хун [[музей]] үйіне айналған. Әйгілі өлеңі Дай Ваншу деген жақын досына арнап жазылған. 1942 жылы 22 қаңтарда қайтыс болған.

{{Суретсіз мақала}}
;

[[Санат:Қытай жазушылары]]