Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақстан спорты

2017-01-05T12:03:02Z

Arystanbek:

'''"Қазақстан спорты"''' - 25.02. 2000 жылы құрылған ақпараттық агенттік. Бірінші президенті - Оразбекова Күләш Айтмолдақызы, профессор ҚР Журналистер одағының мүшесі. Бас директор - Оразбеков Ануарбек Айтмолдаұлы. Агенттік 15.04.2000 жылы бастап "Pro Sport KAZAKSTAN" спорттық-тартымды журналды және 13.09.2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" спорт газетін шығарады. Материалдардың негізгі тақырыптық бағыты – әлемдік және Қазақстан спортының жетістіктерін, салауатты өмір салтын насихаттау. Журнал Қазақстан, [[Қырғызстан]], Өзбекстанға таралды. "Pro Sport KZ" журналы ай сайын, "Pro Sport KZ" газеті аптасына екі рет шығады. Республика бойынша Агенттіктің меншікті тілшілерінің жеткілікті желісі құрылған. Қазақстан Республикасы мен әлемдегі спорттық оқиғалар жөніндегі ең жедел ақпараттар осы екі басылымының тақырыбы. Қазақстан спорттағы жағдайларға ерекше көңіл бөлінеді. Футболдан ұлттық біріншілік, әлемдік аренада Қазақстан спортшыларының өнер көрсетуі жөнінде белгілі жаттықтырушылар мен Әлем спортының жұлдыздарымен арнайы сұхбаттар, жедел материалдар жүйелі жарияланды. "Pro Sport KZ" газеті мен түрлі түсті "Pro Sport KZ" журналының басылымы кәсіби спортшылардың да, сондай спорт әуесқойларының да сұранысына ие.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>
{{Қазақстан тақырыптарда}}
== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Каңвондо (Корея)

2016-12-26T05:13:36Z

Arystanbek: Arystanbek Канвондо (Корея) бетін Каңвондо (Корея) деген айдатқыш үстіне жылжытты (айдатқыш қалдырылмады): қайтару

{{Корейше есім
|суреті =
|ені =
|хангыль = 강원도
|ханча = 江原道
|Маккьюна — Райшауэр романизациялануы =Kangwŏndo
|rr = Gangwondo
}}
{{Бұл мақала|— тарихи провиния жайлы. Қазіргі таңдағы провинциялар туралы [[Канвондо (Солтүстік Корея)]] және [[Канвондо (Оңтүстік Корея)]] деген мақалалар арқылы біле аласыз}}

'''Канвондо́''' ({{lang-ko|강원도}}, [[IPA|[kaŋwʌn-do]]]) — [[Чосон әулеті]] кезіндегі [[Кореяның сегіз провинциясы|сегіз провинцияның]] бірі. [[1395 жыл]]ы құрылған. Атауы өзінің басты қалалары болып есептелетін [[Каннын]] ({{lang-ko3|강릉|江陵}}) және [[Вонджу]] ({{lang-ko2|원주, 原州}}) деген атаулардың бірінші әріптерінен аталған.

[[1895 жыл]]ы Канвондо батысында Чхунчхон (''Чхунчхон-бу;'' {{lang-ko2|춘천부, 春川府}}) және шығысында Каннын (''Каннын-бу;'' {{lang-ko2|강릉부, 江陵府}}) атты аудандармен алмастырылады. Ал Вонджу [[Чхунджу]] ауданының құрамына кіреді.

[[1896 жыл]]ы Корея он үш провинцияға бөлініп кетеді, сондақтан екі аудан қайтадан бірігіп, Канвондо провинциясын құрады. Алайда Вонджу провинцияға енгенмен, провинция астанасы — Чхунчхон болды.

Корея бөлінгеннен кейін, яғни [[1945 жыл]]ы провиницияның [[Солтүстік Корея]]лық және [[Оңтүстік Корея]]лық бөліктерінде өз алды үкіметтер орнады, ал [[Корей соғысы]] аяқталғаннан кейін, яғни [[1953 жыл]]ы Канвондо толығымен екі бөлікке — [[Канвондо (Солтүстік Корея)|солтүстік корейлік Канвондоға]] және [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|оңтүстік корейлік Канвондоға]] бөлінеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Корея тарихы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Korea-geo-stub}}
{{Кореяның сегіз провинциясы}}

[[Санат:Корея географиясы]]
[[Санат:Чосон әулеті]]

Екі жұлдыз (төртінші маусым)

2016-12-25T05:23:17Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:Қазақстан телевидениесі → Санат:Қазақстан телевизиясы

{{Байқау
| name = "Екі жұлдыз" шоу-бағдарламасы ''(төртінші маусым)''
| native_name =
| image = 2zhuldyz-4.jpg
| imagesize = 300px
| caption = ''"Екі жұлдыз (төртінші маусым)" бағдарламасының логотипі''
| begins = [[24 қыркүйек]] [[2011 жыл]]
| ends =
| date =
| organised = [[Қазақстан Телерадиокорпорациясы|"Қазақстан" РТРК АҚ]]
| location = [[Алматы]], {{KAZ|Қазақстан}}
| genre = Барлық
| slogan =
| participants =
| attendance =
| website = [http://old.kaztrk.kz/2zhuldyz/ 2zhuldyz]
}}
'''«[[Екі жұлдыз]]»''' - [[Қазақстан (телеарна)|«Қазақстан» ұлттық телеарнасында]] көрсетілетін [[шоу бағдарлама]]. Жобаның мақсаты алуан түрлі салада белгілі болған тұлғаларға ән айтқызу. Жоба жарыс түрінде жүреді, әр жұптың бір мүшесі кәсіби әнші болуы міндетті еместілігі, жобаның басқа маусымдарға қарағанда ерекшелендіре түседі. Тағы да бір ерекшелігі - ''"дүлдүлдер додасы"'' деп аталуында.

==Жоба туралы==
«[[Екі жұлдыз]]» - бұл жұлдыздар жұлдыздарға ән айтуды үйрететін жоба. Жобада 16 жұп, 16 әнші және осы уақытқа дейін сахнада кәсіби түрде ән айтпаған 16 танымал тұлға. Өзіндік ерекшелегімен көрерменді тәнті етіп, көпшіліктің ықыласына бөленген бұл жобаның қатысушылары елімізге кеңінен танымал түрлі саланың өкілдері. Сонымен қатар бұл вокалды жарыс болғандықтан [[фонограмма]] қолданылмайды деп хабарланды. Қатысушылар тек жанды дауыспен ән айтуы тиіс. Жоба [[2010]] жылдың басында басталды, оссы уақытқа дейін жобаның 3 [[маусым]]ы өтті. [[2011]] жылдың [[қыркүйек]] айының соңында 4 маусым басталды.

«Екі жұлдыз» бұрынғыдан да жарқырай түспек. Отандық өнер жұлдыздарының осынша шоғыры қатысып, вокал мен актерлік қабілетін сынға салатын жоба елімізде бұрын-соңды болған емес. Жұлдызды жұптардың міндеті – тек сахнаға шығып ән айту ғана емес, өзге қарсыластарынан артықтығын көрерменге дәлелдей білу. Ол үшін сайыскерлер әлемдік хиттер мен бәсекелестерінің репертуарларындағы туындыларды орындап, түрлі жанрды еркін меңгере алатынын көрсетеді және алуан түрлі образдарға енеді. Алайда, жоба жұлдыздардың әсем әуендері мен әсерлі қойылымдарын назарға ұсынатын думанды бағдарлама ғана емес, әр саны сайын бір жұппен қош айтысуға тура келетін драма. Өткен маусымдарда қазылар алқасы бір көтерген бағасын өзге жұпқа қоя алмай, қиналатын ереже бұл маусымда жүрмейді және әр жұп бағасын білгенше хабардың соңын күтіп уайымдамайды, өнер көрсеткеннен кейін бірден біледі. Ал жұптарды бағалаудағы көрермен құқығы бұрынғыдай. 50 пайыз дауысқа ие.

«Екі жұлдыз» жобасының тарихында тұңғыш рет жұптар тек кәсіби әншілерден құралады. Бұл продюсерлерге әлемге әйгілі «Жұлдызды жекпе-жек» кинофильміне сәйкес әлқиссалар жасау туралы ой салды. Сондықтан, қазақ көрермендеріне ұсынылатын ең бірінші тосынсый бағдарлама аңдатпасындағы жұлдыздардың бейнелері. Трейлер- аңдатпаларды «Қазақстан» Ұлттық арнасынан және ғаламтордан көруге болады. Түсірілген аңдатпа біраз қатысушылардың есімін елге жария етеді. Олар: [[Бейбіт Қорған]], [[Айқын Төлепберген]], [[Ақылбек Жеменей]], [[Жанна Орынбасарова]], [[Жеңіс Ысқақова]], [[Айжан Нұрмағамбетова]], [[«Азия» тобы]]ның әншісі [[Ербол Шәріп]] пен [[«Алау» дуэті]]. 4-ші маусымның жүргізушілері: отандық эстрада жұлдызы [[Нұрлан Абдуллин]], белгілі киноактер [[Нұрлан Әлімжан]] және тележүргізушілер [[Майя Веронская]] мен [[Таһир Сұлтан]].

Жаңа маусым тақырыптарымен де ерекше. «Екі жұлдыз» жобасында тұңғыш рет бір хабар қазақ эстрадасының аңыз әншісіне айналған, ҚР Халық әртісі [[Роза Рымбаева]]ның шығармашылығына арналып отыр. Сонымен қатар, күллі әлемді дүркіреткен, кәрі құрлық жастарына арналған «Евровидение» байқауының әндері де «Екі жұлдыз» сахнасында шырқалмақ. Әр думан отандық және шетелдік жұлдыздардың қатысуымен жарқырай түспек.

Бұл маусымда жобаны насихаттап жүрген баспасөз өкілдері де назардан тыс қалмайды. БАҚ – на арнайы орын бөлініп, әр бағдарламаның түсіріліміне қатысуға мүмкіндік алып, дауыс беру нәтижесі мен жұлдызды жобада болып жатқан жаңалықтарді бірінші болып біле алады.

Нағыз дүлдүлдердің додасы «Қазақстан» ұлттық арнасында 24-қыркүйектен бастап, әр сенбі сайын көрсетілетін болады.
[[Сурет:Ekizhuldyz4-sahna.jpg|thumb|center|1000px|"Екі жұлдыз" теле думанының сахнасы]]
==Ережесі==
Жұлдызды жұптардың міндеті – тек сахнаға шығып ән айту ғана емес, өзге қарсыластарынан артықтығын көрерменге дәлелдей білу. Ол үшін сайыскерлер әлемдік хиттер мен бәсекелестерінің репертуарларындағы туындыларды орындап, түрлі жанрды еркін меңгере алатынын көрсетеді және алуан түрлі образдарға енеді. Алайда, жоба жұлдыздардың әсем әуендері мен әсерлі қойылымдарын назарға ұсынатын думанды бағдарлама ғана емес, әр саны сайын бір жұппен қош айтысуға тура келетін драма. Ал жұптарды бағалаудағы көрермен құқығы бұрынғыдай 50 пайыз дауысқа ие.

===Дауыс беру===
*Жазира және Жанболат - № 1
*Ақжол Мейірбеков және Бағдат Сәмединова - № 2
*«А-лау» дуэті (Ақтоты Ажигулова және Лаура Артелбек) - № 3
*Ринат Малцагов және Динара Қайырова - № 5
*Дастан Оразбеков және Айқын Төлепберген - № 6
*Болат Құсайынов және Гауһар Қаспақова - № 8
*Айжан Нұрмағамбетова және Еркін Мәулен - № 9
*Жұбаныш Жексенұлы және Жанна Орынбасарова - № 10
*Бейбіт Қорған және Роза Солдатова - № 11
*Ордабаевтар отбасы - № 13
*Ақылбек Жеменей және Тамара Асар - № 14
*Қайрат Нұртас және Айбөпе Қарашаева - № 16

Дауыс беру үшін 8030 нөміріне смс жолдаңыз! ''(Смс бағасы - 170 теңге )''

==Қатысушылары==
*[[Жанболат Ербатыров]] - [[Жазира Байырханова]]
*[[Ақжол Мейірбеков]] - [[ Бағдат Сәмединова]]
*[[Алау Дуэті]]
*[[Бақтияр Тайлақбаев]] - [[ Майра Дәулетбақ]]
*[[Ринат Малцагов]] - [[ Динара Қайырова]]
*[[Айқын Төлепберген]] - [[Дастан Оразбеков]]
*[[Жеңіс Ысқақова]] - [[Ербол Шәріп]]
*[[Болат Құсайынов]] - [[Гаухар Қаспақова]]
*[[Айжан Нұрмагамбетова]] - [[Еркін Мәулен]]
*[[Бейбіт Қорған]] - [[Роза Солдатова]]
*Жантемір, Нұргүл Ордабаевтар
*[[Қайрат Нұртас]] - [[Айбопе Қарашаева]]
*[[Данияр Өтеген]] - [[Дария Ақпарова]]
*[[Мұрат Қожа]] - [[Индира Расылхан]]
*[[Жұбаныш Жексен]] - [[Жанна Орынбасарова]]
*[[Ақылбек Жеменей]] - [[Тамара Асар]] (жеңімпаздар)

===Бірінші сегіздік===
*Жанболат Ербатыров - Жазира Байырбекова
*Ақжол Мейірбеков - Бағдат Сәмединова
*А-ЛАУ дуэті
*Бақтияр Тайлақбаев - Майра Дәулетбақ
*Ринат Малцагов - Динара Қайырова
*Айқын Төлепберген - Дастан Оразбеков
*Жеңіс Ысқақова - Ербол Шәріп
*Болат Құсайынов - Гаухар Қаспақова

===Екінші сегіздік===
*Айжан Нұрмагамбетова - Еркін Мәулен
*Бейбіт Қорған - Роза Солдатова
*Жантемір, Нұргүл Ордабаевтар
*Қайрат Нұртас - Айбопе Қарашаева
*Данияр Өтеген - Дария Ақпарова
*Мұрат Қожа - Индира Расылхан
*Жұбаныш Жексен - Жанна Орынбасарова
*Ақылбек Жеменей - Тамара Асар

== Жүргізушілер ==
*[[Майя Веронская]]
*[[Нұрлан Абдуллин]]
*[[Таһир Сұлтан]]
*[[Нұрлан Әлімжан]]

==Фотогалерея==
<center><gallery perrow=5 widths="185px" heights="185px">
Сурет:A85beae5f8d97c0a9d684f285004274f.jpg
Сурет:B38384c845acfbf40b63546fedcac926.jpg
Сурет:B786ff3a6e00e1dfd3a7e9badc167b62.jpg
Сурет:Cc20a67ca1433c8910c04f78b97b4d5a.jpg
Сурет:D01456b77e18b17213a9515d365eaf6b.jpg
Сурет:E8d4c24308a277edad02447fe76439a2.jpg
Сурет:09c8077e3dd7aed5ba4720f9caa715ee.jpg
Сурет:211ed746888c5d77a347239ae1695a4a.jpg
Сурет:4768553762939edfd1fab57f723d3d9d.jpg
Сурет:58728f6210f94caeab5277d14ac36363.jpg
Сурет:5e796ce5ec338b365e5c81296ef5634e.jpg
Сурет:73dc01ae269a853099b90025b4306c1b.jpg
Сурет:89c7e91651be444b1b2d7cde62a49dce.jpg
Сурет:9414fff2694b394987f776560277a4d6.jpg
</gallery></center>

==Пікірлер==
{{Екі жұлдыз Пікірлер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://old.kaztrk.kz/2zhuldyz/ "Екі жұлдыз" тележобасының веб-порталы]

{{Қазақстан Телерадиокорпорациясы}}

[[Санат:Қазақстан телевизиясы]]
[[Санат:Шоу]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]

[[Санат:Телебағдарламалар]]

Османлы түрік тілі

2016-12-23T12:25:18Z

Arystanbek:

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты = Османлы тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = {{Байрақ|Османлы империясы}}
|аймақтар =
|ресми тіл =
|реттейтін мекеме =
|сөйлеушілер саны =
|рейтинг =
|күйі =
|жойылды = Жаңарту нәтижесінде [[1928 жыл]]дан бері қазіргі [[түрік тілі]] ретінде белгілі
|санаты = Еуразия тілдері
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Батыс түркі тілдері]]
:::[[Оғыз тілдері]]
|жазу = [[Османлы түрік әліпбиі]] (1928 жылдан бері қолданылмайды)
|МЕСТ 7.75–97 =
|ISO1 =
|ISO2 = ota
|ISO3 = ota
}}

'''Османлы тілі''' ({{lang-ota3|لسان عثمانی|Lisân-ı Osmânî}}) — [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің әкімшілік және әдеби тілі ретінде қолданылған тіл. Оның құрамында [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген кірме сөздердің саны өте қомақты. Соның салдарынан османлы тілі елдің білім деңгейі төменірек азаматтарына онша түсінікті болмады. Алайда біртіндеп түрік сөйлеу тілі османлы түрікшесінің қатты ықпалына шалдықты.

==Құрылымы==
Османлы тіліндегі [[Араб тілі|арабшадан]] енген сөздер оған тікелей арабшадан емес, парсы тілі арқылы енгені сол сөздердің фонологиялық қасиеттерінен көрінеді. Яғни араб сөздерін көптеп сіңірген парсы тілі түркі тайпаларының [[Түркі тілдері|түркі тіліне]] олар солтүстік-шығыс Иранда көшіп жүрген кезінде, олардың батысқа, қазіргі Анатолия түбегіне қарай көшуінен бұрынғы кезеңде әсер еткен. Араб тілімен қатынастары азырақ түркі тілдерінде, мысалы [[татар тілі]]ндегі араб сөздерінде парсы фонетикасының ықпалы байқалатындығы осының тағы бір дәлелі бола алады.

Әлеуметтік және [[прагматика]]лық мағынада османлы түрікшесін мына үш түрге бөлуге болады:

* ''Fasih Türkçe'' (әдеби түрікше): әкімшілік пен поэзия тілі.
* ''Orta Türkçe'' (орта түрікше): жоғарғы таптар мен сауда-саттықтың тілі.
* ''Kaba Türkçe'' (қарапайым түрікше): төменгі таптардың тілі.

Түрік тілін қолданушы осы варианттардың әрқайсысын түрлі мақсаттарда қолданылатын. Мысалы, хатшы болып істейтін адам ресми құжат жазғанда [[бал]] деген ұғымды білдіру үшін арабтың ''asel'' (عسل) сөзін қолданатын да, сол балды базарда сатып алғанда түріктің ''bal'' сөзін қолданатын.

== Тарихы ==
Османлы тілінің тарихын үш кезеңге бөлуге болады

* ''Eski Osmanlı Türkçesi'' (Ескі османлы түрікшесі): [[16 ғасыр|XVI ғасырға]] дейін қолданылған. Ол [[салжұқтар]] және Анадолы түрік бейліктері қолданған түрік тіліне өте жақын. Оларды біріктіріп кейде ''Eski Anadolu Türkçesi'' (Ескі Анадолы түрікшесі) деп атайды.
* ''Orta Osmanlı Türkçesi'' (Орта османлы түрікшесі) немесе ''Klasik Osmanlıca'' (Классикалық османлыша): [[16 ғасыр|XVI ғасырдан]] бастап Танзимат жаңартуларына дейін қолданыста болған әдебиет және әкімшілік тілі. Османлы тілі дегенде көпшілік жағдайда осы кезеңнің тілі туралы сөз болады.
* ''Yeni Osmanlı Türkçesi'' (Жаңа османлы түрікшесі): мерзімді баспа және батысшыл әдебиеттің ықпалымен [[1850 жыл]]дан бастап [[20 ғасыр|XX ғасырға]] дейін қалыптасты.

===Тіл жаңартпасы===
Ұлы Османлы Мемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін құлағаннан кейін және [[Түркия|Түрік Республикасы]] орнағаннан кейін [[1928 жыл]]ы тіл жаңартпасы жүргізіліп, тілдегі көптеген араб және парсы кірме сөздері түрік баламаларымен алмастырылды. Араб әліпбиінің орнына толықтырылған латын әліпбиі енгізілді. Бұл реформа [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] жүргізген жаңартулардың бір бөлігі болатын. Бұл өзгерістердің басты мақсаты — әдеби түрік тілінің ауызекі тілге жақынырақ түрін қалыптастырып, Түркияның Ұлы Османлы Мемлекетінің орнына пайда болған [[ұлттық мемлекет]] ретіндегі сана-сезімін баянды ету болды.

Төменде [[түрік тіліндегі алмастырылған сөздердің тізімі]]нен алынған үш мысал келтірілген. Османлы түрікшесіндегі үш парсы сөзінің қазіргі түрікшеде қандай сөздермен алмастырылғаны көрсетілген:

{| class="wikitable"
! [[Қазақ тілі|Қазақша]] !! Османлыша !! [[Түрік тілі|Қазіргі түрікше]]
|-
| уәзипа || {{lang|ota|واجب}} vâcib || zorunlu
|-
| мүшкіл || {{lang|ota|مشکل}} müşkül || güçlük, zorluk
|-
| шаһар || {{lang|ota|شهر}} şehir || şehir
|}

==Тарихи ықпалы==
Тарихи тұрғыдан алғанда, османлы түрікшесін қазіргі түрік тілінің ізашары деп атау дұрыс емес. Керісінше, қазіргі түрік тілін латын әліпбиімен жазылатын, көптеген неологизмдер енгізілген «жаңа османлы түрікшесі» деп атауға болады. Османлы түрікшесі мен қазіргі түрік тіліндегі ең басты айырмашылық — қазіргі тілде араб және парсы тілдерінің ережелері бойынша құрама сөздер жасалмайды. Ондай сөздер тілде әлі де бар, бірақ олардың қолданылу аясы шектеулі; тек ғылыми, философиялық немесе діни контекстерде ғана қолданылады. Мысалы сөзбе-сөз аударғанда «құдайлық тағдыр» дегенді, ал мағынасы «құдайдың жазмышы» дегенді білдіретін ''takdîr-i ilâhî'' деген изафет құрылымы қазір де қолданылады. Егер осы сөз тіркесін қазіргі түрік тілінің ережелерімен құрастырғанда, ол ''ilâhî takdîr'' («құдайлық жазмыш») деген түрде болар еді.

==Әліпби==
{{main|Османлы түрік тілінің әліпбиі}}
Османлы түрікшесі негізінен Османлы түрік тілінің әліпбиімен (الفبا ''elifbâ'') жазылатын. Ол әліпби парсы әліпбиінің ықпалына ұшыраған араб әліпбиінің бір түрі болатын. Бірақ османлы түрікшесінің армен жазуымен жазылған кездері де болған: мысалы, Османлы империясында жазылған алғашқы [[роман]] «Акаби романын» [[1851 жыл]]ы Вартан паша армен әріптерімен жазған. Сол сияқты, [[I Әбділмәжит]] кезінде османлының теңгесін соғумен айналысқан армен ұлтынан шыққан Дүзұлылар әулеті өз жазбаларын османлы түрікшесінде, бірақ әрмен әліпбиімен жүргізген. Басқа жазу жүйелері де қолданылған, мысалы [[грек әліпбиі]]н, еврей әліпбиінің Раши хатын мұсылман-емес топтар қолданған, себебі араб әліпбиі Ислам дінімен байланысты болған. Керісінше жағдайлар да болған. Мысалы, грекше сөйлейтін мұсылмандар османлы түрік әліпбиін қолданып, грек тілінде жаза алатын болған.

{| class="wikitable"
|-
! colspan="4"|Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері
! rowspan="2"|Аты
! rowspan="2"|[[ALA-LC романдандыруы|ALA-LC]] траслитерациясы
! rowspan="2"|[[Түрік тілі|қазіргі түрікшеде]]
|-
!дара
!аяғында
!ортада
!басында
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺍ}}||{{lang|ota|ﺎ}}||colspan="2"|—
| elif || a, â || a, e
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺀ}}||colspan="3"|—
| hemze || {{Unicode|ˀ}} || ', a, e, i, u, ü
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺏ}}||{{lang|ota|ﺐ}}||{{lang|ota|ﺒ}}||{{lang|ota|ﺑ}}
| be || b, p || b
|- align="center"
|{{lang|ota|ﭖ}}||{{lang|ota|ﭗ}}||{{lang|ota|ﭙ}}||{{lang|ota|ﭘ}}
| pe || p || p
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺕ}}||{{lang|ota|ﺖ}}||{{lang|ota|ﺘ}}||{{lang|ota|ﺗ}}
| te || t || t
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺙ}}||{{lang|ota|ﺚ}}||{{lang|ota|ﺜ}}||{{lang|ota|ﺛ}}
| se || s || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺝ}}||{{lang|ota|ﺞ}}||{{lang|ota|ﺠ}}||{{lang|ota|ﺟ}}
| cim || c, ç || c
|- align="center"
|{{lang|ota|ﭺ}}||{{lang|ota|ﭻ}}||{{lang|ota|ﭽ}}||{{lang|ota|ﭼ}}
| çim || ç || ç
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺡ}}||{{lang|ota|ﺢ}}||{{lang|ota|ﺤ}}||{{lang|ota|ﺣ}}
| ha || {{Unicode|ḥ}} || h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺥ}}||{{lang|ota|ﺦ}}||{{lang|ota|ﺨ}}||{{lang|ota|ﺧ}}
| hı || {{Unicode|ẖ}} || h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺩ}}||{{lang|ota|ﺪ}}||colspan="2"|—
| dal || d || d
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺫ}}||{{lang|ota|ﺬ}}||colspan="2"|—
| zel || z || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺭ}}||{{lang|ota|ﺮ}}||colspan="2"|—
| re || r || r
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺯ}}||{{lang|ota|ﺰ}}||colspan="2"|—
| ze || z || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﮊ}}||{{lang|ota|ﮋ}}||colspan="2"|—
| je || j || j
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺱ}}||{{lang|ota|ﺲ}}||{{lang|ota|ﺴ}}||{{lang|ota|ﺳ}}
| sin || s || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺵ}}||{{lang|ota|ﺶ}}||{{lang|ota|ﺸ}}||{{lang|ota|ﺷ}}
| şın || ş || ş
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺹ}}||{{lang|ota|ﺺ}}||{{lang|ota|ﺼ}}||{{lang|ota|ﺻ}}
| sat, sad || {{Unicode|ṣ}} || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺽ}}||{{lang|ota|ﺾ}}||{{lang|ota|ﻀ}}||{{lang|ota|ﺿ}}
| dat, dad || ż, {{Unicode|ḍ}} || d, z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻁ}}||{{lang|ota|ﻂ}}||{{lang|ota|ﻄ}}||{{lang|ota|ﻃ}}
| tı || {{Unicode|ṭ}} || t
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻅ}}||{{lang|ota|ﻆ}}||{{lang|ota|ﻈ}}||{{lang|ota|ﻇ}}
| zı || {{Unicode|ẓ}} || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻉ}}||{{lang|ota|ﻊ}}||{{lang|ota|ﻌ}}||{{lang|ota|ﻋ}}
| ayın || {{Unicode|ʿ}} || ', h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻍ}}||{{lang|ota|ﻎ}}||{{lang|ota|ﻐ}}||{{lang|ota|ﻏ}}
| gayın || ġ || g, ğ
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻑ}}||{{lang|ota|ﻒ}}||{{lang|ota|ﻔ}}||{{lang|ota|ﻓ}}
| fe || f || f
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻕ}}||{{lang|ota|ﻖ}}||{{lang|ota|ﻘ}}||{{lang|ota|ﻗ}}
| kaf || {{Unicode|ḳ}} || k
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻙ}}||{{lang|ota|ﻚ}}||{{lang|ota|ﻜ}}||{{lang|ota|ﻛ}}
| kef || k, g, ñ || k, g, ğ, n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﮒ}}||{{lang|ota|ﮓ}}||{{lang|ota|ﮕ}}||{{lang|ota|ﮔ}}
| gef¹ 
| g
| g, ğ
|- align="center"
|{{lang|ota|ﯓ}}||{{lang|ota|ﯔ}}||{{lang|ota|ﯖ}}||{{lang|ota|ﯕ}}
| nef, sağır kef || ñ || n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻝ}}||{{lang|ota|ﻞ}}||{{lang|ota|ﻠ}}||{{lang|ota|ﻟ}}
| lam || l || l
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻡ}}||{{lang|ota|ﻢ}}||{{lang|ota|ﻤ}}||{{lang|ota|ﻣ}}
| mim || m || m
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻥ}}||{{lang|ota|ﻦ}}||{{lang|ota|ﻨ}}||{{lang|ota|ﻧ}}
| nun || n || n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻭ}}||{{lang|ota|ﻮ}}||colspan="2"|—
| vav || v, o, ô, ö, u, û, ü || v, o, ö, u, ü
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻩ}}||{{lang|ota|ﻪ}}||{{lang|ota|ﻬ}}||{{lang|ota|ﻫ}}
| he || h, e, a || h, e, a
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻻ}}||{{lang|ota|ﻼ}}||colspan="2"|—
| lamelif || lâ || la
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻯ}}||{{lang|ota|ﻰ}}||{{lang|ota|ﻴ}}||{{lang|ota|ﻳ}}
| ye || y, ı, i, î || y, ı, i
|}

1''gef'' әрпінің дұрыс түрінде ﻙ-ның ''кіші кафы'' және گ-ның қосарланған сызығы болуы тиіс. Қазіргі қаріптерде сирек кехздеседі.

Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері осында тізіп жатуға тым көп. Мұнда солардың ең бастылары келтірілген.

==Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері==
Бүгіндері дүние жүзінде Османлы түрік әдебиетінің мыңдаған курстары ұсынылады. Тарихи маңызы зор [[Классикалық тілдер|классикалық тіл]] ретінде османылы түрікшесін Түркияның жалғыз өзінде отыз мыңнан астам студент зерттеуде [http://meta.wikimedia.org/wiki/User:Mehrdad/Statistics_on_Ottoman_Turkish_Education].

===Түркия университеттеріндегі курстар===
* [http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-142-osmanlica-ii662.php '''Erciyes Üniversitesi '''] http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-141-osmanlica-i702.php Әдебиет факультеті — курстың мазмұны және кестесі.
* [http://suis.sabanciuniv.edu/prod/sabanci_www.p_get_courses?coll_code=S&levl_code=UG&subj_code=TLL&lang=eng&css= '''Sabanci University''']  — Бастауыш және орташа деңгейдегі үйренушілерге арналған османлы түрікшесі
* [http://www.boun.edu.tr/graduate/social_sciences_and_humanities/turkish_language_literature.html '''Bogazci Universiti''']  — Ерте кезеңнен бастап 19-шы ғасырға дейінгі түрлі тақырыптардағы мәтіндерді зерттеу
* [http://www.beykent.edu.tr/dosyalar/erasmus/faculties/turkish%20language%20and%20literature.pdf Beykent University]  — Османлы түрік тілі бойынша курс туралы
* [http://brahms.emu.edu.tr/tdeb/Programs.htm '''Eastern Mediterranean University''' ]  — Османлы түрік тілі мен жазуы
* [http://fef.baskent.edu.tr/tde/resources/TDE-ECTS-ENG.pdf '''Baskent University''']  — Османлы түрік тілі мен диуан әдебиеті.
* [http://www.mersin.edu.tr/derslerbol.php?id=14&fid=3 '''Mersin University'''] Түрік тілі мен әдебиетінің факультеті.
* [http://www.istanbul.edu.tr/edebiyat/bolum_sayfasi/tarih_ders_programi.htm '''İstanbul University'''] Тарих
* [http://www.ksef.gazi.edu.tr/dturkce.htm '''Kastamonu University'''] Түрікше үйретуші (Türkçe öğretmenliği)
* [http://www.emu.edu.tr/teb/ '''Doğu Akdeniz Üniversitesi'''] Түрікше үйретуші (Türkçe öğretmenliği)
* [http://www.ciu.edu.tr/english/u-turkish-lit.html '''Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi'''] Түрік әдебиеті (Türk Dili ve Edebiyatı)
* [http://egitim.selcuk.edu.tr/turkdili/dersler.asp '''Selçuk Üniversitesi'''] Әдебиет үйретушісі (Edebiyat Öğretmenliği)
* [http://www.neu.edu.tr/tr/main.asp?sayfa=tr/egitim%20fakultesi/tarih_ogretmenligi_ders_listesi '''Yakın Doğu Üniversitesi '''] Тарих үйретушісі (Tarih Öğretmenliği)
* [http://www.trakya.edu.tr/Fakulte/FenEdebiyatFak/Turkce/SanatTarihi/dersicerikleri.htm '''Trakya Üniversitesi'''] Өнер тарихы
* [http://www.yeditepe.edu.tr/yeditepe/Yeditepe%20UniverSiteSi/EGitim/LiSanS%20UStu/SoSyal%20Bilimler%20EnStituSu/Tarih/Ders%20Programi.aspx?cacheid=/Yeditepe%20UniverSiteSi/EGitim/LiSanS%20UStu/SoSyal%20Bilimler%20EnStituSu/Tarih/Ders%20Programi '''Yeditepe University'''] Тарих
* [http://www.lefke.edu.tr/akademik/tarih41.htm '''Lefke Avrupa Üniversitesi'''] Тарих
* [http://www.fef.ibu.edu.tr/?lang=tr&template=b3&page_type=show_circ&page_name=7 '''Abant İzzet Baysal University'''] Тарих

===Ғаламтордағы курстар===
* [http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html Османлы түрікшесі бойынша курстар]

==Ғаламтордағы османлы түрік ресурстары==
* [http://www.umich.edu/~turkish/langres_ott.html '''Мичиган университеті''']
* [http://www.mevlevi.de/islam-_2.php Османлы түрік тіліндегі жазбалар]

==Османлы-түрік сөздіктері мен құралдары==
* [http://www.ebrulisozluk.net/ Османлы түрікшесі — түрікше ғаламтор сөздігі]
* [http://www.umich.edu/~turkish/links/keyboard/klavye.htm Османлы түрік пернетақтасы]
* [http://www.lexilogos.com/clavier/osmanlica.htm Османлы түрік пернетақтасы]

== Тағы қараңыз ==
* [[Түрік тілі]]
* [[Түркі тілдері]]

==Әдебиеттер==
* Lewis, Geoffrey. «[http://www.turkishlanguage.co.uk/jarring.htm The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success]».

==Түсініктемелер==
{{Reflist}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.osmanlimedeniyeti.com http://www.osmanlimedeniyeti.com] Османлы түрік мәтіндерінің жинағы

{{Алтай тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлі тілдер]]
[[Санат:Османлы империясының мәдениеті]]
[[Санат:Түрік тілі]]
[[Санат:Оғыз тілдері]]
[[Санат:Классикалық тілдер]]

Матақ батыр

2016-12-19T15:50:26Z

Arystanbek: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Матақ батыр''' — (шамамен 1750-1839), Қазақ елінің бостандығы үшін күрескен, [[Абылай хан]]ның мыңбасы, [[Қарқаралы ауданы]]ның әкімі болған. Матақ батыр туралы дерек көзін алғаш ашқан өлкетанушы С. Даулетбаев. Матақ батырдың есімі тарихга Есіл Нұра жорығы деп аталатын (1752) жорық кезінде белгілі болады. Матақ батырдың әкім болғандығын растайтын, оның мөрі басылған құжаттар мұражайда сақтаулы. Матақ батырдың күмбезі [[Қарағанды]]-[[Қарағайлы]] темір жолының бойында, батыр есімімен аттас өзен жағасында орналасқан.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Пхумипон Адульядет

2016-12-14T07:47:25Z

Arystanbek: revert (vandalism)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі = ภูมิพลอดุลยเดช
| Суреті = King Bhumibol Adulyadej Portrait-1945.jpg
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = Таиланд патшасы
| Лақап аты =
| Ту = King's Standard of Thailand.svg
| Ту2 = Emblem of the House of Chakri.svg
| Басқара бастады = [[9 маусым]] [[1946 жыл]]
| Басқаруын аяқтады =
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Ананда Махидол]]
| Ізбасары =
| Тәж кигізу жорасы = [[5 мамыр]] [[1950 жыл]]
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері = [[Маха Вачиралонгкорн]]
| Діні = [[Буддизм]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 5.12.1927
| Туған жері = [[Кембридж]], [[Массачусетс]], [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні = 13.10.2016
| Қайтыс болған жері = [[Бангкок]], [[Тайланд]]
| Жерленді =
| Династия = [[Чакри]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Маха Вачиралонгкорн]]
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы = King Rama IX Signature.svg
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}
'''Пхумипон Адульядет''' ({{lang-th|ภูมิพลอดุลยเดช}} {{IPA|[pʰūːmípʰōn àdūnjādèːt]}}; [[5 желтоқсан]] [[1927 жыл|1927]] - 13 қазан 2016 жылы ) — [[1946 жыл]]дан бастап [[Таиланд]] [[патша]]сы.

Халық арасында «Ұлы» деген атаққа ие, сондай-ақ '''IX Рама''' ретінде әйгілі. Тақта [[1946 жыл]]дың [[9 маусым]]ынан бері отыр. [[1950 жыл]]дың [[5 мамыр]]ында тәж кигізу жорасы жүргізілген. [[Билік басындағы монархтардың тізімі|Билік басындағы монархтардың]] да, тіпті мемлекет басшыларының да ішіндегі ең ұзақ билік құрған монарх.Патшаның тәж кигізудегі есімі: «Phrabat Somdet Phra Paramindara Maha Bhumibol Adulyadet Mahitaladhibet Ramadhibodi Chakrinarubodind Sayamindaradhirat Boromanatbophit».

== Өмірбаяны ==

Пхумипон Адульядет [[АҚШ]]-тың Массачусетс штатындағы [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]] қаласында Жоғары Мәртебелі Ханзада Махидон Адульядет пен Мом Сангвалдың (кейін Сомдет Пхра Синакариндра Боромаратчачоннани) отбасында [[1927 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ы дүниеге келген.

== Қызықты мәліметтер ==

Пхумипон Адульядет алғаш рет жасанды бұлтты жасаап, оған патент иеленген. Ол көпірлер мен бөгеттердің жобаларын дайындаған, сондай-ақ кәсіби саксофоншы. 1000 баттық банкнотада патшаның Canon фотоаппаратымен түскен суреті бейнеленген. Фотоаппараттың объективін жасап шығарушы

[[Санат:Монархтар]]

Адамның мінез-құлығы

2016-12-12T02:12:14Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Қуаныш026 соңғы нұсқасына қайтарды

[[Image:Sechenov.jpg|left|200px|thumb|[[Сеченов Иван Михайлович]]]]

Адам ағзасы басқа тірі ағзалар сияқты өзінің биологиялық қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылады. Осы арқылы ағза өзінің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап отырады. Адам ағзасы өз қажетін
қанағаттандыру үшін үнемі тамақтанады, тыныс алады және т.б.
Соған байланысты өседі, дамиды және тіршілігін жалғастырады.
Адам қоғамдағы өз мінез-құлығы аркылы әлеуметтік және [[рухани қажет]]ін қанағаттандырады. Мұндай қажеттіктерге еңбек етуі, білім
алуы, шығармашылық жұмысы, білгенін басқаларға үйретуі және
т.б. жатады. Адам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін міндетті
түрде алдына мақсат қояды. Ішкі сезімге беріліп, ойлайды, қиялданады, есіне түсіреді. Мұның бәрі әр адамның жеке ішкі сезімі арқылы
миында алдын ала бейнеленеді. Бұлар адамның психикасына тән қасиеттер.
[[Сеченов Иван Михайлович|И. М. Сеченов]] [[адам психикасы]] мен [[жоғары жүйке қызметі]]нің
рефлекстік сипатының ұқсастығына ерекше мән берді. [[Психология|Психология ғылымының]] [[физиология]]мен өте тығыз байланысты екенін атап
көрсетті.

Әрбір адам белгілі бір әлеуметтік ортада тіршілік ететіндіктен, сол
ортаның тыныс-тіршілігімен санасады. Адам қоғамда басқа адамдармен қарым-қатынас жасамай, өмір сүре алмайды. Отбасында, ұжымда, қоғамда тіршілік етіп, сол аркылы психикасы қалыптасады. Осындай қарым-қатынастың нәтижесінде әрбір адам жеке тұлға ретінде
өмір сүреді. Адамның психикасының қалыптасуында сөздің де маңызы зор.
Өз қажетін қанағаттандыру мақсатында қалыптасқан күрделі [[психикалық үдерістер|психикалық]] және [[физиологиялық үдерістер]] жиынтығы - [[мінез-құлық]]ты білдіреді.

[[Image:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|right|200px|thumb|[[Рене Декарт]]]]
Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды [[этология]] ({{lang-el|«еtһоs» - мінез, «logos» - ілім}})
дейді.
Рефлекс — [[жүйке қызметі]]нің негізі, оның түрлері. Адам денесіндегі
барлық тіршілік үдерістердің тікелей жүйке жүйесінің басқаруымен
жүретіні өздеріңе белгілі (жүйке жүйесін, рефлексті естеріңе түсіріңдер).
Ағзаға сыртқы және ішкі ортаның өзгерістері тітіркендіргіш ретінде
әсер етіп, [[рефлекс]] пайда болады. Рефлекс арқылы ағза үнемі өзгеріп
тұратын сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделеді. Ішкі мүшелермен мүшелер жүйелері қызметтерінің үйлесімді жүруі рефлекс арқылы реттеледі. Рефлекс кезінде үлкен ми сыңарларының қыртысында сыртқы және ішкі ортадан келетін тітіркендіргіштердің әсері
талданады.
Рефлекс ұғымын ғылымға алғаш рет еңгізген француз ғалымы - [[Рене Декарт|Р.Декарт]] ([[1596]]-[[1650]]).

Рефлекстерді шығу тегіне сәйкес шартсыз жөне шартты рефлекстер деп екі топқа бөледі.
Шартсыз рефлекс орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдері
([[жұлын]], [[сопақша]], [[ортаңғы ми]], [[мишық]]) арқылы жүзеге асады. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары алып тасталған жануарларда
шартсыз рефлекс сақталады. Шартсыз рефлекстер адамның жасына
сәйкес үнемі өзгеріп отырады.
Туа пайда болған ретті тізбек арқылы бірімен-бірі байланысқан
шартсыз рефлекстер жиынтығы - [[түйсік]] - [[инстинкт]] ({{lang-la|«instictus» - түйсіну}}) деп аталады. Түйсік - едәуір күрделі мінез-құлықтың бір түрі. Түйсік көбінесе топтасып тіршілік ететін
бунақденелілерде де айқын байқалады. Түйсік арқылы ағзаның ішкі
ортасының қажеті қанағаттандырылады.

Жаңа туған [[нәресте]]нің алғаш рет анасын емуі - тағамдық шартсыз рефлекске жатады. Көзге бір затты жақындатқанда көзді жұму -
қорғаныштық шартсыз рефлекс. Сәбиге таныс емес затты көрсеткенде
соған карай басы мен көзін бұруы - бағдарлаушы шартсыз рефлекс.
Шартсыз рефлекстер арқылы ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы
қамтамасыз етіледі. Ішкі мүшелер мен мүшелер жүйесінің қызметі
үйлесімді түрде жүреді.

==Шартты рефлекстер==
Шартты рефлекстер. Ми қыртысында шартты рефлексті жүзеге
асыратын жүйке - рефлекс орталықтары орналасады. Жүйке орталығы мен жүйкелер арасында шеңбер түрінде үнемі байланыстар болып тұрады. Шартты рефлекстер кезінде ми қыртысы мен мидың басқа
бөлімдерінің арасында уақытша байланыстар түзіледі.
Шартты рефлекстер - ағза мінез-құлығының ең қарапайым
көрінісі. Шартты рефлекстер бірімен-бірі белгілі бір реттілікпен жүзеге асатын бірнеше кезеңдерден тұрады. Шартты рефлекстер аркылы
адам тамағын табуға, кауіпті жағдайлардан қорғануға әрекет жасайды. Мүның бәрі де жоғары жүйке қызметі аркылы жүзеге асады.

==Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі==
Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі сөздің пайда болуымен тікелей
байланысты. Адамның мінез-құлығы негізінен екі түрлі жағдайларға байланысты қалыптасады.
Біріншіден — ағзаның ішкі қажетін қанағаттандыру.
Екіншіден - сыртқы орта жағдайларына бейімделу.
Мидың және жүйке жүйесінің баска бөлімдерінің қызметі рефлекстер түрінде жүзеге асады, яғни рефлекстік сипатта болады. Ми
қыртысының рефлекстік қызметін ғылыми түрғыда түсіндірген орыс
ғалымы - [[Сеченов Иван Михайлович|И.М.Сеченов]] ([[1829]]-[[1905]]). Ол «[[Мидың рефлекстері]]» ([[1863]])
еңбегінде рефлекс ұғымына жан-жақты анықтама берді. Ғалым алғаш рет біздің саналы жөне санасыз әрекеттеріміздің бәрі рефлекстерге негізделгенін дәлелдеп берді. И. М. Сеченовтың пікірі бойынша,
рефлекстер үш кезеңді қамтиды.
Оның бірінші кезеңінде сыртқы
тітіркендіргіштердің әсерінен сезім мүшелерінде қозу пайда болады.
Екінші кезеңінде - мида қозу мен тежелу үдерістері жүреді. Осы
үдерістердің нөтижесінде психикалық құбылыстар (түйсіну, сезу, т.б.)
пайда болады. Үшінші кезеңінде - адамның мінез-құлығы әрекеттер
арқылы көрініс табады. И.М.Сеченовтың зерттеулері мидың төменгі
орталықтары, оның жоғары орталықтарының тікелей бақылауында
жүретінін дәлелдеп берді. Ми қыртысындағы рефлекс орталықтары
көптеген шартсыз рефлекстердің қызметін кейде тежеуі, кейде күшейтуі
мүмкін.

[[Image:Ivan Pavlov (Nobel).png|left|200px|thumb|[[Павлов Иван Петрович]]]]
Рефлекстер туралы ілімді одан әрі толыктырып дамытқан көрнекті
орыс ғалымы [[Павлов Иван Петрович|И. П. Павлов]] ([[1849]] - [[1936]]) . Ол - жоғары жүйке
қызметінің физиологиясы — мінез-қүлық туралы ғылымның негізін
салушы ғалым. Ғалым мінез-құлықты зерттеуде шартты рефлекстердің
қальпггасу әдістерін ашты. И.П.Павлов жоғары жүйке кызметі тікелей
шартты рефлекстер жиынтығынан түратынын толық дәлелдеп берді.

'''Бірінішіден''', шартты тітіркендіргіштің әсер ету уакыты шартсыз
тітіркендіргіштердің өсерімен сәйкес келуі кажет. Мысалы, бұрын ет
жеп көрмеген итке етті көрсетсе де иттің оған сілекейі бөлінбейді. Итке
етті көрсетіп, артынша ет беруді бірнеше рет кайталаса, ет көріне салысымен сілекей бөліне бастайды.

'''Екіншіден''', шартты тітіркендіргіштің өсері шартсыз тітіркендіргіштің алдында бірнеше рет кайталануы шарт. Қоңырау шалып, артынан
итке тамак беруді бірнеше рет кайталаса, шартты рефлекс түзіледі.

'''Үшіншіден''', шартты жөне шартсыз тітіркендіргіштердің әсер ету
уакытын сәйкестендіріп, бірнеше рет кайталаганда да шартты рефлекс түзіледі.

Шартты рефлекстің қалыптасуы, шартты және шартсыз тітіркендіргіштерді қабылдайтын [[ми қыртысы]]ның екі орталығының арасындағы уакытша байланыска негізделген. Шартты тітіркендіргіштің
әсерінен ми кыртысының бір жерінде козу ошағы пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен де ми қыртысының екінші жерінде қозу
ошағы пайда болады. Ми қыртысындағы осы екі козу ошақтарының
арасында уақытша байланыс түзіледі.
Адам өмірінде көптеген шартты рефлекстер түзіледі. Мұның бәрі
де біздің өмір сүруіміздің басты мәні болып саналады. Тіршіліктің бұл
өмірлік мәні жеке адам үшін басты рөл атқарады, бірак бұл тұқым
қуаламайды.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Мінез-құлық| ]]

{{Biosci-stub}}

Айгөлек (журнал)

2016-12-01T07:32:02Z

Arystanbek: Сыдықов Шыңғыс (т) өңдемелерінен Ulan соңғы нұсқасына қайтарды

"Айгөлек журналы- республикалық балалар журналы. Қазақстан Республикасында [[2000 жыл|2000 жылдың]] күзінде 22 беттік журнал болып бастап шығарылған. Бас редакторы- [[Қымбат Әбілдәқызы]]. [[2010 жыл|2010 жылдан]] бастап 10 бет қосылып, қазір 32 беттен тұратын журнал болып саналады. Журнал "Лидер офсет" баспаханасында басылады.

[[Санат:Қазақстан журналдары]]

Инвестор

2016-11-24T11:07:23Z

Arystanbek: Lyazzat Sultanova (т) өңдемелерінен Batyrbek.kz соңғы нұсқасына қайтарды

'''Инвестор''' – [[инвестиция]]ны жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға, [[мемлекет]].

Инвестор ең алдымен үнемі [[табыс]] алуға, күрделі қаржысының қауіпсіз болуына және [[капитал]] құнының өсуіне мүдделі. Мемлекет, аймақтар, ұйымдар, кәсіпорындар, жеке адамдар, құнды қағаздар рыногіндегі ойыншылар инвестор бола алады. Инвестициялау мақсатына қарай стратегиялық және қоржынды инвесторларға; [[шаруашылық]] қызметінің бағытына қарай институционалдық және жеке инвесторларға; резиденттерге қарастылығына қарай шетелдік және отандық (ұлттық) инвесторларға бөлінеді.

'''Шетелдік инвестор''' – шетелдік заңды тұлғалар, шет ел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар, шет мемлекеттер.

'''Ұлттық инвестор''' – [[Қазақстан Республикасы]]нда тұрақты тұратын, Қазақстанда инвестицияны жүзеге асыратын жеке не заңды [[тұлға]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>

==Сілтемелер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Астана

2016-11-22T13:53:24Z

Arystanbek: /* Сыртқы сілтемелер */

{{Елді мекен
|статусы = Республикалық маңызы бар қала
|қазақша атауы = Астана
|шынайы атауы =
|сурет =
|жағдайы = Астана
|ел = Қазақстан
|елтаңба = New coat of arms of Astana.svg
|ту = New flag of Astana.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150
|ту ені = 150
|lat_deg = 51|lat_min = 08|lat_sec =
|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec =
|CoordAddon =type:city(584800)_region:KZ
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = облыс
|аймағы = Ақмола облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = әкім
|басшысы = [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]
|құрылған уақыты = 1830
|алғашқы дерек = 1830
|бұрынғы атаулары = [[Ақмола]], [[Целиноград]], [[Ақмола]]
|статус алуы =
|жер аумағы = 710
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = қазақ тілі
|тұрғыны ={{Өсім}} 880 191<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470 2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>
|санақ жылы = 2016
|тығыздығы = 1239
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 75,08 % [[орыстар]] 15,64 % [[украиндар]] 1,63 % басқалары 7,65 % (2015ж.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = астаналық
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = 7172
|пошта индексі = 010000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = Z, 01
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Астана
|сайты = http://www.astana.kz
|сайт тілі = kz
|сайт тілі 2 = ru
|сайт тілі 3 = en
}}
{{мағына|Астана (айрық)}}

'''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] елордасы. Астанада 880 191 адам тұрады (1 мамыр 2016)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470 2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>. Қазір қаланың аумағы 710 км2 алып жатыр. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.

== Атауы ==
Қаланың атауы қазақ тілінен алынған. Қазақша ол сөз елдің бас қаласы дегенді білдіреді. Астана сөзі қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан. Онда ол "киелі орын", "босаға" деген мағыналарға ие.

== Астана қаласының Бас жоспары ==
{{main|Астана қаласының Бас жоспары}}
'''Астана қаласының Бас жоспары''' — [[Астана қаласы]]ның тіршілік-тынысының қолайлы ортасын құру және оны орнықты дамыту, экологиялық қауіпсіздікті, табиғат пен мәдени мұраларды сақтау мақсатында жасалған қала құрылысының жоспары. Бұл жоба [[Қазақстан]]ның президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен іске асып жатыр.

=== Табиғаты және табиғи қоры ===
== Жалпы мәлімет ==
Бүгінгі заман қаласы-өзін қоршаған экономикалық кеңістікпен және табиғи ортамен алуан түрлі экономикалық - географиялық қарым-қатынастағы, демографиялық жолмен қалыптасатын , әлеуметтік - экономикалық күрделі жаратылыс. Антропоэкологиялық тұрғыдан алғанда - ол, ең алдымен, адам өз қолымен жасаған ортада оның тығыз қауымдастығы. Әлеуметтік-техникалық прогрестің көптеген белгілері осы "қала" ұғымымен астатыс жатыр , алайда қалаға шоғырланған өркениет адам баласына тек игілік сыйлай бермейді. Техногенді қалалық орта адамның әлеуметтік басты сапасы- оның денсаулығына зор әсерін тигізеді. Қарқынды қала құрылысы , соған орай тұрғындар санының артуы жылу мен су қорына, көлік пен коммуналдық инфрақұрылымға деген сұранысты үдете түседі, осыдан келіп ауаны ластанудан тазарту, өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды жиыстырып отырудың жүйелі жолын қарастыру мәселері туындайды. Табиғи ортаның басты көздері -су, ауа, жер атаулы, қалың көпірдің қолданысына түсіп, үлкен өзгеріске ұшырайды. Мұндағы басты мәселе , ауа мен су көзінің қашанда жаңарып , тазарып отыруы, табиғатты қоқысқа толтыратын қалдықтардың мөлшерін мүлде азайту ғана қала өмірін жақсартуға мүмкіндік әкеледі. Қаланың топырақ жамылғысы да ерекше күтімді қажет етеді. 
ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 8 сәуіріндегі №381 қаулысымен Астана қаласының болашақтағы дамуы ескеріліп, қала маңы аумағын қарқынды игеру жағдайына орай аумаққа Целиноград, Шортанды және Ақмола облысының Аршалы ауданы жерінің бір бөлігі және Вячеслав бөген іаймағы енгізілді. 
Астана қаласының аумағ ыҚР Үкіметінің 2000 жылдың 8 тамызындағы №432 жарғысымен Промышленный , Железнодорожный, Көктал, Интернационал, Мичурин кенттері мен Күйгенжар, Пригородный, Тельман атындағ ыауылдардың және Цилиноград пен Шортанды аудандары жерінің бөлігін қосу есебінен ұлғайтылды. 
Бүгінде Астана -71014 га (1998 ж. -25,8 мың га болған) аумақты алып жатқан ірі мегополис, соның ішінде Алматы ауданы- 46257 га; Сарыарқа ауданы 24757 га аумақты қамтиды. Тұрғынының саны 2007 ж. 574,4 мың адамнан асты. 
Бүгінгі таңда Астана - мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен айтқанда, ол жаңаны кейіптейтін , Қазақстанның динамикалық дамып келе жатқан жаңаруының, біздің тәуелсіз республикамыздың нышаны. Статистикалық деректер бойынша Астананың аймақтық жалп ыөнімі (АЖӨ) 2007 ж. 830,7 млрд теңгені құрады. Елдің жалпы ішкі өнімінің 10% Астана қаласының үлесіне тиесілі.
== Жер бедері ==
Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауындағы жазықта және ішінара өзен аңғарында орын тепкен. Аумақтық жер бедері еңісі мен биігі байқалмайтын жазық болып келуімен сипатталады. Мұндағы ойдым-ойдым көлтабандарда ғана қар суы мен көл немесе сор-сазда уытты көлшіліктер пайда болады. Қала қуаң дала белдеуінде , оның күңгірт қоңыр , қоңыр топырақты,бетегелі-селеулі іші қуаң белдеуінде орналасқан. Топырақ жамылғысы біртекті емес, алуан сипатты. Қала орналасқан өңірдің ⅔ аумағын жадағай толқынды , суайрықты жазықтық алып жатыр. Қала аумағының жер бедерінен айтарлықтай еңіс немесе көзге шалынардай өр байқалмайды, мұндағы геморфологиялық бөлшектер бір-біріне ұласа жалғасып кете барады. Жазық Есіл өзеніне қарай аздап еңістеу болып келеді.
== Климаты ==
Климатының өзіндік ерекшелігі тым континентік болып келеді, жауын-шашынның орташа жылдық мөлшерінің аз және күн көзінің өткір болуы салдарынан көлдердің суы азайып, шағын өзен арналардың кеуіп қалуына әсерін тигізеді. Қысы суық, аязды. Ызғарлы аяз шамамен 245 күнге, ал қыстың ұзақтығы 5-5,5 айға созылады. Қарашаның ортасына қарай түскен қар 130-140 күнге дейін жатады. Қаңтар айының орташа температурасы -17°С (52°С-қа көтерілетін аяз өте сирек болады). Аязды күндердің орташа температурасы -25°С. Мұндай күндердің ұзақтығы жылына 10-14-тен 38-45 күнге дейін ауысып отырады. Қыс айларының шамамен 30 күні боранды , боран оңтүстік-батыстан соғады. Қар қалың түскен жылдары өзендер тасып, көлтабандар көлге , көлдер шалқыған айдынға айналады. Бұлтты күндер аз, жылына шамамен 2200 сағаттай күн бұлтсыз ашық болады. Жазы ыстық, қуаң. Шілде айының температурасы ең жоғарылаған кезде +42°С -ға жетеді. Ең жоғары температура шілденің 11-12 күнін қамтиды. Жылы мезгіл шамамен 213 күнді, аязды мезгіл 120 күнді құрайды. Жазғ ынайзағалы күн саны шамамен 19-25 күн аралығында , ұзақтығы 2,4 сағат. Жазда 1-2, кейде 4-9 күндей бұршақ жауатын мезгіл байқалады. Жерге түсетін ылғалдың жылдық мөлшері 300 мм, оның 30 %-көктемге, 34 %-жазға, 36% күз, қыс айларына келеді. Жел жиі соғады, орташа жылдамдығы-2м/сек. Желдің қаттырақ соғатын мезгілі наурызға (6 м/сек), баяу соғатын мезгілі тамызға (4 м/сек) келеді. Ал жылына 40 кейде 87 күн қатты жел соғатын (15 м/сек жуық) тұсы болады. Өте күшті дауыл (36 м/сек) 20 жыл мөлшерінде бір рет байқалған.

== Су қоры ==
Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: Сасықкөл, Жоламан, Тышқанкөл, Танакөл, Жылтыркөл, Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, Майбалық, Бұзықты, Жалаңаш , Шенет, Ағанас, т.б. 
Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы -2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады. 
Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар. Олар: Вячеслав (пайдалану көлемі-375,4 млн текше м), Сергеев (пайдалану көлемі-635,0 млн текше м) және Птропавл (пайдалану көлемі -16,1 млн текше м) бөгендері. Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған , сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м). 
Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы -3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады. 
Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2- нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды. 
Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы- жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне :Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады) , Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.
== Әкімшілік бөлінісуі ==
Астанада [[Сарыарқа ауданы]], [[Алматы ауданы]] және [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] бар.

== Халқы ==
{| class="wikitable"
|-
! 1989!!1997!!1998!!1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006
|-
|281252<ref name='116-6-1'/>
|275100<ref name='116-6-1'/>
|275300<ref name='116-6-1'/>
|326900<ref name='116-6-1'/>
|381000<ref name='116-6-1'/>
|446200<ref name='116-6-1'/>
|493100<ref name='116-6-1'>[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php Население Астаны]</ref>
|501998<ref name='116-6-2'/>
|510533<ref name='116-6-2'/>
|529335<ref name='116-6-2'/>
|550438<ref name='116-6-2'/>
|}
{| class="wikitable"
|-
! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016
|-
|574448<ref name='116-6-2'/>
|602684<ref name='116-6-2'/>
|605254<ref name='116-6-2'/>
|649139<ref name='116-6-2'/>
|697129<ref name='116-6-2'/>
|742918<ref name='116-6-2'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref>
|778083<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны |издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2013-24-02}}</ref>
|814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref>
|852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref>
|872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана]</ref>
|}

Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны - 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.

Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім — 6,7 құрады.

Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.

Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж. — 6,8 мың, 2003 ж.- 5,4 мың, 2004 ж. — 14,2 мың, 2005 ж. — 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.
=== Астана халық санының өсуі ===
{{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны=

* [[1989]] 281,3 мың. адам.(санақ)<ref>
{{cite web
|url = http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php
|title = Астана халық саны динамикасы
|author = Забирова А.Т.
|date =
|work = Демоскоп Weekly Электронная версия бюллетеня Население и общество
|publisher =
|accessdate = 2012-07-13
|lang = {{ref-ru}}
}}
</ref>
* [[1999]] 326,9 мың. адам.(''санақ'')
* [[2000]] 381,0 мың. адам.
* [[2001]] 446,2 мың. адам.
* [[2005]] 529,3 мың. адам.
* [[2007]] 574,4 мың. адам.
* [[2009]] 613,6 мың. адам. (''санақ'')
* [[2010]] 697,1 мың. адам.
* [[2011]] 730,8 мың. адам.
* [[2012]] 743,0 мың. адам.
* [[2015]] 853,0 мың. адам.
* [[2020]] 950,0 мың. адам. (''болжам'')
*[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'')
}}
Осы [[тенденция]] сақталса қала халқының саны бірнеше жылда [[миллион]]ға жетеді.
Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады – бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.
<ref>
{{cite web
|url = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana-
|title = Астана - Қазақстанның астанасы
|author =
|date =
|work = ҚР премьер минстрінің ресми сайты
|publisher =
|accessdate = 2012-08-05
|lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}
}}
</ref>

Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php|title=Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ|publisher=demoscope.ru|language=ru|accessdate=2008-09-27}}</ref>

<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:340
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

bar:1989 text:1989
bar:1997 text:1997
bar:1998 text:1998
bar:1999 text:1999
bar:2000 text:2000
bar:2001 text:2001
bar:2003 text:2003
bar:2005 text:2005
bar:2007 text:2007
bar:2009 text:2009
bar:2010 text:2010
bar:2011 text:2011
bar:2012 text:2012
bar:2015 text:2015
bar:2020 text:2020
bar:2030 text:2030

PlotData=
color:barra width:27 align:center

bar:1989 from:0 till: 281300
bar:1997 from:0 till: 275100
bar:1998 from:0 till: 275300
bar:1999 from:0 till: 326900
bar:2000 from:0 till: 381000
bar:2001 from:0 till: 446200
bar:2003 from:0 till: 501998
bar:2005 from:0 till: 529335
bar:2007 from:0 till: 574448
bar:2009 from:0 till: 605254
bar:2010 from:0 till: 649139
bar:2011 from:0 till: 697129
bar:2012 from:0 till: 742918
bar:2015 from:0 till: 852985
bar:2020 from:0 till: 950000
bar:2030 from:0 till: 1200000

PlotData=

bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5)
bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5)
bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5)
bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5)
bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5)
bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5)
bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5)
bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5)
bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5)
bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5)
bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5)
bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5)
bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5)
bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5)
bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5)
bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5)

TextData=
fontsize:S pos:(220,20)
text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы
</timeline></center>


== Тарихы ==
Астана [[1830]] ж. [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің жағасында [[орыс]] әскерлері негізін қалаған бекіністен бастау алады.

[[1862]] ж. Ақмола қала мәртебесін алды.
[[1962]] ж. қалаға Целиноград атауы берілді.
[[1997]] ж. егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан [[Ақмола]]ға көшіру туралы шешім қабылдады.
[[1998]] ж. [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.
[[1998]] ж. [[10 шілде]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.
[[1998]] ж. [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.

== Өзін-өзі басқаруы ==
[[Мәслихат]] жалпыға бірдей тең және тікелей сайлау құқығының негізінде құпия сайлау арқылы қала халқымен 4 жылдық мерзімге сайланады. Астана қаласы мәслихатының құрамына бір мандаттық аймақ бойынша сайланған 25 депутат кіреді. [[Депутат]]тар арасынан сайланып, өз қызметтерін босатылған негізде атқаратын қалалық мәслихат хатшысы мен тексеру комиссиясының төрағасынан басқа қалалық мәслихат депутаттары өз қызметтерін босатылмаған негізде атқарады.

Сессияда қарастыруға енгізілетін мәселелерді алдын ала қарастыру, мәслихат шешімдерін жүзеге асыруға әрекет жасасу және бақылау қызметтерін іске асыру үшін мәслихатта 4 тұрақты комиссия құрылған:
* әлеуметтік-экономикалық даму, бюджет және қаржы мәселелері жөнінде;
* заңдылық, құқық тәртібі, депутаттың өкілдігі және этика мәселелері жөнінде;
* шаруашылық құрылысы, экология, халыққа көлік, сауда және тұрмыстық-тұрғын үй қызметтерін көрсету мәселелері жөнінде;
* әлеуметтік және ұлттық-мәдени даму мәселелері жөнінде.

== Экономикасы ==
[[Сурет:Astana12.jpg|thumb|right|300px|Астана]]
Астана өте серпінді дамуда. [[Елорда]] көшірілген кезден бастап қала экономикасына салынған инвестиция көлемі 3,5 миллиард [[доллар]]дан асты. 2007 жылға дейін Астананың құрылысына 238,6 миллиард теңге көлемінде қаражат жұмсау жоспарлануда.

Астананың ойдағыдай дамып келе жатқанының белгілерін оның халқының жедел өсуінен байқауға болады. Елорданы көшіру жарияланған жылы мұнда небәрі 225 [[мың]] адам тұратын. [[2004]] жылы елорда тұрғындарының саны екі есе өсіп, жарты миллионнан асып кетті.

[[1998]] жылы Астана еркін экономикалық аймақтың WEPSA халықаралық қауымдастығына кірді. Әлемнің 15 қаласы Қазақстан елордасының бауырлас қалалары болып табылады, олардың арасында Мәскеу, Берлин, Варшава, Минск, Киев, Анкара, Бангкок және басқалары бар.

Елорданың жаңа әкімшілік орталығында Бейбітшілік пен келісім сарайы мен «Пекин-Палас» бизнес-орталығының құрылысына дайындық жұмыстары басталды.

Тағы 10 нысан — жанар-жағармай құю стансасы, «Capital Forum» Ынтымақтастық және даму халықаралық орталығы, 6 қабатты медиа-орталық, сауда-демалыс кешені, халықаралық сауда орталығы,т.б. нысандар құрылысқа рұқсат алу және жобалау кезеңінде тұр.

[[2005]] жылдың басынан бері барлығы 15 нысан тіркелді, оның ішінде 3 әкімшілік ғимарат, әлеуметтік мақсаттағы 4 нысан, 4 тұрғын үй, 4 инженерлік, көлік инфрақұрылымдары бар.

Ал, соңғы 6 айда Жоғарғы сот, муниципалдық 4 тұрғын үй кешені, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 2 жатақханасы, т.б. нысандар пайдалануға берілді. ҚР Парламент Мәжілісі мен Сыртқы істер министрлігі ғимараттарының, «Ғашықтар» саябағының, «Президент-отель» қонақүй кешені мен Ислам орталығының ашылу рәсімі өтті.

[[Сенат]] мен [[Үкімет]]тің әкімшілік ғимараттары, «Тұлпар» тұрғын үй кешенінің құрылысы аяқталып келеді. Дипломатиялық қалашық, цирк ғимараты, «Сол жағалау — Абылай хан даңғылы тас жолы мен Есіл арқылы көпірдің» құрылысы жалғасуда.

[[Есіл (өзен)|Есілдің]] сол жағалауын әкімшілік орталыққа айналдыру мақсатында құрылған «Астана — жаңа қала» экономикалық аймағында 141 нысан салынып жатыр. 2010 жылға дейін мұнда тағы 150 ғимарат бой көтеруі тиіс. Бұл құрылыс жұмыстары үшін 240 миллиард теңге қаржы жұмсалмақ. [[Арнайы экномикалық аймақ]] Елбасы жарлығымен жаңа Астана құрылысын қарқынды дамытуға қолайлы жағдай жасау үшін құрылған-ды. Ол үшін Есілдің сол жағалауынан мың жарым гектар жер бөлінді. 2002-2007 жылдарға арналған арнайы бағдарлама жасалып, оған 240 миллиард теңге инвестиция тарту көзделді. Қазір құрылыс жұмыстарына 162 миллиард теңге құйылып, жаңа ғимараттар бой көтерді. Аймақ құрылған осы 3-4 жылдың өзінде 141 нысан тіркелсе, оның 49-ы толықтай салынып бітіп, пайдалануға берілді. Сондай-ақ 2005 жылдың соңына дейін тағы 30 нысан іске қосылмақ.

Қаланың дәл жүрегінде орналасқан [[Бәйтерек]] мұнарасы жағаласындағы паркқа ұқсас ашық аланында ұдайы арнайы мерекелер өткізіліп отырады. 2010 жылы осы жерде Әкімшіліктің шақырумен [[Берлин]] қаласынан келген [[Аюлар достастығы]] көрмесінің таныстыру мерекесі өткізіле алынды. Осы көрмеде дүниенің 125 елінен 125 өнерпаздар жасап шығарған 125 көркемөнер уникаттары, бірбірімен татулықпен тыныш тұрып тұрған түрінде, көрсетілді.

== Мәдениет және қоғам ==
[[Сурет:Congress Hall Astana.jpg|300px|left|thumb|Конгресс-холл]]
Соңғы жылдары қалада мәдени-ағарту мекемелері желісі едәуір көбейді. 3 театр, 23 [[кітапхана]], 5 [[мұражай]], 1 [[клуб]] мекемесі, 2 кинотеатр, [[Мемлекет]]тік [[филармония]], 2 сарай, 3 балалар [[музыка]] мектебі, [[өнер]] мектебі, [[көркемөнер]] мектебі жұмыс істейді.

Халықты спортпен және дене шынықтырумен тұрақты айналысуға тарту мақсатында өткен кезеңде жаңа спорт кешендері ашылды және балалар-жасөспірімдер спорт мектебіне (БЖСМ) күрделі жөндеу жүргізілді. Халыққа қызмет көрсетуге 25 спорт-сауықтыру кешендері іске қосылды.

Қалада ақпараттық инфрақұрылым қалыптасқан және оның дамуы жалғасуда. 2001—2005 жылдар кезеңінде бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) саны 78-ден 169-ға дейін (77 газет, 82 журнал, 7 телерадиокомпания, 3 ақпараттық агенттік) өсті. Олардың ішінде 25 БАҚ ағылшын, неміс, украин, татар тілдерінде шығады. Сонымен бірге мемлекеттік емес БАҚ-тар үлесін арттыру үрдісі байқалып отыр, бұл қазіргі уақытта 66 %-ды құрайды. Ақпараттық саясатты іске асырудың маңызды құралы мемлекеттік тапсырысты мемлекеттік, сондай-ақ жеке меншік БАҚ-қа да орналастыру болып табылады. Ақпараттық саясат медиажоспарларға сәйкес іске асырылады.

== Әлеуметтік саласы ==
[[Сурет:Астана қаласы 01.jpg|thumb|300px|Биліктің үш тармағы: Үкімет, Сенат, Парламент.]]
Әлеуметтік қорғау саласында жүргізілген жұмыс кедейлік шегінен төмен өмір сүріп жатқан халықтың, сондай-ақ халықтың әлеуметтік осал жіктерінің өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталды. Астанада 2005 жылғы желтоқсанда орта есеппен жан басына шаққандағы ең төменгі күнкөріс шамасы 6,2 мың теңгені құрады. Кірісі кедейлік шегімен бірдей немесе одан төмен тұрмысы төмен азаматтардың саны [[2006]] жылдың [[1 қаңтар]]ына 2,9 мың адамды құрады, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 4,2 есе кем.

Қалада зейнеткерлердің саны 2000 жылғы 32,3 мың адамнан 2005 жылы 34,7 мың адамға өсті. Мүгедектердің саны 7,7 мың адам болды.

Жергілікті бюджеттен төленетін есебінен әлеуметтік төлемдердің жалпы сомасы 2005 жылы 678,7 млн. теңгені құрады, оның ішінде тұрғын үй көмегі — 23,5 млн. теңге, атаулы әлеуметтік көмек — 35,4 млн. теңге. 2005 жылы Астана қаласы бойынша кедейлік шегінің орташа мөлшері 2,4 мың теңгені құрады. Атаулы әлеуметтік көмек алатындардың саны 2,3 мың адам болды. 14 мыңға жуық тұрмысы төмен азамат жергілікті бюджеттен атаулы әлеуметтік көмек, тұрғын үй жәрдемақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық және демеушілік көмегі түрінде түрлі материалдық көмек алды.

Қалада 11 жоғары оқу орны (оның 8-і жеке меншік), 22 [[колледж]] жұмыс істейді. Оқудың барлық түрлері бойынша жоғары оқу орындары мен колледж студенттерінің жалпы саны 58,3 мың адам. Оқушылар саны 1,9 мың адам болатын небәрі 5 мемлекеттік кәсіптік мектеп бастауыш және орта кәсіптік даярлықты жүзеге асырады. Астанада 54 мемлекеттік жалпы білім беретін мектеп, 2 дарынды балаларға арналған қазақ-түрік лицей-интернаты, арнаулы түзету мектеп-интернаты, ұйымдардың деректері бойынша жалпы саны 60,1 мың оқушысы бар кешкі мектеп жұмыс істейді. Мектеп жасына дейінгі білім беру жүйесінде 11,2 мың баланы қамтыған 36 мектеп жасына дейінгі ұйым жұмыс істейді. Бес-алты жастағы балалардың мектеп алды дайындығын ұйымдастыру үшін жағдайлар жасалған.

Қалада білім беру кеңістігі құрылды. Білімге ынталы дарынды балалар үшін мектептер ашылды. 26 мектепте жекелеген пәндерді тереңдете оқытатын сыныптар ашылды. Қалада ғылым салыстырмалы түрде төмен деңгейде, ғылыми қызметкерлер санының күрт төмендегені байқалады.

2005 жылы Астана қаласының тұрғындарына барлық мамандықтағы 3,6 мың дәрігер және 4,2 мың орта медицина қызметкерлері еңбек ететін, жергілікті басқару органдарының қарамағындағы 32 мемлекеттік [[медицина]] ұйымы және 100-ден астам мемлекеттік емес медицина ұйымдары қызмет көрсетті.

Астана қаласында 5 жыл ішінде кепілді медициналық көмектің көлемі 1 821,2 млн-нан 4 176,6 млн-ға дейін өсті. Халықтың жеке санаттарын ауру түрлері бойынша дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету үшін 2005 жылы 102,4 млн. теңге пайдаланылды, бұл емдеу процесін жүргізу сапасына оң ықпалын тигізді.

== Спорт ==
* [[Барыс (хоккей клубы)]]

== Қаланың назар аударарлық орындары ==
* [[Сулы-Жасыл гүлзар]] — Астана орталығындағы жаңа көше.
* [[Ақ Орда (резиденция)|Ақ-Орда]] — [[Қазақстан]] Республикасы Президентінің резиденциясы.
* [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] — Астананың басты символы.
* [[Тәуелсіздік Сарайы]] — мемелекеттік ресми іс-шараларды, форумдарды, мәжілістерді, кездесулерді, съездерді өткізу орны болып табылады
* [[Бейбітшілік пен келісім сарайы]] — Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезін өткізу үшін арналған ғимарат.
* [[Хан-Шатыр]] — Астананың ең үлкен ойын-сауық орталығы.
<ref name=source1> [[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>

[[Сурет:astana_panoramasy.jpg|thumb|center|900px|Астана қаласының панорамасы]]
{|class="graytable" style="text-align:center"
|+Қаланың назар аударарлық орындары 
|width="25%"|[[Сурет:Астана-Бәйтерек.jpg|150px]]
|width="25%"|[[Сурет:Тәуелсіздік-сарайы_2010.jpeg|180px]]
|width="25%"|
|width="25%"|[[Сурет:KazakhstanGazKalvisVitolins.JPG|180px]]
|width="25%"|
|-
|[[Бәйтерек]]
|[[Тәуелсіздік Сарайы]]
|"Нұр-Астана" мешіті
|ҚазақстанГазКалвисВитолинс
|Хан-Шатыр
|}

== [[Бауырлас қала]]лар ==

Астананың 20 [[бауырлас қала]]сы бар.

{| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;"
|-
! style="background:#811541" | Бауырлас қала
! style="background:#811541" | Жылы
! style="background:#811541" | Мемлекет
|-
| [[Анкара]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Ыстамбұл]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Измир]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Мәскеу]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Санкт-Петербург]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Қазан]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Бішкек]]||-||{{Flagicon|Kyrgyzstan}} [[Қырғызстан]]
|-
| [[Киев]]||-||{{Flagicon|Ukraine}} [[Украина]]
|-
| [[Амман]]||-||{{Flagicon|Jordan}} [[Иордан]]
|-
| [[Рига]]||-||{{Flagicon|Latvia}} [[Латвия]]
|-
| [[Гданьск]]||1996||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
|-
| [[Варшава]]||-||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
|-
| [[Тбилиси]]||2005||{{Flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
|-
| [[Сеул]]||-||{{Flagicon|South Korea}} [[Оңтүстік Корея]]
|-
| [[Ташкент]]||-||{{Flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]]
|-
| [[Дубай]]||-||{{Flagicon| United Arab Emirates}} [[БАӘ]]
|-
| [[Бейжің]]||-||{{Flagicon|China}} [[Қытай]]
|-
| [[Манила]]||-||{{Flagicon|Philippines}} [[Филиппиндер]]
|-
| [[Сараево]]||-||{{Flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Босния және Герцеговина]]
|}

== Қызықты деректер ==
*Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.
*Астана — ғаламшардағы ең суық астаналардың бірі, [[Моңғолия]] астанасы [[Ұлан-Батыр]]дан жылы, [[Канада]] астанасы [[Оттава]]дан суық
*Әлемдегі астана аталатын астаналар тек қана [[Қазақстан]] астанасы — [[Астана]] қаласы және [[Оңтүстік Корея]] астанасы — [[Сеул]] қаласы.

== Түсініктемелер ==

== Тағы қараңыз ==
{{Commons category|Astana}}

* [[Астана велоклубы]]
* [[Астана көшелері тізімі]]
{{Портал|Астана}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі]
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Астана Астана] [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [https://earth.nullschool.net/#current/wind/surface/level/overlay=temp/orthographic=-290.50,41.20,296/loc=71.26,51.08 Астана қаласының дәл қазіргі уақыттағы температурасы]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Азия елордалары}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

{{Kz-geo-stub}}

[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Астана]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Азиядағы елордалар]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]

Байғозы Наймантайұлы

2016-11-21T15:52:12Z

Arystanbek: Begalykyzy Dilyara (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды

'''Байғозы Наймантайұлы'''<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> (''1705 — 1803, [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] [[Көктіңкөлі (ауыл)|Көктіңкөлі ауылы]])'' — [[батыр]]. [[Ру]]ы — тарақты. Әкесі Наймантай батыр Сүтемгенұлы [[Тәуке хан]]ның бас батырларының бірі болған (бейіті [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесінің іргесіндегі қорымда). Әкелі-балалы батырлар есімі [[жоңғар шапқыншылығы]]на қарсы азаттық күресінде қатар шыққан. Байғозы Наймантайұлы [[жоңғар]]лармен арада болған [[Қарасире]], [[Аңырақай (тау)|Аңырақай]], [[Хан тауы]], [[Қызылтау]], [[Ыстықкөл]], [[Ерейментау]], [[Түркістан]], [[Қарқаралы]] төңірегіндегі шайқастарда ерлік көрсеткен. Байғозы Наймантайұлының қызы Қойсанадан Шұбыртпалы [[Ағыбай батыр]], немере қызы Шәкіден әйгілі [[күйші]] [[Ықылас Дүкенұлы]] туған. Байғозы Наймантайұлының бейіті тұрған жер “[[Батыр басы]]” деп аталады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

#'''Байғозы Наймантайұлы''' ([[1705]]-[[1803]]) - қазақ халқының елдік пен еркіндікті қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысында ерен ерліктер жасап, исі қазаққа даңқы жайылған батырлардың бірі. Байғозы батырдың туып-өскен жері Арқаның [[Ортау]], Қызылтау деп аталатын сілемді тауларының арасы. Топырақ бұйырған жері Қарағанды облысының Жаңаарқа және Шет аудандарының жапсарындағы [[Жаман Сарысу өзені]]нің бойы. Батырдың бейіті тұрған жер "Батыр Басы" деп аталады.<ref>"Елтұтқа". Ел тарихының әйгілі тұлғалары. (М.Жодасбекұлы, Қ.Салғараұлы, А.Сейдімбек.) Астана, 2001, 155-156 бб.</ref>
Байғозының батырлық тұлғасын Қожаберген жыраудың мынадай жолдары да аша түсетіндей:
 "Тарақты Ер Байғозы қолдың басы,
 Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы.
 Ол-дағы Кіші жүзге күйеу екен,
 Сыйлаған оны да елдің кәрі-жасы." ([[Сейдімбек Ақселеу Сланұлы|Ақселеу Сейдімбеков]]тің жеке қоры)

Байғозы батырдың шешесі - Шолпан, Кіші жүздің Жетіруын билеген тархан [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]]дың (1667-1749) туған қарындасы. Байғозы батырдың Баяу деп аталатын жақын әпкесінен [[Қанжығалы Бөгенбай|Қанжығалы Бөгембай]] батыр туады. Байғозы батыр өз кезінде [[Болат хан|Болат]], [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]], [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]], [[Абылай хан|Абылай]] сияқты хандардың алдын көрді. [[Төле би|Төле]], [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Едіге би|Едіге]], [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұқар]] сияқты би-жыраулардың ұлағатты сөзін естіді. [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Жәнібек батыр|Жәнібек]], Жаңатай сияқты батырлардан тәлім алды. [[Жарылғап батыр|Керей Жарылғап]], Әлтеке Жидебай, [[Шапырашты Наурызбай]] сияқты батырлармен төс тигізген дос болды.
Байғозы батырдың Шәкі деп аталатын немере қызынан әйгілі қобызшы [[Ықылас Дүкенұлы]] туған екен. Ал батырдың өзінің Қойсана деген қызынан [[Ағыбай батыр|Шұбыртпалы Ағыбай]] батырдың анасы өмірге келген екен.<ref>Қазақстан тарихы: Этникалық зертетулерде, 10-том. 273-274-бб.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1705 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1803 жылы қайтыс болғандар]]

{{Bio-stub}}

Молекулалық физика

2016-11-13T14:46:07Z

Arystanbek: «Ғылым» деген санатты аластады; «Физика» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[File:Hardware-accelerated-molecular-modeling.png|thumb|alt=A.| ''Молекулалық физика''.]]
'''Молекулалық физика''' – физиканың әр түрлі [[агрегаттық күй]]дегі заттардың физикалық қасиеттерін олардың молекулалық құрылысы негізінде зерттейтін саласы. ''Молекулалық физиканың'' ең алғаш қалыптасқан бөлімі – газдардың молекулалық-кинетикалық теориясы. Бұл теория [[1858]] – [[60]] жылдары [[Дж.Максвелл]]дің, [[1868]] жылы [[Л.Больцман]] және [[1871 – 1902]] жылдары [[Дж.Гиббс]] еңбектерінің нәтижесінде классикалық - статистикалық физика болып қалыптасты. Молекулалардың өзара әсері ([[молекулалық күштер]]) жөніндегі сандық мәліметтер [[капиллярлық құбылыс]]тар теориясында: [[1743]] жылы [[А. Клеро]]ның, [[1805]] жылы [[Т.Юнг]]тың, [[1806]] жылы [[П.Лаплас]]тың, [[С.Пуассон]]ның, т.б-дың классикалық еңбектерінде дамытылып, [[беттік құбылыстар]] теориясының жасалуына негіз болды. Голланд физигі [[Ван-дер-Ваальс|Я.Ван-дер-Ваальс]] нақты газдар мен сұйықтықтардың физ. қасиеттерін түсіндіру үшін молекула аралық өзара әсер ұғымын ([[1873]]) пайдаланып нақты газдардың күй теңдеуін (Ван-дер-Ваальс теңдеуі) қорытып шығарды. [[1906]] жылы француз физигі [[Ж.Перрен]] мен швед ғалымы [[Т.Сведберг]]тің, 1904 – 06 жылы поляк физигі [[М.Смолуховский]] мен [[Эйнштейн|А.Эйнштейннің]] микробөлшектердің броундық қозғалысына және заттардың молекулалық құрылысына арналған зерттеу жұмыстары кез келген заттың молекулалардан тұратындығының айғағы болды. Осы мақсатта көптеген ғалымдар алғашқыда заттарға түсірілген рентген сәулесінің дифракциясын, кейіннен электрондар мен нейтрондар [[дифракция]]сын пайдаланып, нәтижесінде қатты денелер мен сұйықтықтардың құрылысы жөнінде нақты мәліметтер алды. [[Кванттық механика]]да молекула аралық өзара әсер туралы ілім 1927 жылы [[Ф.Лондон]]ның, 1927 жылы В.Гейтлердің, 1930 жылы П. Дебайдың, 1937 – 39 жылы М.Борнның еңбектерінде дамытылды. 19 ғасырда Я.Ван-дер-Ваальс пен У.Томсон (Кельвин) байқаған және Дж.Гиббс пен 1937 жылы Л.Ландаудың еңбектерінде дамытылған бір агрегаттық күйден екінші агрегаттық күйге ауысу теориясы фаза түзілудің қазіргі теориясына айналды; сөйтіп ол молекулалық физиканың маңызды жеке тарауы болып қалыптасты. Я.И. Френкельдің, [[Дж.Бернал]]дың, т.б. еңбектерінде статистик. әдістің заттардың құрылымы жөніндегі көзқараспен біріктірілуі сұйықтықтар мен қатты денелердің молекулалық физикасының дамуына үлкен әсер етті.

==Молекулалық физика нені қамтиды ? ==

Мұнда газдардың, сұйықтықтардың және қатты денелердің құрылысы, олардың сыртқы әсерлердің (қысым, температура, электр және [[магнит өрісі|магнит өрістері]]) нәтижесінде өзгеруі, тасымалдау құбылысы ([[диффузия]], [[жылуөткізгіштік]], [[ішкі үйкеліс]]), фазалық тепе-теңдік және ауысу процестері (кристалдану және балқу, булану және конденсация, т.б.) заттардың кризистік күйі, әр түрлі фазалардың бөліну шекараларындағы беттік құбылыстар қарастырылады. 20 ғасырда молекулалық физиканың жедел қарқынмен дамуы нәтижесінде одан статистикалық физика, физ. кинетика, қатты денелер физикасы, физ. химия тәрізді ірі, өз алдына дербес салалар бөлініп шықты. Қазіргі ғылым мен техниканың жаңа заттар мен материалдарды кеңінен пайдалануының нәтижесінде заттар құрылысын зерттеудің сан алуан әдістері пайда болды. Заттардың және олардың зерттеу әдістерінің әр түрлі болуына қарамастан молекулалық физика заттар құрылысының микроскопиялық (молекулалық) сипатына негізделе отырып, олардың [[макроскопия]]лық қасиеттерін зерттейді.
<ref name="Source 6">''Гиршфелдер Дж., Кертис Ч., Берд Р., Молекулярная теория газов и жидкостей, пер. с ағылш., М., 1961; Кикоин И.К и Кикоин А.К.''</ref> 
<ref name="Source 5">''Молекулярная физика, М., 1963; Фриш С.Э. және Тиморева А.В., Жалпы физика курсы, 1-т., 2-бас., А.-А., 1971.''</ref> 
<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> 
==Дереккөздер==
<references/> 
==Cілтемелер==
*[http://ido.tsu.ru/schools/physmat/data/res/molek/metod/ Кітапша]
*[http://bse.sci-lib.com/article077561.html Молекулярная физика]

{{Статистикалық физика}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Phys-stub}}

Шайтан

2016-11-11T16:26:04Z

Arystanbek:

'''Шайтан'''— діни танымда [[Құдай]]дың қаһарына ұшыраған, адамды азғырып аздыратын, өзімен бірге [[тозақ]]қа әкетуді мақсат ететін [[пері]]. Шайтан оттан жаратылған, [[Ібіліс]]тің бұйрығын орындаушылар. Басты сипаттары тәкаппарлық, өзімшілдік, көре алмаушылық, менмендік. Құдайға көп құлшылық етуінің арқасында о баста [[періште]]лік дәрежеге жеткен, еткен тағат-ғибадатының қарымына орасан зор ғылым мен білімді иеленіп, періштелерге сабақ берген. Соңында осынша терең біліміне мастанып, топырақтан жаратылған Адам атаға сәжде жасамаймын деп Алла әмірінен бас тартып, лағнет қамытын киген, тозақ отына күю жазасына кесілген. Адам баласына тек дұшпандық ойлайды, бірақ оның дұшпандығының өзі Рахымды Құдайдың құдіретімен адамның рухани толысуына қызмет етуі мүмкін. Яғни, адам баласы Шайтанның әрекетіне қарсы күресудің арқасында рухани дамиды. Ібіліс Құдайдан бұл дүниеде мәңгі өмір сүруді, адам баласының ойына араласып, аздыру мүмкіндігін сұрап алған. Құран Кәрімнің [[Исра сүресі]]нің 62-аятында Шайтан «Адам ұрпақтарын хақ жолдан тайдырып, түп-тамырымен құртамын. Тек біраз құлдарыңды ғана азғыра алмаймын» дейді. Әрбір адамның бойында періштесімен қатар өзінің Шайтаны болады. Шайтан адамның бойындағы нәпсілік құштарлықтарын қоздыру арқылы әрекет жасайды, күнәлі істерге бастап, құлшылығына кедергі жасайды, адамды түзу жолдан тайдыруға, сөйтіп, түбінде тозаққа түсуге итермелейді. «Мен адам ұрпақтарын алдынан, артынан, оңынан, солынан келіп, азғырамын. Ей, Раббым, сен өзіңнің құлдарыңның көбін, берген нығметтеріңнің қадірін біліп, шүкіршілігін қылатындардың қатарынан таппайсың» ([[әл-Ағраф сүресі]], 17-аят) деген Шайтаннан пана табудың жолы Алла есімін көп еске алып, зікір ету.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>

==Тағы қараңыз==
*[[Құдай]]
*[[Ислам]]
*[[Дін]]

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

Шәкәрім Құдайбердіұлы

2016-11-08T15:36:22Z

Arystanbek:

{{Тұлға
|Есімі = Шәкәрім Құдайбердіұлы
|Шынайы есімі =
|Сурет = Kudaiberdiev.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Туылған күні = 11.7.1858 (кейбір деректер бойынша 24.7.1858)
|Туылған жері = Кең-Бұлақ, Семей облысы, Ресей империясы
|Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], [[философия|философ]], [[тарих]]шы, [[композитор]]
|Азаматтығы =
|Ұлты = қазақ
|Қайтыс болған күні = 2.10.1931
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Құдайберді
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan kz626.jpg|thumb|300px|Шәкәрім Құдайбердіұлы бейнесі берілген пошта маркасы, 2008 жыл]]
'''Шәкәрім Құдайбердіұлы''' ([[1858]]-[[1931]]) – [[ақын]], [[жазушы]], [[философия|философ]], [[тарих]]шы, [[композитор]]. Абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын керебілуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде Құдайбердіұлы Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] [[Күңке]] деген бәйбішесінен туған, яғни Абайдың туған ағасы. Шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды.

Жеті жасында әкесінен жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының төрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның таланты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазады: «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, қазақ ішінде Абай деп атайды, сол кісі мұсылманша Һәм орысша ғылымға жүйрік Һәм Алланың берген ақылы да бүл қазақтан белек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім». Кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, ез бетінше ізденіп және Абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан Құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімдар адамдардың бірі болды. [[Араб тілі|Араб]], [[парсы тілі|парсы]], [[түрік тілі|түрік]], [[орыс тілі|орыс тіл]]дерін жетік білді. Ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. Олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. Ал, біреулер оку-біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзеледі деді. Біреулері бай, кедейді теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге болады деді. Өмірдің өзі — тіршілік таласы. Сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек дегендер де болған. Шәкәрімнің өзі бұл идеялардың ешқайсысы адам жаратылысын өзгерте алмайтынына сенімді болды.

== Өмірбаяны ==
Туған жері қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Абай ауданы]]ндағы [[Шыңғыстау]] бөктерінде [[1858]] ж. [[шілденің 11]]-де дүниеге келген. Оның әкесі Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, [[Абай]]мен әкесі бір, шешесі бөлек. Шәкәрім сонда Абайға немере іні болып келеді.

Шәкәрім бес жасында оқуға беріліп, екі жылдай оқиды. Құдайберді отыз жеті жасында дүниеден өткенде, атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болған Шәкәрім жетімдік тауқыметін тарта қоймаған. Өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл молдасынан сабақ ала бастағанын жазады. Атасы оның көңіліне қаяу түсірмей, бетінен қақпай, еркелетіп өсіреді: ол жөнінде ақынның өзі: «қажы марқұм мені „жетім“ деп аяп, қысып оқыта алмай, жетімді сылтау етіп, ойыма не келсе, соны істеп ғылымсыз өстім» деп өкіне еске алады. Алайда ақылды бала өсе келе тез ес жиып, жеті жасынан бастап өлең сөзге бейімділігін танытады.

Оның ерекше зеректігін аңғарған Абай Шәкәрімді өз қамқорлығына алады, «молда сабағынан» басқа [[орыс тілі|орысша]] үйренеді. Былайғы өмірін ғылым білім қуумен қатар, [[домбыра]] тарту, [[гармонь]]да ойнау, ән салу, саятшылық құру, сурет салу, т.б. өнерлерге арнайды. Оның өнеге көрген ортасы Құнанбай ауылының зиялы тобы, ұлы Абайдың тағылымы болды. Ол жас Шәкәрімнің азамат және ақын ретінде қалыптасуына ерекше әсер етеді. Абайдың кеңесімен әр түрлі кітаптар оқуға машықтанған Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өседі. Ақындық өнерін де таныта бастайды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Ресми ақталуы ==
1988 жылы Шәкәрім ақталып, оның өлмес, өшпес мұрасы халқына қайта оралды. Осы жылы ақынның “Жазушы” және “Жалын” баспасынан өлеңдер, ал “Өнер” баспасынан әндер жинақтары жарық көрді. Тап осы жылы қажының 130 жылдығы Абай ауданы, 1998 жылы 140 жылдығы Семей қаласы көлемінде тойланды. Осы жылдар аралығында Семейдегі бір жоғары оқу орнына қажы есімі беріліп, ескерткіші орнатылды, қала орталығындағы үлкен бір даңғыл ақын есімімен аталды. Мұның сыртында қаладағы байырғы бір қазақ мектебі ақын есімін иеленді.

Бүгінде осындағы екі бірдей жоғары оқу орнында – Семей педагогика институты мен Шәкәрім атындағы Семей университетінде шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталықтары жұмыс істейді. Сол орталықтардың күшімен “Шәкәрім” және “Шәкәрім әлемі” атты екі бірдей журнал жарық көруде.

Семей педагогика институтындағы Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығында қазірде Шәкәрімнің тұлғалық экциклопедиясы дайындалуда. Мұның сыртында аталмыш орталықта Шәкәрім мұрасы туралы бүгінгі күнге дейін бес томдық еңбек дайын тұр.

== Шығармашылығы ==
[[Сурет:Шәкәрім.jpg|300px|нобай|солға|Бүркітін қолына қондырған Шәкәрім]]
«Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық», «Қалжыңбас», «Тойымсыз нәпсі» сияқты дидакалық өлең-жырларында боямалы ажарлы, жасанды мінез бен жағымсыз қылықты сынға алады. Ғашықтық сезім таза, пәк жүректен маздайтынын айта келіп («Анық асық әулие», «Шын сырым»), адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге үндейді («Жастарға»), [[1905 жыл]]ы Шәкерім қажылық сапар шекті. Меккеге барған бұл сапарын пайдаланып, ақын өзінің байырғы арманын жүзеге асырды. Стамбұл, Париж кітапханаларынан туған халқының тарихына байланысты кітаптарды оқыды. Осылай жинаған материалдар негізінде «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» ([[1911]]) кітабын, қисындарын халық мүддесіне түсіндіру мақсатымен «Мұсылмандық шарты» деген еңбек жазды ([[1911]]). Бұл тұста ақынның діншілдігі танылады. Ол дін бұзушыларды қатты сынға алады. Шәкерім өз шығармасында Аллаһ Тағаланың кітабы [[Құран]] сөздерін және [[Пайғамбар]]ымыздың (с.а.у.) [[хадистер]]ін адал сөзіне қатысты қолданысқа мол алған:

{{start citation}}«...және аятта: «Ей, мұсылмандар, пайдаланыңыз берген адал ырзығымнан», - деген», «Хадис: «Адал уәдесін бұзбаған иманның белгісі», - деген, «...адам өзін-өзі танымақ деген, жаратқан иесінің құны екенін һәм ғибадат үшін жаралғанын біліп, өзін-өзі тексеріп, зиянды істен қашып адал, пайдалы істі қылуға тырыспақ».{{end citation}}

Сонымен қатар, Шәкерім шығармасында әділ, [[адал]] адам бейнесіне ерекше орын берілген:
{{start citation}}
«Тарихта әрқашан адал жан өлмейтін», «Адамның адал ұлы болам десең, алдымен өзіңнің нәпсіңді жең», «Көп төбетке жетелі қайдан күшін, Құтқара алмай адалды пысады ішің», «Адаспайсың ақылды арлыға ерсең, Жолай көрме жылмайы сопы көрсең, Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың, Алданбайсың артынан ере берсең»; «Бір мезгіл: «Ой, тәңір-ай Адал жардың жолында өлгеннің арманы не?» - дегенде, тіпті, ер болып кетеді», «Адалға орын емес қазақ іші, Татты ғой соры арылмас таза кісі, Өзін асырар қазақтың өнері жоқ, Бірін-бірі талайлы бар жұмысы», «Адалдың әділ жолына, Ақырын басып жет, халық»;
{{end citation}}

Адал адамның адалдығының басы адал еңбек деу Шәкәрім шығармаларындағы адал іс-хәрекет, таза [[еңбек]] адамы мағынасындағы қолданыстары:
{{start citation}}
«Арсыз, арам айланы тастасалық, Адал іске талаппен бастасалық», «Адал сол - таза еңбекпен күнін көріп, жаны үшін адамшылық ар сақтайды», «Талаптан адал істі істемекпіз, Тапсырдық бір Аллаһқа біз демекпіз», «Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар, Кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек», «Адал еңбек, ақ жүрек берер шешіп, Таза ақыл косылса, Әлемнің таласын», «Мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек, - Бұл төртеуін кім кылса, шын адам сол»;
{{end citation}}

Шәкәрім адал, халал мағынасында сөздерді тура және ауыспалы мағынада да қолданады:
{{start citation}}
«Адам мен еті адал хайуандардың бәрінің де сарқыты адал», «Халалға ойламайды шыдайын деп», немесе, «Мойныңа менің қаным халал болсын, Болма
енді Қалқаманның қанына ортақ».
{{end citation}}

Ол орыс, [[Батыс әдебиеті]]нің тамаша үлгілерін қазақ оқырмандарына таныстырды. [[Лев Толстой]]дың шығармаларын аса жоғары бағалап, өз халқын дүние жүзілік озат мәдениетін игеруге тақырлы. Өзін ғұмыр бойы Толстойдың шәкіртімін деп санады. Онымен хат жазысып тұрды. Американ жазушысы [[Гарриет Бичер-Стоун]]ның «Том ағайдың балағаны» романын, Толстойдың «Үш сауал», т.б. әңгімелерін, [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкиннің]] «Боран», «Дубровский» повестерін қазақ тіліне аударды. [[Физули Мұхаммед Сүлейманоғлы|Физулидің]] «[[Ләйлі - Мәжнүн]]» дастанын назира үлгісімен жырлады. Шәкерім үнемі демократтық, халықтық, гуманистік-ағартушылық бағытта болды. Бұл орайла ол XX ғасыр басындағы озат ойлы қазақ зиялыларымен үндес болды. Ақын кеңестік тоталитарлық жүйенің құрбаны болды.

Көтеріліске шыққан халық пен жергілікті билік өкілдерін татуластыруға, қантөгісті болдырмауға тырысқан ол жазалаушылар атқан оққа ұшып, денесі айдаладағы құдыққа тасталды. «Халық жауы» ретінде айыпталып, шығармаларын оқуға тиым салды. 1988 жылы ақын есімі толық ақталды.<ref name="ReferenceA">Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

=== Шығармалары ===
Құдайбердіұлының қаламынан терең ойлы, сыршыл лирик. өлеңдер, «[[Қалқаман-Мамыр]]», «[[Еңлік-Кебек]]», «[[Нартайлақ-Айсұлу]]» сияқты оқиғалы дастандар, «[[Әділ-Мәрия]]» романы жөне басқа да прозалық туындылар, аудармалар, тарихқа, философияға қатысты еңбектер, сазды әндер туды. [[1911]] ж. «[[Түрік, қырғыз, қазақ Һәм хандар шежіресі]]», [[1912]] ж. [[Семей]] қаласындағы «[[Жәрдем]]» баспасынан «[[Қазақ айнасы]]», «[[Қалқаман-Мамыр]]», «[[Жолсыз жаза яки кез болған іс]]», «[[Енлік-Кебек]]», «[[Үшанық]]», «[[Мұсылмандық шарты]]», «[[Ләйлі-Мәжнүн]]» т. б. шығармалары жарық көрді. [[1978 жыл]]ы [[Ленинград]]та шыққан «[[Поэты Казахстана]]» деген жинақта Құдайбердіұлының бірқатар өлеңдері орыс тілінде басылды. Үлкен жинағы [[1988]] ж. «[[Жалын]]» баспасынан жарық көрді.

=== Әндері ===
Шәкәрімнің әндерін алғаш рет нотаға түсірген голландық [[Альвин Эрнестович Бимбоэс]]. Ол [[1919]] - [[1922]] жылдар аралығында Ақмола саяси бөлімінде нұсқаушылық қызмет атқарып жүріп, қазақ әндерін нотаға түсірумен шұғылданады. Соның нәтижесінде [[1926]] жылы Н.Ф. Финдейзеннің редакциялауымен шыққан «Музыкалық этнография» жинағында Бимбоэстің қазақ музыкасы туралы жазған көлемді мақаласына қоса қазақтың жиырма бес әнінің нотасы басылады. Осы аталған жинақтың ішінде «№ 1 Шакарим», «№ 2 Шакарим» деген атпен Шәкәрімнің екі әні жарық көреді. Бірақ, екі әннің де өлеңі нота астына жазылмаған, тек орыс тілінде мазмұны берілген. А.Э. Бимбоэс нотаға түсірген «№1 Шакарим» әнінің екінші түрі [[Александр Викторович Затаевич|А.В.Затаевичтің]] [[1925 жыл]]ы шыққан «[[Қазақ халқының 1000 әні]]» жинағына «[[Тілек - бата]]» деген атпен енген. Ал Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деген әні А.В. Затаевичтің 1931 жылы жарық көрген «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» деген жинағында «Шәкәрім Құдайбердин әні» деген атпен жарияланған. Осы жинақтың № 156 анықтамасында А.В.Затаевич: «Шәкәрім Құдайбербин - Семей уезінің қарт ақыны, қазір тірі, жасы жетпістер шамасында. Жинақта келтірілген әнін орыс әндерінің үлгісіне еліктеп шығарса керек, - деп жазған.

Шәкәрім әндері қазақ композиторларының шығармаларына да арқау болды. [[Ахмет Жұбанов]]тың «Абай» сюитасының бірінші бөліміне, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсындағы Айдардың ариозосына, Айдар мен Ажардың дуэтіне сазгердің шығармалары пайдаланылды. Ал ақын поэмаларының сюжеті еліміздің ақын-жазушыларының, композиторларының шығармашылығынан кең орын алғанын айтсақ артық болмас. Мысалы, «Қалқаман - Мамыр» балетіне, «Еңлік - Кебек» пьесасына, «Еңлік - Кебек» операсына Шәкәрім туындылары арқау болғаны барша жұртқа аян.

==== Орындаушылар ====
Шәкәрім әндерін өз бабында, иін қандырып айтатындар Әбдіғали Алдажаров, Зікағил Абайұлы, Рақымжан Мамырқазов, Есбай Бекхожин, Зұлғарыш Әзімбаев, Жебрайыл Тұрағұлов, Әлмағамбет деген өнерпаз адамдар болды.

Шәкәрімнің әндерін өзінен үйренгендердің ішінен басқалардан шоқтығы биік, көпке танымал болған әнші Қабыш Керімқұлов болса керек. Ол ақынның оншақты әнін музыкатанушы Асқан Серікбаеваға айтып береді. Ал ол өз тарапынан осы әндерді қағазға түсіреді. Шәкәрімнің «Жиырма үш жасымда», «Жылым - қой, жұлдызым - шілде», «Қорқыттың сарыны», «Қорқыт, Хожа Хафиз түсіме енді де», «Анадан алғаш туғанда», «Сұраған жанға сәлем айт», «Ойладым бір сөз жазайын да», «Мұтылғанның өмірі», «Сен ғылымға болсаң ынтық», «Көңіл», «Байғазы» сынды әндері ұзақ жылдар Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның фольклорлық зертханасының қорында сақталып келген бұл әндер сол Қабыш айтқан, Асқан нотаға түсірген дүниелер екенінде дау жоқ. Ал қазір Шәкәрім әндерінің бірден-бір насихатшысы, жанашыр іздеушісі әрі орындаушысы әнші Келденбай Ұлмесеков. Ол ел ішінде ұмыт болып бара жатқан ақынның біраз әндерін жинастырып, жарыққа шығарды, қазақ радиосының Алтын қорына жазғызды.

==Шәкәрім және Абай==
Құдайбердіұлы өмір сүріп, еңбек еткен тарихи кезеңде қазақ әдебиетінде Абай іргетасын қалаған реалистік дәстүр қалыптасып кележатқанды. Шәкәрім осынау өнегелі үрдісті алғашқы жалғастырушылардың бірі болды. Абай мен Шәкәрім арасында тамырластық аса терең. Өз заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда екі ақын да ерекше қуат танытқан. Абай тәрізді Шәкәрімнің де ақын ретінде ұсақ-түйек міндерді сынаудан бастап, өз кeзінің күрделі әлеуметтік мәселелерін көтеруге дейінгі аралықтағы терең ойлары, парасатты тұжырымдары сайрап жатыр. Шәкәрім айналасындағы құбылыстарды сырттай ғана жырлаушы болған жоқ, ол бар нәрсенің қай-қайсысына да мән бере қарады, жақсылығына қуанды, кемшілігіне күйзелді. Ақындық болмысын да осы ыңғайда қалыптастырды. Ақынның азаматтық үні осы тараптан естіледі. Оның Абай үлгісіндегі [[реализм]]і алдымен азаматтық лирикасынан көрінді. Өз заманының көзі ашық, көкірегі ояу азаматы ретінде ол халқының басындағы нақты жағдайды көре білді. Осы бағыттағы барлық ой пайымдарын лирикасына нәр қылып құйды. Ақын лирикасының басты объектісі - адам. «Ескіден қалған сөз теріп», «Сәнқойлар», «Қалжыңшыл қылжақпас», «Еріншек», «Құмарлық», «Бір салмойын сал келер» сияқты өлеңдерінде ақын замандастарының бойындағы ірілі-уақты кемшіліктер сыналады. Шәкәрім надандықтың негізін осылардан көреді. Бұл өлендерінің қай-қайсысында да оның реализміне тән шыншылдық пен сыншылдық бар. Қандай кемшілікті болсын, ақын типтендіре суреттеуге күш салады. Сол себепті оның кейбір өлеңдерінде сыналатын кейіпкерлер өзімізбен бүгін де қатар жүрген жандар секілдіқабылданады. Өз халқының мүддесін көздеген ақын оның бойындағы жағымсыз қасиеттерді жұртқа жария етуші ғана емес, солардың үкімін айтушы да бола білді. Әшкерелей отырып, өз үкімін айтады, айналасына ой тастай сөйлейді. «Ашу мен ынсап», «Шаруа мен ысырап», «Анық пен танық», «Ер қоспақ пен сөз сөйлемек», «Дүние мен өмір», «Мақтау мен сөгіс», «Міндеу мен күндеу» сияқты бірқа- тар өлеңдерінде Шәкәрім айналасына сын көзбен қарай отырып, заманының шынайы суретінжасайды. Халық тағдыры - Құдайбердіұлы жырындағы арналы тақырып. Бұл тұста да ол Абаймен сабақтас, үндес. Абай тәрізді Шәкәрім де өзінің насихат өлеңдері мен жеке өнегесі арқылы жұртшылық санасындағы кейбір кері қасиеттердің тамырын шірітіп, халықтық ар-намысты оятуға күш салады

== Ақын және халық ==
Ақын әрдайым халықтан қол үзбейді. Оның әшкерелейтіні де халық басындағы кемшілік, мақтан тұтары да халықтық қазына. Әр кезеңде жазылған «Бай мен қонақ», «Партия адамы», «Ей, көп халық, көп халық», «Өкінішті өмір», «Қазақ», «Насихат», «Тағы сорлы қазақ», «Қош!», «Қош, жұртым» тәрізді өлеңдерінде ұлтының басындағы халді шыншылдықпен бейнелеп береді. Ақыл мысалдары нанымды. Оларда сол көзеңнің тарихи дамуына тән ерекшеліктер белгі береді. «Қош, жұртым» атты өлеңінде кәрілік кезеңіне аяқ басқан лирикалық кейіпкер - ақынның өзі халқының өткен өміріне көз жібереді, бүгініне үңіледі. Бүгінде патша тақтан құлаған, қазақ даласына айрықша бір сәуленің нүры шашыла бастағандай. Асарын асап, жасарын жасаған ақын қуана тұрып өзіне «ендігі мақсатың не?» деген сауал қояды да, соған жауап іздейді. Өлеңде оптимизм бар. Ақын мұнда жақсылықты көп көргенін, патшаның тақтан құлағанын айтады. Халқының болашақта тәуелсіз өмір сүретініне үміттенеді. Алайда ақында алаңдаушылық та бар. Ендігі жерде халқының бойындағы күндестік, мақтаншақтық сияқты қасиеттердің жойылуы қажет екенін алғатартады. Әкінішке орай, бұл қасиеттер әлі де болса аяққа тұсау болып отырғанына күйзеледі. Қандай әлеуметтік кеселді болсын ол уақыт ағымынан туған, міндетті түрде түзетуге болатын кемшілік деп біледі. Өзінің осы бағыттағы өлеңдерінде ақын сол көзеңдегі қоғамдық психологияны дәлме-дәл бере біледі. Халық ойына қозғау салу бағытындағы ақынның арқалайтын жүгін де салмақтай отырады. Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік ең алдымен ақынның жанарына шалынса керек. «Бай мен қонақ» өлеңінде қазақ тұрмысынан алынған шағын сюжет баяндалады. Бай үйіне келген қонақ пен үй иесі арасындағы диалог сол дәуірдегі қазақ аулының психологиясын, [[этика]]сы мен [[эстетика]]сын, тұрмыстық ерекшеліктерін, рухани түсінігінің деңгейін сипаттап береді. Мұнда да Абай жырлаған тоғышар кейіпкерлер бар. «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық» адам баласын қалай аздыратынын ұлы Абай қандай шебер айтып кеткен болса, Шәкәрімнің мұндағы кейіпкерлері де алдында асы бар, істер ісі жоқ, тойғанына мәз, бірін-бірі кемсітуге құмар мүгедек жандар. Шәкәрім айналасында болып жатқан құбылыстар мен оқиғаларға әрдайым сергек қарады. Ақынның азаматтық сергек үні әсіресе [[1917]] жылғы төңкeрістер көзінде айқын естілді. Патша тақтан құлатылған сәтте «[[Бостандық таңы атты]]», «[[Бостандық туы жарқырап]]» деп қуана өлең жазды. Бір қарағанда ұран іспетті көрінетін бұл өлеңдерде жалаң қуаныш, лепірген сезім ғана емес, ақынның лирикасына тән терең философиялық ой бар. Ә дегеннен-ақ, ақын мына болып отырған жаңалықтан өзінше ой түйеді. Қуана тұрып, ол халқының бұдан былайғы өміріне ой жібереді. Ендігі заман еңбек адамынікі болу керектігін айтады.

== Ағартушылық лирикасы ==
Құдайбердіұлы реализмінің айқын керінген ендігі бір тұсы - оның ағартушылық тақырыптағы лирикасы.
Ақынның бұл бағыттағы еңбегі [[1879]] ж. жазылған «Жастарға» атты өлеңінен басталған. Ағартушылық идея Шәкәрім лирикасының алтын діңгегі болып табылады. Оның Абаймен үндестігін танытатын бір сала да осы. Өзінің «Насихат», «Сынатар сың өзінді», «Үш-ақ түрлі өмір бар», «Сен ғылымға...», «Ғылымсыз адам айуан», «Жасымнан жетік білдім түрік ілін» сияқты көптеген өлеңдерінде Құдайбердіұлы Абайдың ағартушылық идеяларын одан әрі жалғастырады. Бұқараны оятуға ұмтылады, ғылымға жетелейді. Еңбек етуге, мәдениетті елдерден үлгі алуға шақырады. Құдайбердіұлы үшін байлықтың ең үлкені - ғылым. Өзінің «Үш-ақ түрлі өмір бар» атты өлеңінде ол адам өміріне «ортаншы өмір» деген ұғымды қолданады. Бұл – адамның жастық шақ пен кәріліктің арасындағы белсенді өмірі. Шәкерімнің айтуынша, міне, осы жылдары уақытыңды босқа еткізбей, ғылымға үңілсең, одан өзіңе керек қазынаны тауыпала білсең- өмірлік мұратыңа жеткенің. Бас-аяғы үш шумақтан тұратын өлеңнің идеясы - адам баласын, Абай айтқандай, «ержеткен соң тұспеді уысыма» деп өткініште қалдырмау.

==Шәкәрім және әлем әдебиеті==
Абайдың әдеби мектебінентәлім алған Құдайбердіұлы ұстазының қазақ халқын әлемдік мәдениет үлгілерімен таныстыру бағытындағы қызметін жемісті жалғастырды. Шәкәрімнің осы тұрғыдағы еңбегін үш салаға беліп қарауға болады. Оның :бірі ақынның әлем әдебиетінің озық ойлы өкілдерін өз өлеңдерінде насихаттап отыруы десек, :екіншісі оның Н. Толстой сияқты заңғар қаламгермен тікелей хат алысып, шығармашылық байланыста жүруі. Ал :үшінші сала - Шәкәрімнің өзге елдер әдебиетінің үлгілі шығармаларын қазақшаға аударуы. Шәкәрім Шығыстың [[Қожа Хафиз]], [[Физули]], [[Науаи]] секілді жарық жұлдыздарын, А. С. Пушкин мен [[Лев Николаевич Толстой|Л. Н. Толстойды]] қастерледі. Әйгілі «Ләйлі-Мәжнүн» дастанының Физули жырлаған нұсқасын қазақша жырлап берді. Хафиздің бірқатар өлеңдерін, А.С. Пушкиннің «Дубровский», «Боран» атты шығармаларын, Л. Н. Толстойдың алты әңгімесін, американ жазушысы Гарриэт Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» атты романын аударды.

==Лирикасы==
Құдайбердіұлының лирикалық қаҺарманыда Абай кейіпкерлеріне ұқсас. Оның басынан қуаныш пен күйініш те, үміт пен күдік те өтеді. Кей сәттерде мұңға беріледі. Бірақ, бұл қүрғақ пессимизм емес. Абай өлеңдеріндегі сияқты Шәкәрімде де «жүрек», «тіл», «сөз» ұғымдары мол ұшырасады. Лирикалық қаһарманының көңіл-күйін, ахуалын бейнелеу мақсатындаақын«жаралы жүрек», «улы жүрек», «жылы жүрек», «ет жүрек», «долы тіл», «ащы тіл», «тәтті тіл», «улы сөз» деген сияқты ұғымдарды образдылықпен пайдаланады. Көп ретте ақынның лирикалық қаһарманы «таза жүрек» іздеу жолында «ет жүрегін» қолына алып, «сүм жүректермен»айқасады. Заман деңгейінен аса алмай пұшайман болған көздерінде «дертті жүрекке» айналады. Шығармашылық жолы- ның өне бойында адамгершілік мәселесін, ардың тазалығын, имандылықты бірінші орынға қойып отырады. «Арың сатпа, терің сат, адалды ізде», -дейді ақын. Бұл мәселелерге ол өз елінің перзенті тұрғысынан қарады. Ойғабатты, толғанды. Абайға жүгініп отырады. Өзінің алғашқы шығармаларының бірі - «Жастарға» атты өлеңіңде ақын өзіне де, өзгеге де Абайды бағыт сілтеуші, жолбасшы ретінде ұсынды. Әлеңде жас ақынның сезімталдығы мен керегендігі танылды. Сол кезде небары отыздан жаңа асқан Абайдың кемеңгерлігін, даналығын, парасатын бағалай білудің өзі Шәкәрімнің осы қасиеттерін дәлелдей түседі. 21 жасында жазылған «[[Жастық туралы]]» өлеңінде Абайға тән өлең өрнегі, сезім суреттері мол. Өлеңнің ұйқасы да, өлшемі де өзгеше. Абайдың «Сегіз аяғымен» тамырлас. Өлеңде қыз сұлулығымен қоса жастықтың алаулаған жүрек бұлқынысын, ыстық сөзім, ар-инабат мәселөлерін ақын әсерлі зерлейді.

==Поэмалары==
Құдайбердіұлы,- поэма жанрында да жемісті еңбек еткен қаламгер. Ол 19 ғасырдың 2-жартысында Абайдан бастау алатын реалистік үлгідегі оқиғалы дастан дәстүрінің дамуына елеулі үлес қосты. Оның қаламынан қазақтың ертеректегі өмірінен алынып жазылған «[[Қалқаман-Мамыр]]», «Еңлік-Кебек»,
«Нартайлақ-Айсұлу» атты поэмалар туындады. Жаңа тұрпатты қазақ поэмаларының алғашқылары Абайдың «Eскендірі» мен «Масғұты» десек, одан кейінгі Ақылбай мен Мағауияның, Әсет пен Көкбайдың, Шәкәрімнің дастандары Ұлы Абайдың ақындық ықпалымен, шығармашылық тәлім-тәрбиесімен жазылған туындылар еді. Абай ең алдымен өзінің айналасындағы Шәкәрім тәрізді жастарды жаңа үлгідегі поэмалық өрісін кеңейту ісіне жұмылдырды. Тіпті кейбіреуіне өз жанынан тақырып беріп, жазғандарын талқыға салып, сынынан еткізіп отырды. Соның нәтижесінде Шәкәрімнің лирикалық поэзияда меңгерген көркемдік шеберлігі мен жетістіктері оның поэмаларының табиғатынан да айқын керініп жатады. Оның дастандарына шыншылдық, суреткерлік, терең психологизм, әлеуметтік астарлылық, философиялық ой-тұжырым кендігі тән болып келеді. Ақынның «Еңлік-Кебек» дастаны тікелей Абайдың тапсыруымен жазылған. Ұлы ұстаз Еңлік пен Кебек арасындағы оқиғаны өлеңмен жырлап шығуды Шәкәрім мен Мағауия ақынға қатар тапсырады. Соның нәтижесінде ғашықтық туралы екі дастан өмірге келеді. Кeзінде Абай екі дастанды салыстырып, әрқайсысына лайықты баға берген. Құдайбердіұлы көркем проза саласында да елеулі мұра қалдырды. «Әділ-Мәрия» атты роман ([[1925]]) жазды. Онда ғасыр басында қазақ аулында еткен оқиға баяндалады. Әділ мен Мәрия атты ғашық жастардың өмірі арқау болады. Абай бастаған реалистік әдебиетке тек шыншылдық, суреткерлік қасиет бұл шығарманың бойына мол сіңірілген. Абай өлеңдерінде бейнeлеңетін табиғаттың әсем көркі, ауыл мен дала- ның күнделікті қам-қарекеті романда керкем өрнекпен зерленген.

== Прозалық шығармалары ==
Құдайбердіұлының прозалық шығармаларында осы тәрізді айқын бояу, айшықты суреттермен қатар, терең [[философия]], халық даналығы, тарих тағлымы қоса еріліп жатады. Құдайбердіұлының [[философ]], [[тарихшы]], [[ойшыл]] ретінде танылуына себепкер болған «Үш анық», «[[Мұсылмандық шарты]]»,
«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты еңбектері көзінде жеке-жеке басылып шықты. Олардың жазылуына да Шәкәрімнің Ұлы ұстазы Абайдың ықпалы аз болмаған. Шәкәрімнің бозбала шағында оның білімділігін сөзген Абай оған қазақтың шежіресін жинауды тапсырады. Абайдың осы тапсырмасын жүзеге асыру жолында Шәкәрім ел ішіндегі түрлі әңгіме - аңыздарды жинаумен қатар, Батыс пен Шығыстың әйгілі ғалымдары Әбілғазының, [[Жүсіп Баласағұн]]ның, Радловтың, Березиннің, Аристовтың, Левшиннің, басқада [[қытайлар|қытай]], [[арабтар|араб]], [[парсылар|парсы]] зерттеушілерінің еңбектерімен танысады. Оларда айтылатын тұрлі топшылаулар мен тұжырымдарды сараптай отырып, шежіре еңбек жазып шығады. Құдайбердіұлы өз өлеңдеріне арнап ән жазған компoзитор да. Оның сөзімді жүрегінен жиырмаға тарта әсем әуөзді әндер туды. Әсіресе оның «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» атты әндері нәзік сыршылдығымен, сөзімге байлығымен, компoзициялық тұтастығымен есте қалады. Абайдың тікелей тәрбиесін көрген шәкірт Шәкәрім өзінің көлемді де көркем шығармашылық мұрасын дүниеге әкелу барысыңда қазақ әдебиеті мен өнерінің тарихындағы, тіпті бүкіл ұлттық мәдениетіміздің тарихындағы өзіндік орны бар көрнекті ақын, тамаша жазушы, білікті [[аудармашы]], ойшыл философ, білімдар тарихшы, сыршыл [[сазгер]] дәрежесіне көтерілді.<ref name="ReferenceA"/><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

== Өлеңдері ==
* [[Жастық туралы]]
* [[Адам немене?]]
* [[Адамшылық]]
* [[Ажалсыз әскер]]
* [[Арман]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2011/01/25/699497.html Шәкәрімнің идеал қоғам арманы А. Мәсәлім]
* [http://abai.kz/content/anyrlanova-shekerim-poeziyasy-olen-sozdin-ornegi Шәкәрім поэзиясы – өлең сөздің өрнегі]
* [http://shakarim-kudaiberdi.narod.ru/ Шәкәрім Құдайберді - шығармалар жинағы]
* [http://lit.kz/kz/books/kudaiberdiev-shakarim Шәкәрім Құдайберді - Туындылар тізімі]

[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:1858 жылы туғандар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Қазақша Уикипедия

2016-11-05T11:59:08Z

Arystanbek: /* Келушілер саны */ (ProveIt арқылы өңдеді)

{{Уикипедия
| код = kk
| аты = Қазақша Уикипедия
| шынайы аты =
| скриншоты = KazWıkı-main page.png
| тілі = қазақша
| ашылған уақыты = [[3 маусым]] [[2002]]<ref name="main page">{{cite web | url=https://kk.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1 | title=First currently-kept Main Page of 3 june 2002 | accessdate=2013-11-26}}</ref>
}}
'''Қазақша Уикипедия''' — Уикипедияның [[қазақ тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2002]] жылдың 3 маусымынан бастап жұмыс жасап келеді<ref name="main page"/>.

Бұл Уикипедияның ерекшелігі — 3 түрлі [[әліпби]]мен жазылады: [[кириллица]] ([[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Моңғолия]])<ref name="gz">{{cite web|url=http://articles.gazeta.kz/art.asp?aid=41053|title=Казахская диаспора за рубежом — есть ли надежда на возвращение?|author=Олег Сидоров|date=19 ақпан 2004|work=|publisher=Gazeta.kz|accessdate=2010-11-01|lang=ru}}</ref>, [[Араб жазуы|төте жазу]] ([[Қытай]], [[Иран]])<ref name="gz" /> және [[латын жазуы]] ([[Түркия]]).<ref name="gz" /> Бірнеше әліпби бойынша жазылатын Уикипедиялар қазақша Уикипедия тәжірибесіне жүгінуде.

Қазақша Уикипедиясында қазіргі уақытта {{NUMBEROFADMINS}} [[Уикипедия:Әкімшілер|әкімші]] бар.

== Негізгі статистикалық көрсеткіштер ==
=== Сандық ===
{| align="right"
|-
| {{bar box
|title=Редакторлар үлесі 
(2014 1 қаңтар — 2014 31 желтоқсан)<ref>{{cite web | url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm#Kazakh | title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language - Breakdown | publisher=stats.wikimedia.org | date=8 қаңтар, 2015 | accessdate=20 қаңтар, 2015 | lang=en}}</ref>
|titlebar=#ddd
|width=300px
|bars=
{{bar percent|[[Қазақстан]]|Blue|95.0}}
{{bar percent|[[Ресей]]|Red|1.6}}
{{bar percent|[[Түркия]]|Green|1.2}}
{{bar percent|Басқалары|Gray|2.2}}
}}
|}
{{LOCALYEAR}} жылдың {{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{LOCALDAY}} күніне сәйкес Қазақша Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|kk|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|kk|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kk|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|kk|N}} қатысушы әкімші қызметін атқарады. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|kk|N}}. Тереңдігі (бүгін): {{Tереңдік|kk}}

Қазақша Уикипедия мақалалар саны жағынан {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kk}}-орында (''{{LOCALDAY}}.{{LOCALMONTH}}.{{LOCALYEAR}} көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Уикипедиялар_тізімі | title=Уикипедия:Уикипедиялар тізімі (күнделікті жаңартылады) | lang=kk}}</ref>, алайда өңдеу саны жағынан әзірше 58-ші орында тұр (''16.11.2014 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html.php?sort=edits_desc | title=List of Wikipedias per edits (күнделікті жаңартылады) | publisher=s23.org | accessdate=16 қараша, 2014 | lang=en}}</ref>.

Қазақша Уикипедия 1000 сөйлеушіге (қазақ тілінде) шаққандағы мақала саны бойынша (мың адамға 37.2-ден) 50-орында тұр ('' 31 наурыз 2015. көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_speakers_per_article | title=List of Wikipedias by speakers per article | publisher=Wikimedia META WIKI | date=31-03-2015. | accessdate=28 қазан, 2016 | lang=en}}</ref>.

=== Сапалық ===
Мақаларға көп өңдемелер жасау жағынан 11.9индекспен 121-орында тұр (''19.07.2015 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_edits_per_article | title=List of Wikipedias by edits per article | publisher=Wikimedia META WIKI | date=19 шілде 2015‎ | accessdate=28 қазан 2016‎ | lang=en}}</ref>.

[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі|Барлық Уикипедия тіл бөлімдерінде болу керек 1000 мақала]] санағында 24.82 индекспен 49-орында (''05.03.2016 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles | title=List of Wikipedias by sample of articles | publisher=Wikimedia META WIKI | date=ай сайын жаңартылады | accessdate=10 наурыз, 2016 | lang=en}}</ref>.

=== Келушілер саны ===
{| align="right"
|-
| {{bar box
|title=Көрушілер үлесі 
(2014 1 қаңтар - 2014 31 желтоқсан)<ref>{{cite web | url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm#Kazakh | title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Views Per Wikipedia Language - Breakdown | publisher=stats.wikimedia.org | date=7 қыркүйек, 2016 | accessdate=27 қыркүйек, 2016 | lang=en}}</ref>
|titlebar=#ddd
|width=300px
|bars=
{{bar percent|[[Қазақстан]]|Blue|69.0}}
{{bar percent|[[АҚШ]]|Violet|14.7}}
{{bar percent|[[Германия]]|Orange|4.4}}
{{bar percent|[[Канада]]|Red|4.3}}
{{bar percent|[[Франция]]|Pink|2.2}}
{{bar percent|[[Ресей]]|Green|2.0}}
{{bar percent|[[Румыния]]|Yellow|1.2}}
{{bar percent|Басқалары|Gray|2.2}}
}}
|}
Айына орта есеппен қазақша Уикипедияның беттері 13.7 млн рет қаралады (күніне 457 мың, сағатына 19 мың, минутына 317, секундына 5)<ref>
{{cite web
|url = http://stats.wikimedia.org/EN/SummaryKK.htm
|title = Kazakh Wikipedia at a glance February 2016
|author =
|date =
|work =
|publisher = stats.wikimedia.org
|accessdate = 2016-04-07
|lang = {{ref-en}}
}}
</ref>.
[[2016 жыл]]дың наурыз айында қазақша Уикипедия беттері 9.1 млн рет қаралған (күніне 304 мың, сағатына 13 мың, минутына 211, секундына 4).<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized">{{cite web | url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesPageViewsMonthlyCombined.htm | title=Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized | publisher=stats.wikimedia.org | date=3 қараша, 2016 | accessdate=5 қараша, 2016 | lang=en}}</ref>
2016 жылдың қазан айында Қазақша Уикипедия беттері ең көп каралған (16.3 млн).<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized" />
[[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|Барлық Уикипедия бөлімдерінің]] арасында келушілер саны бойынша Қазақша Уикипедия 37-орында тұр (''2016 жылдың қазанындағы көрсеткіш'').<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized" /><ref>{{cite web | url=https://stats.wikimedia.org/EN/ReportCardTopWikis.htm#lang_kk | title=Wikipedia Report Card: summaries for 50 most visited languages | publisher=stats.wikimedia.org | date=11 қазан, 2016, | accessdate=5 сәуір, 2016 | lang=en}}</ref>

== Тарихы ==
{{main|Қазақша Уикипедияның тарихы|Қазақша Уикипедия/Статистика}}
[[File:Wikimania 2013 - a delegation of students from Kazakhstan.webm|right|300px|нобай|[[Назарбаев зияткерлік мектептері]] оқушыларының Уикиманиа Гонг Конг 2013 конфереренциясына қатысуы.]]

Ағылшын тіліндегі 2001 жылдың қаңтар айынан бастап жұмыс істеуде. Қазақ тілді Уикипедия 2002 жылы пайда болды, бірақ оған алғашқы мақалаларды жазу 2005 жылдың сәуір айынан басталған болатын.

2011 жылдың 16 маусым күні [[Алматы]] қаласында қазақша Уикипедиясының дамуына арналған баспасөз мәслихаты өтті. “Wikibilim” қоғамдық қорының басшысы Рауан Кенжеханұлы — "қазақ тіліндегі мақалалардың саны 16 Желтоқсанға дейін 200 000 жетеді" — деді.

Тамыз айында белсенді редакторлар саны 232-ге дейін, ал мақала саны 70 000 жетті. "Мұндай қарқынды даму ешбір уики-қауымдастық тарихында болмаған" - деді Джимми Уейлс. Аталған көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін және Уикипедия жобасын халық арасында жүргізгін насихат жұмысы үшін "WikiBilim" қоғамдық қорының құрылтайшысы Рауан Кенжеханұлы Әлемнің жыл уикипедияшысы (Global Wikipedian of the Year) деп танылды. Ал "WikiBilim" қоғамдық қорына Джимми Уейлстің түркі тілді Уикипедиялардың конференциясын ұйымдастыру үшін арнайы гранты табыс етілетіндігі жарияланды.

Мақалалар саны жағынан [[түркі тілдері|түркі тілдес]] Уикипедиялардың арасынан қазақша Уикипедия [[түрікше Уикипедия]]дан кейін екінші орын алады (бірінші орын 29.11.2012 - 25.12.2012ж.).

{| cellpadding="10"
|- style="vertical-align:top;"
|
* [[2007]] жыл — 1000 мақала
* [[2011]] жыл [[сәуірдің 7]] — 10 000 мақала
* [[2011]] жыл [[шілденің 9]] - 50 000 мақала
* [[2011]] жыл [[қазанның 26]] - 100 000 мақала
* [[2012]] жыл [[тамыздың 6]] - 150 000 мақала
* [[2012]] жыл [[қарашаның 29]] - 200 000 мақала.
||
||
* [[2011]] жыл [[қыркүйектің 25]] - барлық өңдеулердің саны 500 000
* [[2012]] жыл [[шілденің 9]] - барлық өңдеулердің саны 1 000 000
* [[2013 жыл]] [[тамыздың 19]] - барлық өңдеулердің саны 2 000 000
* [[2016 жыл]] [[27 ақпан]] - барлық өңдеулердің саны 2 500 000
|}

== Халықаралық Түркі тілдес Уикипедиялар конференциясы ==
[[2012 жыл]]дың 20 - 21 сәуірінде [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нде тілдес елдер уикипедияшыларының конференциясы өтті. Шараға [[Қазақстан]], [[Түркия]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Қырғызстан]], [[Башқұртстан]], Саха (Якутия) елдері уики-қауымдастықтарының, сонымен қатар «Wikimedia Foundation», «Creative Commons», «Open Software Foundation» секілді халықаралық қозғалыстар мен ұйымдардың және «Google» компаниясының өкілдері қатысты.<ref>{{cite web | lang=kk | url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Түркі_тілді_Уикимедиа_конференциясы | title=Түркі тілді Уикимедиа конференциясы | publisher=Wikimedia META WIKI}}</ref>

== Логотиптер ==
<gallery caption= perrow="5" widths="160px" heights="130px">
Сурет:Wikipedia-logo-v2-kk.png|ресми логотипі
Сурет:Kazakh Wiki-logo-100000.png|100 000 мақала
Сурет:Kazakh Wiki-logo-TWC.png|2012 жылы сәуірдің 20-21 аралығында өткізілген [[:meta:Turkic Wikimedia Conference 2012|түркі тілдес Уикипедиялардың конференциясына]] байланысты шыққан логотипі
Сурет:Kazakh Wiki-logo-200000.png|200 000 мақала
Сурет:Kazakh Wiki-logo-11 year.png|Қазақша Уикипедияға 11 жыл
Сурет:KazWiki-2million-edit-logo.png|2 миллион өңдемеге арналған логотип
</gallery>

== Қазақ Уикипедиясына құйылған кітаптар==
[[Сурет:Kazenc.jpg|нобай|Қазақ энциклопедиясының өзінің материалдарын CC BY-SA лицензиясы аясында жариялауға рұқсат бергені жөніндегі хаты]]
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 - 50 000 мақала
* Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
* Қазақ телевизиясы, Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
* Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. — Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
* Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Сөздік-Словарь». ISBN 9965-822-57-3
* Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
* Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
* Тараз энциклопедиясы.
* Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. — Алматы: Атамұра, 2009 жыл. ISBN 9965-34-934-7
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3
* ISBN 9965-09-033-5 Тұрсын Қ., Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет.
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002 жыл.
* Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ISBN 5-7667-8188-1 ISBN 9965-16-512-2
* Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5
* Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8
* Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сейітов, А. Абдулин. — Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4
* Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
* Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
* Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3
* Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8
*Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
* Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
* Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
* Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы — геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, 2000. — 328 бет.
* Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
* Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006 жыл. ISBN 9965-783-20-9
* Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
* Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт
* Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
* Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. — Алматы: Атамұра, 2006 жыл. ISBN 9965-34-515-5

== Дереккөздер ==
<references/>

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Kazakh Wikipedia|Қазақша Уикипедия}}
* [http://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaKK.htm Қазақша Уикипедиясының статистикасы]
* [http://www.wikistatistics.net/wiki/kk Қазақша Уикипедиясының статистикалық көрсеткіші]
* [http://kk.m.wikipedia.org/ Қазақша Уикипедияның мобильдік нұсқасы]
* [[File:F icon.svg|15px]] [http://www.facebook.com/KazakhWikipedia Қазақша Уикипедияның] [[Facebook]] әлеуметтік желісіндегі парақшасы

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақша Уикипедияның тарихы]]
* [[Қазақша Уикипедия/Статистика]]

{{Уикипедиялар}}
{{Түркі тілді Уикипедиялар}}

[[Санат:Түркі тілді Уикипедиялар]]
[[Санат:Қазақ тілді сайттар]]
[[Санат:Уикипедия бөлімдері]]
[[Санат:Қазақ тілі|*]]
[[Санат:Қазақша Уикипедия]]
[[Санат:Қазақша энциклопедиялар]]
[[Санат:Қазақстан интернеті]]
[[Санат:Қазақстан ғылымы]]

Таймс әлем университеттерінің рейтингісі

2016-11-03T07:31:46Z

Arystanbek:

{{Infobox Magazine
|title = Таймс Жоғарғы Білім Әлем Университеттері Ранкингі Times Higher Education World University Rankings
|image_file = WUR logo large.jpg
|image_size = 250px
|image_caption =
|editor = Фил Батый
|staff_writer =
|frequency = Жылдық
|circulation =
|category = [[Жоғарғы білім]]
|company =
|publisher = ''[[Таймс жоғарғы білім|Таймс Жоғарғы Білім]]''
|firstdate =
|country = [[Құрама Патшалық]]
|language = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
|website = [http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/ Times Higher Education World University Rankings]
|issn =
}}

'''Таймс Жоғарғы Білім Әлем Университеттері Ранкингі''' халықаралық [[колледж]] және [[университет]]тер ранкісін ежемелейтін мекеме, [[Ұлыбритания]]лық ''[[Таймс жоғарғы білім]]'' (''THE'') газетіне шығады.

==2011–2012 Ранкілері==
{| class="wikitable sortable"
| 2011–2012 Университет Ранкісі<ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|title=World University Rankings 2011–2012|publisher=Times Higher Education| year=2011 | accessdate=06 October 2011}}</ref>
| Институт
| Мемлекет
|-
|1
|[[Калифорния Технология Институты]]
|[[АҚШ]]
|-
|2 (рет)
|[[Гарвард университеті]]
|[[АҚШ]]
|-
|2 (рет)
|[[Стэнфорд Университеті]]
|[[АҚШ]]
|-
|4
|[[Оксфорд университеті]]
|[[Құрама Патшалық]]
|-
|5
|[[Princeton University]]
|[[АҚШ]]
|-
|6
|[[Кембридж университеті]]
|[[Құрама Патшалық]]
|-
|7
|[[Массачусетс технологиялық институты]]
|[[АҚШ]]
|-
|8
|[[Imperial College London]]
|[[Құрама Патшалық]]
|-
|9
|[[University of Chicago]]
|[[АҚШ]]
|-
|10
|[[University of California, Berkeley]]
|[[АҚШ]]
|-
|11
|[[Йель университеті]]
|[[АҚШ]]
|-
|12
|[[Columbia University]]
|[[АҚШ]]
|-
|13
|[[University of California, Los Angeles]]
|[[АҚШ]]
|-
|14
|[[Johns Hopkins University]]
|[[АҚШ]]
|-
|15
|[[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]]
|[[Швейцария]]
|-
|16
|[[University of Pennsylvania]]
|[[АҚШ]]
|-
| 17
|[[University College London]]
|[[Құрама Патшалық]]
|-
|18
|[[University of Michigan]]
|[[АҚШ]]
|-
|19
|[[University of Toronto]]
|[[Канада]]
|-
|20
|[[Cornell University]]
|[[АҚШ]]
|-
|21
|[[Карнеги Меллон Университеті]]
|[[АҚШ]]
|-
|22
|[[University of British Columbia]]
|[[Канада]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілттемелер==
*[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/ ''Times Higher Education'' website]
*[http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2010/sep/16/top-100-universities-times-higher-education The top 100 universities 2010 – how the Times Higher Education ranks them] – ''[[The Guardian]]''
*[http://www.bbc.co.uk/news/education-11317176 University rankings dominated by US, with Harvard top] – [[BBC]]

[[Санат:Жоғарғы оқу орындары]]

Молекула

2016-10-29T11:56:13Z

Arystanbek:

[[Сурет:Atisane3.png|thumb|right|400px|]]
'''''Молекула''''' ({{lang-la|moles}} – масса) – жай немесе күрделі заттың негізгі [[химиялық қасиеттер]]ін сақтайтын және өздігінен өмір сүретін ең кіші бөлшек.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref>

== Тарихы ==
Молекула ұғымы ғылымға [[1860 ж.]] енгізілген. Молекуланы тәжірибе жүзінде [[1906 ж.]] француз ғалымы [[Жан Перрен]] броундық қозғалысты зерттеу кезінде дәлелдеген. Молекула құрамында бір (инертті газдар), екі (H2, O2, N2, CO, т.б.), үш (O3, N2O), сондай-ақ жүздеген, мыңдаған, тіпті одан да көп атомдар (полимер, ақуыз, т.б.) болады.

Халықаралық Карлсруэ Конгресінде 1860 жылы молекулалар мен атомдар анықтамалары қабылданды. Молекулалардың химиялық қасиеттері бар барлық химиялық заттар, ең аз бөлшектер ретінде анықталды.

=== Заттың химиялық құрылымының классикалық теориясы ===
Молекулалары бір атомнан тұратын заттар үшін (мысалы, инертті газдар) молекула ұғымы мен [[атом]] ұғымы сәйкес келеді.

Молекула құрамы ''брутто-формула'' (Н2O, CH4, HNO3) арқылы көрсетіледі. Органикалық қосылыстардың классикалық құрылыс теориясы молекуланың құрылысын атомдар арасындағы тізбекті және байланыс тәртібін көрсететін құрылымдық формуламен өрнектеуге мүмкіндік берді. Эмпирикалық формулалары бірдей молекулалардың құрылысы әр түрлі және түрлі қасиеттерге ие болуы мүмкін. Молекуланың көптеген қасиеттері оның симметриясына тікелей байланысты болады. Молекула энергиясы ондаған және жүздеген кДж/мольмен есептелетін квантталған құраушылардан – электрон қозғалысының энергиясынан, атом ядроларының тербелмелі қозғалысының, сондай-ақ бүтіндей молекуланың кеңістікте ілгерілемелі және айналмалы қозғалысының энергияларынан құралады. Қандай да бір электрондық күйдегі молекуланың орнықтылығы ядролардың тербелмелі қозғалысының потенциалдық энергиясы минимумының болуына байланысты анықталады.

=== Заттың құрылымының квантты-химиялық теориясы ===
Молекула — электрбейтарап жүйе. Егер молекулада оң және теріс зарядтардың “ауырлық центрі” сәйкес келмесе, онда молекула полюсті және олардың меншікті электрлік дипольдік моменті болады. Молекула сыртқы электр өрісінде дипольдік моментке ие болу қасиетімен сипатталады. Молекулалардың басым көпшілігі диамагнитті, яғни тұрақты магниттік моменті болмайды; олардың магниттік алғырлығы теріс. Парамагнитті молекула тұрақты магниттік моментінің болуымен сипатталады. Парамагниттік қасиет молекуланың құрамында жұпталмаған электрондардың болуымен байланысты; олардың магниттік алғырлығы оң болады. Молекула туралы көптеген ақпарат оптикалық, мессбауэрлік, фотоэлектрондық, ядролық магниттік [[резонанс]], ядролық квадрупольдік резонанс спектроскопиялары, сонымен қатар кванттық химия және химиялық әдістер көмегімен алынады.

== Молекулааралық өзара әсер ==
'''Молекулааралық өзара әсер''' – электрлік қасиеті жағынан бейтарап молекулалар немесе атомдар арасындағы өзара әсер. Бұл әсер молекулааралық қашықтыққа (r) тәуелді және өзара әсердің потенциалдық энергиясы U(r) арқылы өрнектеледі. Заттардың көптеген қасиеттері мен агрегаттық күйі осы U(r)-дің шамасы арқылы анықталады. Молекулааралық өзара әсер ұғымын (1873) голланд ғалымы Йоханнес Ван-дер-Ваальс нақты газдар мен сұйықтықтардың қасиетін түсіндіруге қолданды. Оның болжамы бойынша бір-біріне жақын орналасқан молекулалар арасында тебіліс күштері әсер етеді де, ал молекулааралық қашықтық (r) артқанда бұл күштер тартылыс күштерімен алмасады. Осы болжамдарды пайдалана отырып ол нақты газдардың күй теңдеуін [(р + а/V2)(V-b) = RT] қорытып шығарды.

Молекулааралық өзара әсердің табиғаты электрлік және ол тартылыс күштері (ориентациялық, индукциялық, дисперсиялық) мен тебіліс күштерінен тұрады. Ориентациялық күштер полюсті молекулалар арасында әсер етеді; индукциялық (поляризациялық) күштер полюсті және полюссіз молекулалардың және сонымен қатар полюсті молекулалардың да арасында әсер етеді. Дисперсиялық молекулааралық өзара әсер полюссіз молекулалар арасында байқалады.

== Молекулалық масса ==
'''Молекулалық масса''', салыстырмалы [[молекулалық масса]] – заттың бір молекуласының массасы. Молекулалық масса молекуланы құрайтын барлық атомдар массаларының қосындысына тең. Олар өте кішкене болғандықтан, [[тәжірибе]]де олардың орнына салыстырмалы атомдық масса және салыстырмалы молекулалық масса ұғымдары қолданылады. Салыстырмалы молекулалық масса (Мr) заттың бір молекуласы массасының көміртектің 12С изотопы массасының 1/12 бөлігіне қатынасына тең. Көміртектің 12С изотопы массасының 1/12 бөлігі массаның атомдық бірлігі ретінде қабылданған: молекуланың атомдық бірлігі (м.а.б.) =1,6607.10–24 г. Егер зат молекуласының құрамы белгісіз болса, онда белгісіз заттың молекулалық массасын эбуллиоскопия, криоскопия, осмометрия, масс-спектроскопия, т.б. әдістер арқылы анықтауға болады. Молекулалық масса [[химия]]лық, [[физика]]лық және химия-техникалық есептеулерде қолданылады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

==Молекүлалық спектр==
Спектр — берілген физикалық шаманың қабылданатын әр түрлі мәндерінің жиынтығы. Спектрлі әдісте зерттелетін атомдар мен молекулалардың электро-магнигті толқындарды таңдап, талғап өзіне сіңіру, тарату қабілеті пайдаланылады. Бұл әдістер молекулаларда қатарынан жүретін бірнеше құбылыстарды білуге мүмкіндік береді, атап айтканда, электрондардың бір энергетикалық денгейден басқа деңгейге ауысуы, бүтіндей молекуладағы не оның құрамына енетін атом мен элементар бөлшектерде болатын тербелмелі не айналмалы қозғалыс энергиясының өзгеруі, т. б.

Оқшауланған атомдар мен молекулалардың қозғалысындағы ерекшеліктері олардың спектр құрылымынан көрінеді. Атомдарға сызық-сызық болып көрінетін спектрлер тән. Олардын әрбір сызығы жеке-жеке, анық және әрқайсысы белгілі бір жиіліктегі жағдайды білдіреді. Демек, атомдардағы шығару спектрлері. электрондардын қоздырылған энергетикалық деңгсйден ңегізгіге ауысқан кезінде пайда болады. Ондағы тербелістің жиілігі квантталу шартымен анықталады: ү= (Е, — Е0) : һ; (\v — тербеліс жиілігі; Е{ — қоздырылған деңгейдегі электрон энергиясы; Е0 —негізгі деңгейдегі электрон энергиясы; һ — Планк тұрактысы).

Атомдық спектрмен салыстырғанда, толық молекулалық спектрлер әлдеқайда күрделі. Олар бір-біріне өте жақын, жиі тшті кейде бірігіп, бүтін бір жолақ болып көрінетін көптеген сызықтан тұрады. Мұндай спектрлер молекуладағы өте күрделі және көптеген құбылыстар мен өзгерістерді көрсетеді, мысалы, ядроның тербелуі және оның тепе-теңдік жағдайдан ауытқуы, электрондардың ауысуы, кванттық өзгерістер, т. б.

Молекулалық спектрлер көбіне сіңіру спектрі болады, ал олардан шығару спектрін алу қиын, өйткені молекула электромагниттік тербеліс шығару үшін, оны қоздыру керек. Әрине, күрделі молекула электрлік әсер не қыздыру кезінде қозудын орнына оңай ыдырап, жекеленген атомдарға жіктеледі және осы кезде пайда болатын шығару спектрі өте әлсіз де, оның есесіне сіңіру спектрі айқын, басым болады.

Молекула құрылысын спектрлік әдіспен зерттегенде, әр түрлі облыста сәйкес орналасқан толқын ұзындығымен жұмыс жүргізуге тура келеді. Әдетте, мынадай спектрлі облыстар белгілі: а) шамамен толқын ұзындығы 10~5— 10~4 см аралықтағы көзге көрінетін облыстағы және ультракүлгін (УҚ); б) толқын ұзьшдығы 10~4 — —10~3 см немесе 1—50 мк аралығындағы, көзге көрінбейтін инфра-қызыл (ИҚ) сәулелер; в) ИҚ сәуледен алыс 10~3— 10^2см немесе 50—250 мк аралығында орналасқан толқындар. Мұның әрі радио-спектроскопия әдісімен зерттелетін микротолқынды облыстар ор-наласады.

==Молекуладағы атомдардың тербелуі==
[[Сурет:Molecule5.gif|thumb|right|200px|]]
Молекулалардағы тербелмелі қозғалыстардың түрі сан алуан. Олардың арасындағы бірден бір қарапайым түрі — екі атом ядросын қосатын түзу сызық бойына орналасқандардың бір-біріне тәуелсіздік жағдайда тербелуі. Мұны серіппе арқылы байланыскан екі шардың механикалық тербелісімен ойша салыстыруға болады. Егер екі шарды бір-біріңе тартатын күш серіппе болса, молекулаларда мұндай серіппенің міндетін электрондардың өзара әсерінен пайда болатын валенттілік байланыс атқарады, ал екі ядроның бір-біріне әсерінен тебіліс пайда болады. Егер ядроларды тербеліске келтіретін энергия жеткілікті, тіпті көп болса, онда тербелмелі қозғалыс ангармоникалық заңдылыққа бағынады.

Инфрақызыл спектрлер (КҚС) инфрақызыл сәулелер үшін мөлдір, яғни сәулені тұтпайтын ас тұзы, калий бромиді сияқты кристалдар оптикалық аспаптары бар спектограф көмегімен жазылады. ИК-сәулелерді тіркеу олардың жылу әсеріне негізделіп, термоэлемент пен болометр және өзі жазатын құралдар, қондырғылар көмегімен жүзеге асады. Сұйық және газ күйіндегі қосылыстардың ИҚ-спектрлері бірден жазылып шығады, ал қатты заттардын спектрін жазу үшін оларды әуелі бір ортада ұсактап аламыз. Тәжірибеден алынған деректерге қараған-да, сіңіру ИҚ-спектрлері сіңіру энергиясының толқын жиілігіне не оның ұзындығына тәуелді болады.

ИК-спектрлерде кез келген толқын көрініп, анықтала бермейді, тек молекуланың дипольдік моментіне әсер етіп, оны өзгертуге себепкер болатын толқындар ғана жазылады. Бұл құбылыс оңай түсіндіріледі және молекуладағы атом құрылысы мен ИК-спектрлер арасындағы табиғи бірлікті, байланысты көрсетеді. Таралатын толқындардың бәрі де тербелмелі электромагниттік өрісі бар құбылыс және оның пайда болуы үшін электр зарядының осцилляциялануы шарт. Зерттелетін зат толқынды өзіне сіңірсе, онда оныңорнына осцилдеуші электр заряды пайда болады. Молекуладағы ядро электрондар ықпалынан пайда болатын электр өрісінің ортасында тербеледі. Мұндайда оң және теріс зарядтардың тез-тез қайта бөлініп, таралуы салдарынан дипольдік момент өзгерсе, онда дипольдік момент қандай жиілікте осцилденсе, ИК-сәуле де сондай жиілікпен таралады.

Валенттілік және деформациялық тербелістерді тек олардың өздеріне ғана тән жиілік шамасына орай айыруға болады. Мысалы, көміртек пен сутек арасындағы валенттілік тербеліс 2800— 3000 см~’ жиілікте кездеседі. Ал, валенттілік бұрыштарын деформациялауға жұмсалатын күш шамасы, осы байланысты созуға, алыстатуға қажетті күштен кем болады. Олай болса, сол көміртек пен сутек байланысын деформациялау тербелісі 1200—1400 см~’ жиілік шамасында екен, әрине, бұл валенттілік тербеліс жиілігінен екі еседей аз.

Көптеген қосылыстардын молекуланың спектрінде белгілі бір құрылымдағы топ қайталана берсе, онда оларға ортақ жиілікті бөліп көрсетуге болады. Бұл жиілік тек осы топтағы байланысты ғана сипаттайды. Айталық, көміртек пен көміртек арасындағы қос байланыс 1710 см-І, спирттегі оттек пен сутек арасындағы байланыс 3688 см~! жиілікте сипатталады. Барлық химиялық элементтерді, олардың арасындағы валенттілік байланыстар белгілі бір жиілікке сай келеді және ол анықтамалықтарда беріледі. ИК-спектрді пайдаланып құрамы, құрылысы әлі белгісіз кез келген қосылыстарды зерттеп, қандай химиялық элементтерден құралғанын және олардың қалай байланысқанын анықтауға болады. ИҚ-спектр көмегімен тек химиялық ғана емес физикалық зерттеулер де жүргізіледі, бұл әдіс ғылым лабораториясынан өндіріс лабораториясынада енуде.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{commons|Category:Molecules}}

{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

Желтоқсан қарлығаштары

2016-10-28T16:15:30Z

Arystanbek: Айжана Куанышова (т) өңдемелерінен Ulan соңғы нұсқасына қайтарды

'''«Желтоқсан қарлығаштары»''' (кітап) – [[Болатбек Тәңірберген]]нің публицистикалық жанрда жазған кітабы. [[1986 жыл]]ғы [[Алматы]] қаласындағы [[желтоқсан көтерілісі]]не қатысқан қазақ қыздарының қайсарлығы туралы сыр шертілген. Бұл кітап Алматы қаласы әкімдігінің [[Ішкі саясат басқармасы]]ның әлеуметтік тапсырысы бойынша [[2010 жыл]]ы жарық көрген. 191 беттен, 4 бөлімнен тұрады. '''1-бөлім''' – Ұлтазаттық күрестерден желтоқсан көтерілісіне дейін; '''2-бөлім''' – Желтоқсан, қыздар, тағдырлар; '''3-бөлім''' – Желтоқсандық қыздар естелігі елдіктің сырын шертеді; '''4-бөлім''' – Қаһарман қыздар қайда жүр? деген тақырыптармен берілген. <ref>«Желтоқсан қарлығаштары» кітабы. ISBN 788-548-4258-64-5.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Желтоқсан көтерілісі]]
[[Санат:Кітаптар]]

Шартты рефлекс

2016-10-23T08:23:36Z

Arystanbek: 185.8.234.2 (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

== Шартты рефлекстерінің шартсыз рефлекстерден айырмалары. ==
1.Шартсыз рефлекстер туа пайда болған, тұқым қуалайды және тұрақты болады. Ал шартты рефлекстер жеке ағзаның тіршілік ету барысында пайда болады, тұқым қуаламайды және онша тұрақты емес.
2. Кез келген шартсыз рефлекс, егер орталық жүйке жүйесі тиісті даму дәрежесіне жетсе, белгілі тітіркендіргішті бірінші рет және бір-ақ рет қолданғанның өзінде-ақ пайда болады. Жаңа туған баланың аузына тамақ түссе, шартсыз рефлекторлық жолмен сілекей ағады. Ал шартты рефлекстер бірден пайда болмайды, олар белгілі жағдайларға байланысты, біртіндеп дасалады.
3. Шартсыз рефлекстің дайын рефлекторлық доғасы бар, ал шартты рефлекстер болу үшін шартты байланыс деп аталатын, ми қыртысында жаңа байланыс орнауы қажет. Сөйтіп, бұрын болмаған жаңа рефлекторлық доға тұйықталуы қажет.
4. Шартсыз рефлекс доғасын рецептор, кондуктор (қозу өткізетін – сезгіш, қозғағыш, аралық нейрондар жүйесі) және эффектор құрайды. Ал шартты рефлекстердің доғасының 1-звеносы – анализатор (тітіркендіру әсерін қабылдап, одан сапалы түйсік тудырады); 2-сі – тұйықтағыш (замыкатель) - өзгергіш келеді, анализатор клеткаларын эффекторды жабдықтайтын жүйке клеткаларымен байланыстыратын жүйке жолы; 3-сі – эффектор.
5. Шартсыз рефлекстерді түрлік деп, яғни бір түрдің барлық өкілдеріне тән деп қарау керек. Ал шартты рефлекстер жануардың жеке басының тіршілік ету барысында пайда болған. Дегенмен, сыртқы ортаның ұзақ уақыт өзгермейтін факторлары бар жағдайда, кейбір жеке тұрақты шартты рефлекстер (көбінесе атадан атаға қайталайтын, особътың (дараның) тіршілік етуінің жас кезінде пайда бодатын рефлекстер), біртіндеп тұқым қуалайтынға, яғни шарттыдан шартсызға айналуы да мүмкін. Бұған мысал етіп құстардың жаңа ғана жұмыртқадан шыққан балапандарының олардың ұясының дірілдеп қозғалуының әсерінен ауыздарын ашуын ала аламыз. Балапанның анасының ұшып келіп ұяға қонуы, ол кезде ұяның дірілдеуі (қозғалып шайқалуы) әр уақытта тікелей балапандардың тамақтануының алдында ьолып отырады. Сөйтіп тез шартты тамақ рефлексі пайда болады. Ал, кейін, біртіндеп бұл рефлекс тұқым қуалацтын, шартсызға ауысты деп есептеуге болады.
6. Шартты рефлекс мидың жоғарғы бөлімдерімен байланысты, ал шартсыз рефлекстердің доғасы мидың түрлі төменгі бөлімдері арқылы да өте алады. Жоғары сатыда ұйымдасқан, үлкен жарты шарлар қыртысы бар жанураларда шартты рефлекстер жасалу үшін мидың осы бөлімінің болуы міндетті. Мысалы: иттердің ми қыртысын алып тастаса, оның шартты рефлекстік әрекеті толығымен тоқтайды. Ит өзінің иесін танымайды, басқа жануардың тұрғанын (тіпті мысықтың да) елемейді, оны сипасан қорғану рефлексімен жауап береді, алдына қойылған тамаққа ұмтылмайды. Сөйтіп, ол сыртқы ортаның түрлі өзгерістеріне бейімделу қабілетін жоғалтады.

== Шартты рефлекстердің жасалуы.==
1. Шартты рефлекстерді жасау үшін қажетті ең негізгі жағдай – индифренттік (өздігінше осы реакцияны тудыра алмайтын, кез келген бөтен) тітіркендіру мен шартсыз, сол реакцияны міндетті түрде тудыратын тітіркендірудің әсер ететін уақытының бір-біріне дәл келуі (ұштасуы).
2. Бөтен тітіркендіргіш шартсыз тітіркендіргіштердің әсеті басталар алдында әсер етуі керек. Екі тітіркендіргіш әсері бір уақытта берілсе шартты рефлекстің жасалуы едәуір қиындайды. Ал алдымен шартсыз, одан кейін индифренттік тітіркендіргіш әсет етсе, шартты рефлекс алынғанмен, ол өте тұрақсыз болады. (Алдымен шартсыз, кейін бөтен тітіркендірумен әсер еткенде шартты рефлекстің жасалуының қиын болатын себебі, теріс индукция заңымен және шартсыз тітіркендірудің күшінен бөтен тітіркендіргіш күшінің кемдігімен түсіндіріледі).
Жасалған шартты рефлексті ұзақ уақыт сақтау үшін, оны мезгіл-мезгіл шартсыз тітіркендіргішпен бекітіп отыру қажет.
3. ми қыртысы клеткаларының жеткілікті жоғары қозғыштығы болуы керек. Ол үшін ми қыртысы түрліше басқа әсерлерден бос болу керек. Сонда ғана белгілі тітіркендіруге жүйке клеткалары жоғары қозумен жауап бере алады.
4. Шартты рефлекс жасалу қолданылатын тітіркендіргіштің қасиеті мен күшіне де байланысты. Бөтен тітіркендіргіштің күші қыртыста қозу ошағын тудыруға жететін болуы керек. Бірақ шамадан тыс, артық та болмауы керек. Осындай жағдайда шартты рефлекс жасалмайды. Себебі, 1-ден ткріс индукция заңы бойынща шамадан жоғары қозу шартсыз тітіркендіруге қозу тууына кедергі жасауы мүмкін. 2-ден, өте күшті тітіркендіру әсерінен жүйке клеткаларында тежелу тууы мүмкін (Павловша шектен тыс тежелу). Шартты рефлекстің жасалуы шартсыз тітіркендіргіштің күшіне де тікелей байланысты. Неғұрлым ол әлсіз болса, соғұрлым шартты рефлексті жасау қиындайды. Итті тәжірибе алдында тойғызса, шартты рефлекс жасауға қажет шартсыз тітіркендіргіш-тамақтың әсері итте жоғалады. Шартты рефлекс жасалмайды және керісінше.
Шартты рефлекстердің жасалу жылдамдығы жануардың жеке басына тән ерекшеліктеріне өте күшті байланысты болады. Бір жануардың өзінде де шартты рефлекс түрліше жылдамдықта алынады. Белгілі бір жағдайда жасалған 1-шартты рефлекс, сол жағдайда жасалатын 2- және 3-шартты рефлекстерден кеш алынады. Неғұрлым тітіркендіргіш жиі әсер етсе, соғұрлым шартты рефлекс тез алынады. Мұны түрлі дағдылардың (есеп шығару, жаттау, т.б.) қалыптасуында алатын орны зор.
Шартты рефлекстің жасалу жылдамдығы басқа да көптеген жағдайларға байланысты: қозу мен тежелу процестерінің бір-біріне қатынасы, бөтен және шартсыз тітіркендіргіштердің күштерінің қатынасы, қоршаған орта, ондағы өзгерістер, т.б.
Шартты рефлекстер тек шартсыз рефлекстердің ғана емес, сонымен қатар шартты рефлекстер негізінде де жасала алады. Мысалы, метрономның дыбысына тұрақты шартты сілекей ағу рефлексі жасалған дейік. Егер бірнеше рет итке 10 секундтай қара дақты көрсетіп, оның артынша (15 секундтан соң) метраномның дыбысын естіртсе (тамақ бермей-ақ), біраз уақыттан кейін, метрономның дыбысы ғана емес, қара дақты көрсетудің өзіне сілекей бөліне бастайды. Мұны Павлов 2-қатардағы шартты рефлекстер деп атады. Дәл осылай етіп 3-қатардағы шартты рефлексткрді де алуға болады. Бірақ оның жасалуы қиын.
Организмге әсер ететін кез келген тітіркендіргіш (көру, есту, дәм сезу, тактильдық, температуралық, ауыртқыш, т.б.) шарттыға айнала алады.
Шартты рефлекстер осы тітіркендіргіштің әсер етуіне, әсерәнің тоқтауына, әлсіреуіне, күшеюіне т.б. жасала алады.
Егер рефлекстер осы тітіркендіргіштің жеке әсер ететін ұзақтығын көбейте беріп, оны 2-3 минутқа жеткізсе, онда сілекейдің 1- тамшысының пайда болуы кешігеді. 3 минуттан соң барып шартсыз тітіркендірумен бекітсе, шартты тітіркендірудің алғашқы 1-2 минутында сілекей тіпті бөлінбейді. 2-минуттан бастап қана сілекейдің 1-тамшысы ағады. Мұны Павлов кешіккен рефлекс деп атады. Шартты рефлекс болып өткен тітіркендірудің ізіне де жасала алады. Мысала, бір минут бойы иттің терісін механикалық тітіркендіріп, содан соң 1 минуттай үзілістен кейін тамақтандырса, шартты сілекей ағу тері тітіркенген кезінде байқалмайды да, тек одан 1 минуттай өткен соң ғана басталады.
Мұндай рефлекстерді Павлов із (сүрлеу) рефлекстері деп атады.
Шартты рефлекстерді пропиорецепторлардан да алуға болады.(Н.И. Красногоркий). Аяқтың пассивті иілуін шартсыз сілекей ағу рефлексімен ұштастырса, сол иілудің өзі сілекейдің бөлуіне шартты сигнал бола алады.
К.М. Быков және оның қызметкерлері ішкі органдардың рецепторларын тітіркендіру арқылы да шартты рефлекстер алуға болатындығын экспериментальдық жолмен дәлелдеді. Мысалы, қарнына я қуығына фистула қойылған иттің осы мүшелерін желмен толтыруды (резеңке баллон арқлы) тамақ беруменг ұштастырса, біраздан соң жалғыз желмен толтырудың өзінше шартты сілекей ағу байқалады.
Шартты рефлексті уақытқа да жасауға болады. Павловтың зертханасында итке әрбір 30 минуттан кейін тамақ беріліп отырған. Осындай бірнеше тәжірибеден соң итке тамақ берілмесе де әрбір жарты сағаттан соң сілекей бөлінуі байқалып отырған.
Егер 30 минут өтісімен метрономның дыбысын естіртсе, одан соң тамақ берсе және осыны бірнеше рет қайталаса, біраздан соң метраномның дыбысын 10 минут өткен соң естіртсе, сілекейдің 1-2 тамшысы ғана ағады, 30 минут өткенде естіртсе – 10 тамшы болған. Тіпті 30 минуттық уақытқа жасалған шартты рефлекстің тұрақтылығы соншалық, егер метрономның дыбысы 28-29 минутта естіртілсе сілекей бөлінуі болмай, ал 30 минутта үнемі сілекей бөлініп отырған.
Табиғи ортада ағзаның бір емес, бірнеше рецептарлары тітіркенеді. Осыған байланысты Павловтың зертханасында комплекстік тітіркендіргіштердің бір уақытта және бірінен соң бірі әсер етуіне шартты рефлекстер жасалуын зерттеу үшін әдейі тәжірибелер жүргізілді. Бұл рефлекстердің алынуы тітіркендіргіштердің күшіне байланысты анықталады. Егер 2 тітіркендіргіштің күші бірдей болса, шартты рефлекс ол екеуімен бірге әсер еткенде де және әр қайсысымен жеке әсер еткенде де алынады. Ал егер бірі екіншісінен басым болса, онда екеуі бір уақытқа әсер еткенде рефлекс алынбайды, алынса да нашар болады. Егер екі тітіркендіргіштің екеуінің жеке әсерлерін тамақпен бекітпей, ал бірге әсерін үнемі бекітіп отырса, онда біраздан соң жеке етілген әсерлерге сілекей ақпайды да, ал екеуі бір кезде әсер етсе сілекей бөлінеді.

== Шартты рефлекстерді зерттеу әдістемесі және жасалу механизмі ==
Шартты рефлекстерді зерттеуге Павлов 1900 ж. кіріскен. Алғашқы кезде экспериментатор иттің қасында отырып, тамақ беруді, тітіркендіргішпен әсер етуді өз қолымен орындаған.
Бірақ мұндай жағдайда экспериментатродың әрбір қимылының өзі итке қосымша тітіркендіргіш болып, реакцияның жүрісін я күшейтіп, я әлсіретіп отырған. Осындай бөтен тітіркендіргіштер әсер ете алмау үшін, итті ерекше бөлектенген, дыбыс өткезбейтін камераларда ұстайды.
Экспериментатор камераның сыртында отырады. Тамақтандыру, тітіркендіргіштер беру – бәрі механизацияланған, сырттан жасалады. Ерекше баллон арқылы сілекей бөлінуін де сырттан бақылауға мүмкіндік бар. Бір-біріне салыстыруға болатын фактылар алу үшін, итті тамақтандыру тәртібі әр уақытта бірдей болу керек. Тамақты тәжірибеге дейін емес, одан кейін беру қажет.
Белгілі бір тітіркендіргіштің әсетінен қозған әрбір рецептор орталық жүйке жүйесіне түсетін афференттік импульстердің көзі болып табылады. Бізге белгілі, шартсыз рефлекстер орындалуы үшін мидың жоғары бөлімінің қатысуы мінтетті емес, оның доғасы төменгі бөлімдер арқылы да өте алады. Дегенмен, ми қыртысы сақталған жануарда қандай шартсыз рефлекс болмасын ол ми сыңарлары қыртысында қозу ошағын тудырады. Егер жай тұрған итке бір бөтен тітіркендіргішпен (индиффренттік) әсер етсе (мысалы, электр шамының жарығымен), онда шартсыз бағдарлау рефлексі байқалады және ми сыңарлары қыртысының көру бөлімінде қозу ошағы туады. Ал электр жарығын жаққан соң тез, 10-30 секундтан соң жануарға тамақ берсе, ми қыртысында екі қозу ошағы туады: бірі – көру ауданында, екіншісі – тамақ орталығында. Шартсыз тітіркендіргіш әсерінен туатын қозу ошағы күштірек болады, сондықтан ол біраз доминанттық роль атқарады. Ол өзін көру ауданында туған қозу ошағын тартады және соңғысының күші теріс индукция заңына сай ілсірейді.
Ми қыртысындағы осы екі қозу ошақтарының осындай бір-біріне әсері, (функциональдық өзара әрекеттесу) орталықтарды тітіркендіру тоқталса да, өінің ізін қалдырады. Ал егер олар өз әсерлерін белгілі тәртіппен бір уақытта ұзақ қайталап отырса, осындай өзара функциональдық әрекеттесуден алдыңғы қалған із күшейе береді де (жиынтықталу жүреді), ақырында ол екі ошақтың арасанда бұрын болмаған шартты байланыс орнайды. Бұл байланыстың сыртқы көрінісі шартты рефлекстің жасалуында. Демек бірнеше уақыттан соң шам жағудың өзіне сілекей бөлінеді. Себебі, шартты тітіркендіргішке айналған шамның әсерінен туған қозу тамақ орталығына беріледі, одан эфференттік жолдармен мидың төменгі бөлімдеріндегі тиісті орталықтар арқылы сілекей бездеріне барады. Әрине, бұл отырған механизм өте қарапайым, схемалық. Негізінде әрбір рефлекс көптеген жүйке клеткаларының бір-біріне әсері арқылы орындалады және оның орындалуына бүкіл ағза қатысады деп білу керек.
Шартты рефлекстердің механизмін И.П. Павловша түсіндіруден байқалатыны – олардың негізінде уақытша (шартты, тұйықтайтын) байланыс «горизонталь» құрылымды болып келеді және ми қыртысындағы сигналдық (шартты) тітіркендіргіш орталығы мен шартсыз рефлекстің өкілдігіндегі клеткалар арасында тұйықталады.
Жалпы алғанда, уақытша байланыстар шынында да қыртыс деңгейінде түзіледі. Бірақ егер ми қыртысын тігінен кесіп, жоғарыда айтылғандай түрде уақытша байланыс жасау мүмкіндігі жоғалса, бұдан шартты рефлекстер жасалмай қалмайды екен. Өйткені уақытша байланыстар қыртыстың астыңғы жағында орналасқан бөлімдер арқылы өтетін жолдар көмегімен де түзіле алады.
Шартты рефлекстер жасалуының көптеген ерекшеліктері шартты байланыстар құрылымдық локализацияның көп вариантты бола алатындығы арқылы түсіндіріледі. Мәселен, ми қыртысы деңгейінде де және қыртыс пен қыртысасты бөлімдері арасында да көптеген тура және кері уақытша байланыстар орнай алады деп есептеуге негіз бар (Э.А. Асратян, А.Б. Коган, Л.Т. Воронин т.б.).
Шартты рефлекстер жасалу процесінде ОЖЖ-нің жоғары бөлімдеріндегі нейрондар арасында уақытша байланыс тұйықталу механизмі осы күнге дейін толық анықталмаған. Морфологиялық тұрғыдан түсіндірушілердің есептеуінше шартты рефлекс жасалу кезінде жүйке клеткаларының өсінділері өседі де клеткалар арасында жаңа бйланыстар орнайды. Біраз зерттеушілер мұндай өсу пирамидтік клеткалар дендриттеріндегі бүршіктер (шипиктер) санының көбеюі есебінен жүреді деп есептейді. Функциональдық тұрғыдағылар ойынша шартты рефлекс жасалу барысында бұрын пайдаланылмаған, бірақ та ылғи да бар жаңа синапстар өткізгіштігі жоғарылайды. Мұның мәнісі – белгілі бір нейрондар тізбегі арқылы қозу импульстері қайталап өте берсе (нейрондар титаникалық түрде тітіркендірілсе) олардың бұрын іске қосылмаған синапстарындағы медиатор мөлшері көбейіп оның кванттары келесі нейронда қозу тудыратын болады. Басқаша айтқанда, посттетаникалық потенциация жүреді де «потенциалды» синапс «актуальды» сиапсқа айналады; осыдан бұрын байланыс жоқ жерде енді байланыс орнайды. Келесі бір болжам бойынша, шартты рефлекторлық әректті ұйымдастыруда глийлық ұлпа клеткалары қатысуы мүмкін. Осыған орай, тұрақты уақытша байланыс түзілу барысында бұл клеткалар аксондарының пресинапстық «жалаңаш» терминальдары миелинделіп, қозуды тез өткізе алатын қабілетке ие болады деп жобалайды.ё
Көптеген зерттеушілер шартты байланыстар табиғатын клеткадағы белок синтезінің өзгерістерінен іздестіреді. Шартты рефлекстер жасалу барысындағы көптеген нейрондардың бірге қозу күйіне келуінен сигналдық тітіркендірулер кодталатын РНҚ құрылымында өзгерістер жүру тиіс. Осындай өзгерістер, мәселен, белгілі бір дағдыға үйретілген құрттармен басқа құрттарды қоркетіргенде соңғыларда жаңа дағдыға үйренуді жеңілдетеді деп есептейді. «Химиялық есті көшіру» тәжірибесі басқа да жануарларда жүргізілген. Бұл үшін тиісті дағдыға үйретілген жануарлар миының сығындысын басқа жануарларға апарып еңдірген. Рибонуклеин қышқылын (РНҚ – ны) бұзатын рибонуклеаза ферментімен әсер еткенде, «Химиялық есті көшіру» тәжірибесі нәтижесіз аяқталып отырған. Кейбіреулердің есептеуінше, естің ізі дезоксирибонуклеин қышқылында (ДНҚ да) ұзағырақ сақталады. Осымен қатар РНҚ мен ДНҚ қасиеттерінің өзгерістері белок синтезінің сандық және сапалық өзгерістерін тудыратынын да ескеру қажет. Мида нейрондар арасындағы уақытша байланыстарды орнататын арнайы спецификалық ақуызды заттар бар деп есептейді. Тағы да бір гепотезалар бойынша уақытша байланыстар түзілу механизмінде басты рөлді белок-фермент жүйесі және оның ингибиторлары атқарады. Бұлардың күйлері өзгермелі болуы тиіс. Шартты рефлекторлық байланыстар тұйықталуының конвергенттік механизмі туралы бойынша нейрндардың үлкен екі тобы бар: мультивалентті (модальдығы әр түрлі тітіркендірулерді қабылдайды; мысалы, дыбыс пен жарыққа, теріден шығатын және қозғалыстан туатын, көзден келетін т.с.с. тітіркендірулерге жауап береді) және поливалентті (жалпы бір жүйке шеңберіндегі, мысалы, бір анализатордан, айталық теріден келетін әр түрлі тітіркендірулерге жауап береді).
Микроэлектрондық зерттеулерге қарағанда жоғары қарай бағытталған әр түрлі ми қыртысындағы көптеген нейрондарда әмбебап конвергенцияланады. Конвергенцияның екі типті болуы мүмкін: 1. Спецификалық емес – мұнда шешуші нәрсе стимулдың қасиеті емес, оның энериялық құрамы болып табылады. Мәселен, ретикульді формация мидың жоғарғы бөлімдерінің қозғыштығының жалпы деңгейін реттей отыра, оларда уақытша байланыстардың жасалуына қатысады. 2. Әр тітіркендіру өзінің спецификасын сақтайтын конвергенция. Әр түрлі анализатордан шығатын қозуларды қабылдап, жинайтын нейрондардың болатындығы тітіркендірулердің бірігуі және уақытша байланыстардың орнауы ми қыртысындағы әр түрлі учаскелердің транскортикальды байланыстар арқылы бірігуінен емес шығар деген ойға жетелейді. Ендеше уақытша байланыстардың мәнісін тітіркендірулер интеграциясының бір нейрон деңгейінде жүруінің нәтижесі деп те түсіндіруге болады. Бұдан жеке нейронды өзіне импульстерді конвергенциялай алатын күрделі жүйе деп қарау керек. Өздерінде уақытша байланыстар түзе алатын мультивалентті нейрондар ми қыртысының әр түрлі және бір-бірінен алыс-жақын жерлерінде «шашырап» орналаса береді. Мұндай бір нейрон әрі шартты, әрі шартсыз әр түрлі модальды қозуларды интеграциялай алады деп есептелінеді. Әр түрлі биологиялық модальдығы бар тітіркендірулер бір нейронды түрлі нейрохимиялық механизмдер арқылы активтендіреді. Мәселен, жоғары қарай бағыттарған қоректік активация холэнергиялық синапстық механизм арқылы іске асса, ауырту – адренергиялық механизммен орындалады. Сондай-ақ бұл ерекшеліктің молекулалық деңгейге де тән болуы мүмкін. Нейрондар арасында ылғи да өзара әрекеттесу болып отыратындығын ескерсек, шартты рефлекстің уақытша байланысының механизмін жауап беру қасиетіндегі ортақ таңдамалыққа негізделген нейрондар белсеңділіктерінің белгілі бір өрнегінің (жүйесінің) қалыптасуы болар деп те қарауға болады. Өрнектің пайда болуын анықтайтын факторлар: жиіліктің белгілі бір диапазонында белсеңділіктің синхрондығы мен синфазалығы (қозулар тізбегін түзуші нейрондардың едәуір санының бірыңғай лабильдікке көшуі) – ми құрылымында қозу өтуді жеңілдететін жағдайлар тудырады. Афференттік сигналдар әсерінен қалыптасатын қозу ошақтарының арасындағы өзара әрекеттесу динамикалық сипатта болады. Және оны тиісті дәрежеде тежелу процесі шектеп отырады. Сөйтіп, соңғы кездері уақытша байланысты нейрондар арақатынасының кеңістік – уақыттық ұйымдасуы (нейро-селективтік әрекет деген атқа ие болған) деп түсінуі қалыптасып дамытылуда.Бұған нейрохимиялық зерттеулер көмектесуде. Мәселен, функциональдық ансамбльдерге біріккен нейрондар химизмінің өзгерістерінің өзіндік ерекшеліктері анықталған. Сондай-ақ нейроглиалдық комплексткрдің ДНҚ арқылы көрінетін таңдамалы активациясы жүреді деген де тұжырым бар.

== Шартты рефлекстердің түрлері ==
Шартты рефлекстер рецепторлардың тітіркенуіне және пайда болатын қызметіне байланысты, қозу мен тежелуге және олардың кезеңдеріне, пайда болу механизміне байланысты көптеген түрлерге бөлінеді.
Тітіркендіретін рецепторларына сәйкес экстерорецепті, пропиорецепті және интерорецепті шартты рефлекстер болып бөлінеді.
Экстерорецепті шартты рефлекс шартты тітіркендіргіштер сыртқы сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: көзге, құлаққа, иіс мүшесіне, дәм сезу мүшесіне, тері рецепторына.
Пропоирецепті шартты рефлекстер қаңқаның бұлшық еттерін тітіркендіргенде, яғни оның пропиорецепторларына әсер еткенде пайда болады. Бұл топтағы рефлекстерге адамның басы қозғалғанда тепе-теңдік (вестибулярлық) аппаратты тітіркендіру арқылы пайда болған теңдік сақтау рефлекстері де кіреді.
Интерорецепті шартты рефлекстер ішкі мүшелерді тіткендіргенде олардың рецепторларына әсер ету арқылы пайда болады. Бұл топқа қанға түрлі химиялық заттарды жібергенде туатын автоматты рефлекстер де жатады. Ондай жағдайда химиялық заттар интерорецепторларды (ішкі рецепторларды) тітіркендіріп жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді.
Туатын қызметтің түріне байланысты шартты рефлекстер екіге бөлінеді: қимыл-қозғалыс және вегетативтік шартты рефлекстер. Вегетативтік шартты рефлекстердің өзін секреторлық, жүрек-қан тамырлық, тыныс алу, ас қорыту рефлекстері, ішкі секрециялық бездердің қызметін өзгертетін, зат алмасуын және иммунитетті өзгертетін рефлекстер деп бөлінеді.
Рефлексті тудыратын қозу мен тежелудің кезеңдеріне қарай шартты рефлекстерді оң және теріс немесе жағымды және жағымсыз деп атайды.
Шартты тітіркендіргіштің әсерін күшейту үшін шартсыз тітіркендіргішті пайдаланғанда миды қоздыратын рефлекстерді шартты оң және жағымды рефлекс дейді. Ал нығайтушы тітіркендіргіш, керісінше, мидың қозуын тежесе шартты оң немесе жағымсыз рефлекс деп атайды. Шартты оң рефлекстер кезінде мүшелердің қызметі пайда болады немесе бұрынғы қызметі одан әрі күшейеді. Шартты теріс рефлекстерде мүшелердің қызметі нашарлайды, тіпті тоқтап та қалады.
Шартты рефлекстер шартты тітіркендіргіш болмаған жағдайда да пайда бола береді. Ондайда шартсыз тітіркендіргіш белгілі бір мерзім сайын әсер етеді. Мұны уақытқа деген шартты рефлекс деп атайды. Бұл жағдайда уақыт шартты тітіркендіргіштің рөлін атқарады. Мысалы, мезгіл-мезгіл жүректің соғуының өзгеруі немесе тыңыстың тарылуы мен күннің батуы шартты тітіркендіргіш есебінде әсер етеді.
Шартты рефлекс шартсыз тітіркендіргішсіз, бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланып, қзақ мерзім шартсыз тітіркендіргішпен нығайтылған шартты әсерді пайдалану арқылы да пайда болады. Оны екінші дәрежелі шартты рефлекс дейді. Бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланылған әсерлерді шартсыз тітіркендіргіщтің орнына жұмсау арқылы үшінші, төртінші т.с.с. шартты рефлекстерді тудыруға болады.
Шартты рефлекс топты тітіркенедіргіштерге де туады. Мұндайда бейтарапты тітіркендіргіштер бірінен соң бірі әсер етіп, оның ең соңғысы шартсыз тітіркендіргішпен бекітіледі. Ондай рефлекстерді комплексті шартты рефлекстер дейді. Бұлардың пайда болуы жеке тітіркендіргіштерге туған рефлекстер тәрізді.
Уақытша жүйкелік байланыс.Шартты тітіркендіргіш әсер еткенде ми қыртысының тітіркендіргішке сәйкес орталығында қозу ошағы пайда болады. Мысалы, көзге әсер етсе - көру орталығы, дыбыс әсер етсе – есту орталығы. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен оған сәйкес орталықта (мысалы, тамақ – шартсыз тітіркендіргіш, ал орталық - ас қорыту жүйесі) екінші бір қозу ошағы пайда болады. Организм үшін маңызды әсерді шартсыз тітіркендіргіш ретінде алғандықтан екінші орталықтағы қозу біріншіге қарағанда анағұрлым күштірек болады. Сондықтан бірінші қозу ошағындағы жүйке импульстері екінші орталыққа тартылады да, екеуінің арасында байланыс пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, соғұрлым екінші орталықтың қозуы күшті болып, шартты рефлекс тез туады. Жағдай қайталанған сайын екі жүйке орталығының арасындағы байланыс нығайып, күшейеді де шартты тітіркендіргіштің әсеріне шартты рефлекс пайда болады. Шартты рефлекс күшейген сайын ми қыртысында қозудың жайылуй нашарлап, шоғырлануы күшейеді. Шартты рефлекстердің пайда болуының негізі – ми қыртысындағы жүйке орталықтарының арасында уақытша жүйкелік байланыстың пайда болуы. Мысалы: лимонды көргенде ми қыртысының көру аймағында қозу пайда болады (а), лимонның дәмі ауыз қуысының рецепторларын тітіркендіреді де, сопақша мидың сілекей шығару орталығында және ми қыртысының ас қорыту орталығында қозу пайда болады (б), ми қыртысындағы екі қозу ошақтарының арасында уақытша жүйкелік байланыс туады (в, үзілген стрелкамен көрсетілген).
Қазіргі электрофизиологиялық зерттеулердің арқасында И.П. Павлов түсіндіргендей уақытша жүйкелік байланыс тек қана ми қыртысында тұйықталып қоймайды, қыртыс асты құрылымдар да пайда болады. Жарыққа, немесе дыбысқа деген шартты қорғаныс немесе ас қорыту рефлекстері пайда болғанда ми қыртысының ЭЭГ-сы ғана өзгеріп қоймай, ми бағанасының торлы құрылымынан жазылып алынған ЭЭГ да өзгереді. Жануалардың ми сыңарларының қыртысының жаңа (неокортекс) бөлімін сылып алып тастаса, қарапайым шартты рефлекстер пайда бола береді, бірақ ондай рефлекстер өте тұрақсыз, тым тез жойылады. И.С. Бериташвилидің болжамы бойынша ми қыртысы жоқ жануарларда шартты рефлекстің пайда болуы ескі және көне ми жарты шарларының қыртысына байланысты. Жануардың сол бөлімдерін алып тастаса, ешқандай шартты рефлекс пайда болмайды. Бұл анықтаулардың арқасында П.К. Анохин уақытша байланыс тік бағытта (вертикальды қыртыс-қыртыс асты) тұйықталады деген болжамды ұсынады.
Сонымен шартты рефлекстің пайда болуы тек қана ми қыртысында ғана емес қыртыс асты құрылымдарының да қатысуымен болады. Дегенмен шешуші орын эволюциялық сатыдағы ең жас бөлім – ми қыртысының қызметіне байланысты.

== Шартты рефлекстің тежелуі. ==
Жүйкедегі бірыңғай құбылыстардың екі жағы құрайтын, қозу мен тежелудің тепе-теңдік арақатынасы жануарлар мен адамның сыртқы ортаның өзгермелі түрткілеріне бейімделу іс-әрекетінің нәтижесін анықтайды.
Орталық жүйке жүйсіндегі тежелуді ашқан орыстың атақты ғалымы И.М. Сеченов (1962). Ол орталық тежелуді арнайы тежеуші жүйелердің бірлестігі деп қарады.
Ч. Шеррингтон (1906) қарсылас бұлшық еттердің үйлесімді әрекеттері индукциялық (кезеліс) тежелуден болатынын көрсетті.
А.А. Ухтомский (1923) жүйке орталықтарында доминанта қалыптасуы кезінде жегілген тежелу туатындығын анықтады.
И.П. Павлов мәні зор тәжірибелер жасап, шартты рефлекстің тежелу түрлерінің негізгі тетіктерін дәлелдеді. Тежелудің сыртқы (шартсыз) және ішкі (шартты) түрлері болады.
Шартсыз тежелу – жүйке жүйсінің туа біткен қасиеті. Ол – сыртқы бөтен түрткілердің теріс индукция әсерінен мінез әрекетінің кенеттен әлсіреуі немесе басылып қалуы. Мұның себебі әртүрлі жаңа тітркендіргіш қабылдау рефлексін туғызады. Егер осы тітіркендіру бірнеше рет қайталанса, бағдарлы әсерленіс бәсеңдейді және оның шартты рефлексті тежеу әрекеті әлсірейді. Мұндай бөтен тітркендіргішті И.П. Павлов «өшетін тежеу» деп атады. Мәселен, қатты ауыртатын тітіркендіргіш шартты шұғыл тежейді. Осы сияқты ішкі ағзалардан шығатын тітркендіріс те әсер етеді. Кейбір мүшелердің қабынуы, қуықтың зәрге аса толуы, құсу, жыныстық қозу шартты тағамдық рефлексті басып тастайды.
Мұндай тежеулердің бәрінің жалпы қасиеті олар осы шартты рефлекске бөтен сыртқы тітркену ықпалынан пайда болады. Сондықтан бұл сыртқы тежелу деп аталады.
Шартты рефлекстің шамасы тітіркендіргіш қарқының («күш заңы») тікелей тәуелді келеді. Шартты тітіркендіру күші шектен аса өссе, қарама-қарсы нәтижеге, яғни шартты рефлесте: әлсіреуіне, тежелуіне әкеліп соғады. Мұндай тежелуді шектен тыс тежелу деп атайды. Бұл тежелудің сақшылық маңызы бар. Өйткені ол жүйкені шамадан тыс күшті немесе ұзақ тітіркендірудің әлсірету әсеріне кедергі жасайды. Күшті әсерден мелшиіп қатып қалу (ступор) медицинада жиі кездеседі. Бұл тежелу жүйкені уақытша жұмыстан босатады және оның қалыпты қозғыштығы мен жұмыскерлігін қайта орнына келтіруге жағдай жасайды. Жүйкесі нашарланған жануарларда шектен тыс тежелу тіпті біршама әлсіз шартты тіткендірудің әсерінен де пайда болады.
Сыртқы және шектен тыс тежеулер жүйке жүйсінің туа біткен қасиеттеріне байланысты болғандықтан оларды шартсыз тежелу қатарына жатқызады.
Шартты тежелу – жүйкенің жүре иемденген қасиеті. Ол шартты рефлекс сияқты құрылады. Шартты тежелудің бірнеше ерекшеліктері болады.
кездерде, рефлексті жасау жеңілдейді.
1. Ол тітіркендірулер нығайтылмаған жағдайда қалыптасады.
2. Оны жаттықтыруға болады, яғни қайталаған жағдайда, әсіресе жас кездерде, рефлексті жасау жеңілдейді.
3. Шартты тежелудің көріністері жүйке жүйесінің даралама қасиетіне байланысты. Қызба кісілерде, байсалды адамдарға қарағада, шартты тежелу қиын және баяу қалыптасады.
4. Шартты тежелу шартсыз рефлекстің нығайту күшінен тәуелді келеді.
5. Шартты тежелу бұрын қалыптастырылған рефлекстің беріктігіне байланысты болады. Мызғымайтын тұрақты шартты рефлекстер тежелуге, жаңа үйренгендерге қарағанда қиын көрінеді.
6. Тежелулер өзара әрекеттесіп бірін-бірі күшейтеді.
Шартты тежелуді өшіретін, ажырататын, шартты тежейтін және кешіктіретін деп төрт түрге бөледі.
Өшіретін тежелу. Егер шартты тітіркендірудің шартсыз тітркендіргішпен ұштасуы тоқталса, бұрынғы қалыптасқан тұрақты шартты рефлекс әлсірейді, кейін қолданған сигнал бірнеше рет нықталмаса ол тіпті жойылады.
Өшіретін тежелудің жасалу дәрежесі мен жылдамдығы: 1) шартты рефлекстің беріктігіне (берік бейнелістер баяу өшеді); 2) нығайтушы рефлектің күшіне (аштық күінде тағамдық шартты рефлекс өшпейді); 3) нығайтылмау жиілігіне (жедел түрінде бірнеше минут және сағат созылмалы түрінде нығайтылмаса өшіретін тежелу бірнеші күнде қалыптаспайды) байланысты болады.
Тағамдық шартты рефлекстер сақтаныс түріне қарағанда, жылдам өшеді. Өшіретін тежелуді машықтану арқылы тез қалыптастыруға болады. Ол мидың типтік даралық ерекшеліктерінен тәуелді келеді.
Кейін шартты тітіркендіргіш тағы да қолданылса, өшкен шартты рефлекс қайтадан қалпына келеді. Бұл құбылысты тежелуден босау деп атайды. Өшуден тежелу нығайтылса, өшкен рефлекспен бірге біркелкі, оған ұқсас шартты рефлекстер жойылады. Мұны екінші қайтара өшу деп атайды. Өшуден тежелуден маңызы – бейімділігі жойылған қажетсіз шартты рефлексті өшіру. Сөйтіп, ағза тіршілігінің жаңа жағдайларына басқаша икемделу әсерленісі қалыптасады.
Ажырататын тежелу. Жаңа қалыптасқан шартты рефлекстің алғашқыда жалпылама өзгешелігі болады. Өйткені ол үйренген шартты тітіркендіргіштен басқа, оған ұқсас немесе көптеген бір райлы тітіркендірулерге де жауап ретінде пайда болады (шартты рефлекстің жалпылама сатысы). Алайда, егер тек шартты тітіркендіргіш ғана бекітіліп, басқалары елеусіз қалса, біраз уақыттан кейін ұқсас тітіркендіргіштерге әсерленіс өшеді (шартты рефлекстің, мамандалыс сатысы). Бұл заттар мен құбылыстардың қасиеттерін, ұқсастығын жете ажыратуға мүмкіндік береді.
Шартты рефлекстің мамандалуын қамтамасыз ететін үрдіс, яғни тітіркендіргіштерді сұрыптау ажырататын тежелу деп атайды. Бұл үрдіс ми қыртысында өтетін шартты тежелуден туады.
Ажырататын тежелудің қасиеттері: 1) тітіркендірулердің белгілері өте ұқсас болса, оны қалыптастыру қиынға соғады; 2) тежелу дәрежесі нығайтушы тітіркендірістің күшінен тәуелді келеді; 3) бұл тежелудің түрін қалыптастыру толқын тәрізді болады; 4) тежелуді жаттықтыруға болады, бұл ортаның сезімдік түрткілерін жіті айырып танудың негізін құрады.
Шартты тежегіш.. Егер небір қосымша әсермен ұштастырылған тітіркендіру нығайтылмаса, ал жеке қолданған шартты сигнал әрдайым нықталса, жүйке орталықтарында шартты тежелу пайда болады. Көп кешікпей қосымша әсермен қиыстырылған үйренген тітркендіргіш іштей тежелу салдарынан шартты әсерленіс шығаруды тоқтатады. Сол шартты сигналдың әсерінен өтіп жатқан әрекетті тежеуге қабілеті бар қосымша тітіркендіргіш шартты тежегіш деп аталады (мәселен, мектепте соғылатын қоңырау).
Шартты тежегіштердің негізгі қасиеттері: 1) ол әлсіз тітіркегішке (мысалы, жарыққа) қосымша күшті тітіркендіру (қоңырау) қосылса оңай қалыптасады; 2) бұрынғы қолданылған күшті тітіркендірудің іздері қосымша түрткі ретінде әсер ете алады; 3) егер қосымша тіткендіріс әлсіз болса, ол екінші ретті рефлекстің түрткісі бола алады; 4) егер қосымша тітркендіргіш шартты тежегіш мәнін иемденсе, ол басқа да ұқсас шартты бейнелістерді тежейді; 5) қосымша тітркендіргіш бірнеше рет жағымды сигналмен бірге берілгенде, ол бағдарлау рефлексін тудырады.
Қосымша тітіркендіргіш күшті болған сацын, шартты тежегіш тез қалыптасады. Организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасында шартты тежегіштің биологиялық маңызы зор.
Кешіктіретін тежелу. Кешіктіретін шартты рефлекстер бірден құрылмайды, тек нығайтудың басталуы біртіндеп ұзартылғанда барып жасалады. Осы шартты тітіркендіргіштің жекеленген әсерімен бастапқы кезде жүйке нейрондарының әрекеті тежеледі. Кешіктіретін тежелу шартсыз рефлекстің күшінен тәуелді, егер ол күшті болса, бұл тежелудің пайда болуы қиынға соғады. Бұл тежелу арқылы әр уақытта шартты рефлекстің әсерленіс дер кезінде іске қосылады.
Кешіктіретін тежелудің негізгі қасиеттері: 1) шартты тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, бұл тежелу соғұрлым қиын жасалады; 2) нығайтушы түрткі күшті болса, шартты рефлексті кешіктіру қиынға соғады; 3) тәжірибелерді қайталау кезінде оқшауланған шартты тітркендіру біртіндеп баяулап ұзартылса, кешіктіру оңай болады. Тітіркендірулердің арасы 2-3 минут болған жағдайда кешіктіретін тежелу қалыптаспайды; 4) шартты рефлекстің бірге берілуі көбірек нығайтылса немесе қысқа уақытқа кешіктірілсе тежелуді ұзартуға кедергі жасайды. Шартты тежелу, уақыттық түрткінің кірісуіне байланысты басқа түрлерінен ерекшк ьолады.
Шартты тежелудің тағы бір ерекше, «нығайтылса да өшетін» түрі болады. Ол жағымды шартты стимул ұзағынан бір ырғақта немесе бір сарында нығайтқышпен қоса әсер еткен жағдайда пайда болады.
И.П. Павлов ішкі тежелудің түрлерін әрекетіне және қалыптастыру тәсілдеріне қарай жіктеумен бірге, тежелу қасиеттерінің айырмашылығы олардың күшіне байланысты болатындығын атап көрсетті. Ол шартты тежелудің жергілікті және ми құрылымында жалпылама түрде кездесетініне ерекше көңіл аударды.
Сөйтіп шартты тежелу ағзаның бейімделу іс-әрекетін реттеп отырады. Егер шартты тежелу қалыптаспаса, ағзада табиғи қажетсіз, қолайсыз әскрленістер көп болар еді.
Шартты тежелу өте нәзік, төзімсіз келеді. Әртүрлі аурулар, қажу, зорлану бұл тежелуді әлсіретеді.
Организмнің сыртқы ортаға жете бейімделуі, оның әсерленісінің сыртқы жағдайларға өте сәйкес келуі тежелу процесіне байланысты болады. Негізгі жүйке процестері – қозу мен тежелудің көрсеткіштері, олардың өзара әсері ағзаға көптеген тітіркендіруді талдап және синтездеп, өзін әртүрлі жағдайда бағдарлауына мүмкіндік туғызады.
И.П. Павловтың көзқарасы бойынша, шартты тежелу тек ми қыртысында болатын құбылыс. Қалай болғанда да, тежелу процесінің ми қыртысындағы орналасуы үш түрлі болуы мүмкін. Біріншіден, шартты сигналдық ми қыртысы проекциясында, екіншіден, шартсыз рефлекстің ми қыртысы проекциясында, үшіншіден, уақытша байланыстың өз құрылымында қалыптасады. Соңғы жылдары көптеген зерттеушілер, шартты тежелу әуелі мидың қыртысасты құрылымдарында немесе олардың белсенді қатысуымен пайда болып, үлкен ми сыңары қыртысына жоғары көтеріледі деп санайды.
Шартты тежелудің шығу жағдайы, көптеген деректерге сәйкес арнайы тежегіш құрылымдарға байланысты болады. Бұларға тежегіш түйіндер, тежегіш интернейрондар жатады. Демек, олардың белсенді әсерленісі арнайы тежегіш рефлексін жасайды. Сөйтіп, ми қыртысындағы тежелу міндетті түрде арнайы тежегіш жүйесін құрайтын мамандандырылған тежегіш нейрондар арқылы жүзеге асырылады. Көптеген нейрофизиологтардың ойынша, жоғары жүйке іс-әрекетінің тежелу құбылыстарында әртүрлі қыртысасты құрылымдар өте маңызды рөл атқарады. Дегенмен, соңғы жылдары М.Н. Ливановтың зертханасында жүргізілген тәжірибелер ішкі тежелудің гиперполяризациялық (әсіреүйектеліс) болжамын дәлелдеді. Ішкі тежелу қалыптасқанда, гиперполяризациялық құбылыстардың біршама өсетіндігі анықталды. Ол үйрету кезінде теріс стимулдың әсерінде мидың тежегіш жүйесінің әсерленгіш қабілеті жоғарылайтынын растайды. Оған нейрондардың сатылық және бедерсіз белсенділігінің, қоздырылған потенциал мен биік шайқалатын баяу тербеліс шамасының күшеюі сәйкес келеді.
Сонымен ішкі тежелу ми қыртысы деңгейінде орталық қозу ретінде пайда болып, рефлекстік жауапты жүзеге асыратын қыртысасты механизмдердің бағынышты (субординациялық) тежелуін белгілейді. Әсіресе мінездің ұйымдастырылу және реттелу істерінде мидың маңдай алаңы маңызды рөл атқарады. Ол қыртысасты бөліктері арқылы ми бағанының белсендіргіш жүйесіне тікелей немесе жанама түрде ықпал жасайды. Сөйтіп, мұндағы тежелу құбылыстары бейімдендіру мәніне қарай, мидың медиаторлық жүйесін іріктеп еліктіру арқасында жүзеге асырылады

Кесте. Организмнің толық дамуына қажетті бір тәуліктегі ұйқының мөлшері.

Баланың жасы. Ұйқының уақыты, сағат. Баланың жасы. Ұйықтау уақыты, сағат.
Жаңа туған сәби.
1-3 ай.
6 ай-1 жас.
2-3 жас.
4-5 жас. 21-22
18-20
14-16
13-14
11-12 5-6
8-10
13-14
16-17
Ересек адам. 10-11
9-10
8-9
7-8
6-8

В) Түс көру.
Түс көру – бұл адамның қоршаған ортамен қатысынан қалыптасатын күрделі психикалық құбылыс. Керең-мылқаулар айтарлықтай толық тұс көрмейді. Бұл түс көрудің ми қыртысы арқылы болатындығын дәлелдейді.
Түс көрудің ең көп тараған түсініктерінің бірі – жүйкелік іздер теориясы. Егер М.И. Сеченов түс көруді «үйреншікті әсерлердің әдетте болмаған қисындауы» деп есептесе, И.П. Павлов бойынша, «түс көру көбінесе ескі тітіркендірулерден қалған ізден туады». К. Юнгтың айтуынша, «түс көру – ұйқы кезіндегі психикалық әрекеттің қалдығы және өткен күннің ой әсері мен көңіл-күйі». Түс көру барлық адамдарда болады, тек кейбіреулерде сирек байқалады. Ауырған кездерде, жағымсыз жағдайларда, неврозда түс көру жиілейді. Әйелдер жалпы жиі түс көреді.
Жылдам ұйқы және онымен байланысты түс көру ортаға психикалық бейімделуде өте маңызды рөл атқарады. Ұйқының породоксальды фазасы бір жағынан мидың жоғары белсенділігін жүзкгк асырады, ал екінші жағынан оның бедерсіз күйінде басқа да мотивацмялық процестер тудырады.
Физиологиялық көзқарас бойынша, түс көрудің себептері – сергектік жағдайдғы психикалық іс-әрекетті іске қосатын материялық құбылыстар.
Ал З. Фрейдтің психоанализ қағидасы бойынша, түс көрудің себебі адам психикасының шаласаналық жүйсінің жеңе алмайтын инстинкті (ырықсыз сезімді) іс-әрекетінен туады.
Адамның түстеріне жасалған талдау түс көрудің негізінде зерде іздерінің, эмоциялы өңделген оқиғалардың сөзсіз мәні барлығын дәлелдейді.
Гионопедия (түсінде үйрету). Адам өзінің онсыз да қысқа өмірінің үштен бірін ұйқыда өткізеді. Сондықтан бір кезде уақытты ұтымды пайдалану үшін, ұйқы кезінде оқыту кеңінен тарады. Алайда, арнайы зерттеулер жаңа материалды ұғыну қабілеті және оны кейін еске түсіру тек сергек ұйқының немесе мүлгудің кезінде мүмкін екенін көрсетті.
Демек, нәтижелі гипнопедия ұйқы кезінде кезінде емес, шындығында сергектік күйде, не қалғу кезінде болады. Ал терең ұйқы жағдайында ешқандай үйрету мүмкін емес. Өйткені ұйқының негізгі бір мақсаты – сергектік жағдайда қабылданған мәліметті өңдеу. Егер ұйқы небір материалды оқығаннан соң келсе, ол есте сақталады. Жаңа материалды жаттағаннан кейін 8 сағат жарамды ұйқы болса, оны еске түсіру толық және анық болады.
Түсінде оқыту кезінде ұйқы шала, сергек болғандықтан адам жиі оянуға мәжбүр болады. Демек, бұл пайдалы болмайды, өйткені қалыпты ұйқы адамның жұмысқа қабілеттілігі бұрынғы жағдайына келуі үшін қажет. Сондықтан қазіргі кезде гипнопедия жиі қолданылмайды.
Г) Гипноз және иландыру.
Гипноз дегеніміз иландыру арқылы жасанды түрде туатын адамның ерекше рухани күйі. Оның мәнісі жағынан әдеттегі ұйқыдан өте көп айырмашылығы бар.
Гипнозды үш сатыға бөледі. Сомнелеция (ұйқышылдық) – адам ауызша иландыруға әлі де қарсылық етуі және көзін ашуы мүмкін. Гипнотакция немесе жеңіл ұйқы (транс) – қол-аяғы қозғалмайды – каталепция, көзін аша алмайды, илануға бейім, бірақ гипноздан шыққанда амнезия (ұмыту) байқалмайды. Сомнабулизм (терең ұйқы) – гипноз жасаушыға толық бағынумен сипатталады және оянғаннан кейін адамдар бәрін ұмытып қалады.
Сонымен гипноз құбылысының ұйқы мен сергектіктен өзгешелігі онда қабылданған мәліметтер іріктеліп барып өңделеді. В.М. Бехтеревтің айтуынша, гипноз – санаға ену немесе оған, әдетте, қабылдаушы кісінің еркінсіз және ықыласыңсыз, әрі көбінесе иландыруға ұғымсыз көрінетін бөтен ойды дарыту.
И.П. Павловтың пікірі бойынша, гипноз кезінде сөз ми қыртысына, оның тежелуі мен тонусы төмендеген жағдайда әсер етеді. Бұл жағдайда ми қыртысыда пайда болатын қозу толқыны теріс индукция арқылы мидың көрші жерлерінде тежелу құбылысын тереңдетеді. Сондықтан сөз гипноз кезінде сыналатын адамға әдетте тыс күшті ықпал жасайды да, ұзақ із сақтайды, себепті гипноздық иландырудың емлеу нәтижесін қамтамасыз етеді.
Иландыру – адамдардың өзара бір-біріне ықпалы, адамдардың өзара қатынасының нормасы – ол адамды бала кезден иландыратын ақиқаттар. Адамзат қоғамында әрбір сөз, ой, пікір, сана кеңінен тарайды және иландыру кезінде көптеген адамдарға дайын рухани байлықтарды пайдалануға мүмкіндік туғызады. Әртүрлі иландырудан басқа, өзін-өзі иландыру болады. Мұнда санаға тек бір жағдай емес, сонымен бірге шартты түрде эмоциялық әсерленушілік енеді.
Жалпы барлық адамдардың гипноз ықпалына 20% - оңай, 55% - орташа, ал 25% - қиын көнеді. Гипнозға қабілеттілікке жоғары жүйке іс-әрекетінің типтік ерекшеліктері ықпал жасайды. Мәселен холериктер, меланхолик және флегматиктер.
Ауызша иландыру арқылы жоғары жүйке қызметін өзгертуге болады. Гипноз кезінде иіс, дәм сезудің, көрудің сапасы, қарқыны мен мерзімі өзгеруі мүмкін. Сондықтан дәрігерлер гипнозбен иландыруды науқастарды емдеу шаралары ретінде жиі қолданылады. Сонымен қатар әртүрлі эмоциялық жағымды немесе жағымсыз, парасаттық өнегелі немесе әсемдік (эстетикалық) сезімдерге иландыруға болады.
Гипноздық жағдайда адамның қимыл әрекеті және ойлау қабілеті өзгереді. Алайда ол бұл жағдайда «бұйырғанмен» жөнсіз немесе өнегесіз қылық жасамайды.
Бүгінге дейін гипноз бен иландыру тетігі толық ашылған жоқ. П.В. Симоновтың пікірі бойынша, гипноз ұйқылы тежелу немесе ұйқы мен сергектік арасындағы күй емес, бұл сергкетіктің бір түрі. Жалпы алғанда, гипноз бен сергектіктің айырмашылығы – ми құрылымдары арасында өзге әрекеттік байланыстардың пайда болуында. Басқа әрекеттік байланысты ауыстырып қосу, ми аймақтары қызметінің салыстырмалы қарым-қатынасы үзілу арқылы жүзеге асырылады.
Сөйтіп, сергектік күйден гипнозға ауысу ұйқының жеңіл сатысында (сомнолеция) ми құрылымдарының қарым-қатынасын үзіп, сергектіктің әрекеттік себептестік байланыстарын әлсіретеді. Бұл кейбір (шамасы лимбияда) жүргізгіш (тригерлік) тетіктер қозуынан мидың өзара бірігіп әрекеттесуін қайта ұйымдастыруға әкеліп соғады.
Гипнозды көбінесе адам психикасының жұмбақты құбылыстарына жатқызады. Оған парапсихологтар зерттейтін әртүрлі экстрасенстік түйсіктер, телепатия, сәуегейлік, проскопия (зерделік), болжампаздық (біреудің болашақ ойын немесе оқиғаларын сезу), психокинез («ой күшімен заттарды орнынан қозғалту» қабілеті), парадиагностика тағы басқалар қосылады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам қасиеттері]]

Әмина

2016-10-06T11:28:21Z

Arystanbek: 176.69.11.156 (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Әмина'''(576 ж.ө.) – [[Мұхаммед Пайғамбардың, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, өмiр жолы|Мұхаммед пайғамбардың]] анасы. Ері Абдаллаһ ибн Абд әл-Мұталиб қайтыс болған соң екі айдан кейін Әмина босанып, өмірге болашақ [[пайғамбар]] келеді. Әмина баласы 6 жасқа толғанда төркін жұртына [[Ясреб]]ке (қазіргі Медина қаласы) барып, қайтар жолда Алиуа деген жерде Әмина қатты ауырып қайтыс болады. Сол маңға жерленеді. Әминаның қасында көршісі Айман ана бірге жүрген екен. Мұхаммедті сол кісі [[Мекке]]ге алып келіп,
бабасы [[Абд әл-Мутталиб]]тің қолына табыс
етеді. Бабасы 80 жасқа келіп дүние салғанда
Мұхаммед 8 жаста екен.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде

2016-10-06T11:20:00Z

Arystanbek: 90.143.26.249 (т) өңдемелерінен 95.59.141.52 соңғы нұсқасына қайтарды

''[[1905]]—[[1907|1907 жылдары]] [[Ресей]]де [[Бірінші Орыс Революциясы|бірінші орыс революциясы]] болып өтті. [[Қазақстан]]да халықтың өкімет билігіне қарсы қарулы қақтығысы бола қойған жоқ. Бірақ қазақтардың, жұмысшылар мен шаруалардың жекелеген баскөтерулері орын алды. Ол жылдардағы маңызды оқиғалардың бірі қазақтардың Ресей Мемлекеттік Думасының жұмысына қатысуы болды.''<ref name=kaz8>[[Қазақстан тарихы]] (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т./ [[Алматы]]: Атамұра, [[2008]]. — 352 бет. ISBN 9965-34-816-2</ref>

== Бірінші орыс революциясы және патша үкіметі отаршылдық саясатының күшейе түсуі ==

[[1905]] жылдан [[1907]] жылға дейінгі кезеңде бірінші орыс революциясы болып өтті. Оның жаңғырығы Қазақстанға да жетті. Патша үкіметінің 1905 жылғы 9 қаңтарда қарусыз шеруге шыққан жұмысшыларға оқ атып, қырып салғаны оның қанішер зұлымдық саясатын әшкерелеп берді. Бұл хабар халықтың кекке толы ашу-ызасын келтірді. Қазақтың белгілі ақыны әрі этнограф, тарихшы, шежірешісі Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы осы оқиғаға арнап «Қанды жексенбі» деген өлең жазды. Өлеңнің «Айқап» журналына жарияланғалы жатқанын сезіп қалған жергілікті отаршыл әкімшілік оны басып шығаруға тыйым салды. Автор қуғын-сүргін көрді. Ташкент, Қоқан жағында және Ішкі Орда аумағында бой тасалауға мәжбүр болды.

Верный, Перовск, Қазалы, Орал, Ақтөбе, Петропавл мен Семейде жұмысшылардың наразылық жиналыстары мен митингілері болып өтті. Ақмола облысы мен Далалық өлке орталығы Омбы қаласында да халық наразылық шеруіне шықты.

Қазақстанда жұмысшылардың өре көтерілуі мен ереуілдері темір жол бекеттерінде ерекше орын алды. Алайда олардың патша үкіметіне қарсы қарулы қақтығыстары бола қойған жоқ. Өйткені жұмысшы табының қатары әлі аз еді. Саяси жағынан пісіп жетілмеген, көтеріліске әзірленбеген болатын. Жұмысшы табы енді ғана қалыптасып келе жатқан-ды. Оның үстіне, шет аймақтың ұлттық ерекшелігі де тежеуші әсерін тигізбей тұра алмады. Патшалық самодержавие мұнда еуропалық ұлт өкілдерінің ат төбеліндей аз жұмысшылары мен жаңадан қалыптасып келе жатқан қазақ жұмысшылары арасына от тастап, оларды бір-біріне қарсы қоюға тырысып бақты.

Бұл кезенде патша үкіметінің отаршылдық саясаты күшейіп, барған сайын асқына түсті. Мұны мынадан айқын көруге болатын еді. Біріншіден, қазақтардың жерлерін қоныс аударушы орыс шаруаларының және қазақтардың қорын жаппай тартып алу одан әрі жүріп жатты. Патшаның 1904 жылғы жарлығы бойынша бұрынғы Сібір шекара шебіндегі ені он шақырымдық бейтарап алқап казак әскерлерінің «мәңгілік» пайдалануына берілді. Патша үкіметінің осы және басқа да озбырлық әрекеттері салдарынан дала тұрғындары жаппай жерсіз қала бастады. Мәселен, XX ғасырдың бас кезінде бір ғана Семей облысының өзінде 147 мыңға жуық қазақ жерсіз қалды. Сондықтан да жерсіз қазақтар жерді Сібір қазақтарынан, император әулетінің Алтай таулы округіндегі меншікті аумағынан, Томск, Тобыл губернияларындағы орыс шаруаларынан, сондай-ақ Қытай империясының әкімшіліктерінен жалға алып пайдалануға мәжбүр болды. Екіншіден, өлке аумағынан мал өнімдері шикізаты, минералдық ресурстарды көптеп тасып әкету күшейді. Кеніштерді, шахталарды, зауыттар мен фабрикаларды болмашы арзан бағаға сатып алған шетелдік кәсіпкерлер елдің табиғи қазба байлығын тасып әкетуде алдарына жан салмады. Үшіншіден, жұмысшыларды, соның ішінде әсіресе қазақтарды қанау әлдеқайда қатыгездік сипат алды. Қазақтардың жалақысы көрер көзге төмендетілді, олар мамандық деңгейі төмен, ең ауыр қара жұмыстарда істеді. Орыс жұмысшыларымен салыстырғанда тұрғын үй жағдайлары да адам төзгісіз еді. Төртіншіден, патша үкіметі қазақ өлкесінде православие дінін уағыздаушы миссионерлерді қаптатып жіберді.

Жергілікті халықтың тарапынан әлдебір келеңсіз әрекеттердің жасалып кету мүмкіндігінің алдын алу үшін 1906 жылғы 6 қаңтардан бастап патшаның арнайы жарлығы бойынша Ақмола және Семей облыстарының бүкіл аумағында әскери төтенше жағдай жарияланды. Патша үкіметі бұл аймаққа қосымша әскери күш жеткізді. Жұмысшы қозғалысының жетекшілерін қамауға алу, жер аудару, кәсіпорындағы жұмысынан босату шаралары басталды.<ref name=kaz8/>

== Қазақ өлкесіндегі мұсылмандар қозғалысы ==

XX ғасырдың бас кезінде қазақ өлкесінде мұсылман қайраткерлерінің әрекеті жандана түсті. Олар исламның ықпалын күшейту арқылы қазақтарды патша үкіметінің орыстандыру және шоқындыру саясатына қарсы тұруға үгіттеді. Діни қайраткерлердің осындай қозғалысы әсіресе Петропавл, Көкшетау, Ақмола және Семей қалаларында елеулі түрде кеңінен тарады. Көкшетау қаласында молда Наурызбай Таласов ерекше белсенділік танытты. Ол халық арасында Науан хазірет деген атпен кеңінен белгілі болды. Науан хазірет халықты патша үкіметіне қарсы күреске шақырды, оған қарсы үгіт таратты. Патшалық билікке қарсы жазылған хаттар ел арасындағы ықпалды да беделді қазақтарға арнайы жолданды. Ондай хаттардың авторы таза діни уағыздарға қоса қазақ қоғамындағы көптеген әлеуметтік маңызы бар мәселелерді қозғады. Атап айтқанда, қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен салт-санасына қысым көрсетуді жою, қазақ тілінің кеңінен қолданылуына еркіндік беру, қоныс аударушы орыс шаруаларының ағылып келуін тоқтату, шаруалар бастықтары деген лауазымды қызметті жою мәселелерін көтерді.

1902 жылы Көкшетау қаласына Омбыдан арнайы келген дін таратушы осындағы жергілікті халықты христиан дініне енгізу мақсатын көздеді. Ол тіпті «Тауратты» қазақ тіліне аудартып ала келген. Алайда әлгі діни қызметкердің әрекеттері жергілікті мұсылман халықтың ашу-ызасын тудырды. Жергілікті ықпалды діни қайраткерлер Науан хазірет, Шәймерден Қосшығұлов және басқалары Омбыдан келген миссионерді тез арада қуып шыққан. Бұл оқиға жергілікті жандармерия тарапынан діни қайраткерлердің қуғын-сүргінге ұшырауына себеп болған. Науан хазірет пен Шәймерден Қосшығұловтар Шығыс Сібірге, бір қиянда жатқан Якутияға жер аударылған.

1903 жылдың көктемінде Ақмола облысына қарасты Көкшетау уезіндегі сегіз болыстың қазақтары Ресей империясы Ішкі істер министрінің атына мына төмендегі мазмұнда хат жазды: «Біздің атам заманнан бері мекендеп келе жатқан жерімізді қоныс аударып келген шаруаларға тартып алып беріп, бастықтар бізді құнарсыз жерлерге қуып шықты... ''«Құранымызды», қасиетті кітаптарымызды нәжісті жерлерге лақтырды, медреселерімізді жауып тастады. Біз бүйтіп шариғаттан бас тартқаннан гөрі өлімге бас тіккенімізді артық көреміз»''.

1904 жылғы ақпанда Көкшетау уезінің бастығы молда Құдияр Рыстаевтың қазақтарға жолдаған осындай бір хатын қолға түсірді. Онда ол халықты патша үкіметіне қарсы белсенді күреске шақырып, былай деген: ''«Біздің әкелеріміз хан Кенесары Қасымовтың сенімді серіктері болған еді. Қасиетті дініміз жолында ер жүрек азаматтар ретінде қолымызға қару алып, өлгеніміз әлдеқайда артық»''.

1905 жылы мұсылман діни қайраткерлері Төменгі Новгородтағы және Петербургтағы мұсылмандардың Бүкілресейлік съездеріне қатыса бастады. Мұсылмандардың съезінде «Иттифак-әл-Муслимин» (Мұсылман одағы) атты Бүкілресейлік мұсылмандар партиясы құрылды. Жаңа партияның Орталық Комитеті құрамындағы 15 мүшенің екеуі қазақ болды. Олар Сәлімгерей Жантөреұлы мен Шәймерден Қосшығұлұлы еді.

Патша үкіметі отаршыл билікке қарсы шыққан халықты аяусыз жазалауға көшті: тінту жүргізді, түрмеге қамады, жер аударды, мешіттер мен медреселерді жауып тастады. Мұның өзі жергілікті халық тарапынан қатты наразылық туғызды.<ref name=kaz8/>

== Жұмысшы қозғалысының күшеюі ==

1905—1907 жылдары жұмысшылардың бірқатар толқулары болып өтті. Жұмысшылар алғашқыда жоғары жақтағы аймақтық бастықтардың атына арыз айтып, шағым түсіріп көрді. Мәселен, 1902 жылы мыс кеніштері мен Екібастұз көмір кенінің 150 жұмысшысы Дала генерал-губернаторының атына арыз-шағымдар жолдады. Жұмысшылардың кәсіпорындарды тастап, қашып кетуі де аз болған жоқ. Кейінірек жұмысшылар наразылығының бұйрыққа бағынбау және ереуіл сияқты түрлеріне көше бастады. 1904 жылы Зайсан уезіндегі Надеждинск кен қазу орнында жұмысшылардың ереуілі болып өтті. Оған Мейірхан Кемалов басшылық етті. 1905 жылы Қазақстандағы темір жол жұмысшылары Бүкілресейлік саяси ереуілге қатысты. Жұмысшылар тез арада саяси кепілдіктер мен бостандықтар берілуін, Құрылтай жиналысын шақыруды талап етті. 1905 жылғы 15 қарашада Қарқаралы қаласында жұмысшылар мен шаруалардың, солдаттардың, сондай-ақ енді қалыптасып келе жатқан қазақ зиялылары өкілдерінің саяси шеруі болып өтті. Шеруді ұйымдастырушылардың бірі Жақып Ақбаев Семей түрмесіне қамалды.

1905 жылғы желтоқсанда Спасск мыс балқыту зауытында, сондай-ақ Қарағанды кен қазу орындарында үлкен ереуілдер орын алды. Оларға іле-шала Павлодар қаласындағы өзеншілер де бас көтерді. Жұмысшылар жалақыны көбейтуді, зейнетақыны арттыруды, дәрігерлік қызметті тегін көрсетуді, жыл сайын ақылы еңбек демалысын беруді талап етті.

Осымен бір мезгілде Успенск кенішінде жұмысшылардың ірі баскөтеруі басталды. «Капиталға қарсы орыс-қырғыз одағы» құрылды. Бұл бірлескен одақтың басшылары Б. Топорнин, JI. Байшағыров, С. Невзоров сияқты жұмысшылар болды. Жұмысшылар жалақыны көбейтуді, тұрмыс жағдайын жақсартуды, орыс-қазақ училищесін ашуды талап етті. Кеніш иелері олардың талаптарын ішінара қанағаттандыруға мәжбүр болды. Жалақы мөлшері едәуір көбейтілді, 8 сағаттық жұмыс күні енгізілді, азық-түлік өнімдерінің бағасы аз да болса арзандатылды. Жұмысшыларға су өтпейтін арнайы киімкешек, аяқ киім берілді. Мұның өзі қазақ және орыс жұмысшыларының алғашқы бірлесіп жасаған іс-қимылының нәтижесі еді.

1906 жылғы маусымда Семей қаласының жұмысшылары іс жүзінде түгелдей дерлік көтерілді. Оған орыс пен қазақ, татарлар да қатысты. Ереуілшілердің талабы жартылай да болса қанағаттандырылды. Ереуіл нәтижесінде қала халқы жиналыс өткізу бостандығын жеңіп алды. 1907 жылдың жазында Семей, Ақтөбе, Верный, Қостанай сияқты қалалар кәсіпорындарының жұмысшылары шеруге шықты.

Қазақстандағы жұмысшылардың мұндай баскөтерулері мен ереуілдері, әсіресе теміржолшылардың арасында кеңінен қанат жайды. Революция жылдарында өлкедегі темір жолдарда пойыздардың жүріп-тұруы талай рет тоқтап қалды. Темір жол жұмысшылары 8 сағаттық жұмыс күнін ешкімнің, ешқандай әкімшіліктің келісімінсіз-ақ өз беттерімен орнатып алды. Олар алғашқылардың бірі болып жұмысшы кәсіподақтарын құрды. Жұмысшылардың бекеттерге, жол бөлімшелеріне, кейде тіпті бүкіл темір жолға басшылық жасауды өз қолдарына алған кездері де болды. Олар патша үкіметінің жазалаушы отрядтарына қарсы тұру үшін жауынгерлік жұмысшы жасақтарын құрды.<ref name=kaz8/>

== Қазақстанда социал-демократтар ұйымдары мен кәсіподақтардың құрылуы ==

Бірінші орыс революциясы қазақ өлкесінде социалдемократтардың алғашқы ұйымдарының құрылуына ықпал етті. Олар Қазақстандағы жұмысшы табының басын қосып патша самодержавиесіне қарсы күреске басшылық етті. Қазақстанда өз беттерімен саяси білімін көтерушілердің алғашқы марксистік үйірмесі Атбасар қаласында құрылды. Оны Оралдан жер аударылып келген жұмысшы А. Д. Ушаков 1896 жылы ұйымдастырған еді. XX ғасырдың бас кезінде марксистік үйірмелер Қазақстанның Орал, Ақмола, Петропавл, Қостанай, Семей сияқты басқа да бірқатар қалаларында пайда болды.

Ресейдегі революция Қазақстанда кәсіподақ қозғалысының пайда болуына да ықпал етті. Мұның өзі қазақ өлкесіндегі жұмысшылардың саяси санасының оянып, арта түскенін көрсетті. Мәселен, 1905 жылғы қараша айында Орал қаласында теміржолшылардың қазақ жеріндегі ең алғашқы кәсіподағы құрылды. Оның басы-қасында болып, тікелей басқарғандар Н. Смуров, Н.А. Покатилов және Н.И. Ульянов сияқты жұмысшылар еді. Теміржолшылардың ең ірі кәсіподағы Орынбор—Ташкент темір жолында құрылды. 1906 жылы оған 6 мыңдай адам мүше еді. Кәсіподақтар жұмысшылардың жұмыс берушілер алдындағы құқығын белсене қорғады.

Солай бола тұрса да қазақ өлкесіндегі кәсіподақ және жұмысшы қозғалысы салыстырмалы түрде алып қарағанда әлдеқайда әлсіз еді. Өйткені олардың қатарында жергілікті жұмысшылар аз болды. Бұған жұмыс түрлерінің маусымдық сипаты да әсер етті. Фабрика-зауыттар әкімшіліктері қазақ және орыс жұмысшыларын бір-біріне қарсы қою, олардың басын біріктірмеу саясатын жанталаса жүргізіп бақты.

== Ауыл тұрғындарының наразылығы ==

Аграрлық саладағы толқулар негізінен қазақ ауылдары мен қоныс аударушы орыс шаруаларының деревняларында өріс алды. Бірақ ол ұйымдаспаған әлсіз сипатта өтті. 1905 жылдың жазында Семей, Торғай, Орал және Сырдария облыстарындағы шаруалар жергілікті әкімшілік билікке қарсы бой көтерді.

Қазақтардың басым көпшілігі өздернің туып-өскен атамекен жерлерінен айырылып қалудан қауіптеніп, отырықшы егіншілікті кәсіп етті дедік. Қазақтар жергілікті өкімет билігіне отырықшы өмір салтына көшуге жәрдемдесуді сұрап өтініштер жаза бастады. Алайда ол өтініштері көп жағдайда қанағаттандырылмай, үзілді-кесілді кері қайтарылып жатты. Мәселен, 1899 жылы Омбы уезінің бастығы Ақмола облысының генерал-губернаторының атына жолдаған хатында былай деп жазды: «...егер мұндай өтініш берушілердің қатары барған сайын арта түсетін болса, орыс шаруаларына бөлінетін жер..., қазақ даласын отарлау жөніндегі мақсат іске аспай қалады».<ref name=kaz8/>

== Қазақ зиялыларының атқарған қоғамдық-саяси қызметі ==

Қазақ халқының азаттық күресіне ХІХ-XX ғасырларда қалыптасқан қазақ зиялылары үлкен үлес қосты. Олар, атап айтқанда, Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов және басқалар еді. Қазақ зиялыларының көшбасшылары халықтың саяси жағынан көзін ашу үшін оның бойында білімге деген құлшынысты ояту, сауатсыздықты жою қажет екенін түсінді. Қазақ зиялыларының бүкіл қызметі осы мақсатқа арналды деуге болады.

1905 жылы желтоқсанда Орал қаласында бес облыстан келген қазақ халқы делегаттарының съезі өтті. Ондағы мақсат кадеттер үлгісімен қазақтың саяси партиясын құру еді. Ол партия қазақ халқының ұлттық мүдделерін қорғауға тиісті болатын. 1906 жылы Семей қаласында қазақтардың съезі шақырылды. Онда қабылданған негізгі бағдарламада дін бостандығы, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту мәселелері қамтылды. Съезге қатысушылар сонымен қатар қазақ балалары үшін мектеп, медреселер мен университет ашу, Қазақстанға Ресейдің ішкі жағынан шаруаларды қоныс аудару үрдісін шектеу талаптарын да көтерді.

== Қазақтардың Ресей Мемлекеттік Думасына қатысуы ==

Қазақтардың саяси сана-сезімінің елеулі түрде өскенін қазақ зиялы қауым көшбасшыларының Ресей Мемлекеттік Думасының жұмысына қатысуынан көруге болады.

1905 жылғы тамызда II Николай патша Ресейдегі революциялық күштердің қысымымен империяның заң шығарушы және өкілетті органы ретінде Мемлекеттік Дума құру туралы манифеске қол қойды.

Бірақ ол манифест бойынша Ресей империясының бірқатар халықтарының, соның ішінде Орта Азия мен Қазақстан халықтарының да сайлауға және сайлануға құқығы жоқ болып шықты. Жергілікті билік органдарына сайлау науқанының алғашқы күнінен бастап-ақ қазақтарды «көшпелі және қаңғыбас бұратана халық» ретінде сайлауға үзілді-кесілді қатыстырмауға айрықша нұсқау берілді. Мұның өзі қазақтардың арасында бұрқ ете қалған наразылық пен ашу-ыза тудырды. Жергілікті халық өздерінің өкілдерін Ресейдің Мемлекеттік Думасына қатыстыруды батыл талап етті. Өлкенің бүкіл аймағын түгел қамтып өткен қуатты наразылық толқыны патша үкіметін халықтың талабына құлақ асуға мәжбүр етті. Сонымен қазақтар сайлауға қатысатын болып шықты.

1906 жылғы I Мемлекеттік Думаға қазақтардан Торғай облысынан — Ахмет Бірімжанов, Уфа губерниясынан — Сәлімгерей Жантөре, Орал облысынан — Алпысбай Қалменұлы, Астрахан губерниясынан - Бақтыгерей Құлманов, Ақмола облысынан - Шәймерден Қосшығұлұлы, Семей облысынан — Әлихан Бөкейхановтар сайланды. Бұлардың барлығы да сауатты, халықтың сый-құрметі мен сеніміне бөленген зиялы азаматтар еді. Бірақ Ресейдің I Мемлекеттік Думасы небары 73-ақ күн жұмыс істеді. Депутаттардың көтерген бастамалары көңілінен шықпай, риза болмаған II Николай Думаны таратып жіберіп, қайтадан сайлау туралы жарлыққа қол қойды.<ref name=kaz8/>

Ресейдің 1907 жылғы II Мемлекеттік Думасының құрамына бұл жолы Қазақстаннан мына азаматтар сайланды: Ақмола облысынан — Шәймерден Қосшығұлұлы, Торғай облысынан - Ахмет Бірімжанов, Семей облысынан - Темірғали Нүрекенов, Сырдария облысынан - Тілеулі Алдабергенұлы, Жетісу облысынан — Мұхамеджан Тынышбаев, Орал облысынан — Бақытжан Қаратаев, Астрахан губерниясынан — Бақтыгерей Құлманов. Алайда бұл Думаның да қызметі ұзаққа созылмады, небары 104 күн ғана жұмыс істеді.

II Мемлекеттік Думада қазақ депутаттары кадеттермен жақындасып, мұсылмандар фракциясының тобына кірді. Ресейдің ұлттық шет аймақтарындағы басқа да халықтардың өкілдерімен бірге, ішкі Ресейден шаруаларды Қазақстанға қоныс аудару үрдісін тоқтатуды талап етті. Б. Қаратаев II Мемлекеттік Думада Ресейден шаруаларды Қазақстанға қоныс аудару саясатының қазақтар үшін өте жағымсыз, ауыртпалықты болып отырғаны туралы арнайы баяндама жасады. Ол өзінің жалынды сөзінде былай деп атап көрсетті: ''«Сіздер мынадай сұмдық жағдайды түсінуге тиіссіздер: бүгінгі таңда қоныс аударушы орыс шаруаларына жер телімдерін беру үшін қазақтарды өздерінің ежелгі ата қоныс жерлерінен ғана емес, жеке меншік баспаналарынан да қуып шығарып жатыр»''.

Қазақ депутаттар өз халқының заңды құқығын қорғап жоғары билік орындарына бірқатар үндеулер де жазды. Мәселен, Мемлекеттік Думаның депутаттары Б. Қаратаев, А. Бірімжанов, Т. Нүрекенов, Ш. Қосшығұлұлы 1907 жылғы наурызда өздерінің жасаған мәлімдемесінде былай деп жазды: ''«Көшпелілердің бірден-бір күнкөріс көзі — мал шаруашылығы, ал олардың Азияның шетсіз-шексіз кең даласында бір жерден екінші жерге үздіксіз көшіп-қонып жүруі әлдебір жанға жайлы, қызығы мол бос серуен құру емес, табиғаттың қиындықтарын жеңе отырып, өмір сүру болып табылады»''.

Дума депутаттарының арасында көрнекті қоғам қайраткері ''Сәлімгерей Жантөренің'' есімі ерекше аталады. Ол Санкт-Петербург университетінің заң факультетін және Мәскеу мемлекеттік университетінің физика-математика факультетін бітірген болатын. Алғашқыда судья болып қызмет етті, кейін бірнеше жыл бойы уездік және губерниялық земствоны басқарды. 1903 жылы Уфа губерниясынан Думаға мүше болып сайланды. Сәлімгерей Жантөре өзіндік ұлттық ерекшеліктері ескерілетін халық мектептерін ашу мәселесіне көп көңіл бөлді. Ол Мемлекеттік Думада кеңінен танылды. Башқұрт халқының атынан депутат болып сайланса да өзінің туған халқы қазақтардың проблемаларын да ешқашан есінен шығарған емес.

'''''Шәймерден Қосшығұлұлы''''' (1874—1937) І және II Мемлекеттік Думаға Ақмола облысынан екі рет сайланды. Ол өз жерлестерінің арасында өте беделді әрі құрметті азамат еді. Қазақ халқының шын мәніндегі біртуар ұлы болатын. Ш. Қосшығұлұлы өлкедегі мұсылман дінінің мүддесін қорғады. Сол үшін полиция тарапынан талай рет қуғын-сүргінге ұшырады.<ref name=kaz8/>

== II Мемлекеттік Думаның таратылуы және оның қазақтар үшін салдары ==

Бірінші орыс революциясы қатаңдықпен басып тасталғаннан кейін патша үкіметі елде қуғын-сүргін шараларын жүзеге асыруға кірісті. 1907 жылы реакцияшыл сайлау заңы шықты. Ендігі жерде бұратана ұлттар, соның ішінде қазақтар да сайлау құқығынан айырылды. Патша үкіметі Қазақстанның байырғы халқы сайлауға қатысуға әлі дайын емес деп санады. Сондықтан да 1907—1917 жылдарда қазақтар Ресейдің Мемлекеттік Думасына сайланған жоқ. Патша үкіметінің бұл шарасы қазақ халқының ашу-ызасын туғызды. 1907 жылғы маусымда Ақтөбе, Петропавл, Костанай сияқты тағы да басқа қалаларда наразылық митингілері болып өтті. 1908 жылы Ә. Бөкейханов Выборг үндеуіне қол қойды. Ол үндеу II Мемлекеттік Думаның таратылуына қарсылық ретінде қабылданған болатын.

Келесі шақырылған Мемлекеттік Думаларда қазақ халқының мүдделерін Т. Седелъников, В. Недоносков, Н. Бородин, И.И. Космодемияновский, А. Виноградов, Н. Скалозубов сияқты орыс депутаттары белсене қорғады. Орынбор губерниясынан сайланған депутат Т.И. Седельников Мемлекеттік Дума мәжілісінде былай деп ашық айтты: ''«Жүздеген мың қырғыздар... мүлде жерсіз қалып отыр, ұлтарақтай ғана болмашы жері бар қырғыздардың саны кем дегенде миллионға жетеді»''. Қазақтардың жерге қатысты құқығын башқұрт Ш. Сыртланов, татар депутаты С. Максудов қорғады.

Закавказьелік депутат X. Мамедов III Мемлекеттік Думаның мінберінен бүкіл мұсылман фракциясының атынан сөйлеген сөзінде Ресейдің ішкі аймағынан шаруаларды Қазақстанға қоныс аударуды онда қазақтардың жерге қатысты занды құқықтары шешілгенге дейін тоқтата тұруға шақырды. Қазақтың белгілі саяси қайраткерлердің бірі Мұстафа Шоқай Думаға депутат болмаса да, III және IV Мемлекеттік Думалардағы мұсылман фракциясының құрамына кіріп, ондағы мұсылман депутаттардың назарын қазақтардың бастан кешіріп отырған ауыр халіне аударды.

== Бірінші орыс революциясының қазақ халқына тигізген ықпалы ==

1905—1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы жеңіліске ұшырады. Бірақ ол қазақ халқының қоғамдық сана-сезімін арттыруға, өлкедегі демократиялық қозғалысты дамытуға орасан зор ықпал етті. Ресейдегі революциялық оқиғалардың әсерімен қазақ халқының көрнекті перзенттері саяси сахнаға көтерілді. Халықтың таңдаулы өкілдерінің Ресей Мемлекеттік Думасына қатысуы Қазақстан тарихында аса маңызды рөл атқарды. Қазақ халқының көшбасшыларына айналған зиялылар Ресей империясының өкілетті органының мінберінен ең маңызды проблемаларды, жерге қатысты мәселелерді принципті түрде батыл көтере білді.

Бірінші орыс революциясы жылдарындағы оқиғалар қазақ халқымен Қазақстандағы басқа да ұлыстардың саяси белсенділігін арттырды. Қазақ жұмысшылары өз алдына дербес саяси күш ретінде көріне білді. Солай бола тұрса да ол жылдардың оқиғалары Қазақстандағы ұлттық-демократиялық және жұмысшы қозғалысының әлсіз, әлі де жетілмегенін көрсетті.<ref name="kaz8"/>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{Kz-hist-stub}}

Санат:Қазақстан-Қытай шекарасы

2016-10-03T07:01:07Z

Arystanbek: Arystanbek Санат:Қазақстан - Қытай шекарасы бетін Санат:Қазақстан-Қытай шекарасы бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): ([[Уикипедия:Санат...

[[Санат:Қазақстан мелекеттік шекарасы]]
[[Санат:Қазақ-Қытай қатынасы]]
[[Санат:Қытай]]

Өлілер мен тірілер

2016-10-03T06:53:20Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Өлілер мен тірілер
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Қуандық Түменбай
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 380
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0085-9<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = көсемсөз және деректі әңгімелер
}}
'''Өлілер мен тірілер''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Қуандық Түменбай. Беттер саны — 380.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0085-9&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0085-9|978-601-03-0085-9]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Жазушы Қ. Түменбаевтың шығармалары қалың оқырман қауымға кеңінен танымал. Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған «Өлілер мен тірілер» атты жинағында қаламгердің әр жылдары жазылған көсемсөз және деректі әңгімелері, мақалалары топтастырылған. Кітап көпшілік оқырманға арналған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Қашқандар мен қуғандар

2016-10-03T06:53:17Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Қашқандар мен қуғандар
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Мұхтар Шерім
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 284
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0087-3<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = сатиралық әңгімелер
}}
'''Қашқандар мен қуғандар''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Мұхтар Шерім. Беттер саны — 284.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0087-3&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0087-3|978-601-03-0087-3]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Кітапта жазушы-сықақшы М. Шерімнің «Қашқандар мен қуғандар» жинағындағы әзіл-сықақ әңгімелерінің тілі уытты, ащы мысқылы ойландырса, шынайы күлкісі ішек-сілеңізді қатырады.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Қалай болса - солай: әзіл-сықақ өлеңдер

2016-10-03T06:53:14Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Қалай болса - солай: әзіл-сықақ өлеңдер
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Толымбек Әлімбекұлы
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 284
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0082-8<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат =
}}
'''Қалай болса - солай: әзіл-сықақ өлеңдер''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Толымбек Әлімбекұлы. Беттер саны — 284.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0082-8&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0082-8|978-601-03-0082-8]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Сықақшы Т. Әлімбекұлының әзіл-сықақ өлеңдер жинағы «Адам жайлы ақиқат-аңыз» атты памфлет-поэма мен соңғы жылдары жазылған сықақ өлеңдерден құралған. Заманның лебі мен адамның демі арасындағы келеңсіз жайлар әжуаланған өлеңдерде ащы сатира, өткір сарказм жеңіл әзіл, қуақы күлкі бар. Саясат, әлеуметтік мәселелерді сөз еткен шығармалар да жинақты одан сайын салмақтандыра түседі. Әсіресе, тіл, ұлттық тақырыптар кеңірек қамтылған. Тілі бай, ойы жүйрік, күлкісі мағналы. Ойнақы сөздер мен сөйлемдер кітаптың ажарын ашады.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы

2016-10-03T06:53:11Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Ұ. О. Еркінбаев, А. Т. Ойсылбаев, жауапты редакторы — А. С. Ісмақов
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2009 жыл]]
|Беттері = 658
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 9965-658-35-6<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = Екі томдық монографиялық жинақ
}}
'''Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы''' — [[2009 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Ұ. О. Еркінбаев, А. Т. Ойсылбаев, жауапты редакторы — А. С. Ісмақов. Беттер саны — 658.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=9965-658-35-6&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/9965-658-35-6|9965-658-35-6]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Бұл монографиялық жинақта қазіргі ұлттық сөз өнерінің құндылықтары тәуелсіздік әдебиеттану ғылымы тұрғысынан сараланып, зерттелген. Кітапта қазақ әдебиеттану ғылымындағы тәуелсіздік кезеңінде жарық көрген зерттеу еңбектерінің жүйесі мен дүниежүзілік әдебиеттанудың классикалық филология мен соңғы кезде өріс алған постмодернистік зерттеулер әдісі де талдау нысанасына алынған. Еңбек көркемсөзді танудың тарихына, теориясы мен сынына қатысты үш бөлімнен тұрады.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2009 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Қаз дауысты Қазыбек би (кітап)

2016-10-03T06:53:08Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Қаз дауысты Қазыбек би
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = С. Дәуітов, редакторы — Ж. Асан
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 192
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0111-5<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = шешендік сөздер, ой-толғамдар
}}
'''Қаз дауысты Қазыбек би''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — С. Дәуітов, редакторы — Ж. Асан. Беттер саны — 192.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0111-5&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0111-5|978-601-03-0111-5]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Бұл кітапта тапқырлығымен қоса, ғажайып шешендігімен қазақ, қалмақты таңырқантқан Қаз дауысты Қазбек бидің парасатқа толы ойлары, маржан сөздері жас ұрпаққа үлгі-өнеге болар шешендік сөздері, өсиетнамалары берілген.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Ғасыр машақаты

2016-10-03T06:53:05Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Ғасыр машақаты
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Сабырбек Олжабай
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 284
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0086-6<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = әзіл-сықақ әңгімелер
}}
'''Ғасыр машақаты''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Сабырбек Олжабай. Беттер саны — 284.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0086-6&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0086-6|978-601-03-0086-6]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Сатирик Сабырбек Олжабайдың бұл туындысы зерек те ұғымтал оқырманға арналған. Автор әр тақырып аясына жеке отбасының, мекеменің, тіпті бір адамның басындағы оқиғаны ала отырып, бүкіл қоғам жайлаған дерт, бәрімізді әбігерге салып жүрген машақаттардың сырын ашқан. Сөйте тұра «Ғасыр машақатымен» бірлесе күресуге шақырады. Шығарманың құны сонда. Тілі жатық, әр дүниенің тереңінде уытты мысқыл, күлкі арқылы жан дүниеңізді тазарту бар.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Шығармалар жинағы: Хикаялар

2016-10-03T06:53:03Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Шығармалар жинағы: Хикаялар
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Ғаббас Қабышұлы
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 476
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0092-7<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = Хикаялар
}}
'''Шығармалар жинағы: Хикаялар''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Ғаббас Қабышұлы. Беттер саны — 476.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0092-7&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0092-7|978-601-03-0092-7]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Жазушы-журналист Ғ. Қабышұлының қара сөздің қамшысын үйірген, очерк, қызықты хикаят, әзіл-сықақ әңгіме жазуымен қоса, аудармашылығы бар. Бұл ұсынылып отырған шығармалар жинағының 1 томына хикаялары, бірқатар аудармалары енген.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Сиқырлы көл

2016-10-03T06:52:59Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Сиқырлы көл
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Нұрғали Ораз
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 324
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0082-8<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = әңгімелер
}}
'''Сиқырлы көл''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Нұрғали Ораз. Беттер саны — 324.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0082-8&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0082-8|978-601-03-0082-8]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Белгілі жазушы, Халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты Н. Ораздың шығармалары қалың оқырман қауымға кеңінен танымал. Бұл жинаққа қаламгердің 50 жылдық мерейтойының қарсаңында жазушының әр жылдарда жазылған таңдамалы әңгімелерінің бір тобын назрларыңызға ұсынылып отыр.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Оқымысты

2016-10-03T06:52:56Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Оқымысты
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Д. Жақан, Б. Жұмағалиева, А. Машкова, жауапты шығарушы С. Қорабай
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2010 жыл]]
|Беттері = 584
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 984-956-4792-19<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = Академик С. А. Қасқабасов туралы мақалалар, пікірлер және лебіздер
}}
'''Оқымысты''' — [[2010 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Д. Жақан, Б. Жұмағалиева, А. Машкова, жауапты шығарушы С. Қорабай. Беттер саны — 584.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=984-956-4792-19&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/984-956-4792-19|984-956-4792-19]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Кітапта көрнекті фольклортанушы-ғалым, қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым акад. академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор С. А. Қасқабасовтың замандас, әріптес, достары мен белгілі әдебиеттанушылардың, шәкірттерінің ғалымның өмірі мен ғылыми шығармашылығына қарасты ой-пікірлері, ғылыми мақалалары мен жылы лебіздері топтастырылған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2010 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Зерде (кітап)

2016-10-03T06:52:53Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Зерде
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Аян Нысаналин
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 324
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0087-3<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = хикаяттар мен эсселер
}}
'''Зерде''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Аян Нысаналин. Беттер саны — 324.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0087-3&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0087-3|978-601-03-0087-3]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Кітапта қазақтың белгілі ақыны Аян Нысаналин жаңа жазушылық қырынан көрініп отыр. Жинаққа әр кезде баспа беттерінде жарияланған туындылары толықтырылып берілген. Сонымен қатар оның кезінде бәйге алған «Зерде» хикаятымен қоса эсселері де жарияланып отыр.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Жылап аққан тамшылар

2016-10-03T06:52:50Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Жылап аққан тамшылар
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Думан Рамазан
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 320
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0094-1<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = Әңгімелер
}}
'''Жылап аққан тамшылар''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Думан Рамазан. Беттер саны — 320.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0094-1&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0094-1|978-601-03-0094-1]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Қазақ әңгімесіне соны серпін, жаңа тыныс әкелген жазушы Д. Рамазанның бұл жинағы бүгінгі күннің оқиғаларын көркем тілмен мейлінше шынайы кестелеп, кейіпкерлерінің жан-тебіреністері мен сүйініш-күйініштерін суреткерлік шеберлікпен суреттей алған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Вампир (кітап)

2016-10-03T06:52:47Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Вампир
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Қабдырахман Отарбай
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 274
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0083-5<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = сықақ әңгімелер, юморлық афоризмдер
}}
'''Вампир''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Қабдырахман Отарбай. Беттер саны — 274.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0083-5&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0083-5|978-601-03-0083-5]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Сықақшы Қ. Отарбайдың «Вампир» атты оқырман қауымға ұсынып отырған осынау тұңғыш кітабына сықақ әңгімелер, юморлық афоризмдер енгізілген. Осы заман ағымының қан тамырын тамыршыдай тап басып, бүгінгі күннің келеңсіз оқиғаларын өзінің улы, өткір қаламына арқау етеді. Қоғамдағы парақорлық, жұмыссыздық, жемқорлық сияқты көптеген өзекті мәселелерді қаламгер ойсырата күлкілі нысанасына алған. Кітап көпшілік оқырманға арналған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Ала қаптың әлегі

2016-10-03T06:52:44Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:ҚАЗақпарат баспасының кітаптары → Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары

{{Басылым
|Атауы = Ала қаптың әлегі
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = Алпысбай Боранбаев
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «ҚАЗақпарат», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 284
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-03-0084-<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = сатиралық өлеңдер
}}
'''Ала қаптың әлегі''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «ҚАЗақпарат» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Алпысбай Боранбаев. Беттер саны — 284.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-03-0084-&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-03-0084-|978-601-03-0084-]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Ақын А. Боранбаевтың «Ала қаптың әлегі» атты кітабы–көпшілік оқырманға арналған. Сатириктің улы, өткір қаламына бүгінгі қоғамдағы, шенеуніктің, өзге де кешіліктер мен болып жатқан сорақылықтар өткір сынмен ілігеді. Өміріміздегі қымбатшылық, жұмыссыздық, парақорлық, жалақорлық сияқты көптеген келеңсіздіктер қаламгер сатирасының көтерер ауыр жүгі, найзасына түйер нысанасы.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:ҚазАқпарт баспасының кітаптары]]

Ежелгі Қазақстан тарихы жазба деректерде

2016-10-02T14:06:56Z

Arystanbek: /* Қытай жазба деректері */

==Көне парсы деректері==
[[Сурет:Naqsh i Rustam. Investiture d'Ardashir 1.jpg|thumb|200px|right|Ахура Мазда (оң жағында)]]
Тарих ғылымы белгілі бір мәселені зерттеуді, оң алдымен, деректер жинаудан бастайды. Деректер тарихи болмысты шындық тұрғысынан оқып-үйренуге бағыт береді. Ежелгі [[Қазақстан]] тарихы жөнінде жазбаша деректемелер көне парсы, көне грек, латын, қытай тілдерінде бізге келіп жетті. Бұл жазбаша деректемелер мазмұны мен сипаты жағынан сан алуан.

Басты деректемелердің бірі [[Зороастризм]]нің киелі "Авеста"1 деген ісітап атауымен белгілі. Ахура Мазда [[Құдай]]ына арналған "Авеста" жырларының авторы [[Заратуштра]] ("Кәрі түйеші" деген мағына береді) делінеді. Заратуштра [[Каспий теңізі]]нің шығыс-солтүстігін қоныстанған арий тайпасының Спитама руынан шыққан.

Шамамен алғанда, адамзат тарихындағы тұңғыш пайғамбар, абыз Заратуштра, біздің заманымызға дейін IX ғасырда өмір сүрді. Табиғи дарынының арқасында арийлердің батыр ұлдары жайлы жырлап, отыз жасында жаңа дінді ойлап табады. [[Қазақстан]], [[Орталық Азия]], [[Иран]], [[Әзірбайжан]], [[Aуғанстан]] жерінде таралған Заратуштра ілімінің қасиетті жазбалар жипағы біздің заманымызға дейін III ғасырында хатқа түскен 21 кітаптан тұрады. "Авестаның" сақталған бөлігінде Құдай атына айтылатын әнұрандар (гимндер) бар.

Басында Айға, Күнге, отқа, [[су]]ға табынатын арийлер оның діни уағыздарын қабылдай қоймады. Әсіресе турлар қатты қарсылық көрсеткен. Заратуштра басқа жақтарға қоныс аударып, өз ілімін көрші елдерге таратады. Осылайша зороастризм діні дүниеге келді. Заратуштра уағыздарының [[Қазақстан]]ның ежелгі тұрғындарының тарихын, мәдениетін танып білуде маңызы зор. Онда шығыс ирандық көшпелі тайпалар "турлар" деген жинақ атаумен беріледі. Сонымен қатар "Авестада" "сайримдер", "дахтар" деген тайпалар туралы да айтылады.

Tурлар мен арийлер арасындағы шым-шытырық оқиғалар [[Әмудария]] мен [[Сырдария]], [[Каспий]] мен [[Арал]], [[Еділ]] мен [[Кама]] өңірлерінде өрбиді. Бұл "әнұрандағы" кейіпкерлер доңғалақты арбаларға мінген. Олардың қарулары — [[садақ]] пен жебе, [[найза]], айбалта, кәсібі — мал өсіру ([[өгіз]], [[жылқы]] және [[түйе]]), тамағы — [[ет]] пен [[сүт]], Құдайға құрбандыққа шалуға жылқы, сиыр, [[қой]] әкелетіндігі баяндалған.

"Авестадағы" Құдай әнұрандары [[Орталық Азия]] мен оның солтүстігінде жапсарлас жатқан [[Қазақстан]]ның баұташы-егінші тайпаларының рухани өмірі туралы құнды материал береді. Арийлердің Құдайға [[құрбандық]] шалып, оның атына мадақтау айтатын жерлері археологиялық деректермен де расталып отыр.

==Көне грек авторларының шығармалары==
[[Сурет:Herodotus Massimo Inv124478.jpg|thumb|right|200px|[[Геродот]]]]
Келесі кезекте — Ежелгі Қазақстан жөнінде ең көп хабар жинақтаған антик (көне грек) авторларының шығармалары. Көбіне грек және ішінара латын тілдеріндегі деректердің ішінен Кіші [[Азия]]дағы [[Галикарнас]] қаласынан шыққан ежелгі грек тарихшысы [[Геродот]]ты (біздің [[заман]]ымызға дейін 490 және 484—425 жылдардың арасы) ерекше атауға болады. Ежелгі [[Рим]] ғұламасы [[Цицерон]] Геродотты "тарихтың атасы" деп көрсетеді. Көне грек авторларын үлгі етуіміздің себебі, олардың мұраларының ең ескі дерек көздері болғандығынан деп ойлаймыз. Біздің заманымызға дейін V ғасырдың ортасында жазған "Тарих" атты тоғыз томдық еңбектің 4-томында тұңғыш рет антикалық әдебиетте скифтердің географиялық орналасуы, саяси тарихы, әдет-ғұрпы, тұрмысы суреттеледі. Геродот скифтердің Шығыстағы далалық көшпелі тайпалар арасынан келгенін айтады. Геродот грек авторларының көпшілігі сияқты сақтарды "азиялық скифтер" деген терминмен атайды. Скиф атауы Солтүстік Қара теңіз өңірі мен Алдыңғы Азияның көшпелі тайпаларына қатысты қолданылады. Грек деректемелерінде басқа да тайпа атаулары кездеседі. Мысалы, [[массагеттер]], [[сарматтар]] ([[савроматтар]]), [[аргиппейлер]], аримаспылар, [[исседондар]] және т.б. Геродот массагеттерді Каспий теңізінен шығыска қарай, Сырдарияның (Аракстің) арғы жағына орналастырады. [[Сақтар]] мен массагеттер еліне жасалған Дарийдің, Кирдің жорықтарын егжей-тегжейлі әңгімелейді.

Сақтардан солтүстікке қарай орналасқан сайримдер туралы Геродоттан барынша толығырақ деректер алуға болады. Геродот: "Танаис өзенінің (қазіргі [[Дон]]) арғы жағы сарматтардың қолында", — дей келе, Доннан Еділге дейінгі аралықты меңзейді. [[Сарматтар]] тайпа бірлестігі құрамына Солтүстік-батыс Қазақстан өңірінен шыққан аорстар да енген. [[Жайық]] — [[Елек]] өзендері аралығынан табылған археологиялық [[ескерткіш]]тер де аорстардың сарматтармен мәдени ұқсастықтары бар екендігін анықтады. Геродот Дарийдің Скифияға жорығы туралы айта келіп: "Сарматтар скифтер жағында белсенді түрде соғысты", — деп жазды. Оларды әйелдер басқаратындығын айта келіп, [[амазонка]] әйелдер тайпасы туралы аңызды баяндайды.

"Сармат әйелдері садақ атады, сапы лақтырады, аттың үстінде жүреді. Барлық саны үш жауды өлтіргенше қыз күйеуге шықпайды", — деп көрсетеді. Сарматтар негізінде біздің заманымға дейін IV—III ғасырларда Сармат тайпалар одағы құрылды. Бұл жаңадан құрылған Сармат тайпаларының одағы аорстар, сирақтар, роксаландар, аландар, 30 языгилерден түрды. Соңғы жылдардағы Батыс [[Қазақстан]]нан табылған " [[Алтын адам]]", "қайқы қылыш" сияқты [[археология]]дағы жаңалықтар сарматтардың әскери өнері дамығандығы туралы Геродот жазбаларын растай түседі. Сармат-алан тайпаларын IV ғасырда [[ғұндар]] талқандады.

Ал Геродот болса, халықтардың шығыстан батысқа қарай көшуін айта келіп: "Солтүстік-шығыс Қазақстанды мекендеген аримаспылар исседондарды өз жерінен ығыстырып шығарды. Ал [[исседондар]] скифтерді отырған орнынан қозғады, ал киммериліктер скифтердің тепкісіне төтеп бере алмай, өз елін тастап кетті", — деп жазды. Геродот: "Осынау көші-қон біздің заманымызға дейін VII—VI ғасырларда жүзеге асты" деп көрсетеді. Исседондарға ерте [[темір дәуірі]]ндегі Орталық Қазақстандағы Тасмола мәдениеті тән. Археологиялық зерттеулер Орталық [[Қазақстан]], Жетісу мен Орталық Азияда табылған қару-жарақ үлгілерінің ұқсастығын анықтап берді. [[Тасмола]] мәдениетіндегі тайпалар (исседондар) сақ тайпаларының қуатты бөлігін құраған.

[[Геродот]] келтірген "алтын қырыққан құзғындар" туралы аңыз Алтай өңірімен байланысты шықса керек. Себебі Алтай өңірі алтын кенішіне бай екендігі белгілі, онда алтынға бай аримаспылар Алтай баурайын мекендеген деп топшылауға болады. Ірі алтын кені бар Алтай өңірін, [[Зайсан көлі]] маңын аргиппей және аримаспы тайпалары мекендегенін археологиялық қазбалар да айғақтайды. Геродот Батыс псифтерінің Шығыстан көшкен далалық тайпалардың арасынан қолгендігін хабарлайды. Ал Шығыс Қазақстандағы сақтардың [[Берел]], Пазырық, [[Шілікті]] қорымдары ежелгі өркениеттің қанат жайғандығын көрсетеді. Геродот сақтардың шөптен шыққан буды пайдаланатыны туралы таңғала әңгімелейді. Геродоттың баяндауынан сақ тайпалары ішінен [[массагеттер]] мен исседондардың бір-біріне ұқсас тайпалар екендігін байқауға болады. Тарих атасының айтуынша, [[массагеттер]] Аракс ([[Сырдария]]) өзенінен шығысқа қарай исседондарға қарама-қарсы мекендеген ірі әрі күшті тайпа болған.

Бұл тайпалар жайлы [[Страбон]] еңбектерінен де табуға болады. Ертедегі грек географы әрі тарихшысы "География" еңбегінің авторы Страбонның (біздің заманымызға дейін 64 — біздің заманымызда 23 жылдары) мәлімдеуіне қарағанда, [[Каспий теңізі]]нің шығысына қарай тұратындар массагеттер мен сақтар делінеді. Ал қалғандарын Страбон жалпылама скифтер деген атаумен береді. "Бірақ әрбір тайпаның дербес атауы бар. Олардың арасындағы барынша белгілілер: асиилер, пассиактар, тохарлар, сакаравилер. Массагеттер тек Күнді ғана Құдай деп санайды және оған құрбандыққа жылқы шалады... аттылы-жаяу жақсы жауынгерлер. Ұрысқа алтын белдік тағып шығады. Аттарына алтын жүген салады. Оларда күміс жоқ, темір аз, бірақ қола мен алтын өте көп. [[Егіншілік]]пен айналыспайды, қайта номадтар (көшпенділер), [[скифтер]] сияқты мал бағып, барлық аулап тіршілік етеді", — деп жазды. Бұдан Страбонның тарихи материалдарды көбінесе Геродоттікіне ұқсас екендігін аңғаруға болады.

==Скиф данасы — Анахарсис==
[[Сурет:Anacharsis.jpg|thumb|200px|[[Анахарсис]]]]
[[Орталық Азия]] мен [[Қазақстан]] жерін мекендеген скифтердің шығыстан батысқа қоныс аударуы нәтижесінде [[Қара теңіз]]дің солтүстік өңіріндегі скифтер мемлекеті пайда болды. Ал Қара теңіз жағалауы скифтері өз замандастары гректермен тығыз қарым-қатынас жасаған. Бұл аймақтағы тарихи байланыстар жөнінде бірсыпыра анық мәлімет беретін "Тарихта" Геродот Скиф даласынан шыққан ғұлама [[Анахарсис]] туралы маңызды дерек қалдырған. Анахарсис Скиф жерінен Эллада еліне біздің заманымызға дейін 594 жылы келеді. Оның шыққан тегі туралы алғашқы деректі Геродот былайша береді: "Ариапифаның сенімді кісісі, тыңшысы Тимнен естуім бойынша, Анахарсис әке жағынан Скиф патшасы Идантирстің ағасы болып келеді. Спаргапифтен Лик, Ликтен Гнур, одан Анахарсис туған". Анахарсистің басты мақсаты — Эллада еліне барып, мемлекет ісін, философия ғылымын игеру еді.

Анахарсис өз Отанында тамаша тәрбие алып, ана тілін жетік меңгергендігімен қатар грек тілін де жақсы білген. Ол өзінің скиф және эллин халықтарының өмір-тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпы, кәсібі туралы 800-ден астам еңбектері бар. Анахарсис [[Солон]] арқылы афинылықтардың салт-дәстүрімен, заңымен, мемлекет құрылысымен тереңірек танысады. Скиф данасы көне грек ойшылдарын, грек мәдениеті мен өнерін біліп қана қоймай, оларға сын көзбен қараған. Оның көзқарастарынан далалықтардың дәстүрлі дүниетанымы байқалады. Анахарсистің даналық сөздерінің болмыс бітімі қазақтың белгілі шешен-билерінің сөздерімен қабысып жатыр. Эллин жерінде жүрсе де, тұрмыста скифтерше өмір сүреді.

Плутархтың "Жеті данышпанның сауығы" деген әңгімесінен Анахарсистің эллиндер елінде өзінің ақылымен, адамгершілігімен, терең білімімен үлкен құрметке ие болғаны байқалады. Геродоттың баяндауына қарағанда, Анахарсис Эллада елінде оқып, білім алып, мемлекет ісіне үйреніп, еліне қайтады. Анахарсис туған Отанында оны көре алмаушылардың қолынан қаза табады. Геродот Анахарсистің қайғылы өлімінің себебін скифтердің әдет-ғұрпымен байланыстырады. Афины билеушісі, Атақты реформатор [[Адамгершілік|Солонның]] төмендегі жалынды сөздері ұлы скиф данышпаны Анахарсиске арналады: "Афинылықтар, мен сендер үшін әділетті заң жасадым, оны өздерің үшін де, мемлекет үшін де өте пайдалы деп есептеймін. Ал мына жателдік азамат... скиф бола тұра ақылға бай, дана. Ол менің көзімді ашты, ойымды байытты, көптеген пікірлерімді басқаша байыптауға көмектесті, толып жатқан кеңес беріп, білім мен пайдалы іске үйретті. Сондықтан да бұл азаматты ел үшін де, мемлекет үшін де құтты деп санап, оның мүсінін мыстан құйып, ең бір құрметті жерге қалаулыларының мүсіндерімен қатар қойыңдар!"

Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың ежелгі дүние өркениеттерімен — парсылармен, гректермен байланыс орнатқандығын көрсетеді. Сақтардың сол кездегі көптеген тарихи оқиғалардың бел ортасында жүргендігі байқалады. Адамзат жинақтаған мол құндылықтармен танысу әлемдік өркениеттегі Еуразия көшпенділерінің алатын орнын анықтауға көмектеседі. Бұл өз кезегінде тарихтағы еуроцентристік көзқарастардан арылуға септігін тигізері сөзсіз.

==Қытай жазба деректері==
[[Сурет:Han Wudi1.gif|thumb|200px|right|император У-ди]]
[[Қытай]]дың Батыс аймақтарды бағындыруға ұмтылуы сол өңірдегі халықтар жөнінде материалдар жинаудан басталды. Қытай жазба деректері өзінің көлемі жағынан және жүйелі жазылғандығымен ерекшеленеді.

Қазақстан тұрғындары туралы алғашқы анық мәліметтер император У-ди (біздің заманымызға дейін 140—87жылдары) Батыс өңірге жіберген тұңғыш Қытай елшісі Чжан Цяннан алынды. Қытай жазбаларындағы "Батыс өңір" деген жерлер қазіргі Шыңжаң (Шығыс Түркістан) және Қазақстан мен Орталық Азияның біраз бөлігіне қатысты қолданылды.

Чжан Цянь екі рет Батыс өңірде болып қайтты.[[Чжан Цянь]] бастаған елшілікке ғұндарға қарсы [[Жетісу]]дағы үйсіндермен одақ жасау міндеті жүктелді. Ол елшілік барысында жергілікті халықтың шаруашылығына, әскери күштеріне, қару түрлеріне, әдет-ғұрып, салт-дәстүріне дейін назар аударып, жазып алып отырды.

Әулеттердің тарихын жазушылардың ішінде У-ди императордың басты жылнамашысы "Қытай тарихының атасы" Сыма Цянды (біздің заманымызға дейін 145—86 жылдары) бөліп көрсетуге болады. Оның "Тарихи жазбалар" ("Шицзи")деген еңбегінің "Сюнну туралы хикая" және "Давань туралы хикая" деген екі тарауында ғұндар туралы мәліметтер бар. Мазмұны жағынан Геродоттың Қара теңіздің жағалауындағы скифтер туралы баяндауларына ұқсас.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қазақстанның жер бедері

2016-09-30T10:40:46Z

Arystanbek: 90.143.176.157 (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайтарды

[[Қазақстан]]ның қазіргі жер бедері палеогеографиялық дамудың талай ұзақ кезеңдерінен кейін, теңіздік және континенттік жағдайлардың алмасып отыруынан, климаттың үнемі өзгеріске ұшырауынан және тектоник. қозғалыстардың нәтижесінде қалыптасқан. [[Республика]]ның орт. бөлігінде болған варийлік (герциндік) тау жүйелері жоғ. [[палеозой]]дан бастап қарқынды континенттік мүжілуге ұшырау салдарынан, қалдық қырқалы денудациялық жазықтар мен аласа тауларға айналды. Тек қана [[Торғай]] қолаты мен республиканың солт.-шығыс бөлігін кайнозойдың мореналық алаптарының жекелеген шығанақтары, ал оңт.-батыс бөлігін тұтасымен бор және неогендік теңіз басып жатты. Төрттік кезеңде ғана [http://www.caspiy.kz/kz/mangistau/geo/ Маңғыстау түбегі] мен оған жапсарлас аудандар [[климат]]ы қуаң жазық [[құрлық]]қа айналды. [[Қазақстан]]ның оңт.-шығысында неоген-төрттік кезеңде түзілген биік таулы аймақтың қалыптасу процесі бүгінге дейін созылуда. Оған жер қыртысының осы аймақтағы қозғалыстары мен сілкінулері дәлел. Таулы өңірді табиғат [[тарих]]ында 3 рет [[мұз]] басқан, соның салдарынан мұнда қар, мұздықтық аңғарлар, мореналық материалдар ұшырайды.
[[Сурет:Steppe of western Kazakhstan in the early spring.jpg|right|thumb|alt=A.|"[[Сарыарқа даласы]]"]]

* '''Республиканың шығысында Алтай тау жүйесі''' (Оңт. Алтай мен Кенді Алтай ғана Қазақстан жерінде) созылған. [[Алтай]] жер бедерінің құрылысы сатылы келеді; жұмыр жоталары мен тау массивтерінен сеңгір жалдары және тік шыңдары оқшаулана жеке-дара тұрады. Жүйенің орташа биікт. 2500 – 3500 м, биік жері [[Мұзтау]] – 4506 м. Бұл шың бейне бір жүйелік торап сынды: одан солт.-батысқа және оңт-ке қарай Алтайдың ірі жоталары тарайды. Алтайдың жағасы – [[Қалба]] жотасы [[Ертіс]]тің сол жағалауында жатыр. Алтайдан [[Зайсан]] ойысымен бөлінген Тарбағатай тауының Қазақстан жеріне тек батыс бөлігі кіреді, ал шығыс жартысы Қытай аумағында. Бұл жотаның ұзындығы 300 км-дей, орташа биікт. 2000 – 2200 м, ең биік жері 2992 м.

* '''[[Тарбағатай]]дың шығыстағы жалғасы [[Сауыр жотасы]] (3816 м).''' Тарбағатай жотасы [[Алакөл]] ойысы арқылы Қазақстанның оңт.-шығыс бөлігіндегі ірі тау жүйелерінің бірі – Жетісу (Жоңғар) Алатауына ұласады. Ұзындығы 450 км, ені 100 – 250 км. Көксу аңғары тау жүйесін 2 жотаға (Солт. және Оңт. Жетісу жоталары) бөледі. Солт. [[Жетісу]] жотасының орт. бөлігінде бүкіл тау жүйесінің ең биік жері – Бесбақан шыңы (4464 м) бар. Тау батысқа қарай біртіндеп аласарып, Баянжүрек, Қойтас, т.б. жоталарға тарамдалып кетеді. Оңт. Жетісу жотасы негізінен ірі Тоқсанбай, Мұзтау, Бежінтау, Тышқантау жоталарынан құралады. Жетісу Алатауының басты ерекшеліктері – мұнда терең аңғарлар мен [[шатқал]]дар көп, шыңдары үшкір, сеңгір келеді, көпшілік бөлігін мұз басқан. Жетісу Алатауы оңт-нде Іле ойысымен шектеседі. Ойыстың батыс бөлігі [[Қараой тауы (Алматы облысы)|Қараой]] үстіртін қамтиды.

* '''Қазақстанның оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында [[Тянь-Шань]]''' жүйесіне жататын көп жылдық қар мен мұздықтар басқан аса ірі тау жоталары жатыр. Осындағы Хантәңірі шыңынан батысқа және солт-ке қарай Солт. және Орт. Тянь-Шаньннің жоталары тарайды. [[Хантәңірі шыңы]] – бүкіл [[Тянь-Шань]]дағы мұзданудың негізгі торабы. Қазақстанның оңт.-шығыс бөлігіне сонымен қатар [[Теріскей Алатау]] жотасының шығыс сілемдері, Күнгей Алатаудың шығыс бөлігінің солт. беткейі және Кетпен (Ұзынқара) жотасы кіреді. Солт. Тянь-Шаньннің ірі әрі биік тау жотасы – Іле Алатауы; ұзындығы 350 км, ең биік жері – [[Талғар шыңы]] 4951 м. Жотаның солт. беткейі тік сатылы, жалдары үшкір келеді. Беткейлері терең шатқалдармен және аңғарлармен тілімделген. Іле Алатауы – сейсмик. өңір және мұнда ірі мұздану ошақтары (393 мұздық) көп. Шығысында [[Шарын]] шатқалымен шектеліп, батысында Кіндіктас тауына ұласады да, одан солт.-батыста аласа таулы, төбешікті Шу-Іле таулары жалғасады. Қазақстанның оңт-не Қырғыз Алатауының солт. беткейі, ішінара Талас Алатауы, сонымен қатар Қаратау жотасы кіреді. Алдыңғы екеуінің дені Қырғызстанда орналасқан.

* '''Ұсақ шоқылы [[Сарыарқа]] өз алдына жеке геоморфологилық облыс.''' Ең биік жері – Қызыларай тауындағы [[Ақсораң шыңы]] (1565 м). Таулық жер бедеріне осындағы [[Көкшетау]], [[Баянауыл]], [[Ұлытау]], Қарқаралы таулары және Шыңғыстау жотасы жатады. [[Сарыарқа]]ның оңт.-батысы оқшауланған аласа таулы, қырқалы келген кең аумақты шөлді Бетпақдала үстірті орналасқан. Бат. Қазақстандағы Мұғалжар тауы Орал тау жүйесінің тікелей жалғасы саналады және оңт-нде біртіндеп жекелеген қырқалар мен шоқыларға бөлініп кетеді. [[Маңғыстау]] таулары аралары ойыстармен бөліне қатар жатқан 3 жотадан тұрады. Ең биік жері [[Қаратау жотасы]]нда – 556 м. Көршілес Үстірт өңірі Маңғыстаудан Қарынжарық ойысымен бөлінген, шығысында Арал т-не дейінгі өңірді қамтиды. Ендік және бойлық бағытта 800 км-дей кең аймақтағы Маңғыстау түбегі мен жазық Үстірт ағын судың тым тапшылығына байланысты нағыз шөлге айналған. Каспий маңы ойпаты теңіздің солт-ндегі Жалпы Сыртқа дейінгі ені 500 км-ден астам кең өңірді алып жатыр. Ойпат жер бедеріне құм төбелер, шағын көл қазаншұңқырлары, саздақты тегіс шағын жазықтар және бор шөгінділері толған күмбез тәрізді қыраттар бір-бірімен алмасып отырады. Негізінен жазық келген [[Тұран ойпаты]]ның тек солт. бөлігі ғана Қазақстанға енген. [[Балқаш]] – [[Алакөл ойысы]] құмды (Тауқұм, Сарыесікатырау, [[Мойынқұм]], т.б.) шөл боп келеді. Сонымен қатар, бұл өңірде саздақты жазықтар да кеңінен таралған. Шу өз-нен оңт. жақтағы өңірді Мойынқұм алып жатыр. Бат. Сібір жазығының оңт. етегі Қазақстанның солт-нде Сарыарқаға ұштасады (Солт. Қазақстан жазығы). Жазықтың Қазақстан жеріндегі орташа биікт. 150 – 200 м және [[Ертіс]] жазығы мен Есіл жазығынан тұрады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>.

[[Орал]] тауы мен Сарыарқаның аралығында ені 300 км-дей қырқалы [[Торғай]] үстірті жатыр. Орта бөлігін ұзына бойы құрғақ арналы шағын өзен және ұсақ қалдық [[көл]]дерге бай Торғай қолаты алады. Қолат беті негізінен тегіс, төрткілді келеді.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
 

[[Санат:География]]

{{stub}}

Футбол

2016-09-28T16:23:22Z

Arystanbek: 95.58.114.95 (т) өңдемелерінен Sibom соңғы нұсқасына қайтарды

{{Спорт түрі
| атауы = Футбол
| сурет = [[Сурет:Football iu 1996.jpg|200px]]
| сурет сипаттамасы =
| басшы ұйым = [[ФИФА]]
| басқа атулары =
| алғашқы = 1872 жыл
| ойыншылар =
| клубтар =

| контакт =
| команда = 11
| жыныс = ер, әйел
| санат = командалық ойын
| керек-жарақ = футбол добы
| доп =
| орын =
| ұзақтық = негізгі уақыт - 90 мин
| есеп =
| мақсат = Қарсылас команданың қақпасына қарсыластарға қарағанда көбірек доп салу
| ескерген =
| олимпиадада =
}}

'''Футбол''' — ({{lang-en|foot}} — аяқ, ''ball'' — доп) спорттың командалық ойын түрі. Футбол — әлемге аса танымал ойындардың бірі<ref name=EB>{{cite web|title= Overview of Soccer |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football|publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=4 маусым 2008| archiveurl= http://web.archive.org/web/20080612123410/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football| archivedate= 12 маусым 2008 | deadurl= no}}</ref><ref>{{cite book |last=Guttman |first=Allen |editor=Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton |title=The Sports Process: A Comparative and Developmental Approach |year=1993 |accessdate=26 January 2008 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-88011-624-2 |page=129 |chapter=The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=tQY5wxQDn5gC&pg=PA129&lpg=PA129&dq=world's+most+popular+team+sport&source=web&ots=6ns3wVUEGV&sig=SZPKYSDMJBrO1uV4mPxNbKyAuJY#PPA129,M1 |quote=the game is complex enough not to be invented independently by many preliterate cultures and yet simple enough to become the world's most popular team sport }}</ref><ref>{{cite book |last=Dunning |first=Eric |authorlink=Eric Dunning |title=Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation |year=1999 |accessdate=26 January 2008 |publisher=[[Routledge]] |location=London |isbn=0-415-06413-9 |page=103 |chapter=The development of soccer as a world game |chapterurl=http://books.google.com/books?id=X3lX_LVBaToC&pg=PA105&lpg=PA105&dq=world's+most+popular+team+sport&source=web&ots=ehee9Lr9o1&sig=nyvDhcrPoR8lXhYKE7k4CZYg_qU#PPA103,M1 |quote=During the twentieth century, soccer emerged as the world's most popular team sport }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mueller |first1=Frederick |last2=Cantu |first2=Robert |last3=Van Camp |first3=Steven |title=Catastrophic Injuries in High School and College Sports |year=1996 |accessdate=26 January 2008 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-87322-674-7 |page=57 |chapter=Team Sports |chapterurl=http://books.google.com/books?id=XG6AIHLtyaUC&pg=PA57&lpg=PA57&dq=soccer+most+popular+team+sport&source=web&ots=QzydYB5Am0&sig=w_ouIgmegjytYFfWy7k92guTNfU#PPA57,M1 |quote=Soccer is the most popular sport in the world and is an industry worth over US$400 billion world wide. 80% of this is generated in Europe, though its popularity is growing in the United States. It has been estimated that there were 22 million soccer players in the world in the early 1980s, and that number is increasing. In the United States soccer is now a major sport at both the high school and college levels }}</ref>. Ойынның негізгі мақсаты қарсылас команданың қақпасына аяқпен немесе басқа да дене мүшелерімен (қолдан басқа) қарсылас команда салған саннан көбірек доп салу болып табылады.

== Матч сипаттамасы (ережелері) ==
{{main|Футбол ережелері}}
[[Сурет:Football_pitch_metric.svg|thumb|right|400px]]
Халықаралық футбол ассоцияацияның (IFAB)<ref>{{cite web| url=http://www.fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html| title=Laws Of The Game |publisher=FIFA |accessdate=2 September 2007| archiveurl= http://web.archive.org/web/20070901044035/http://fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html| archivedate= 1 September 2007 | deadurl= no}}</ref> әр түрлі деңгейде және әр түрлі футболшылар топтары үшін (мысалы, жасөспірімдер үшін, әйелдер үшін, мүмкіншілігі шектелгендер үшін, т.б.) ресми түрінде қабылданған ойын шарттарының 17 нұсқасы бар.

Әр командада максималды 11 ойыншы (қосалқы ойыншыларды санамағанда), оның біреуі - қақпашы. Өз айып алаңында қақпашыдан басқа ойыншы допты қолымен ұстауға болмайды.<ref name=LAW301>{{cite web |url=http://www.fifa.com/flash/lotg/football/en/Laws3_01.htm |publisher=FIFA |title=Laws of the game (Law 3–Number of Players) |accessdate=24 September 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070913142527/http://fifa.com/flash/lotg/football/en/Laws3_01.htm  |archivedate = 13 September 2007}}</ref>. Қақпашыдан басқа ойыншылар қорғаушылар, жартылай қорғаушылар, шабуылшылар болып бөлінеді.

Бір ойынның аты - матч, матч екі 45 минуттық бөлімнен (тайм) тұрады. Ойын арасында 15 минуттық үзілісі бар.

Ойын мақсаты - команданың допты қарсылас команданың қақпасына салу (гол) және өз қақпасына салғызбау. Матчта көбірек доп салған команда ұтады.

Егер де матчтың нәтижесінде екі команда да бірдей гол салса - тең ойын деп саналады. Бұл жағдайда тағы қосымша уақыт (15 минуттан екі тайм) берілуі мүмкін. Егер де қосымша уақыттан кейін тең ойын болса - матчтен кейінгі пенальти жүптары өткізіледі<ref>{{cite web|url=http://www.football-info.ru/pravila/08.htm|title=Правило 8. Начало и возобновление игр|publisher=football-info.ru|accessdate=2013-06-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HO0CIiBh|archivedate=2013-06-15}}</ref>.

=== Ойын алаңы ===
Ойын ұзындығы 100-110 м, ені 64-75 метрлік тіктөртбұрышты алаңда өткізіледі. Биіктігі 2 м 44 см, ұзындығы 7 м 32 см-лік қақпасы бар. Қақпаның сыртына тор керіледі.

=== Футбол добы ===
[[Сурет:Soccerball.jpg|thumb|left|200px|Футбол добы]]
Футбол добының салмағы 396-453 г, диаметрі 68-71 см.

== Ойын шарттарын бұзу ==
{{double image|right|Yellow card.svg|60|Red card.svg|60|сары карточка мен қызыл карточка}}
Ойын шарттарын бұзушылықты фол деп атайды. Бірінші рет тәртіп бұзған үшін - сары карточка беріледі, ал екінші қайталаған үшін - қызыл карточкамен ойыншыны ойын алаңынан шығарады.
=== Фол (тәртіпті бұзу) ===
Ең жиі болатын тәртіп бұзулар:
* Бәсекелесті аяқпен тебу
* Аяқпен қағу
* Бәсекелеске секіру
* Бәсекелеске шабуыл жасау
* Қолмен итеру
* Бәсекелесті ұрып-соғу т.б.

=== Тәртіпсіздік ===
Футболда тәртіпсіздікке:
* төбелес шығару
* түкіру
* балағат сөздер мен қылықтар т.б. жатады

== Тарихы ==
[[Сурет:Fu%C3%9Fballgeschichte_(1872).jpg|thumb|right|200px|Англия мен Шотландия арасындағы матч, 1872 жыл]]
Футбол тарихы XII ғасырдан басталады. Алғаш рет [[Англия]]да дамыды.
[[Саяхатшы]] Гастон де Фуа өз заманында футболды бар ынтасымен бақылап, ''«Ағылшындар футболды ойын деп есептесе, онда төбелесті не дейді?»'' деп жазып кеткен екен.
Футболға қарсылық көрсеткендер болды. Мысалы, шіркеудегі діндарлар, феодалдар футболға тыйым салынуын талап еткен екен. Өйткені, бүгінгі күнге дейін футбол өте қауіпті ойын саналып келеді.
* [[1313]] жылы белгілі [[Мысыр|феодал]] Эдуард II қала ішінде футбол ойнауға шектеу қойған. Тіпті, [[1314]] жылдың 13 ақпанында король Лондон қаласында футболға қарсы шаралар қолданған деседі.
* [[1389]] жылы Ричард II патша сарайы маңында доп тепкендерді өлім жазасына кескен. Патшаға бірнеше мәрте рұқсат сұрап барған футбол жанкүйерлері әрқашан жағымсыз жауап алып отырған.
* Футболға тыйым салған патшалар тізімі төмендегідей: Генрих IV 1399-1401, Генрих, V [[1413]] - [[1433]] ж, Генрих VI 1449-1451 ж, Эдуард IV 1471 ж, Генрих VII 1491 ж, ал Генрих VIII ойыншыларға шектеу қойып қана қоймай, алаң иелеріне тыйым салып, салық салған. Бұндай қатаң қағидаларға мойымаған халық футбол ойнаудан бас тартқан жоқ.
* Тек [[1908]] жылы футбол олимпиадалық ойындар тізімінен орын алды.
* Ал, [[1863]] жылы [[Лондон]]да футболдың жаңа шарттары белгіленді. Жобаға енгізілген ережелерді арнайы комиссия жіті қараған.
* [[1872]] жылдан бастап футболдан халықаралық кездесулер өткізілді. Доданы Англия мен [[Шотландия]] футболшылар ашты.
* Ойынды бар ынтасымен тамашалаған жанкүйерлер үшін ойын сәтсіз аяқталды. Өйткені, алғашқы кездесуде есеп ашылған жоқ.
* [[1884]] жылы [[Ұлыбритания]]да алғашқы ресми кездесу өтті. Жарысқа Англия, Шотландия, [[Уэльс]] және [[Ирландия]] командалары қатысып, бақ сынасты. Ойын жеңімпазы - шотландықтар болды.
* [[1920]] жылы еуропалық футбол бәсекесінде [[Бельгия]] мен [[Чехословакия]] кездесті. Онда чех футболшыларын ойсырата жеңген бельгиялықтар олимпиада чемпионы болып танылды.
* Ал [[1924]] жылы [[Мысыр|Оңтүстік Америкада]] ашылған олимпиадада алтынды [[Уругвай]] құрамасы ұтты. Олар [[Югославия]], американ, француз, голланд пен Швейцария ойыншыларын қапы қалдырды. Ағылшындардан футболды үйренген Уругвай футболшылары әлдеқайда ширақ еді.
* [[Италия]] мен [[Испания]], [[Мажарстан]], [[Аустрия]], [[Мысыр|Чехословакия]] да футболдың қыр-сырларын тең меңгере білді. Бұны [[1934]]-38 жылдары Италия құрамасының екі рет әлем чемпионаты атанғаны дәлелдейді.
* Ежелгі Шығыс елдерінде (антикалық дәуірде [[Мысыр]], [[Қытай]],) ([[Грекия]], [[Рим]]), тіпті [[Франция]], [[Мысыр|Италия]], [[Мысыр|Англияда]] футболға ұқсас ойын болған.
* [[Мысыр|Ежелгі Мысырдағы]] футбол тектес ойын біздің эрамызға дейін 1900 жылы танылған.
* 19 ғасырдың аяғында футбол [[Еуропа]] мен [[Латын Америка]]да қарқынды дамыды.
* [[1904]] жылы Белгия, [[Дания]], [[Нидерланд]] мен [[Швейцария]] елдері футбол қауымдастығынан халықаралық федерацияның ([[FIFA]]) құрылуына мұрындық болды.
* [[1923]] жылы [[Ресей]] құрамасы [[Скандинавия]] турнирінде [[Швеция]] мен [[Норвегия]] командаларын қапы қалдырды. Одан кейін бірнеше мәрте [[Түркия]] ойыншыларын сан соқтырды.
* [[1946]]-48 жылдары Оңтүстік Америка үш рет қатарынан аргентиналықтардан басым түсті.
* [[1950]]-60 жылдары футболдан үздік мектептер саналғандар мыналар еді: [[Лев Яшин]] мен [[Игорь Нетто]], [[Альфредо ди Стефано]] мен [[Франсиско Хенто]], [[Раймон Копа]] мен [[Жюст Фонтэн]], [[Полеи Диди]], [[Гарринча]] және [[Жильмар]], [[Драгослав Шекуларац]] пен [[Драган Джаич]], [[Иозеф Масопуст]] пен [[Ян Поплухар]], [[Бобби Мур]] мен [[Бобби Чарльтон]], [[Герд Мюллер]], [[Уве Зеелер]] мен [[Франц Беккенбауэр]], [[Ференц Вене]] мен [[Флориан Альберт]], [[Джачинто Факкеттии]], [[Джанни Ривера]], [[Жаирзиньо]] және [[Карлос Альберте]].
* [[1956]] жылы [[КСРО|Кеңес Одағының]] футболшылары алғаш рет олимпиада чемпионы атанды. Төрт жылдан кейін олар Еуропа кубогының жеңімпазы танылды<ref>{{cite web | url=http://aladop.kz/?p=5778 | title=Футбол тарихы}}</ref>.

=== Футболдың таралу тарихы ===
Футболдың алғаш [[1863]] ж. [[Англия]]да арнаулы [[ереже]]сі бекітіліп, тұңғыш [[қауымдастық]] құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ Футболға ұқсас аяқдоп ойынының түрлері ежелгі [[Мысыр]], [[Қытай]], [[Грекия]], [[Рим]]де, ал онан кейінірек [[Франция]] мен [[Италия]]да дамыған. Кейін бұл [[спорт]] түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті.

19-ғасырдың соңына қарай футбол [[Еуропа]] мен [[Латын Америкасы]] елдеріне кеңінен тарай бастады. [[1904]] жылы халықаралық футбол федерациясы (FIFA), [[1954]] жылы [[Еуропа футбол қауымдастықтары одағы]] (УЕФА) құрылды. [[1900]] жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. [[1930]] жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады.
=== Қазақстан футболының таралу тарихы ===
[[Қазақстан]]ға футбол [[1909]]-[[1910]] жылдары келді. Әуелі [[Орал]], [[Атырау]], [[Ақтөбе]], [[Павлодар]], [[Семей]], [[Петропавл]] қалалары жастарының ермегіне айналған өнер, бара-бара бұқаралық сипат алды. Қолда бар деректер бойынша алғаш команда құру 1911 жылдан басталған. [[Семей]]де М.[[Сайдашев]], А.[[Кәрімов]], Ю.[[Нығматулин]], т.б. жергілікті қазақ және татар жастарынан тұратын ''“[[Жарыс]]”'' командасын құрып, көптеген өнерпаздар мен спортшылардың елге танылуына себепкер болды. Сол команданың құрамында ұлы жазушы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Әуезов]] жартылай қорғаушы болып ойнаған. [[1914]] жылы семейліктер алғаш рет [[Томск]] қаласының политехникалық институты студенттерімен жолдастық кездесу өткізді. Бұл [[Қазақстан]] футболының кіндігі кесілген жыл болып есептеледі. 20 ғасырдың 30-жылдарына дейін әр қала өздерінше күш сынасып жүрді, алайда республикалық деңгейде жарыстар болмағандықтан, шеберлік баяу дамыды. [[1937]] жылы Алматының динамошылары ''“Шығыс қалалары”'' тобында 3-орынды иеленді. Сол жылдың қазан айында жолдастық кездесулер өткізу үшін Одессадан ''“Консервщик”'' командасы келді. Одессалықтар [[Алматы]], [[Семей]], [[Петропавл]] қалаларында болып, республиканың ең таңдаулы командаларын ойсырата жеңді. Осы жеңілістен қорытынды шығару мақсатында, ''“[[Динамо]]”'' командасын күшейту жөнінде шешім қабылданды. Жергілікті командалардан ағайынды Вячеслав пен Павел Трофимовтар, А.[[Вяшняков]], А.[[Громов]], Ф.[[Ткаченко]], [[Ақтөбе]]ден Н.[[Писяуков]], И.[[Шариков]], П.[[Луценко]] шақырылды. Одессаның “Консервщик” командасының ойыншылары ағайынды Константин мен Георгий Бедрицкийлер, Н.Чернец, Г.[[Ананченко]] және П.[[Щербаков]] ''“[[Динамоның]]”'' (''Алматы'') құрамында ойнауға тілек білдірді. [[1939]] жылы динамошылар [[Қазақстан]] чемпионы әрі кубогының иегері атанды. Қазақстандықтар сол жылы КСРО кубогы жолындағы бәсекеде Киевтің динамошыларын тізе бүктірді. Келесі жылы [[2004]] команда қатысқан ұжымдар арасындағы кубок бәсекесінде топ жарды. Шешуші сында Таганрогтің ''“[[Торпедо]]”'' командасын 3:1 есебімен жеңген алматылық динамошылар КСРО кубогын иемденді. Қазақстан футболының атын шығарған команданың құрамындағы 8 ойыншы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Трофимов, Громов, В.Шаповалов сынды футболшылар қан майданнан оралған жоқ. Команда [[1947]] жылдан бастап КСРО чемпионатында “Б” класында өнер көрсетті. Республикамыздың бас командасы әр жылдары “Динамо”, “Локомотив”, “Урожай”, ал [[1956]] жылдан бері ''”[[Қайрат]]”'' деп аталды. ''“Қайрат”'' өзінің алғашқы халықаралық кездесуін ''[[1957]]'' жылғы 30 қазан күні [[Финляндия]]ның ''“[[Ваrса]]”'' командасымен өткізді. Қайраттықтар 4:0 есебімен жеңіске жетті. “Қайрат” командасы КСРО чемпионатының “А” класына [[1960]] жылы көтерілді. Олар алғашқы матчын Ленинградтың ''“Адмиралтеец”'' командасымен өткізіп, 0:0 есебімен тең түсті. “Қайрат” командасының сапында Т.[[Сегізбаев]], Қ.[[Ордабаев]], С.[[Байшақов]] сынды өнер көрсеткен қазақ жастары болды. 20 ғ-дың 50-жылдары “Б” класына Қазақстан командалары көптеп өте бастады. [[1958]] жылы [[Қарағандa|Қарағандының]] ''“[[Шахтер]]”'', ал келесі жылдары Шымкенттің “Еңбек”, Өскеменнің “Восток”, Жамбылдың “Металлист”, Павлодардың “Трактор”, Ақтөбенің “Актюбинец”, Целиноградтың “Целинник”, Жезқазғанның “Еңбек” командалары әуелі “Б” класында, кейіннен “А” класында өнер көрсетті. КСРО тарағаннан кейін, [[1992]] жылы Қазақстан дербес мемлекет ретінде Халықаралық футбол федерациясына ''([[ФИФА]])'' мүше болды. Сол жылдан бері ҚР-ның өз чемпионаты өтуде. 1992 жылы “Қайрат” (Алматы, [[1993]] ж. ''“Ансат”'' ''(Павлодар)'', [[1994]]-[[1995]] жылдары ''“Елім-ай”'' (Семей), [[1996]] жылы ''“[[Тараз]]”'' (Тараз), [[1997]] жылы ''“Ертіс”'' (Павлодар), 1998 жылы ''“Елімай”'' (Семей), 1999 жылы “Ертіс” (Павлодар), 2000-01 жылдары “Жеңіс” (Астана), 2002-03 жылдары “Ертіс” (Павлодар), 2004 жылы “Қайрат” (Алматы), 2005 жылы “Ақтөбе” (Ақтөбе), 2006 жылы “Астана” (Астана) командалары чемпион болды. Ел кубогы жолындағы бәсекеде 1992 жылы “Қайрат”, 1993 жылы “Достық” (Алматы), 1994 жылы “Восток” (Өскемен), 1995 жылы “Елім-ай”, 1996-97 жылы “Қайрат”, 1997-98 жылдары “Ертіс”, 1998-99 жылдары “Қайсар” (Қызылорда), 1999-2000 жылдары “Қайрат”, 2000-01 жылдары “Жеңіс”, 2001 жылы “Қайрат”, 2004 жылы “Тараз”, 2005 жылы “Жеңіс”, 2006 жылы “Алма-Ата” (Алматы) командалары кубок иегері атанды. 2002 жылы [[Қазақстан футбол одағы]] (ҚФО) [[Азия футбол конфедерация]]сынан (АФК) шығып, [[Еуропа футбол одағы]]на (УЕФА) мүшелікке өтті. [[КСРО]] құрама сапында Е.Яровенко 24-Олимпия ойындарының ([[1988]], [[Сеул]], [[Корея]]) чемпионы болды<ref>{{cite web | url=http://el.kz/4881 | title=Футбол}}</ref>.

== Футбол ұйымдары ==
=== Халықаралық ұйымдар ===
[[Сурет:2014 FIFA Announcement (Joseph Blatter) 5.jpg|thumb|right|170px|ФИФА президенті Зепп Блаттер.]]
Футболдың таралуын, басқаруын және бақылауын менгеретін бір қатар халықаралық ұйымдары бар. Негізігісі болып Цюрихта (Швейцария) орналасқан ФИФА ұйымы болып есептеледі. ФИФА халықаралық жарыстарды, яғни Футболдан Әлем чемпионаттарын<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/%D0%A4%D0%B8%D1%84%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A4%D0%98%D0%A4%D0%90/|title=ФИФА|publisher=[[Большая советская энциелопедия]]|accessdate=2013-06-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HP9UtPzM|archivedate=2013-06-16}}</ref>.) ұйымдастыру мйселесімен айналысады.

Құплықтық деңгейлерді халықаралық жарыстармен 6 ұйым айналысады:[[КОНКАКАФ]], [[КОНМЕБОЛ]],[[УЕФА]], [[КАФ]], [[АФК]] (Африка), [[ОФК]] (Океания).

Негізі футболдың ең қатты дамыған жері - Еуропа. Ең бақуатты 20 футбол клубтары осы еуропада орналасқан. 2006 жылғы әлем чемпионатына қатысқан 700 футболшының 102 - Англиядан, 74 — Германиядан, 60 — Италиядан, 58 —Франциядан болған.

=== Клубтар ===
Футболшылар командалары дара ұйымдарға біріктірілген. Бұл ұйым, яғни футбол клубы, футболшылар мен басқа ұйымдардың арасындағы байланысты жасайтын буын.

=== [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионатында]] жеңіске жеткендер: ===
* [[Бразилия]] құрамасы - Бес рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1958|1958]], [[Футболдан әлем чемпионаты 1962|1962]], [[Футболдан әлем чемпионаты 1970|1970]], [[Футболдан әлем чемпионаты 1994|1994]] және [[Футболдан әлем чемпионаты 2002|2002]] жылдарындағы чемпионаттарды жеңді.
* [[Италия]] құрамасы - төрт рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1934|1934]], [[Футболдан әлем чемпионаты 1938|1938]], [[1982]] және [[Футболдан әлем чемпионаты 2006|2006]].
* [[Германия]] құрамасы - төрт рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1954|1954]], [[Футболдан әлем чемпионаты 1974|1974]], және [[Футболдан әлем чемпионаты 1990|1990]], [[Футболдан әлем чемпионаты 2014|2014]]
* [[Аргентина]] құрамасы - екі рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1978|1978]] және [[Футболдан әлем чемпионаты 1986|1986]].
* [[Уругвай]] құрамасы - екі рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1930|1930]] және [[Футболдан әлем чемпионаты 1950|1950]].
* [[Англия]] құрамасы - бір рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1966|1966]].
* [[Франция]] құрамасы - бір рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 1998|1998]].
* [[Испания Ұлттық футбол құрама командасы|Испания]] құрамасы - бір рет: [[Футболдан әлем чемпионаты 2010|2010]].

[[1977]] жылы [[Тунис]]те алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем чемпионаты өтті. Жасы 19-ға дейінгі жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар арасындағы чемпионат тізімінің тұсауын [[КСРО]] футболшылары кесті.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сілтемелер ==
* [http://www.fifa.com FIFA, Халықаралық Футбол Қауымдастықтарының Федерациясы] {{ref-en}}
* [http://ru.uefa.com UEFA, Еуропа Футбол Қауымдастықтарының Одағы]
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том

{{ФИФА}}
{{Портал футбол}}

{{wikify}}

[[Санат:Футбол]]

Электромагниттік тербелістер

2016-09-28T11:59:28Z

Arystanbek: Glovacki (т) өңдемелерінен Arystanbek соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Onde electromagnetique.svg|thumb|right|350px]]
'''Электромагниттік тербелістер''' - [[Заряд]]тың, [[ток]] күшінің және [[кернеу]]дің периодты өзгерісін атайды. Электромагниттік тербеліс кезінде [[Электр Өрісі|электр]] және [[Магнит өрісі|магнит өрістері]] [[энергия]]сының бір-біріне [[Кезең (период)|периодты]] айналу процесі жүреді. Электромагниттік тербелістерді бақылау үшін [[электрон]]дық [[осциллограф]] қолданылады.
Зарядтың ток күшінің және кернеудің периодты өзгерісін электромагниттік тербелістер деп атайды.Электромагниттік тербеліс кезінде электр және магниттік өрістері энергияның бір-біріне және периодты айналу процесі жүреді.Электромагниттік тербелістерді бақылау үшін Электрондық осцилограф қолданылады.<ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{stub}}

Ақпарат жүйесі

2016-09-28T05:22:05Z

Arystanbek: + Біріктірлсін деп белгіленді (белгілегіш)

{{Біріктірілсін|Ақпарат жүйелері}}
'''Ақпарат жүйесі''' ({{lang-en|information system}}; {{lang-ru|информационнная система}}) — қойылған мақсатқа жету жолында ақпаратты сақтау, өңдеу және басқаларға беру үшін пайдаланылатын құралдардың, әдістердің және адамдардың өзара байланысты жиыны, пайдаланушылардың сұрауы бойынша ақпаратты сақтауға, іздестіруге жөне беруге арналған жүйе; мәліметтер базасы мәтінінің мағыналық бөлігіңде — мәліметтерді сақтау және олармен амал-әрекет жасауға арналған белгілі бір жүйенің формальды толықтығын құрайтын тұжырымды схема, ақпараттық база және ақпараттық процессор.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Компоненттері ==

Бес негізгі ресурстан құралады:<ref name = "InfoSys">O'Brien,James.;Marakas,George,''Introduction to Information Systems 15th Edition''. McGraw-Hill, 2010, p.31</ref>, namely:

# Адамдар, Ақпарат Технологиясы мамандары ([[дерекқор]] администраторы немесе [[желі инженері]]) және қолданушылар (деректерді сақтайтын сатушылар-дата клерк).<ref name="InfoSys" />
# Компьютер техникалық құрал-жабдықтары, кіші бөлшектерден бастап үлкен серверлерге дейін.<ref name="InfoSys" />
# [[Бағдарламалық жасақтама]], оның ішінде жүйе бағдарлмалық жасақтамасы, қосымша бағдарламалық жасақтамасы және утилита бағдарламалық жасақтамасы.<ref name="InfoSys" />
# [[Дерек]], ол білім дерекқоры мен АЖ дерекқорынан тұрады.<ref name="InfoSys" />
# Желілер, коммуникация медиясы және желілерді бақылау.<ref name="InfoSys" />

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттық жүйелер]]
[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Ғұндардың аландарды талқандауы

2016-09-28T05:14:29Z

Arystanbek:

{{Біріктірілсін|Ғұндар}}

'''Ғұндардың аландарды талқандауы''', 4 ғасырдың 2-жартысында [[Еділ - Жайық]] өңіріндегі ғұндар [[Қара теңіз]]дің Солтүстік жағалауын жаулап алып, [[сарматтар|сарматтарды]] бағындырған кезде аландар ғана табан тіресе қарсылық көрсетті. Бірақ ғұндар 370-72 жылы аландарға ойсырата соққы беріп, жеңіске жетті. Аландардың бір бөлігі ғұндарға бағынғанымен, бір бөлігі [[Рим]] империясының жеріне өтіп кетті. Сондықтан олар кейіннен Батыс Рим империясына қызмет етуге мәжбүр болды. Батыс Рим императоры [[Грациан]] өзінің әскери жасақтарын осы аландардан құраған. Батыс Римге қызмет еткен аландардың басшысы Сангибан 451 жылы Аттилаға қарсы соғысудан сескеніп, оган өз еркімен берілмекші болды. Дегенмен [[Сангибан]] Рим императорының ықпалынан шыға алмай, өз әскерімен [[Каталаун]] шайқасына қатысты. '''«Каталаун қырғыны»''' атанған осы шайқаста аландардың әскери күші толығымен талқандалды.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]]

Қаңлылардың шаруашылығы, саудасы мен қолөнері

2016-09-28T05:14:04Z

Arystanbek:

{{Біріктірілсін|Қаңлы мемлекеті}}

[[Сурет:ZhangQianTravel.jpg|thumb|200px|]]
'''Қаңлылардың шаруашылығы, саудасы мен қолөнері'''

==Шаруашылығы==

Шаруашылығы — [[Қаңлы]] мемлекеті алып жатқан жер табиғи-климаттық және ландшафтық-географиялық көрсеткіштері жөнінен мейлінше алуан түрлі болған. Мұнда тау аңғарларындагы құнарлы тау беткейлері, өзендердің анғарлары, кең-байтақ дала кеңістіктері, шөлейттер мен шөлдер де бар еді. Нақты шағын аймақтардың әрқайсысындағы тұрғындардың шаруашылық қызметінің негізгі бағытын да географиялық орта анықтады. Оның үстіне түрлі аудандар адамның игеру дәрежесімен, шаруашылық қызметке тартылуымен, шаруашылықтың белгілі бір түрінің даму дәрежесімен ерекшеленді. [[Хорезм]]де, [[Арал]] өңірінде, [[Зеравшан]] аңғарында, [[Ташкент]] алқабында ертедегі және алдыңғы антик дәуірінде отырықшылық дамып, ежелгі қоныстар мен қалалар қалыптасқан. Көшпелі (жартылай көшпелі) [[мал шаруашылығы]] мен суармалы егіншілікпен айналысқан тұрғындар мемлекеттік құрылым шеңберінде жарасымды біріктірілді. Бұл орайда сол шаруашылық бағыттарының өкілдері этникалық жағынан туыс еді, олардың мәдени тамырлары бір болатын.
Бұл қоныстар тұрғындарының шаруашылық қызметі қарапайым суландыру негізіндегі егіншілік болды. Бірақ біздің заманымыздағы алғашқы ғасырлардың өзінде-ақ, мысалы, [[Шыршық]] өзенінің оң жағалауында ірі Зах каналы (20 шақырым) қазылды, ал сол жағалауында Ханарық каналы тартылды.
Жетіасар алқабында тұракты емес, тасыған өзендерді, су жайылған тоғандарды, көп еңбек жұмсау керек етілмейтін шағын суландыру жүйелерін пайдаланып, көлдете жайып суару түрі басым болды31. [[Көк-Мардан]] алқабындағы суландыру жүйесін қосымша зерттеу [[Арыс]]тың ескі арналарында топырақ үйіп бөгелген тоғандар мен бөгет салынған тармақтары суландыру үшін пайдаланылғанын көрсетті, олардан егістіктер мен бақшаларға су ағатын арықтар тартылған. Жергілікті жерді зерттегенде және ескерткіштер мен олардың төңіректерінің аэрофото суреттерін ажыратқыш қарағанда арықтардың іздері, плотиналар мен бөгеттердің қалдықтары аңғарылды. [[Қаңлылар]]дың қазылған қоныстары мен ертедегі қала орталықтарының бәрінен дәнді дақылдардың (арпа, тары, бидай) қалдыктары, бақша дақылдары (қауын, қарбыз) мен жемістердің (алма, жүзім, өрік және басқалары) дән- сүйектері табылды.

Тұрғын үйлер жанындағы зат сақтайтын жайлардан қор сақтауға арналған үлкен қыш көзелер мен ыдыстар табылды, еденнен ұра-шүнқырлар қазьшған. Мәдени қабатта, тұрғын үйлердің қираған жұртында дәнүккіштер, тас диірмендер мен келілер көп. Тұрғын үйлер жанында малды қоршауда ұстауға арналғаны анық орындар кездеседі. Малдың негізгі бөлігі, қоныстан тыс жерде, ұжымдык табында ұсталса керек. [[Қаңлы]лардың қоныстарын қазған кезде үй жануарларының сүйектері көп кездеседі. Олардың ішінде ең көбі қойдың, сиырдың, ешкінің, жылқының сүйектері. [[Палео- зоолог]]тар елік, таутеке, арқар, киік, марал, қабан сияқты жабайы жануар- лардың сүйектерін де бөліп көрсетеді. Басқасын былай қойғанда, мүйіздерден әр түрлі бұйымдар жасалған. Үйрек, қаз, бірқазан сияқты суда жүзетін құстар ауланған. Балық аулау дамыған, оны балық сүйектері мен қабыршақтарынын табьшуы дәлелдейді. Балықты сүңгімен түйреп, басқа да әр түрлі құралдармен аулаған.
Тегінде, мемлекеттің билеуші таңдаулы адамдары, кейініректе Орталық Азия тарихында болғанындай, өздерінің ерте замандағы ата-бабаларының көшпелі тұрмыс дәстүрін, идеологиясын, тарихи аңыздарын сақтап қалса керек. Осыған байланысты Қытай хроникаларының қаңлы билеушілерінін жазғы және кысқы ордаларының әр жерде орналасқанын, олардың бір-бірінен 900 ли қашықтықта жатқанын хабарлайтындығын еске сала кетейік.
[[Қазақстан]] аумағындағы көшпелі мал шаруашылығына өте ертеден бастап, қазіргі кезге дейін жайылымдардың маусымдар бойынша бөлінуі тән екенін және көшіп-қону жолдарының меридиан бойынша болатынын ескере келіп, қаңлы қысқы астанасы [[Сырдария]] бойындағы аймақта болса, жазғы жайылымы мен билеушінің ордасы алыста жатқан [[Орталық Қазақстан]] далаларында болуы мүмкін деп жорамалдау әбден орынды болады32.

==Сауда==

Сауда — Біздің заманымыздағы II — V ғасырлардағы қаңлылардың шаруашы- лығьшың сипаты туралы жинақталған деректер тұрғындарды барлық қажетті өнімдермен, шикізатпен және қолөнер бұйымдарымен өзін-өзі толық қамтамасыз еткен деп қорытынды жасауға қазірдің өзінде мүмкіндік береді. Ең дамыған аймақтарда ертедегі қалалы орталықтар қалыптасып, колөнер мен сауда орталықтарына айналады. Ішкі базардың дамуын сол кезенде жергілікті теңгелердің тұрақты соғып шығарыла бастауы дәлелдейді.
Қазіргі уақытга мамандарға салмағы әр түрлі, иконографиялық дәстүрі тұрақты 1300-ден астам мыс теңгелер мәлім. Негізгі үлгісі — билеушінің портреті қырынан бейнеленген. Иконографиялық нұсқалардьщ өзі де әр түрлі сериялы, бірак оларды таңбалардың бір үлгіде бейнеленуі мен теңгенің сырт жағындағы ертедегі бейнелер біріктіреді36.
Мұндай теңгелер табылған негізгі аймақ — Ташкент алқабы. Қаңлы кейіннен енген қаңлылар Юни деген шағын иелігі осында орналасқан. Біздің заманымыздағы III ғасырда қаңлылардың бөлшектенуі салдарынан бұл иелік дербес Шаш иелігі ретінде мәлім. Жоғарыда суреттелген үлгідегі теңгелердің мерзімі дәстүр бойынша біздің заманымыздағы III - IV ғасырлар деп белгіленеді. Алайда қаңлылардың теңгенің неғұрлым ертеректе қолданылғанына дәлелдер бар. В.М. [[Массон]] [[Грек]]-[[Бактрия]] билеушісі [[Эвкра- ти]]дтің кейіннен қаңлылар теңгелерінің соғылуына ұқсас таңба соғылған күміс теңгесін атап өткен. Бұл теңгенің мерзімі б. з. б. II ғасыр деп белгіленеді және Сырдария аймағы мәдениеттерінің қаңлы тобына жатқызылады37. [[Ташкент]] теңгелеріндегі таңбалар сияқты таңба біздің заманымыздағы I ғасырдан бастап [[Хорезм]] теңгелерінде кімге тиесілі екендігінің негізгі белгісі ретінде орнықтырылады38. Осы деректер негізінде мамандар [[Хорезм]] мен [[Шаш]] билеушілерінің қаңлы қалыптасып, ол гүлденген кезенде ғана орнығуы мүмкін болған туыстық байланыстары туралы мәселе қойып отыр39.
Сонымен бір мезгілде дерлік қаңлы аумағында қытай теңгелері — У- шу пайда болады. Олар, атап айтқанда, [[Отырар]] алқабындағы [[Мардан]] қорымынын қабірлерінен табылды40 және алыс жерлермен сауда байланыстары жасалғанын дәлелдейді. Бұл теңгелер Орта Азияға Шығыс Түркістан арқылы келген. Ферганадағы үңгіп қазып жерлеген қабірлерден олар едәуір көп табылды41. Олардың мерзімі б. з. б. II ғасырдан басталады деп белгіленеді. Қабірлерден теңгелердің табылуы, сөз жоқ, тауар-ақша қатынастарының дамығанын дәлелдейді.
Соңғы кезенде қаңлыларға қушандар мен сасанилердің күміс, мыс теңгелері келеді. [[Талас]] аңғарындағы Шоң-Қаңқа-1 қорымынан осындай екі теңге табылды. Олардың біреуі — сасанилік [[Хормиз]]д патшаның атынан соғылған күміс теңге де, екіншісі — [[Кушан]] билеушісі Васудеваның мыс теңгесі.

==Қолөнер==

[[Қолөнер]] — [[Қаңлы]]лардің қалалары мен қоныстары жергілікті базарларды не қажеттінің бәрімен қамтамасыз ететін қолөнер орталықтарына айналады. Қоныстар мен қорымдарды қазғанда керамика мейлінше көп табылды. Зерттеушілер шаруашылықта түрлі қажеттерді камтамасыз ететін ыдыстардың ондаған түрін атайды. Металл ыдыспен бірге, керамика ыдыс тамақ дайындау үшін пайдаланылған. Сұйықгы тасу және сақтау үшін тұтқалы құмыралар тұтынылған. Азық-түлік жерге қазып орнатылған үлкен ыдыстар — көзелерде сақталған. Ақырында, әсемдеп жасалған ас ішетін сапты- аяқтар, құмыралар, кеселер де болды. Әдетгегі бұйымдар ішінде зор көркемдік талғаммен істелгендері кездеседі.
Мысалы, тұтқасы жануар мүсіні түрінде жасалған қакпақ сондай бұйым. Ол жануардың тұмсығы дөңес, құлақтары тік әрі шұнақ сауыры шөпкөректілерге тән, қысқа құйрығы жоғары қайырылған.
Тегі, мүсінде киік бейнеленген болса керек. Бұл кезде керамика дайындау ісіңце қыш үршықшасы әлі таралмаған. Ыдыстар айналып тұратын тұғырда таспалау әдісімен жапсырып жасалған. Безендіру және сапасын жақсарту үшін антобтық қаптама, жылтырату, ойып өрнектеу қолданылған. Күйдіру көбінесе қыш күйдіретін пештерде жүзеге асырылды. Жалпы алғанда, зерттеушілер Сырдариядағы керамика өндірісінің әдеттен тыс қарапайымдылығын, дәстүрлілігін үнемі атап көрсетеді. Қаңлылар заманындағы қорымдар мен қоныстардан алуан түрлі металл бұйымдардың табылуы жергілікті жерде металлургия қолөнерінің дамығанын көрсетеді. Қаңлы үшін металлургия өндірісінің жетекші орталықтары Шаш - Илақ аймағындағы қоныстар мен қалалар болды. Нақ сол кезде осында, тауларда, жергілікті кен негізінде темір және полиметалл өндіру, алтын мен күміс өндеу дамиды. Алдыңғы қалалық ірі металлургия орталықтарының бірі қираған Құлақта қаласының орнындағы қала болған. Оның көлемі 50 гектарга жеткен, метал-лургия өндірісінің іздері айқын сақталған33.
Әдетте құрамы бай кеніштерден кен алынды. Олар опырылып, ашық өңірлеу мен аралас топырақты өңдеу жолымен өндірілді, бұл кенді аз бергенімен, оған шығын да аз жұмсалатын еді. Кеңді балқыту, байьтту, тегінде, кеніштерге жақын жерде жүргізілсе керек. Дөңгелек пештер де, төрт бұрышты пештерде пайдаланылған34.
Металл бұйымдардың құрамы мен шеберханалардың қалдықтарды ме- таллургияның түрлі салалары — темір ұсталығы, қола құю, зергерлік істің дамығаның дәлдейді. Шеберханалардың өніміне қорғаныс және шабуыл жасау қарулары, ат әбзелдерінің болшектері, ауыл шаруашылық кұралдары, темірден соғылған бұйымдар кірген.
Қаңлылардың қабірлерінен әдетте қанжарлар, семсерлер, пышақтар, жебелердің үштары, сауыт табақшалары табылды. Темір тағалар, шегелер, ілмектер, қапсырмалар, түсті металдан істелген бұйымдар — сырғалар, алқалар, білезіктер, айылбастар, инелер, біздер ұшырасады.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-37 Толстов С.П. Древний Хорезм. М., 1948, 20-24-6., сондай-ак караңыз: Бартальд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1927, 5-7-6.
8 Бернштам А.Н. Проблемы древней истории.., 98-6.
9 Бүл пікірге дәлел ретінде караныз: Кляшторный С.Г. Древне-тюркские руничес¬кие памятники...
10 Агеева Е. И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. //Труды ИИАЭ, т. 5. А., 1958,8-9-6. ; Литвинский Б.А. Джунский могиль¬ник и некоторые аспекты кангюйсгой проблемы. // СА, 1967, № 2, 29 және келесі беттер
</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қаңлы]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]]

Эпителий ұлпасы

2016-09-28T05:13:14Z

Arystanbek:

{{біріктірілсін|ұлпалар}}
'''Эпителий ұлпасы''' (эпителиальная ткань); (textus epithelialis, лат. textus — ткань, ұлпа; грек, ері — үстінде, thele — кеуделік емізікше) [[организм]]ді сыртқы жағынан қаптап, ішкі мүшелердін кілегейлі және сірлі қабықтарын астарлайтын және әртүрлі бездер паренхимасын түзетін ұлпа. Эпителий ұлпасы: жабынды және безді эпителий болып екіге бөлінеді. Жабынды [[эпителий]] ұлпасы организмді қаптап, оның ішкі ортасын қоршаған сыртқы ортадан бөліп тұрады. Эпителий ұлпасы бір-бірімен тығыз орналасқан эпителий жасушаларынан ([[эпителиоциттер]]ден) құралған. Эпителий ұлпасы шекаралас борпылдақ дәнекер ұлпасынан негіздік жарғақ (базальды мембрана) оқшауланады. Эпителий ұлпасында қан тамырлары болмайды, сезімтал жүйке үштарына бай. Бірқабатты эпителий ұлпасы эпителиоциттерінде полюстік айырмашылык (апикальды және базальды полюстер) болады. Эпителиоциттердің қалпына келу (регенерация) қабілеті жақсы жетілген. Жабынды эпителий ұлпасы: бірқабатты және көпқабатты эпителий болып екі топқа бөлінеді. Бірқабатты эпителий ұлпасында барлық [[эпителиоциттер]] негіздік жарғақта орналасады, ал көпқабатты эпителийде базальды мембранамен оның тек төменгі қабатта орналасқан жасушалары жанасады. Безді эпителий ұлпасы — организмде өздерінен арнайы бөліңділер бөлетін бездер паренхимасын құрайды. Бездер: [[экзокрин]]ді және [[эндокрин]]ді болып бөлінеді. Эпителий ұлпасы [[организм]]де [[қорғаныс қызметі]]н атқарады, [[зат алмасу]], процесіне қатысады, [[сірлі сұйық]] және түрлі бөлінділер бөледі.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>

=Құрылысы=
Эпителий ұлпасы құрылысына қарай бір қабатты, көп қабатты болады. Егер жасушалары бірнеше қабат түзіп орналасса - көп қабатты деп аталады. Мысалы, терінің сыртқы қабатының жасушалары көп қабатты болғандықта, қасаңданып түлеп түседі. Оның орнын терең қабатындағы жасушалар толықтырады.
Жасушаларының пішіні мен атқаратын қызметіне қарай эпителий ұлпалары алты топқа бөлінеді:
1) Жалпақ эпителий (көп қабатты) жасушалары көп қырлы, терінің үстіңгі қабаты мен ауыз қуысы, өңештің ішкі жағын астарлайды;
2)Текшелі (кубический) эпителий бүйректің өзекшелерін іш жағынан астарлап тұрады;
3)Бағана тәрізді эпителидің жасушалары ұзынша, қарын мен ішектердің ішкі қабатында орналасқан;
4)Кірпікшелі эпмтелий бағана тәрізді жасушаларының бетінде цитоплазмадан түзілген кірпікше тәрізді өсінділері болады. Әсіресе тыныс жолдарындағы кірпікшелі эпителилер шаң - тозаң бөлшектерін және тағы басқа бөгде заттарды ұстап қалады;
5)Сезгіш эпителий тітіркенуді қабылдайды, иіс сезу эпителийлері мұрын қуысында орналасқан;
6)Безді эпителий жасушалары сүт, тері , жас, сілекей, құлық бөледі.
== Дереккөздер ==
Биология 8 сынып оқулығы
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Windows Vista

2016-09-28T04:36:55Z

Arystanbek:

{{Операциялық жүйе
| Аты = Windows Vista
| Отбасысы = Microsoft Windows
| Логотипі =
| Скриншоты =
| Атауы = Screenshot of Windows Vista Ultimate
| Жасаушы = Microsoft Corporation
| Сайты = [http://windows.microsoft.com/en-US/windows-vista/products/home Official website]
| Жағдайы = [[Closed source software|Closed source]] / [[Shared source]]<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}</ref>
| Лицензиясы = [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]]
| Компьютерлік платформасы = [[IA-32]] and [[x86-64]]
| preceded_by = [[Windows XP]]
| succeeded_by = [[Windows 7]]
| Жағдайы = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Жаңарту тәсілі = [[Windows Update]], [[Windows Server Update Services]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
}}
'''Windows Vista''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] [[Windows NT]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. Ол жасалу кезінде «Longhorn» деген кодтаулы атымен аталды.<ref>{{cite web
| url = http://www.microsoft.com/nz/presscentre/articles/2007/jan07_windowsvistalaunch.mspx
| title = Microsoft Launches Windows Vista and the 2007 Office System to Consumers
| date = 2007-01-30
| accessdate = 2009-11-09
| work = PressCentre
| publisher = Microsoft New Zealand
| archiveurl = http://www.webcitation.org/618tBMg0p
| archivedate = 2011-08-23
}}</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Операциялық жүйелер]]
[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Бағдарламалау]]
[[Санат:Интернет]]

Хризопраз

2016-09-23T16:26:18Z

Arystanbek:

[[Сурет:Chryzopraz 2.jpg|thumb|'''Хризопраз''']]
'''Хризопраз''' (герк. chrysos — алтын және prasіos — ашық жасыл) — халцедонның өте көркем жасыл түсті түр өзгерісі. Хризопраздың түсі құрамына қоспа түрінде енген [[никель]] иондары немесе құрамында никель және темір иондары бар [[саланит]] қоспаларымен байланысты.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> Табиғатта желі немесе сеппе, ұяшық түрінде аса негізді тау жыныстарының мору процесіне ұшыраған никельге бай белдемдерінде кездеседі. Хризопраз — зергерлік кәсіпте ерте заманнан пайдаланылып келе жатқан асыл тас. Одан бриллиант типтес, баспалдақ тәрізді қырланған зергерлік бұйымдар, геммалар, кабашондар жасалады. 18 ғасырдан бастап көркемдеу және әрлеу ісінде қолданылады. Мысалы, Прагадағы Әулие Вацлав, Подстамдағы Сан-Суси сарайларының сағаттары хризопразбен әшекейленген. Қазақстанда хризопраздың 100-ден астам кен орындары мен кен білінімдері бар.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}

Бай әке, Кедей әке

2016-09-14T12:02:48Z

Arystanbek: + Санат:2000 жылы шыққан кітаптар (Санат импорттау)

'''Бай Әке, Кедей Әке''' ({{lang-en| Rich Dad, Poor Dad}}) — ұлты жапон болып келетін амеркандық бизнесмен [[Роберт Кийосаки|Роберта Кийосаки]] мен Шэрон Лектердің кітабы. Кийосакидің пікірінше, адамдар ақшаның жұмыс заңдылықтарын біле тұрмай, өмір бойы финастық жетістіктерге қол жеткізу үшін күреседі.

== Сюжеті ==
Кітаптың негізіне Роберттің балалық шағында алған ақшаға байланысты екі түрлі тәрбиелік көзқарас жатыр. Бірі — білім министрі болып қызмет еткен өзінің туған әкесі, екіншісі — Майк атты досының бизнесмен әкесі, кейінірек анықталғандай, Гавай аралдарындағы ең бай адамдардың қатарына кірген кісі. Екі тәрбиелік жолдан, екіншісін таңдаған Роберт финанстық табысқа қол жеткізген. 47 жасында ол іскерлік мансабын тастап, ұстаздық жолға көшеді. Оның «Егер бақытты әрі бай болғың келсе, мектепке барма» атты кітабына сәйкес, ендігі оның бизнесі — ұстаздық.

« „J.P.Morgan“ компаниясы «Жарлы Әке, Кедей Әке» кітабын миллионерлерге арналған міндетті оқу кітабы деп жариялаған.».

== Критика ==
* «Жарлы Әке, Кедей Әке» кітабының кітабының критикаға жиі түсу себебі, оның нақты кеңестер бермей, оларды анекдоттық мысалдармен алмастыратыны. Бастық үшін белді сындырмау идеясымен қызыққан кейбір оқырмандар оны қалай іске асыруды білмейтінін түсініп жататын.
* Кейбір адамдардың айтуынша, кітапта айтылған кеңестердің сапасы төмен, ал кейде, тіпті зиянды болып келген. Мысалы, Кийосакидің ойынша инвестициялардың әртараптандырылуы дұрыс емес, оның орнына бірнеше сенімді инвестицияларға көңіл бөлген дұрыс. Көпшіліктің ойынша, ол білім алудың маңыздылығын қатты төмендетіп жіберген.
* Кітапта көрсетілген Кийосаки жетістіктері кейде асыра айтылған әрі сенімсіз секілді болып көрінеді. Көптеген адамдар «Жарлы әкенің» кім екенін анықтап көргенімен, ешқандай нәтиже жоқ. Гавай аралдарының ең бай адамдарының бірін табу оңай болуы тиіс еді, өйткені, аз халықты бұл штатта ондай адамдар саны аз. Алайда, Кийосакидің Дональд Трамппен бірге жазған «Неге біз сендердің бай болғандарыңызды қалаймыз» кітабында осы отбасының қалауымен отбасының толық аты жөні жасырылғандығы туралы жазылады.

== Сілтемелер ==
* [http://www.richdad.com/ Роберта Кийосакидің ресми сайты]

[[Санат:Кітаптар]]
[[Санат:2000 жылы шыққан кітаптар]]

Мұхитқа шыға алмайтын елдер

2016-09-05T09:13:56Z

Arystanbek: 2.135.222.173 (т) өңдемелерінен 2.135.222.172 соңғы нұсқасына қайтарды

'''Құрлықіші мемлекетке''' толықтай құрлықпен қоршалған немесе [[жағалаусызығы]] [[жабық теңіздер]] бойынша өтетін мемлекеттер жатады.

Дүниеде 44 құрлық іші мемлекет бар. Олардың 16-сы [[Африка]]да, 14-і [[Еуропа]]да, 12-сі [[Азия]]да, 2-і [[Оңтүстік Америка]]да орналасқан.

Егер де қандай да бір мемлекет бір немесе бірнеше құрлықіші мемлекетпен қоршалған болса ондай мемлекет "қосарлы құрлықіші мемлекет" болып саналады. Бұндай ел мұхитқа шығу үшін кемінде екі мемлекеттің шекарасын кесіп өтуі қажет. Оларға [[Лихтенштейн]] және [[Өзбекстан]] жатады. Сондай-ақ айналасы тек бір ғана елмен қоршалған [[Ватикан]], [[Сан-Марино]], [[Лесото]] тәрізді 3 мемлекет, екі елмен қоршалған [[Андорра]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Молдова]], [[Моңғолия]], [[Лихтенштейн]], [[Свазиленд]] сынды 7 мемлекет бар.

85 млн. халқы бар (2009 жыл) [[Эфиопия]] ең көп халқы бар құрлықіші мемлекетке жатады. [[Уганда]] (32,4 млн), [[Непал]] (29,3 млн), Өзбекстан (28,6 млн) елдерінде 20 млн-нан астам халық бар.

Құрлық іші елдерден [[Қазақстан]]нан кейін ауданы бойынша ең үлкендері - [[Моңғолия]] (1 566 500 км²), [[Чад]] (1 284 000 км²), [[Нигер]] (1 276 000 км²), [[Мали]] (1 240 000 км²), [[Эфиопия]] (1 104 300 км²), [[Боливия]] (1 098 581 км²).

==Мұхитқа қақпасыз елдердің тізімі==

===Азия===

# [[Әзірбайжан]]
# [[Армения]]
# [[Ауғанстан]]
# [[Непал]]
# [[Бутан]]
# [[Қазақстан]]
# [[Қырғызстан]]
# [[Лаос]]
# [[Моңғолия]]
# [[Тәжікстан]]
# [[Түрікменстан]]
# [[Өзбекстан]]

===[[Африка]]===

# [[Ботсвана]]
# [[Буркина-Фасо]]
# [[Бурунди]]
# [[Замбия]]
# [[Зимбабве]]
# [[Лесото]]
# [[Малави]]
# [[Мали]]
# [[Нигер]]
# [[Оңтүстік Судан]]
# [[Руанда]]
# [[Свазиленд]]
# [[Уганда]]
# [[Орталық Африка Республикасы]]
# [[Чад]]
# [[Эфиопия]]

===[[Еуропа]]===

# [[Австрия]]
# [[Андорра]]
# [[Беларуссия]]
# [[Ватикан]]
# [[Косово]] — жартылай мойындалған ел
# [[Лихтенштейн]]
# [[Люксембург]]
# [[Македония]]
# [[Молдова]]
# [[Сан-Марино]]
# [[Сербия]]
# [[Словакия]]
# [[Венгрия]]
# [[Чехия]]
# [[Швейцария]]

===[[Оңтүстік Америка]]===

# [[Боливия]]
# [[Парагвай]]

==Тарих==

Географиялық өлшеммен құрлықіші елдер пайдасы аз елдер делініп келді. Өйткені, бұндай елдерде теңізде [[балық аулау]], қазба байлықтарын игеру тәрізді салалар дамитын негіз мүлде жоқ, және [[сыртқы саудада]] маңызды рөлі бар теңіз тасымалын жүргізу мүмкіндігі де жоқ. Адамзат теңіз жағалауы маңында шоғырланып жасауға ұмтылатындықтан құрлықіші елдерде халық аз жасап келді. Сондықтан мемлекеттер теңізге қақпалы болу үшін өзара үнемі бәсекелесіп келген.

[[Конго]]ның еларалық кеңесі немесе қазіргі Конго демократиялық республикасы 1885 жылы [[Берлин]] құрылтайында теңізге қақпалы болу үшін Анголаның жерін 2-ге бөліп жіңішке коридор алғанды. Жаһандық бірінші соғыстан кейін [[Польша]]ны теңізге қақпалы болдыру үшін [[Данциг]]ті Польшаға өткеріп берген. [[Дунай]] өзені Австрия, Венгрия елдерін теңізге қақпалы болдыру үшін халықаралық маңызға ие болды.

Боливия19-шы ғасырда Тынық мұхитындағы соғыстың нәтижесінде теңізге шығатын жалғыз қақпасынан айырылып қалғанды. Бірақ Боливия теңіз әскерлері әлі күнге дейін [[Титикака]] көлінде жаттығу істеп келеді. Жаһандық бірінші соғыстан бұрын Венгрия өзінің қарамағындағы [[Хорватия]]ның аутономиясын мойындаса да [[Адриат теңізі]] жағалауындағы порт қала Фиумді тіке қарауына алып, [[Будапешт]]тен тағайындалған билеуші билеп, үшбу елдің жалғыз порт қатары пайдаланғанды. [[Трианон]]ның келісім шартымен аталмыш қаланы Хорватияға беруімен Венгрия теңізге қақпасыз қалды.

[[Эритрея]], [[Монтенегро]]ның егемен болуы Эфиопия, Сербияны теңізге қақпасыз қалдырды. [[Ресей]] [[Солтүстік мұзды мұхит]]қа қақпалы болғанмен қыста қатып қалып тасымал қатынасы үзіліп қалатындықтан жерін [[Балтық теңізі]]не, [[Қара теңіз]], [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейіткен болатын.

==Мұхитқа қақпасыз елдерге көрсететін жеңілдік==

Теңіз заңы туралы [[БҰҰ]]-ның конвенциясы бойынша мұхитқа тіке шыға алмайтын елдер басқа елдердің жері арқылы алым салықсыз тасымал істеуге құқылы. БҰҰ-ы дамып келе жатқан, теңізге қақпасыз елдерге жәрдемдесетін бағдарлама жүргізіп келеді.

==Дерлік мұхитқа шыға алмайтын елдер==

Төмендегі елдердің теңізге шығу мүмкіндігі шектеулі.

# [[Ирак]], Әл-Фау түбегімен [[Парсы шығанағы]]на - 58 км.
# [[Словения]], Копермен Адриат теңізіне - 47 км
# Конго демократиялық республикасы, [[Атлант мұхиты]]на - 40 км
# [[Босния және Герцеговина]], Неум арқылы Адриат теңізіне - 26 км
# [[Иордания]] [[Акаба]] арқылы Акаба шығанағына, [[Қызыл теңізі]]не - 26 км

==Түсініктеме==

↑ Jump up to: 1.0 1.1 2011 жылдың 7-і айының 9-да [[Оңтүстік Судан]] тәуелсіздік алған соң
↑ Jump up to: 2.0 2.1 2.2 Қанша теңізге қақпасыз болғанмен құрылықтағы ең үлкен көл [[Каспий]] теңізіне қақпалы.
↑ Jump up ↑ 1993 жылы Эритрея тәуелсіздігін жариялаған соң
↑ Jump up ↑ 1879 жылы [[Чили]] [[Антофагаста]] [[порт]]ын жаулап алған соң

==Сыртқы байланыс==

=== Дамып келе жатқан, теңізге қақпасыз елдердің тізімі===

[[Санат:География]]

Қосылған құнға салынатын салық

2016-09-03T16:40:58Z

Arystanbek:

'''Қосылған құнға салынатын салық''', кейде '''қосылған құн салығы''' – жанама салық түрі, қосылған құнның [[мемлекеттік бюджет]]ке аударылатын бөлігі, бюджеттің маңызды көздерінің бірі.<ref>"Қазақ энциклопедиясы", VI-том</ref> [[Кәсіпорын]], бір жағынан, сатылған өнімдерден қосымша құн салығын алушы болса, екінші жағынан, жабдықтаушылардан өндіріс құралдарын сатып алушы ретінде Қосылған құн салығын төлеуші болып табылады. Қосылған құн салығын төлеушілер салық кодексінде белгіленеді. Мемлекеттік бюджетке төленетін Қосылған құн салығының көлемі өндірушінің сатқан тауары үшін есептелген [[салық]] пен жабдықтаушыларға шикізат, материалдар, [[отын]] мен [[энергия]], т.б. өнімдер үшін төленген Қосылған құн салығының айырмасы негізінде есептеледі, яғни салық төлеушілер Қосылған құн салығын тауарларды өндіруге (жұмыстарды орындауға, қызмет көрсетуге) жұмсалған материалдық шығынды шегере отырып есептейді. [[Салық]] салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиіс Қосылған құн салығының сомасы, салық кодексіне сәйкес, салық салынатын айналым бойынша есептелген Қосылған құн салығының сомасы мен шегерімге жатқызылған салық сомасы арасындағы айырма ретінде анықталады.
Соңғы кездері [[Қазақстан]]ның экономикалық даму үдерісін қамтамасыз ету мақсатында Қосылған құн салығының мөлшерін азайту шаралары іске асырылуда. 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап салық төлеушілер Қосылған құн салығын 12% мөлшерінде төлейтін болды.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub:Заң}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Салықтар]]

Ашхабадтағы жер сілкінісі

2016-09-03T16:38:52Z

Arystanbek: Arystanbek Ғашықабаттағы зілзала бетін Ашхабадтағы жер сілкінісі деген айдатқыш үстіне жылжытты (айдатқыш қалдырылмады): қайтару

[[Сурет:1948 Ashgabat earthquake.png|thumb|200px|Ғашықабаттағы зілзала]]
'''Ғашықабаттағы зілзала''' — [[1948 жыл]]дың [[6 қазан]]ында [[Ғашықабат]]та болған зілзала.

[[1948 жыл]]дың [[6 қазан]]ында түнгі сағат бірден он екі минут өтіп, халықтың бәрі қатты ұйқыда жатқанда [[Ғашықабат]]та 9 баллдық зілзала болған. Бар-жоғы 15-20 секундке созылған сол зілзала бір мезгілде 160 мың адамның өмірін қиған. Қала құрылыстарының 98%-ы қатты бүлінген. 200-ден артық өнеркәсіп ошақтары жермен жексен болған. Ұйқыдағы адамдардың бәрін құлаған құрылыстар басып қалған. Зілзаланың күштілігі сондай, көрген адамдардың айтуына қарағанда, рельсте келе жатқан темір жол құрамы тепловозымен бірге қаңбақша ұшқан.

[[1998 жыл]]ы Ғашықабат зілзаласының 50 жылдығы кеңінен аталып өтті. Сол жылы Бабасары Аннамұратов деген мүсінші «Зілзала» атты скульптуралық композиция салады. Онда «көк өгіздің мүйізіндегі» жер шары бейнеленген. Ол жарылып, қара күштер бел алғанда ананың қолындағы алтын бала болашаққа ұшып кеткелі тұрғандай әсер етеді. Сөйтіп, сол бала президенттің алтын мен апталған алып ескерткішіне ұласқан. Композицияның аяқталу сәті қарсы алдында тұрған Түрікменбасының алып мүсінімен аяқталады. Қолдан құйылған «көк өгіздің» биіктігі 15 м болғанда қарсы тұрған президенттің мүсіні одан 5 есе биік.

[[Түрікменстан]]да «Қызыл күндердің» ішінде «Қасірет шеккендерді еске алу күні» бар.

==Сілтемелер==
* [[Ғашықабат]]
* [[Түрікменстан мейрамдары]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жерсілкініс]]
[[Санат:1948 жыл]]
[[Санат:6 қазан]]
[[Санат:Қазан оқиғалары]]

Қазақстан Республикасының салық жүйесі

2016-09-03T16:32:32Z

Arystanbek: /* Салық түрлері */

[[1991]] жылға дейін, яғни [[КСРО]] ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу бағаларын қолдануға және мемлекетті реттеп отыруға бағытталған болатын. [[Қазақстан]] егемендікке ие болғаннан кейін 1991-1995 жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылғы желтоқсанның 25-інен бастап біздің елімізде салық жүйесі жұмыс істей бастады. Ол «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгіленген алғашқы құжат еді.Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылға қаңтардың 1-нен бастап 13 жалпы мемлекеттік салық,18 жергілікті салықтар мен алымдар енгізді.

[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] [[1995]] жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда еліміздің салық жүйесі мен салық заңнамасын бірте-бірте халықаралық салық салу қағидаттарына сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты «Салық және бюджетке төленетін басқада міндетті төлемдер туралы»1995 жылғы сәуірдің 24-інде Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Енді бұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны небәрі 11 болып қалды.

Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы сәуірдің 24-індегі заң күші бар жарлығы Қазақстан Республикасының 1999 жылғы шілденің 16-сындағы № 440-1 заңына сәйкес заң мәртебесін алды. Осы уақыт аралықтарында Президент жарлықтарымен және Қазақстан Республикасының заңдарымен бұл заңға өзгертулер мен толықтырулар еңгізіледі.
Қазақстан Республикасы [[Конституция]]сының 35 – бабында: заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің бұрышы әрі міндеті болып табылады, - жазылған.
<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref>

==Салық жүйесіне түсінік және салық жіктемесі==
«[[Салық]]» ұғымымен «[[салық жүйесі]]» ұғымы тығыз байланысты. [[Мемлекет]]те алынатын [[салық]]тар мен [[бюджет]]ке төленетін басқа да міндетті төлем түрлерінің, оны құру мен алудың [[нысан]]дары мен әдістерінің, принциптерінің, салық заңдары мен салыққа қатысты нормативті [[акт]]ілердің, салық қызметі органдарының жиынтығы мемлекеттің салық жүйесін құрайды.

[[Экономика]]лық жағынан салық жүйесі мемлекеттің, аймақтардың және муниципалды құрылымдардың қызметін қаржылай қамтамасыз етуге байланысты әр түрлі мемлекеттер, мемлекет пен [[салық төлеуші]] арасындағы, әр түрлі салық төлеушілер арасындағы, сондай-ақ оған тікелей қатысушы заңды және жеке тұлғалар арасындағы күрделі өзара байланысты [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық қатынастардың жиынтығын құрайды.

'''Салық жүйесіне қажетті негізгі талаптар мыналар: '''
*салық құрамы дәл анықталуы қажет. Ол үшін салық заңдылығында мемлекетте алынатын салықтардың толық тізімі мазмұндалуы керек;
*салық жүйесі салық төлеушілер үшін салықтан жалтару тиімсіз болатындай етіп жасалуы тиіс;
*салық жүйесінің қарапайымдылығы. Бұл әсіресе, салықтың дұрыс төленуі үшін бақылауды жүзеге асыруда маңызды;
*салық жүйесі салық төлеушінің өз қаражатын өндіріске салуына ықпал етуі керек.

Жалпы, салық жүйесі мемлекеттің қаржы көздерін жасақтаудың ең негізгі құралы болуымен қатар, ел экономикасын қайта құруға, өндірістің ұлғайып, дамуына және саяси-әлеуметтік шаралардың толығымен жүзеге асуына мүмкіндік туғызады.

==Қазақстанда салық жүйесінің қалыптасуы мен даму кезеңдері==
[[1991]] жылға дейін, яғни [[КСРО]] ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу бағаларын қолдануға және мемлекеттік реттеп отыруға бағытталған болатын. [[Қазақстан]] [[егемендік]]ке ие болғаннан кейін [[1991]]-[[1995]] жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылдың 25 [[желтоқсан]]ынан бастап біздің елімізде тұңғыш салық жүйесі қызмет ете бастады. Ол «[[Қазақстан Республикасы]]ндағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың принциптерін, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгілеген алғашқы құжат еді. Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылғы қаңтардың 1-нен бастап 13 жалпы мемлекеттік салық, 18 жергілікті салықтар мен алымдар, 11 жалпыға міндетті жергілікті салықтар мен алымдар енгізілді.

Дегенмен, өмірге келген әрбір жаңа құбылыста кездесетін ерекшеліктермен қатар кемшіліктер де бұл заңда да орын алды, яғни ҚР алғашқы салық жүйесінде бірқатар шешімін таппаған мәселелер болды. Атап айтсақ, біз салық жүйесін құрғанда елемізде жиынтықталған ғылыми және практикалық тәжірибе болған жоқ. Салық қызметі де, салық төлеушілер де мұндай жаңа бастамаға [[психология]]лық жағынан дайын еместігі көрінді. [[Салық]] жүйесінде дүниежүзілік тәжірибеде қолданылып келген салық салу принциптері сақталмады. Сондықтан бұл салық жүйесінің нарықтық қатынастардың талабына толығымен жауап беруге мүмкіндігі болмады. Ең бастысы, салық жүйесінің өндірісті дамытуға еш ықпал етпеуі, бюджет кірісін құрудағы өз ролін жете атқара алмауы, яғни салық көзі табыс не пайда емес, керісінше тұтыну болды.

Салық санының көптігі, айналымды анықтаудың қиындығы, шектен тыс дәлелсіз берілген салық жеңілдіктері, салық ставкаларының бір салық түрі бойынша бірнеше түрлі болуы, халықаралық салық салу негіздерінің тыс қалуы және т.б. кемшіліктер салық жүйесін одан әрі реформалаудың қажеттігін көрсетті.

ҚР [[Үкімет]]і 1995 жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда еліміздің салық жүйесі мен заңнамасын бірте – бірте халықаралық салық салу принциптеріне сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» 1995 жылғы сәуірдің 24-нде ҚР Президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Ендібұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны 11 болып қалды. ҚР [[Президент]]інің 1999 жылғы шілденің 16-сындағы № 440-I заңына сәйкес заң мәртебесін алды. Осы уақыт аралықтарында Президент жарлықтарымен және ҚР заңдарымен бұл заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Осы уақыт аралығында Президент жарлықтарымен және ҚР заңдарымен бұл заңға бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. 2002 жылға дейін мемлекеттік бюджеттің кірістерін негізінен 17 салықтар мен басқа да міндетті төлемдер құрады.

Бұл заңда қамтылған барлық базалық принциптер 1995-1999 жылдар аралығында жүзеге асырылды. Бұл әлеуметтік салыққа, амортизация саясатына, айналымнан алынатын салықты жоюға, ҚҚС-ты халықаралық принциптерге сәйкестендіруге қатысты еді. Осы уақыт ішінде экономика, экономикалық қатынастар құрылымы, мемлекет пен салық төлеушілердің өзара қарым-қатынасы, тіпті адамдардың ділі (менталитеті) де айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Мемлекет, бір жағынан, салық саясатының мақсатын, міндеті мен қызметін терең түсінді, екінші жағынан, экономикалық қатынастардың көптеген тұстары қолданыстағы салық заңдылығында қамтылмай қалды. Осы және [[Қазақстан экономикасы]]нда болып жатқан оң өзгерістер жаңа салық заңын талап етті.

==Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесі==
1995 жылдың 24 сәуірінде қабылданған ҚР Президентінің «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заң күші бар жарлығы салық жүйесіне оңтайлы өзгерістер енгізді. Олардың қатарына қолданылып келген салықтар мен салықтар мен алымдар санының 46-дан 11-ге қысқартылуы, салық салу принциптерінің дүниежүзілік тәжірибеге сай өзгертілуі, халықаралық салық салу тәртібінің енгізілуі, салықтардың нышанына, белгілеріне қарай топталуы, сонымен қатар бұл құжаттың көптеген заңдармен тығыз байланыстылығы, салықтық әкімшіліктің жаңа ережелерінің енгізілуі салық жүйесіндегі басқа да түбегейлі өзгерістер жатады. Әрине мемлекттің нарықтық экономикалық қатынас талабына сай дамуы жағдайында салық жүйесінің бір орында, өзгеріссіз қалуы мүмкін емес. Алайда қысқа уақыт аралығында қабылданған шексіз өзгерістер мен толықтырулардың енгізілуі нәтижесі оның әлі де болса жетілмегендігін көрсетеді.

Бүгінгі күні республикада салық заңдарының барлық негізгі кемшіліктері ескерілген, әрі жетілдірілген жаңа Салық кодексі дайындалып, 2001 жылдың 12 маусымында қабылданды.

Уақыт ағымының әсеріне, заман талабына сай қабылданған Салық кодексінде келесідей мәселелерді шешуге басты назар аударылған.

'''Біріншіден ''', барлық шаруашылық субъектілеріне салықтандырудың тең жағдайын жасау.

'''Екіншіден ''', кейбір жекелеген категориядағы салық төлеушілерге берілген жеңілдіктерді жою арқылы салық жүктемесін жеңілдету.

'''Үшіншіден ''', салық заңдылығы жөніндегі барлық ережелер мен нормаларды тікелей қызмет ететін заң мөлшерінде біріктіру.

'''Төртіншіден''', салық заңдылығының тұрақтылығын қамтамасыз ету.

Әрине, салық заңдылығында өзгерістер мен толықтырулар болашақта да жүргізіліп отырылады. Өйткені [[экономика]]лық қарым-қатынастар бір орында тұрып қалмайды, ол жаңа даму сатысына көшкен сайын салық заңдылығының да сол экономикалық саясатқа сай өзгертіліп отыруы керек. Сондықтан өзгерістің енгізілуі де заңды. Бірақ, [[кодекс]] бойынша енді жаңадан енгізілген өзгерістер жылына бір рет енгізілуі тиіс. Енгізілген өзгерістер келесі жаңа жылдың басынан бастап күшіне енеді. Бұл ереже біржағынан салық төлеушілерге жаңа енгізулерге алдын ала дайындалып, операциялар мен қаржы шешімдерін жоспарлауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан салық қызметкерлерінің жұмысын жеделдетуге және жеңілдетуге көп әсерін тигізеді.

[[Салық кодексі]] [[2002]] жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Ол салық салудың ойластырылған құқықтық негізін құрудың түпкілікті міндетін шешуге бағытталған.

==Салық түрлері==
Жаңа Салық кодексіндегі салықтардың, [[салық]] сипатындағы алымдардың тізбесі мыналарды құрайды:

'''Салықтар:'''
#''[[Корпорация]]лық табыс салығы''
#''Жеке табыс салығы''
#''[[Қосылған құнға салынатын салық]]''
#''[[Акциздер]]''
#''Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері''
#''[[Экспорт]]қа шығарылатын шикі мұнайға салынатын рента салығы''
#''[[Әлеуметтік салық]]''
#''[[Жер салығы]]''
#''[[Көлік]] құралдарына салынатын салық''
#''[[Мүлік]] салығы''
#''ҚР жасалған келісім-шарттары бойынша өнімді бөлу жөніндегі үлесі''

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Салықтар]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Заң]]
[[Санат:Қазақстан]]