Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

2026-03-19T07:27:21Z

Arystanbek: Erkerim1988 (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Ерекше қорғалатын табиғи аумақ''' — ерекше қорғау режимi белгiленген мемлекеттiк табиғи-қорық қорының табиғи кешендерi мен объектiлерi бар жер, су объектiлерi және олардың үстiндегi әуе кеңiстiгiнiң учаскелерi.

Ерекше қорғалатын аумақ — кеңістігінде бағалы табиғи немесе колдан жасалған (бағалы [[экожүйе]], [[гейзерлер]], бау- саябақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, т.б.) немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер ([[орман жолағы]], [[көгерген аймақтар]]), аумақтар, [[акватория]]лар. Мұндай аумақтар тек заңмен ғана емес, арнайы бақылауда болып, адамдармен қорғалады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Қорықтар ==
{{main|Қазақстан қорықтарының тізімі}}
[[Сурет:Piktalgar.jpg|thumb|300 px|[[Алматы қорығы]]ндағы Талғар шыңы]]
* [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]]
* [[Алакөл қорығы|Алакөл]]
* [[Алматы қорығы|Алматы]]
* [[Барсакелмес қорығы|Барсакелмес]]
* [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]]
* [[Қаратау қорығы|Қаратау]]
* [[Қорғалжын қорығы|Қорғалжын]]
* [[Марқакөл қорығы|Марқакөл]]
* [[Наурызым қорығы|Наурызым]]
* [[Үстірт қорығы|Үстірт]]

== Ұлттық парктер ==
{{main|Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі}}
[[Сурет:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|thumb|300 px|[[Шарын шатқалы]]]]
* «[[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]]»
* [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]]
* «[[Бурабай ұлттық паркі|Бурабай]]»
* «[[Бұйратау ұлттық паркі|Бұйратау]]»
* [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар Алатауы]]
* [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]]
* «[[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]]»
* «[[Көлсай көлдері ұлттық паркі|Көлсай көлдері]]»
* [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]]
* [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі|Сайрам-Өгем]]
* [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]
* [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]]

== Резерваттар ==
{{main|Қазақстан резерваттарының тізімі}}
* «[[Ақжайық (резерват)|Ақжайық]]»
* «[[Ертіс орманы (резерват)|Ертіс орманы]]»
* «[[Семей орманы (резерват)|Семей орманы]]»
* [[Ырғыз-Торғай резерваты|Ырғыз-Торғай]]

== Табиғат ескерткiштерi ==
{{main|Қазақстан табиғат ескерткіштерінің тізімі}}

== Қаумалдар ==
{{main|Қазақстан қаумалдарының тізімі}}

== Қорық аймақтары ==
* «[[Солтүстік Каспий (қорық аймақ)|Солтүстік Каспий]]»
* [[Арыс және Қарақтау қорық аймағы|Арыс және Қарақтау]]
* [[Жусандала қорық аймағы|Жусандала]]
* [[Кендірлі-Қаясан қорық аймағы|Кендірлі-Қаясан]]
* [[Оңтүстік Қазақстан қорық аймағы|Оңтүстік Қазақстан]]

== Қазакстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары картасы ==
[[Сурет:Ерекше қорғалған табиғи аумақтар2.jpg|thumb|center|800px]]
[[Сурет:Шартты белгі.jpg|thumb|center|800px]]<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607170933/http://kz.government.kz/docs/p061074.htm |date=2008-06-07 }}

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары| ]]

Тбилиси

2026-02-13T08:00:53Z

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Тбилиси
|шынайы атауы = {{lang-ka|თბილისი}}
|сурет = Tbilisi collage.png
|жағдайы = Астана
|ел = Грузия
|елтаңба = Tbilisi_City_Seal.svg
|ту = Flag_of_Tbilisi.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 120
|ту ені = 150
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 43|lat_sec = 0
|lon_dir = |lon_deg = 44|lon_min = 48|lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(1250000)_region:GE
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = [[Кахабер Карлович Каладзе|Каха Каладзе]] <ref>[http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en Тбилиси қаласының мәрінін ресми сайты]</ref>
|құрылған уақыты = 455<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან]. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref>
|алғашқы дерек = [[379 жыл ]]<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/87622 მოსე ჯანაშვილი "საქართველოს საქართველოს დედა-ქალაქი ტფილისი"]. ქუთაისი, ღამბაშიძის სტამბა, 1899. გვერდი 8.</ref>
|бұрынғы атаулары = 1936 жылға дейін — Тифлис
|статус алуы =
|жер аумағы = 720
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 100
|климаты =
|ресми тілі = грузин
|тұрғыны = 1 083 800
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 1533
|шоғырлануы = 1 158 677
|ұлттық құрамы = грузиндер (89,9 %), армяндар (4,8 %), әзірбайжандар (1,4 %), орыстар (1,2 %), күрт-езидтер (1,0 %), осетиндер (0,4 %)<ref name="этн2014">[http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls 2014 General Population Census Results — Total population by regions and ethnicity]{{ref-en}}</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = Тбилиситер
|уақыт белдеуі = +4
|DST =
|телефон коды = +995 32
|пошта индексі = 0100–0199
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = GEO
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Tbilisi
|сайты = http://www.tbilisi.gov.ge/
|сайт тілі = ge
|сайт тілі 2 = en
|add1n = Награды
|add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Тбилиси''' ({{lang-ka|თბილისი}}, {{Audio|Tbilisi.ogg|[ˌtbiˈliːsi]}} – «жылы қайнар») — [[Грузия]]ның астанасы және ірі қаласы. [[Мтквари]] ([[Кура]]) өзенінің бойында орналасқан. Тбилиси атауы алғашқы рет IV ғасырда айтылады, оның пайда болуын (груз. ტფილისი [Тпилиси]; тбили — «жылы») қалада жылы күкірт қайнарының пайда болуымен байланыстырады, [[1936]] жылға дейін [[орыс тілі]]нде [[грек әдебиеті]]нен<ref name="Поспелов">Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь, М., «Русские словари», 1998, с. 412 — ISBN 5-89216-029-7</ref>. енген Тифлис атауын қолданып келді. 1936 жылдың 20 тамызынан бастап ресми түрде атаудық ұлттық айтылуына жақын болатын, Тбилиси деп атау қабылданды.

Қала 726 км² аумақты құрайды және онда 108 24 00 тұрғын өмір сүреді.

Б.з.[[V ғасыр]]да Иберия патшасы [[Вахтанг Горгасали]] негізін қалаған және [[VІ ғасыр]]да астана болған Тбилиси Гүржістанның маңызды өндірістік, әлеуметтік, мәдени орталығы болып табылады. Қала, сол сияқты, ғаламдық энергетикалық және сауда-саттық жобалардың транзиттік орталығы болып табылады. [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның қиылысында стратегиялық орналасу Тбилисиді бірнеше мәрте Кавказдағы әр алуан күштердің қақтығысына алып келді. Руставели атындағы кең алаңнан бастап, ертеректегі Ортағасырдағы [[Нарикала]] ауданының сақталған тар көшелерінен қаланың тарихын оның сәулет өнері арқылы тануға болады.

Қаланың тұрғылықты халқы әр алуан, тарихи Тбилиси әр түрлі ұлттар мен мәдениеттің, діннің және этникалық топтардың мекені болып табылады.Тбилисидің басым тұрғындары православ, [[Грузиндік Православ шіркеуі]]нің келушілері болғанымен, [[Абанотубани]] ежелгі ауданында [[Метехи]] шіркеуінен бірнеше жүз метрлік қашықтықта [[синагог]]тар, [[шіркеу]]лер, мешіттер бір-бірімен қатар салынған.

Тбилисиде бір халықаралық әуежай орналасқан. Әулие Үштік Кафедральді Соборы, Сиони, Метехи, Нарикала Кафедральді Соборы, Гүржістан парламентінің ғимараты, Руставели алаңы, Анчисхати, Мтацминда (Әулие тау)Тбилис операсы, Кашвети, Әлем Көпірі шіркеуі Тбилисидің ерекше туристік бағыттары болып саналады.

== Атауы ==

1936 жылға дейін қала орыс тілінде Тифлис, ал грузин тілінде ტფილისი ([Тпилиси] (бұрынғы грузин атауы). Өзінің атауын ол жылы серный қайнарларының болуынан алды(грузин тілінен аударғанда, «тбили» ( «тпили») , яғни, «жылы»).

==Физико-географиялық сипаттамасы ==

===Географиялық жағдайы ===

Тбилиси Кур өзенінің аңғарында тау алдиына іргелес 30 км созылып жатқан тар алапта орналасқан Тбилисс шұңқырында орналасқан.

=== Климаты ===
[[Сурет:Tbilisi 1464.jpg|thumb|300px|[[Абанотубани]] — Тбилисидің ескі оралымы]]

Ұзақ ыстық жазымен, қысқа жылы көктемімен және жұмсақ қысымен жұмсақ-континентальді [[Қоңыржай климат|климат]] боп келеді.

*Жылдық орта есеппен алынған [[температура]] — +12,9 °C
*Жылдық орта есеппен алынған [[Бофорт шкаласы|желдің жылдамдығы]] — 1,5 м/с
*Жылдық орта есеппен алынған [[Ауаның ылғалдылығы|ауа ылғалдылығы]] — 67 %
*Өте жоғары температура: кем дегенде -24,4 ° ([[1883 жыл]]ғы [[21 қаңтар]]); максимум + 42.0 ° ([[17 шілде]] [[1882 жыл]].)
{{Қаланың ауа райы
| Ені = 30px
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Тбилиси
| Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=209 [[Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым|ДМҰ]]]

| Қаң_ор = 2.3 | Қаң_ор_ж-ш = 18.9
| Ақп_ор = 3.1 | Ақп_ор_ж-ш = 34
| Нау_ор = 7.2 | Нау_ор_ж-ш = 30.3
| Сәу_ор = 12.7 | Сәу_ор_ж-ш = 50.5
| Мам_ор = 17.2 | Мам_ор_ж-ш = 77.6
| Мау_ор = 21.7 | Мау_ор_ж-ш = 76
| Шіл_ор = 24.9 | Шіл_ор_ж-ш = 44.9
| Там_ор = 24.7 | Там_ор_ж-ш = 47.5
| Қыр_ор = 20.2 | Қыр_ор_ж-ш = 35.6
| Қаз_ор = 14.2 | Қаз_ор_ж-ш = 37.5
| Қар_ор = 7.9 | Қар_ор_ж-ш = 29.9
| Жел_ор = 3.7 | Жел_ор_ж-ш = 21
| Жыл_ор = 13.3 | Жыл_ор_ж-ш = 495.5

| Қаң_ор_мин =-0.8 | Қаң_ор_макс = 7.7
| Ақп_ор_мин = 0.0 | Ақп_ор_макс = 12.9
| Нау_ор_мин = 3.2 | Нау_ор_макс = 18.9
| Сәу_ор_мин = 8.4 | Сәу_ор_макс = 21.9
| Мам_ор_мин = 12.4 | Мам_ор_макс = 23.1
| Мау_ор_мин = 16.5 | Мау_ор_макс = 28.1
| Шіл_ор_мин = 19.8 | Шіл_ор_макс = 31.2
| Там_ор_мин = 19.5 | Там_ор_макс = 30.9
| Қыр_ор_мин = 15.4 | Қыр_ор_макс = 26.4
| Қаз_ор_мин = 10.4 | Қаз_ор_макс = 19.8
| Қар_ор_мин = 4.9 | Қар_ор_макс = 12.8
| Жел_ор_мин = 1.3 | Жел_ор_макс = 8.4
| Жыл_ор_мин = 9.3 | Жыл_ор_макс = 18.9

| Қаң_а_мин =-24.4 | Қаң_а_макс = 19.5
| Ақп_а_мин =-14.8 | Ақп_а_макс = 22.4
| Нау_а_мин =-12.8 | Нау_а_макс = 28.7
| Сәу_а_мин =-3.8 | Сәу_а_макс = 34.4
| Мам_а_мин =1.0 | Мам_а_макс = 35.1
| Мау_а_мин = 6.3 | Мау_а_макс = 40.2
| Шіл_а_мин = 9.3 | Шіл_а_макс = 42.0
| Там_а_мин = 8.9 | Там_а_макс = 40.6
| Қыр_а_мин = 8.0 | Қыр_а_макс = 37.9
| Қаз_а_мин = −6.4 | Қаз_а_макс = 33.3
| Қар_а_мин = −7.1 | Қар_а_макс = 27.2
| Жел_а_мин =−20.5 | Жел_а_макс = 22.8
| Жыл_а_мин = −24.4 | Жыл_а_макс = 42.0

| Қаң_су =
| Ақп_су =
| Нау_су =
| Сәу_су =
| Мам_су =
| Мау_су =
| Шіл_су =
| Там_су =
| Қыр_су =
| Қаз_су =
| Қар_су =
| Жел_су =
| Жыл_су =
}}

=== Фауна ===
[[фауна]] қаланың өте алуан төңірегі болып, осындай түлкі, қорқау [[қасқыр]] сияқты жануарлар бар. [[Бауырымен жорғалаушылар|Көптеген рептилиялар]] мен [[құстар]]. Табиғи кешендерді қорғау және биоалуантүрлілікті сақтау үшін аймақта Тбилиси ұлттық паркі ашылды.

===Хайуанаттар әлемі ===

Қала төңірегіндегі хайуанаттар әлемі әралуан, түлкілер, жолақ қорқаулар, шиебөрі, қасқырлар кездеседі. Бауырымен жорғалаушылар мен құстар да көп. Аймақта табиғи кешенді қорғау және сақтау мақсатында Тбилиси ұлттық саябағы құрылды.

== Экономикасы ==
Мәліметтер бойынша Тбилисидегі жұмыссыздар саны тұрғындардың 29,6 % құрайды (2009).<ref>[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/labour/new/5-LFS_regions.xls Distribution of population age of 15 and older by economic status and regions in 2009]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Geostat.ge</ref>

== Транспорты ==
Тбилисиде метрополитен жұмыс істейді.

2006 жылға дейін қалада троллейбус және трамвай жол тораптары қызмет тетті.
Тбилиси қаласында Гүржістанның басты әуежайы "Новоалексеевка" халықаралық әуежайы орналасқан.

Тбилиси Гүржістан Темір Жолының аса маңызды теміржол торабы, елдің ірі транспорттық орталығы болып табылады.

== Жергілікті танымал тұлғалар ==
* [[Абашидзе, Лейла Михайловна]] — кеңестік және грузиндік киноактриса, [[Грузин ССР]]інің халық әртісі.
* [[Арсенов, Павел Оганезович]] (1936—1999) — кеңестік, россиялық режиссёр және актёр, РФ-ның өнеріне еңбегі сіңген қайраткер.
* [[Бараташвили, Николай Мелитонович]] — выдающийся грузинский поэт-романтик. үздік грузин ақын-романтик.
* [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Алекса́ндр Миха́йлович]]— Ұлы княз, четвёртый сын Ұлы князь Михаила Николаевич пен Ольга Федорқызының төртінші ұлы , Николай немересі.
* [[Брусилов, Алексей Алексеевич]] (1853—1926) — орыс қолбасшысы, атты әскер генералы.
* [[Витте, Сергей Юльевич]] — граф, ресей мемлекеттік қайраткері, Ресей қаржысының министрі (1892—1903), министрлер комитетінің төрағасы, Ресей империясы министрлер кеңесінің төрағасы (1905—1906).
* [[Гвердцители, Тамара Михайловна]] (1962) — кеңес, грузин және ресей әншісі, актриса, сазгер.
* [[Джавахишвили, Иван Александрович]] — тарихшы, академик АН СССРКСРО ғылым академиясының академигі, Тбилиси мемлекеттік университетінің негізін қалаушы.
* [[Кикабидзе, Вахтанг Константинович]] — кеңес және грузин эстрадалық әншісі, киноактёр, сценарист, кинорежиссёр, әндердің ауторы.
* [[Кондратенко, Роман Исидорович]] — ресей әскери қолбасшысы, генерал-лейтенант, Порт-Артур қорғанысының батыры.
* [[Месхи, Михаил Шалвович]] — кеңестік танымал футболисі, шабуылшы, КСРО-ға еңбегі сіңген спорт шебері.
* [[Полак, Алексей Филиппович]] — ғалым, өнертапқыш, ғылым докторы, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Товстоногов, Георгий Александрович]] — кеңестік театр режиссёрі и педагог, КСРО , Грузия, Дағыстан халық әртісі, өнертану докторы, КСРО-ның Сахалиндік, Лениндік және мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Зураб Константинович Церетели]] (1934) — суретші, мүсінші, Ресей көркемдік академиясының президенті, Ресей Федерациясы мен Грузияның халық суретшісі.
* [[Чабукиани, Вахтанг Михайлович]] — балеттің кеңестік әртісі, балетмейстер, педагог, Сталиндік (1941, 1948, 1951) и Лениндік (1958) сыйлықтың иегері, КСРО халық әртісі.
* [[Чхаидзе, Омар|Омар Чхаидзе]] (1944) — грузиндік танымал, орыс суретшісі.
* [[Софико Михайловна Чиаурели]] (1937—2008) — кеңестік және грузиндік актриса, Грузин ССРінің халық әртісі (1976), Армян ССРінің халық әртісі (1979).

== Топографиялық карталар ==
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38078.html K-38-78 Тбилиси. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38090.html K-38-90 Марнеули. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Грузия қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Тбилиси]]
[[Санат:Киелі қалалар]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Грузия аймақтары]]
[[Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]

Тбилиси

2026-02-13T08:00:53Z

Тбилиси

2026-02-13T08:00:53Z

Сайрам

2026-02-13T06:21:29Z

Arystanbek: + Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар (Санат импорттау)

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Сайрам
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150
|ту ені = 150
|lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =18 |lat_sec =07
|lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =46 |lon_sec =13
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ел картасының өлшемi = 300
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Түркістан облысы
|кестедегі облыс = Түркістан облысы
|ауданы = Сайрам ауданы
|кестедегі аудан = Сайрам ауданы
|мекен түрі = ауылдық округ {{!}}Ауылдық округі
|мекені = Сайрам ауылдық округі
|кестедегі мекен =Сайрам ауылдық округі
|ішкі бөлінісі =
|әкімі = Хусанхан Ахмадханов
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = қазақ тілі
|тұрғыны = 32 757
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = Х, 13
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.sayram.kz
|сайт тілі = kz
|сайт тілі 2 = ru
|сайт тілі 3 =
}}
'''Сайрам''' – [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]]ндағы таратылған ауыл, бұрынғы [[Сайрам ауылдық округі]] орталығы. [[2014 жыл]]ы [[Шымкент]] қаласының құрамына енген.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14U0002624 Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы]</ref> Қазіргі уақытта [[Шымкент]] қаласының [[Қаратау ауданы]]ндағы тұрғын үй массиві.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстікке қарай 24 км-дей жерде орналасқан.

== Халқы ==
Тұрғыны 32757 адам ([[2009 жыл|2009]]).

== Тарихы ==
[[1929 жыл]]ы артельге біріктіріліп, [[1958 жыл]]ы Ленин атындағы көкөніс-сүт ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде ӨК, ЖШС, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

== Инфрақұрылымы ==
2 облыстық аурухана, емхана, облыстық өзбек драма театры, кірпіш зауыты, кәсіптік-техникалық мектеп, орта мектептер, мешіт, сауда орталықтары жұмыс істейді.

== Тарихи деректер ==
Сайрам (Исфиджаб, Испиджаб) – [[Оңтүстік Қазақстан]]ның орта ғасырдағы ірі қалаларының бірі болған. Жұрты қазіргі Сайрам ауылының Оңтүстік-батысында, [[Шымкент]] қаласынан 12 км жерде. Сайрам жайлы алғашқы дерек [[Махмұд Қашқари]]дің «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбегінде кездеседі. Онда: «Сайрам – Исфиджаб деп аталатын ақ қаланың аты» делінген. Демек, Сайрам – Исфиджабтың кейінгі аты. 15 – 18 ғасырларда қазақ хандықтары кезінде Сайрам ірі сауда, қолөнер және діни орталық болған. Зерттеу жұмыстарын [[1923 жыл]]ы П.П. Иванов, [[1925 жыл]]ы М.Е. Массон, [[1947 жыл]]ы [[Александр Натанович Бернштам|Н. Бернштам]] басқарған. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген қазба жұмыстары барысында айналасы төрт қақпалы дуалмен қоршалған, көлемі 28 га жерді алып жатқан қала орны анықталған. Қала ішінде көптеген мазарлар сақталған. Ең көнесі – Падишаһ Мәлік баба мазары. Бұл ескерткіштер 9 – 18 ғасырларға жатады.
VI ғасырда тез өсіп- жетілген Испиджаб оңтүстіктегі ірі сауда және мәдениет орталығына айналды. VII ғасырда Орта Азияға арабтар келген кезде бұл қала гүлденіп тұрған еді.714 жылы араб әскерінің қолбасшысы Кутейба Шаш(қазіргі Ташкент) қаласын алғаннан кейін Испиджабқа үлкен жорық жасады. Бірақ бұл төңіректегі елдің күшті қарсылығы арқасында көп ұзамай кейін шегінді. Испиджабты өз резиденциясына айналдырмақшы болған араб қолбасшысының жоспары жүзеге аспады. IX ғасырдың басында Испиджаб қарлұқ мемлекетінің құрамына енді.840 жылы қарлұқ көсемі және Испиджаб басшысы Білге Құл Қадырхан қаған атағын алды.Бірақ сол жылы Испиджаб Орта Азиядағы саманилер шабуылына ұшырады.Саманилермен болған шайқаста Білге Құл Қадырхан қаза табады.Мұнан кейін мемлекет билігіне оның екі ұлы таласты. Үлкен ұлы Базар Арсыланхан Баласағұн (Шу өзенінің бойындағы қала) аймағын билейді,ал екінші ұлы Оғұлшақ Қадырхан Тараз (бұрынғы Талас қаласы) аймағын билейді.Тараз қаласын 993-жылы саманилер басып алғанда, Оғұлшақ Қашқарияға қашуға мәжбүр болады. 840 жылы саманлердің Самарқандағы билеушісі Нұх ибн Асад Испиджабты жаулап алады.Бұл аймақты жер өңдеу мәдениеті сол заманда аса күшті дамыған болатын. Самани билеушісі Испиджабты және оның аймағындағы егістік(жүзім мен астық) жерлерді сыртқы шапқынылықтардан қорғау үшін көптеген қорғандар соқтырды. Алайда Испиджаб Самани мемлекетіне түгелдей бағынышты болған жоқ. Қала және оның аймағын жергілікті түркі тайпалары биледі. Испиджаб аймағы өте үлкен болды. Оның шекарасы солтүстік-батыста Сауранға дейін, ал шығыста Талас аймағына дейін созылды. Испиджаб аймағы саманилер арқылы мұсылман діні тарады да,енді ол оңтүстіктегі ірі сауда және мәдениет орталығы ғана емес, сонымен қатар үлкен діни орталыққа айнала бастады. Х ғасырдың ақырында, яғни 990 жылы Испиджаб Қарахан мемлекетінің қарамағына енді. Қарахан әскері саманилерді Испиджаб аймағынан түгелдей ығыстырды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Галерея ==
<gallery>
File:Sayram Main Mosque.jpeg|Сайрамдағы бас мешіт
File:SayramSkyline.jpg
File:Sayram Gate.jpg
File:Arslan legend.jpg|Сайрамдағы көше жазуы "Осында хан көпір үстінде Арыстанбаб түркі халқының әулиесіне Әзрет Сұлтанға пайғамбар аманатын құрманы сақтауға берген"
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сайрам ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]

Мәмбет би Бұлғақұлы

2022-04-19T04:19:57Z

Arystanbek: revert (vandalism)

'''Мәмбет Бұлғақұлы''' ([[1704]]-[[1769]]) – би, шешен, [[аталық]] хандарды тәрбиелеуші. 1738 жылдың 3 тамызыда [[Орынбор]] шекаралық комиссиясының бастығы В.Н. Татищевтің қабылдауында болған [[Әбілқайыр]]дың 12 бидің бірі – осы Мәмбет, [[Орта жүз]] қазақтарын [[Шақшақ Жәнібек]], [[Барлыбай Тауасарұлы]] сынды батырлармен бастап барған.
[[File:Мәмбет әулие.jpg|thumb|Мәмбет әулие мазары [[Шығыс Қазақстан облысы]]]]

==Өмірбаяны==
[[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының [[Байжігіт]] атасынан шыққан, кейін Мәмбет бидің ұрпақтары Мәмбет руы болып кеткен.

Ауыз әңгіменің артында шындық оқиғалар тізбесі жатады. Ол өткен тарихымыздың ауыздан-ауызға тарап жеткен шежіесі – жазба таихты егізі. Сондықтан да әрбір ел аузындағы әгімелерді ой елегінен, таихи деректер сүгісгнен өткізіп баып пайдаланганда ғана – рухани байлық болмақ. 
Ел ішінде есімі аса құрметпен аталатын, сар далаың сар жолынан үзіліп естілетін аыз бен шыдық иесінің бірі – Мәмбет аталық. Мәмбет аталық есімі Сыр мен Қыр арасында жиі айтылып жүрсе де, бүгінгі баба айтқан ұлағатты сөздері мен тәрбиеге байланысты кеестері, атқарған қызметтері туралы жетімсірей жетке сөздер ғана бар. Мәмбеттің адамкершілігі мен ақылдылығына тәті болған халық оның есіміне аталықты қосып беріпті. Аталық Шығыс елдерінде оның ішінде қазақ еліндеде қамқоршы, ақылшы деген мағынаны береді. Нақты айтсақ бұл атақ ханның ұлдарын тәрбиелеуші дегенді білдіреді. Кейіннен ханың сарайындағы шендік атаққа айалған. Ел басшыың отбасына аталық кеңес беру, екіің бірінің қолынан келе бермейтіндігін ескерсек, Мәмбет бабаның ірі түлға болғанын пайымдауға болады. Мәмбет әрдайым кіші жүз ханы Әбілхайырдың қасынан табылып, оның көрші орыс патшалығымен қарым-қатынаста болуыа атсалысты. 
1738 жылдың 3 тамызыда Орынбор шекаралық комиссиясының бастығы В.Н. Татищевтің қабылдауында болған Әбілқайырдың 12 бидің бірі – осы Мәмбет аталық. Яғни ант берген ру ақсақалдарының, билерінің ішінде (56 адамың бірі болып). Ат қабылдау құжатына Әбілхайыр хан мен баласы Ералы сұлтанның мөрлері басылып, билер қолдарын қойған. Мұы «Айқап» журналында «Қазақ қай заманында Россияға қосылған» атты М.Сералин (1913 ж) мақаласынан оқып-танысуға болады. Жазба деректе осылай жазылып қалған болса, ауызша деректер де бұдан алшақ емес.
Мәмбет аталықтың жас шамасын айғақтау мақсатымен демографиялық (текті есептеу) зерттеулер бойынша әрбір аталық арасын 25-30 жастан есептегенде, Мәмбет ата шамамен 1704-1769 жылдары өмір сүрген деп топшылауға болады. 
Мәмбет аталық туралы айтқанда, жазғанда оның шығу тегі мен жасы ғана емес, қазақ халқы үшін атқаған еңбектерін, халық ісіне араласқан саясаткер, қайаткер болғанын қалың қауымға жеткізген абзал. Бііншіден, Еділ бойыдағы қалмақтар мен башқұрттар, түкменде, Жоңғар алатауындағы қоңтайшылар елді бүліншелікке ұшыратқан тар кезеңде Әбілқайыр көршілес, іргелі Ресейге бода болу келісім білдіргенде, сол тұстары хан саясатын қолдаған адам. Кіші жүздің Шөмекей тайпасының атына антқа қол қойған екі адамның бірі. Бұдан Мәмбет аталық хан мен халықтың арасында ықпалды адам екенін тани түсеміз. 
Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін оның орнына Нұралы Сұлтанды хан етіп сайлауға генерал-губернаторға арнайы хат жазып, үндеуге қол қойғандарды ішінде басы Жәнібек тархан болса, үндеуге қол қойғандады бірі де Мәмбет аталық. Және де Әбілқайыдың өлімін анықтауға белгіліенген төрт бидің бірі блып тағайындалған.
==Батырлығы==
Кейде Мәмбет биді батыр деп те атайды. Ол Әбілқайыр ханның ұсынысымен 1723-1724 жылдарғы қазақ даласында әткен «Бұланты», «Білеуті», «Аңыақайда» жоңғар қонтайшыларының жасағымен болған ұрыстарда қазақ халқының қолбасшының кеңесшісі болған. 
Мәмбет аталық қыс айында Арқа жақта қайтыс болып, «аманаттап» жер қойнына тапсырады. Қүн жылып, то еріген шақта «аманат» дегені Қожа Ахмет Яссауи мавзолейіне әкеліп жерлейді. Бүгінде оның есімі қазақты хан, сұлтан, билермен бірге жазылған.

==Дереккөздер==
* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:1704 жылы туғандар]]
[[Санат:1769 жылы қайтыс болғандар]]

Абай трагедиясы

2022-03-26T06:15:37Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''«Абай»''' - 1939 ж. [[Әуезов|М. Әуезов]] пен [[Соболев|Л. Соболев]] бірігіп жазған 4 актылы 7 суретті [[трагедия]].

[[Пьеса]] алғаш рет 1940 ж. 30 қазанда [[қазақ академиялық драма театры]] сахнасында қойылды (режиссері - А. Тоқпанов, суретшілері - Э.Чарномский, Қ. Қожықов). 1950, 1960 ж. қазақ тілінде, 1941, 1944, 1948 ж. орыс тілінде жарияланған.
[[Мұхтар Әуезов]]тің әдеби-мемориалдық музейінің мұрағатында «Абай» трагедиясының үш түрлі нұсқасы сақтаулы тұр: 102-103 санды папкада Мұхтар Әуезовтің өз автографы бар, 99-100 санды папкалардағы нұсқалар латын әрпімен машинкаға басылған. Осылардың ішінде ғылыми жағынан ең бағалысы 102-103 санды папкадағы нұсқа. Бұл Мұхтар Әуезовтің жартылай сұр, жартылай қоңырқай қағазға, бастан-аяқ қара қарындашпен араб әрпімен жазған «Абай» трагедиясының автографы. Әр бетте, әр жерде сиямен өзгерткендері бар. Қызыл қарындашпен қысқартулар жасаған.

==Басқа нұсқалардан айырмашылықтары==
Қолжазба 94 бет. Алғашқы беттегі: «Абай» 4 акт, 7 суретті трагедия. [[Алматы]] [[Мәскеу]]. 1939 ж.» деген жазудан соң, оқиғаға қатысатын адамдардың аты-жөні, жас шамасы келеді. Бұл қысқа мінездемелер баспасөзде жарияланған нұсқалардағы қалпымен негізінен бірдей. Айырмашылық мынада: қолжазбада пьесаның жарияланған нұсқасындағы Әйгерімнің орнына Еркежан, Оразбайдың орнына Ерден, Долговтың орнына Долгополов алынған. Пьесаның қазақша баспасөзде жарияланған нұсқасында қолжазбадағы айтылмыш қаһармандар аты неге езгертілді? Алдымен [[Еркежан Ибаққызы|Еркежан]] жайлы. Еркежан Оспанның бәйбішесі. Күйеуі елген соң, әмеңгерлік жолымен інісінің орнын баспақ болған қайнағасы Тәкежанға кеңілі толмайды, [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] ез басын кепілдікке апуды етінеді. Сұлу, қылықты, мінезді, көзі ашық Еркежан тіршілікте Абай үшін көп жақсылық жасаған адам. Байсалды, жарасты көңілмен кейін олар ерлі-зайыпты өмір сүрген. Абай басындағы бұл тарихи жайт [[Абай жолы|[[Абай жолы|«Абай жолы»]]]] эпопеясында көрсетілмейді. Әуезов ұлы ақын, данышпан [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] образын жасау үшін өмірлік жеке фактілерді типтендіру заңына сәйкестендіре сұрыптаған. Пьесаның қолжазбасындағы Еркежан мен жарияланған нұсқадағы Әйгерімнің аттары ғана белек, олардың оқиғаға қатысы, басқа қаһармандармен байланысы, айтатын сөздері, монологтары бір. Басты мақсат Абайдың өмірлік жарының бейнесін жасау болған. Ерден Оразбайдың да аты екі түрлі болғанмен, бұлар да бір-ақ қаһарман. Айдаудағы революционер Долгополовтын, фамилиясын Долгов деп езгерту бұл образды нақты бір адамның дәл портреті емес, Абайдың орыс достарының жинақты бейнесі. Пьесаның қолжазба мәтіні мен жарияланған мәтінінің арасында кереғар, үлкен алшақтық жоқ. Төрт акті бойында өтетін оқиғалар, қилы ситуациялар, қаһармандардың бір-бірімен қарым-қатынасы, пьеса сюжетінің жалпы желісі, конфликтінің өрбуі, қаһармандардың сөздері, тұтастай алғаңда, қолжазба мен пьесаның жарияланған нұсқасына ыңғайлас келеді. Айырмашылықтар қандай? Қолжазбадағы бірқыдыру диалогтар, кей көріністер кейін пьесаға енбей қалған. Қолжазбадағы тұтас диалогтар, жеке сейлемдер, кейбір тіркестер, орамдар қысқартылған. Драматург қолжазбадағы әредік диалогтарды қаһармандар характеры сомдау мақсатымен өзгерткен. Кітапта Сырттан сезі: «Абай ертең әлгі бір немелерінің тергеуі деседі» деген сөйлемнен басталады. Алдындағы сөз қақтығысулар апынып қалған. Неге? Онда Сырттан байбайшыл, қақсауық шал мінезін білдіріп қалады. Ағайын арасына түскен сұмдық даудың биі ірі, кеуделі, көшелі болмақ керек. Сондықтан да кітапта Сырттан мен Абай арасында іргелі сөз қозғалады. Сырттан Абай алдын тосатындай үш түрлі шырға тастайды. Нарымбетке Ажарды қайтару, Айдардан бойды тарту, қапың жаудан сақтану мұның қайсысы да осал жайлар емес. Бұл диалогтар автографта жоқ. Пьесада жаңадан жазылған. Қолжазбадағы тағы бір өзгешелік мұнда ақын-әнші Әсет бар. Ол Абай аулына Зейнеппен келеді. Әсет кітаптан мүлде шығып қапған, оның кейбір сөздері Зейнепке көшірілген. Бұл өте дұрыс жасалған редакция еді. Өйткені қолжазбада Әсет косақ арасында жүрген қаһарман, оның тартысқа, шытырман оқиғаға тікелей қатысы жоқ. Қолжазба Абай өлімінен кейін Әсет айтатын жоқтау өлеңмен аяқталады. Қазақтың ежелгі дәстүрі жоқтау сарынында жазылған ақ өлең. Әсет аузынан Абайға деген халық ілтипаты, халық бағасы, өлімді аза тұтып, қайғыға көмілуден Абай тындырған істі, аңсап өткен асыл болашақты мезгеген ой жатыр мұңда. Бірақ драмалық қуаттан да эпикалық ауқым мол. Қолжазбадағы көптеген беттер ағылып келген жапынды шабыттан іркілмей төгіліп отырғандай. Билік сценасындағы Жиренше, Керім, Абайлардың аузынан айтылатын ғажап шебер, орасан шешен, өрнекті, неше түрлі теңеумен, астар емеурінмен қабаттасып, шендесіп жататын қуатты монологтар қағазға біз білетін кдлпында күні бүгін көркемдігіне таңданып, тамсанатын күйіндетүсіп отырыпты. Бірді-екілі сөздер ғана өзгертілген. Бұл Мұхтар Әуезовтің жазушылық талантына қатты әсер етіп, оның қалыптасуында үлкен рөл атқарған қазақтың байырғы шешендік өнерінен келіп жатқан нәрлі қасиет. Түйдектетіп, төгіп-тегіп тастау дәстүрі.

==Орыс тіліндегі нұсқасы==
«Абай» трагедиясының орыс тілінде жарияланған 1941 жылғы нұсқасы мен 1944, 1948 ж. жарияланған нұсқаларының арасында айырмашылықтар бар. 1944, 1948 жылғы нұсқалары өзара бірдей келеді. «Абай» трагедиясының орыс тіліңде алғаш рет басылған нұсқасы кейінгі 1944 жылғы жариялануында бірталай езгерістерге ұшырады. Әуелі қаһармандар саны азайтылды. Пьесаның құрылысына, сюжет желісіне әжептеуір өзгерістер енгізді. Шығарма алғашкы қалпынан ықшамдалып, бір сурет қысқартылып, алты суретті болып шықты. Пьесаның жинақылығы күшейіп, композициясы ширағанмен, тарихи дәлдікке нұқсан келді. Бұл нұсқа орыс оқырмандары, орыс керермендеріне лайықталғандықтан, пьесаның алғашқы қалпындағы турмыстық-этнографиялық детальдар әдейі алынып қалды. Осыңдай өзгерістен кейін бұрынғы көріністердің реті ауысты, кейбірі қысқарды, кейбіріне жаңадан қосымшалар жазылды. Айтыс, беташар, жар-жар, бата беру, туған жермен қоштасу сияқты ауыз әдебиетіндегі үлгілерді Әуезов трагедияларына орынды, қисынды ендіріп, жақсы пайдаланған.Шешендік дауы, билер айтысы қазақтың халықтық әдебиетінде ерекше өріс алып, кемел дамыған, мазмұн, форма жағынан драматургияға өте жақын нұсқалар. Әуезов қазақтың ежелгі шешендік өнері арнасында жетілген билік айту дәстүрін драмапық шығармаға зор суреткерлік батылдықпен енгізеді. Олар пьесаның керкемдік пішінімен біте қайнасып кеткен, шығарманың жанрлық қалпына ұлттық колорит беріп, әрлендіріп, байытып тұрған компоненттердің бірі. Билік сценасындағы негізгі тартыс ескілік әдет заңы мен жана дәуір талабының, зұлымдық пен адамшылық арасындағы күрес. Әуелде Жиренше Керім, кейіннен Жиренше Абай арасында бой керсететін бұл айқас пікір, байламдардың тек логикалық жүйеге қүрылған таласы емес. Жиреншенің, Керімнің, Абайдың ұзақ-ұзақ монологтарынан олардың дүниетаным көкжиегі, адамшылық кескіні, мінез қалпы, темперамент шамасы, ой дәрежесі, ақыл мөлшері баршасы көрініс береді. Талай ұрпақтарды қан қақсатқан зұлымдықты, Әнет, Кеңгірбай, Құнанбайлар қолымен жасалған масқара әділетсіздікті дәстүр деп, ата жолы деп табынған жуандарды Абайдың жерлеп, аяқ асты етер сәті осы орайда. Қара қапас надандық пен сәулелі адамгершіліктің айқасы! Суық жылдар қойнауында халық зарына зар хапық тілегіне тілек қосқан ұлы гуманистің ершіл бейнесі дауылды теңіз бетінде талмай қалықтаған сұңқарды кез алдыңызға әкеледі. Айдар Ажар басын арашалап қапу жуандықтың жеңілуі, әділеттің саптанат құруы. Бұл халық жеңісі хапықтың сүйікті ұлы Абайдың жеңісі. Билік сценасындағы монологтар сан алуан психологиялық халдерді, терең тебіреністерді, күрделі ойларды береді. Инверсия, шөшендік сұрау, іліп әкету, түйдектей тарту, кілттүйіптастау, нешетүрлі тосқауыл жиі қайталанады. Әсіресе Абай монологтары туралы осыны айту шарт. Оның сейлемдерінің синтаксистік қүрылысы сан алуан. Пікірдің салмағына, айтылу ретіне қарай сөйлемдер құбылып отырады. Айтылмыш сценадағы Абай, Жиренше, Керім сөздері драмалық ішкі қуатқа толы, серпінді, әрекетті, ете көркем монологтар.

==Үзінділерінің кітаптарға жарыққа шығуы==
«Абай» трагедиясынан үзінділер алғаш рет «Қазақ әдебиеті» газетінің 1940 жылғы 5 қаңтарындағы нөмірінде, 10-сыныпқа арналған «Қазақ әдебиеті» хрестоматиясында (1947, 1948) жарық керді, 1950 ж. жеке кітап болып шықты. Бұдан кейін Мұхтар Әуезовтің «Қараш-Қараш» кітабына (1960, 403-447-беттер), 12 томдық (1969, 9-кітап, 445-515-беттер), 20 томдық (1982, 10-кітап, 307-422-беттер) шығармалар жинақтарына енгізілді.

==Спектакльдің қойылымы==
Трагедия алғаш 1940 ж. 30 қазаңда А. Тоқпановтың режиссерлігімен Қазақ драма театры сахнасында койылды, суретшісі О. Чарномский. Мұңда еткенғасырдың соңындағы қазақ халқының әлеуметтік-қоғамдық тіршілігі, Абайдың адамгершілік, ақындық һәм ез елінің бостандығы жолындағы күресі бейнеленген. Феодалдық-рулық шиеленіске, талас-тартысқа қурылған шығармада қазақ халқының өткен ғасырдағы өмірі эпикалық үлгіде көрініс тапқан. Қойылым тарихи-көркемдік шындық дәлділігімен, режиссерлік ой-тұжырым айқындығымен, орындаушылық шеберлігімен қымбат.
Спектакльдің мол табысы Қ. Қуанышбаев жасаған Абай бейнесі. Психологиялық толғаныс сәттері, сөз мағынасын терең ашу, ақындық шабыт пен парасаттылықты жеткізу, ішкі сезім мен тебіреніс актерлік ізденістің басты бағыты болған. Ұзақ жылғы үзілістен кейін, трагедия Қазақ драма театрының сахнасында 1962 ж. 29 мамырда қойылды; қоюшы-режиссер Мұхтар Әуезов Мәмбетов, суретші А. Ненашев. Жаңа қойылымда тұрмыс-салтты бейнелеу дәстүрінен бас тартып, шынайы көркемдік шарттылыққа барған. Қойыпымға басқаша тыныс қарқын, көркемдік сипат берілген. Абай өлеңдерін қолдану драма ерекетін күшейтіп, қойылымның поэтикалық бейнесін айқындады. Жеке рөлдерге берілген тұжырым-түсіндемелерде бұрынғы таптаурындықтан арылып, уақыт талабына сай тың сахналық ойға негізделді. Абай рөліне Ы. Ноғайбаев пен М. Сүртібаев өзіндік актерлік орындау даралықтарымен келген.
«Абай» романының негізінде Қазақ драма театрының сахнасына қойылған спектакль ақын бейнесін жасаудағы күрделі табыс. Бұл көрермендерге апғаш рет 1949 ж. 28 желтоқсаңда ұсынылды. Кезінде [[Мәскеу көркем академиялық театры|МХАТ]] қолданған «автор атынан» роман оқиғасын байланыстыратын тесілді [[Шәкен Айманов|Ш. Айманов]] пен X. Бөкеева атқарды. Бұл, бір жағынан, романның тарихи жүйесіне нұқсан келтірмей, көркемдік ерекшелігін сактай отырып, сахна заңдылығына бағындыруға септігін тигізді. Екінші жағынан, сахналық жүйеге ең маңызды әлеуметтік құбылыстарды, Абайдың шығармашылығымен, ағартушылық һәм қоғам өміріндегі тірлігімен байланыстыруды кездеген. Бұл әдіс спектакльге көркемдік тұтастық беріп, көрермендердін қабылдауына ыңғайлылық танытты. Мұнда биік көркемдік деңгейде бейнелеу тапқан Қ. Қуанышбаев жасаған Құнанбай тұлғасы. Өз заманының алғыры, ақылды, айлалы Құнанбай актердің суреттеуінде мінезді, өткір, қатал да қайсар, ешкімді бетіне каратпайтын, ұстаған бағытынан таймайтын, феодалдық қоғамның негізін өле-өлгенше қорғап бағатын табанды жан ретінде бейнеленді. Романның осы сахналық жүйесі бойынша облыстық театрларда қойылған спектакльдерде сәтті шықты. 1951 ж. Қарағанды театрының сахнасына Б. А. Лурьев қойған «Абай» спектаклі аса жоғары бағаланды. Ақынның рөлін М. Сүртібаев ойнап, ол Абайдың жастық шағынан есею кезеңіне дейінгі сәттерін үйлесімді қарастырып, ақынның толыққаңды бейнесін жасады. [[Шымкент облыстық қазақ театры]]нда Ғ. Хайрулпинаның роман негізінде 1950 ж. қойған спектаклі үжымның зор табысы болды. Абайдың жас шағын бейнелеген М. Өтебаев, есейген шағын сомдаған С. Ерғалиев ақынның халқына деген сүйіспеншілігімен бірге, оның кескіндік ұқсастығын да дел беруге ұмтылған. [[Атырау театры]]ңда А. Тоқпанов қойған «Абай» спектаклі мол дайындық пен ізденістен туындап, тарихи шындыққа терең барлау жасаған. Абайдын өмір сүрген ортасын, дәуір тынысын және оның бейнесін дұрыс түсінуге режиссер көп еңбек сіңірген. Абайдың жастық шағын ойнаған Теңелбаев, есейген шағын ойнаған Телеков Абайдын психологиялық толғаныстарымен бірге, оның ақындық пен ойшыддық қасиеттерін ашуға үмтылған. Жоғарыдағы үш спектакльден баска Семейде «Абай» трагедиясының койылымы да театр тарихынан көрнекті орын адды. Талантты актерлер X. Ешмұратов (жас Абай) пен Р. Жәкенов (орта жастағы Абай) шынайы сахналық бейнелер сомдады. Абай әлемі сахна қайраткерлерін үнемі қызықтырып, әр театр, әр драматург өз ізденісін байқатты. Солардың бірі Қазақ балапар мен жасөспірімдер театрының сахнасына қойылған «Жас Абай» спектаклі. Абайдың жастық шағы мен азамат болып қалыптасуын, ақын тірлік кешкен ортаның әлеуметтік тынысын бейнелеуді мақсат тұтқан бұл қойылымда (режиссері әрі әдеби-сахналық нұсқасын жасаған Ш. Айманов) Абай рөлін актер А. [[Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков|Кенжеков]]ойнады. Спектакль ақыннын балалық һәм жастық шағын көркем бейнелеуде жасалған алғашқы барлау еді. Ал 1980 ж. қойылған «Абай Әйгерім» спектакпі Мұхтар Әуезовтің «Абай» романындағы Абай мен Әйгерім арасындағы махаббат, адамгершілік карым-қатынасына құрылған (романның сахналық жүйесін түсірген Б. Римова, режиссері Ж. Омаров, суретшісі О. Муканов, музыкасын жазған С. Мұхамеджанов). Мұхтар Әуезов Боранбаев пен Мұхтар Әуезов Кенжеев сомдаған Абайдың қызу қанды, бірде ширақ, бірде байсалды, салиқалы тұлғасы спектакльдің табысы. 1995 ж. ұлы ақыннын 150 жылдық мерейтойына байланысты фестивальда бас жулдеге ие болған Жезқазған ужымы қойған «Абай» спектаклі (реж. Ж. Хаджиев) қазақ театрларының ішіндегі кезеңдік табысы ретінде қабылданды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Трагедиялар]]
[[Санат:Пьесалар]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]

Араағайындық

2022-03-26T06:15:30Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Араағайындық''' , бітімгершілік — [[бейбітшілік]] орнатуға, өзара [[жанжал]]ды басуға ықпал ету, бітімге шақыру. А. дәстүрлі [[қазақ]] қоғамында ежелден қалыптасқан ұғым. Көршілес екі [[ру]] арасында [[жер дауы]], [[жесір дауы]] өршіп, қантөгіс қақтығысқа ұласар сәтте үшінші, бейтарап рудың беделді өкілдері басу айтқан: “Алтау ала болса ауыздағы кетеді, Төртеу түгел болса — төбедегі келеді” деген халықтық қағидаға жүгініп, А. жасауды, сол арқылы елдің бүтіндігін, жердің тұтастығын сақтауды парыз санаған. Қазіргі кезде А. нышандары бейбітшілік орнату, мемл-тер арасындағы ынтымақтастықты сақтау жолындағы азаматтық қозғалыстардың іс-әрекеттерінде айқын көрініс тапқан. Жалпы демокр. бағыттағы үрдістермен қатар таза кәсіби сипаттағы қозғалыстар (мыс., “Ғалымдар — бейбітшілік үшін”, “Дәрігерлер — бейбітшілік үшін”, “Генералдар — бейбітшілік үшін” т.б.) бар. А. нышандары азаматтық мойынсұнбау актілері мен жекелеген тұлғалар, әлеум. топтар тарапынан өткізілетін акциялар кезінде де ұшырасуы мүмкін. Теор. тұрғыдан А. пацифистік қозғалыс идеясында идеол. пішім ретінде негізделді. 19 ғ-дың соңында АҚШ-та, Англияда соғыс атаулыны, елдер мен халықтар арасындағы қарулы қақтығыс, жанжалдардың кез келген түрін адамгершілік аңсарға жат, тұрпайы құбылыс санайтын идея ретінде пайда болған бұл қозғалыс ауқымды халықар. демокр. күшке айналып, әлемнің көптеген елінің ішкі, сыртқы саясатына елеулі ықпал етіп отыр. Нақты мемл-тер өкілдері — мемл. қайраткерлері бейбітшілік пен татулық, ізгілік ұйытқысы ретінде А-ты сыртқы саясаттағы қызметінің басты міндеттерінің біріне балайды. Мыс., 1991 ж. 21-23 қыркүйекте ҚР Президенті Н. Назарбаев РФ Президенті Б. Ельцинмен бірге Әзірбайжан, Армения елдеріне барып, Таулы Қарабақ жанжалына А. болды. Соның нәтижесінде 4 жыл бойы соғысып, текке қан төккен екі ел ымыраға келіп, ел басшылары — А. Мүтәлибов пен Л. Тер-Петросян тұңғыш рет Железноводск қаласында (1991 ж. 23 қыркүйек) келіссөз үстеліне отырып, бірлескен мазмұндамаға қолдарын қойды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Бітімгершілік]]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Астық шаруашылығы

2022-03-26T06:15:26Z

Arystanbek: revert (test edit)

[[File:Kayanza Agriculture.jpg|thumb| right| alt=A.| '''''Астық шаруашылығы''''']] '''Астық шаруашылығы ''' – дәнді [[дақыл]]дар өндіру жүйесі, Қазақстандағы [[егін]]шілік кәсібінің негізгі саласы. Қазақстанда дәнді дақылдар егу ерте замандардан бері қалыптасқан (қ. Егіншілік). Бірақ [[егістік]] жерлердің ауқымы мен алынған өнімдердің мөлшері жайында нақты мәлімет жоқ. 20 ғ-дың бас кезінде (1913) Қазақстан аумағына астық шаруашылығы дақылдары 4,1 млн. га-ға себілді. Оның 94%-ы дәнді дақылдар, негізінен, [[бидай]] болды. Ол кезде [[Ақмола облысы|Ақмола]], Торғай облыстары жер өңдейтін ірі аумақ болып есептелетін. Оларда 1914 – 15 ж. егіс аумағы 2171,7 мың га-ға (53,4%-ы бидай) жетті. Дәнді дақылдар өсіру [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], Орал (қазіргі Батыс Қазақстан), [[Павлодар облысы|Павлодар]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстарында]] да дамыды. 1913 ж. астық өнімділігі орта есеппен гектарына 5,6 ц-ден ал, бидай 5,2 ц-ден келді. Ол жылдардағы егіншілік табиғи шығымдылыққа негізделді. Қазақстанда 2-дүниежүз. соғыстың аяғында (1945 ж.) егістік аумағы мен өнім шығымдылығының осы деңгейі сақталды. Астық шаруашылығы дақылдарын, оның ішінде дәнді дақылдарды өндіру [[соғыс]]тан кейін (1953 жылға дейін) біршама артты. Жалпы егістік аумағы 7,1 млн. га-ға (оның ішінде бидай 4,5 млн. га) жетті. Барлық дәнді дақылдар түсімі 5,425 мың т болды. 1953 ж. басталған тың және тыңайған жерлерді игеру барлық астық шаруашылығы дақылдарын, ең алдымен дәнді дақылдардың егістік көлемін күрт арттырды. 6 – 7 жыл (1954 – 1960) ішінде Қазақстанның егістік алқабы 25,5 млн. га-ға жетті, яғни 3,5 есе артты. Оның 17,0 млн. га-сы (66,6%-ы) солт. облыстардың (Қостанай, Ақмола, Көкшетау, Солт. Қазақстан және Павлодар) үлесіне тиді. 1960 – 90 ж. егістік аумағы 23 – 25 млн. га мөлшерінде сақталды. Бұл кезеңдегі астықтың жылдық орташа түсімі 18,6 млн. т болды. 1991 – 93 ж. егістік алқабы 22,5 млн. га-ға, 1995 ж. 18,8 млн. га-ға, ал 2005 ж. 14,8 млн. га-ға дейін төмендеді. Соған қарамастан Астық шаруашылығы Қазақстанның астық шаруашылығыөндірісінің негізі болып отыр. Астық шаруашылығы – мал ш-н жедел дамытуға да ықпал жасайтын жем-азық көзі. Қазақстанның Астық шаруашылығы Астық шаруашылығы дамыған облыстарының [[ауа райы]] тым континенттік, құрғақ болғандықтан [[протеин]]і мен қуаты жоғары сапалы [[астық]] алуға қолайлы жағдай тудырады.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>
== Сілтемелер ==
* [[Астық тұқымдасы]]
* [[Астық]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.google.ru/url?sa=t&source=web&cd=4&ved=0CC4QFjAD&url=http%3A%2F%2Fwww.agroinnovations.kz%2Findex.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dview%26id%3D5175%26Itemid%3D216%26lang%3Dkz&ei=Kur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNGKKI_L2Qb-fJyj2F4DSPIbOvjpgw/ астық шаруашылығы ҒЗИ]
*[http://www.google.ru/url?sa=t&source=web&cd=8&ved=0CEcQFjAH&url=http%3A%2F%2Fwww.fad.kz%2Fen%2Fnode%2F185&ei=Kur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNF6-cfX59Vemyhqyy27soRhV0tQEw/ «ҚазАгроИнновация» АҚ білім тарату орталықтары]
==Пайдаланылған әдебиет==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы]]

{{stub}}

Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры

2022-03-26T06:15:23Z

Arystanbek: revert (test edit)

{{Театр
|атауы = Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры
|сурет = Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = 1985
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = қуыршақ театры
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Ақтөбе]]
|Мекен-жайы =
|Директоры =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Көркемдік жетекшісі = [[Әсия Тәжібекқызы Құрманмәлина|Әсия Тәжібекқызы Құрманалина]]
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры''' – [[Ақтөбе]] қаласында [[1985 жыл|1985]] жылы 29 қарашада ашылған мәдени орталық.

== Бастапқы кезеңдер мен қойылымдар ==
Театрдың жұмысы өзге театрлар секілді сырттан келген шағын тураппалардың қойылымдарымен басталды. Біртіндеп қазақстандық және ресейлік қуыршақ театр режиссерлері шақырылып, тәжірибе алмасылды, жаңа спектакльдер қойылып, шеберлік кластары өткізілді. Қазір театр [[Қазақстан]]да ғана емес шетелде де табысты өнер көрсететін ұжым – қуыршақ өнерінің өзіндік орталығы іспетті. [[Алматы]]да өткен I республикалық театр фестивалінің ([[2002 жыл|2002]] жыл) лауреаты, халықаралық қуыршақ театрлары фестивалінің бірнеше дүркін дипломанты атанды ([[Орынбор]], 2001, 2006 жж., Перм, 2003 жыл, [[Ақтөбе]], 2004 жыл, Рязань 2005 жыл, Болгария 2006 жыл, Грекия, 2008 жыл). «Кто заплетает гривы лошадям?» атты қойылыммен әлемді шарлаған театр үлкен табысқа кенелді. Ресейлік драматургтер М. Азов пен В. Тихвинскийдің пъесасы көшпенді халықтың дүниетанымымен ұштастырыла қойылды. Бұл спектакльдің көркемдік және режиссерлік шешімдері қазақ қолданбалы өнері мен қазақ фольклорына негізделді. [[1993 жыл|1993]] жылдан бері театр Қазақстан театр қайраткерлері одағы мен UNIMA халықаралық қуыршақ театрлары одағының мүшесі Нәзира Табылдинова басқарып келді.

Театрдың көркемдік жетекшісі Әсия Құрманәлина мен Тольяттиден келген қоюшы-режиссер Геннадий Гипиковтың арасындағы жемісті шығармашылық байланыс нәтижесінде жеті бірлескен спектакль қойылды. Олардың қатарына Х. Гюнтердің «Мүйізтұмсық пен керік», А. Веселовтың «Солнышко и снежные человечки», сондай-ақ қазақтың халық ертегісінде қойылған «Ұр, тоқпақ!» спектакльдері бүкіл Қазақстанда елеулі табыстарға жетті.

Ақтөбе қуыршақ театрының қалыптасуы мен дамуына Ә. Құрманалина, Ж. Маймақова, Г. Баймағанбетова, Л. Сүлеймен, Н. Мұратов, А. Табылдиновтер елеулі үлес қосты. Г. Біржанова, Е. Ермағанбетов, А. Салитова, Е. Исмағұлов, А. Жанаділова, Г. Оралбай әр жылдары актерлік шеберліктерімен көзге түсті.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Театр жетістіктері ==
[[2001 жыл|2001]] жылдан бері театр көптеген халықаралық фестивальдің лауреаты мен дипломанты атанды. [[2007 жыл|2007]] жылы "Кәсіби мүмкіндігі жоғары театр" атағын иеленсе, [[2008 жыл|2008]] жылы ТМД елдерінің ең таңдаулы "XXI ғасыр театры" деп бағаланды.
"Оренбург қарбызы", "Республикалық театр", "Рязанда қыз көру", "Екеу аз, үшеу көп", "Ортеке", "Жұмыс істейтін кішкене жылқы", "Чир Чайаан", "Алтын бетперде", "Дарынды ғасыр бас иеді", "Чодари хаел", "Ұлы Ақжелкен", "Наурыз", "Ассалаумағалейкум – III", "Батыс Қазақстан аймақтық форум-фестивалі", "Бүкіләлемдік қуыршақтар карнавалы", "Тақ-теке", "Маршак", "Балауса" эксперименталды қойылымдар, "Буа: Диалог кеңістігі" сынды фестивальдерге қатысып, жүлделі орынды иеленген.

[[2004 жыл|2004]] жылы театр базасында "Ассалаумағалейкум!" атты І халықаралық фестиваль өтті. Аталған шараға [[Ресей]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] және Қазақстанның өнер ордалары қатысты. Бұдан кейін аталған фестиваль 2010, 2013 және 2015 жылдары өтті.

Жыл сайын театр қойылымдарына жаңалық енгізу үшін Станислав Железкин, Григорий Гипиков, Юрий Фридман секілді [[Ресей]]дің халық әртістері шақырылады. Олар тәжірибелерімен бөлісіп, әртүрлі тақырыпта шеберлік сабақтарын өткізеді.

[[Краснояр]] режиссері Евгений Пермяков пен театрдың бас көркемдік жетекшісі Әсия Құрманалина бірігіп қойған "Аттардың жалын кім өреді?" атты қойылымы көрерменнің оң бағасына ие болды.

== Шығармашылық ұжым ==
Бүгінгі таңда театрдың директоры – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері [[Әсия Тәжібекқызы Құрманмәлина|Әсия Тәжібекқызы Құрманалина]].

Театр әртістері – Гүлнәр Байғамамбетова, Ләззат Сүлеймен, Ақбөбек Жанәділова, Ербол Ермағамбетов, Нұрат Мұратов (Қазақстан Республикасының бірінші президенті қорының лауреаттары), Ербол Исмағұлов ("Ең үздік актер"), Әлішер Орынбасаров, Әлия Салитова, Жанар Молдашева, Алина Сералина, Роза Балғалиқызы, Алмагүл Қаражанова, Дәулет Балапанов, Гауһар Оралбай және т.б.әртістер бар. Әлібек Ермекбаев "Үздік музыкалық көркемдеу" номинациясымен марапатталған.

== Галерея ==
<gallery>
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 4.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 1.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 2.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 3.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 5.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]

Батыс Қазақстан облысының тарихы

2022-03-26T06:15:21Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Батыс Қазақстан облысының тарихы'''

Б.з.б. 2-мыңжылдықтың басында-ақ [[Еділ-Жайық]] өңірінде кешенді мал, егін шаруашылығы қалыптасты («Қазақ ССР тарихы», 1-том. А., 1980, 105-бет). Табиғи-климаттық жағдайдың өзгеруі б.з.б.1-мыңжылдықтың басында далалардың құрғауына әкелді, осы кезден бастап көшпелі жене жартылай көшпелі сипаттағы [[мал шаруашылығы]] жедел дамыды, ол әуелі шаруашылық жүргізудің негізі, содан соң басым түріне айналды.
==Көне грек авторлары еңбектерінде==
Көне [[Грек әдебиеті|грек]] авторлары, әсіресе [[Геродот]] өзінің еңбектерінде антика дәуірінде Еуразияның оңтүстік даласын мекендеген тайпалардың жалпы аты ретінде «скиф» терминін, олармен көршілес массагет, [[Савроматтар|савромат]] (кейіннен - [[Сарматтар|сармат]]), аргиппей, асси, пасиан, сакараул (сакараук) жөне басқа атауларды қолданған. Геродоттың айтуынша, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] өңірінде савроматтар тірлік кешкен. Савромат этнонимі кебіне екі мағынада — тайпалардың өз атауы ретінде және тілі мен мәдениеті жағынан туыстас тайпалардың үлкен тобын біріктіретін термин ретінде қолданылған. Б.з.б. 2 ғасырда грек-рим жиһанкездеріне (Страбон, т.б.) савроматтардың «аорс» атты бір тайпасы белгілі болды, олар оңтүстік Орал өңірінен шықса керек. Геродоттың жазуы бойынша, савроматтардың сырт жағын будиндер, ал олардан солтүстікке таман фиссагеттер мен иирктер мекендейді. Одан ері «биік таулардың етегінде», сірә, оңтүстік-шығыс Орал өңірінде өмір сүрген аргиппейлер тайпасы аталады. Олар [[ру]]лық, тайпалық бөлімшелер ретінде тілі бір, тегі ортақ скиф және сармат тайпаларының этномәдени бірлігіне кірген Б.з.б. 7-4 ғ-ларда савромат тайпалары Қара теңіз өңірінің скифтерімен, оңтүстікте үлкен [[Хорезм]] мен [[Бактрия]] патшалығы сияқты мемлекеттік құрылымдармен қарым-қатынас жасады. Сарматтардың антропологиялық пішімі мен дене түрпаты [[Жерорта теңізі]] төңір егіне тән нәсілдік типпен теркіндес келеді.
==Батыс Қазақстанның тайпалары==
Батыс Қазақстанның кейбір тайпаларының тұрмыс-тіршілігінің негізі үздіксіз көшпелі мал шаруашылығы болды (б.з.б. 1-мыңжылдықтың 1-жартысы). Мұндай көшпелі тұрмыс-салты табиғи климаттық жағдайға байланысты өзгермей сақталды, тіпті 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басындағы авторлар жазбаларында облыс қазақтарының көпшілігі осындай көшпелі тірлік кешетіні керсетілгенерал Сонымен бірге Батыс [[Қазақстан]] өңіріндегі тайпалар арасында (Қараоба, б.з.б. 1-мыңжылдықтың 2-жартысы) көшпеліліктің тұйық циклі байқалады, бұлар жер өндеу кәсібін меңгермеген, шөп шабу мардымсыз мөлшерде ғана болды.
====Ғұндар====

Б.з.б. соңғы ғасырлар мен жаңа заманның бастау кездерінде Қазақстан аумағында, оның ішінде Батыс өңірінде [[Ғұндар|ғұн]] атты азиялық тайпалар (тарихи әдебиеттерде — хунну немесе сюнну) мекен етті. Ғұндардың әскери жорықтары «халықтардың ұлы миграциясына» жол ашты. Олардың шаруашылық жүйесі экстенсивті мал шаруашылығы еді, қолөнер кәсібінің де дамуы байқалды. Малға отбасылық меншік және жеке адамның меншігі болғаны туралы мәліметтер бар. Дерек көздерінен оларда құралдардың болғанын, алым-салық алынғанын кереміз. [[Елбасы]] — шаньюй шексіз, дара жене мұрагерлік билік құрған. Он мың қолдық ескерді басқаратын ақсүйек шонжарлар «түменбасылар» деп аталды, олар онбасыларды тағайындайтын еді. Жанама дерек кездері бойынша, ғұндардың негізгі басым белігін бағзы түркі тайпалары құраған. Олар оңтүстік-шығыс Еуропа даласында 4 ғ-дың 70- жылдарында пайда болды. Осылайша ғұндар Батыс Қазақстанда 5-6 ғ-ларға дейін өмір сүріп, Қазақстан аумағында қалыптасқан ежелгі бірлестіктер құрамына енді. Ғұндар дәуіріне қатысты, «Шипов» қорымы мен езге ескерткіштерден кездейсоқ табылғандардан басқа, толық сақталған жәдігерліктер кездескен емес. Шаруашылығы, әлеуметтік дамуы мен медениеті жағынан андронов мәдениетінің далалық қауымдастығы мен қима мәдениеті бір-біріне өте жақын екенін атап кеткен жөн.
====Оғыздар====
Аймақтағы кешпенділердің орта ғасырлық кезеңі печенег-оғыз ескерткіштерінен көрінеді. Печенеггер ертеректе Сырдарияның орта шенінде қоныстанған «қаңғар» деген атпен белгілі көшпелі малшы тайпалар. Құлаған түрік қағанаты мұрагерлерінің 8 ғ-дың ортасында осы өңір үшін таласы кезінде қарлұқ, оғыз және қимақтардың біріккен күштері қаңғарларды солтүстік Арал өңіріне ығыстырды. Қаңғар-печенеггердің Еділ мен Жайық аралығында 8 ғасырда басталған көші-қонының алғашқы толқыны осы уақиғаларға байланысты болатын. Жабғу билеген оғыз мемлекеті күшейіп, 9 ғ-дың соңында Бұл аймаққа қаңғар миграңиясының екінші толқынын айдап келді, мұны кезінде парсы географы [[әл-Масуди]] жазып кеткен. Қаңғарлар Еділ-Жайық аралығында кейбір жергілікті тайпалардың басын біріктіріп, печенег тайпалық одағын құрды. Оғыздардың тықсыра шабуылдауы және хазарлармен болған сәтсіз соғыс печенегтердің басым бөлігін 10 ғасырда оңтүстік Русь жеріне қоныс аударуға мәжбүр етті, сөйтіп олар орыстардың сыртқы жауына айналды. Осы кезеңде печенегтердің бір бөлігі Жигули тауларына ауа көшті, кейін олар чуваш халқының қалыптасуына негіз болды. Бірсыпырасы [[Хазария]]ға бағынды, ал қоныс аудармай өз жерінде қалғандары оғыздарға бағынды. Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі (2-5 ғ-лар) Қазақстан, [[Орта Азия]] және [[Шығыс Еуропа]]ның этникалық-саяси картасына айтарлықтай өзгерістер енгізді. 5 ғасырда түркі тілдес тайпалардың «тирек» (теле) деген жалпы аты бар одағының көптеген топтары солтүстікте.
====Мекендеген жері====
[[моңғолия]]дан Шығыс Еуропаға дейінгі ұлан-ғайыр далалық аймақты тұтас мекендеді, оңтүстікте олар Әмударияның атырауына дейін көшіп-қонып жүрді. Деректемелер олардың ішінде: бұғу, байырқу, толангет, беклі, қыбыр, сығыр, [[бұлақ]], [[қарлұқ]], эдиз, тариназ, забендер, тарғай, баргүр және т.б. тайпаларды атайды. 6 ғ-дың ортасында (558 жыл) түріктер Сасан әулеті билеген Иранмен соғыс одағын құрып, батыс эфталиттерді талқандады, жерін басып алды. 567 жылы Византия императоры II Юстиннің елшісі Земарх Кавказдан асып, Еділ, Каспий теңізін жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға жетті. Ол өзінің жүріп өткен жолындағы Батыс Қазақстан аумағында ұшырасқан түрік қоныстарын хатқа түсіріп отырды. Түрік қағаны Истеми 571 жылы солтүстік Кавказды жаулап алып, Боспорға (Керчьке) шығады, алаңдар мен утигурларды бағындырады. Оның ұлдарының бірі [[Түріксанаф]] Киммерия Боспорына басып кіріп, қырымға жойқын жорық жасады. Міне, осы жорық тардың бәрі Батыс Қазақстан жері арқылы өтеді. Түрік бірлестігінің шаруашылық негізі көшпелі мал шаруашылығы болатын. Барша билік қағанның қолында еді. 9-10 ғ-ларда Арал теңізінің атырауында, оған жалғасып жатқан [[Батыс Қазақстан]] далаларында орта ғасырлық оғыз тайпаларының мемлекеті құрылды. Бүл оғыз конфедерациясы оңтүстік және Батыс Қазақстан ның байырғы тұрғындарына кірме элементтердің араласуы нәтижесінде пайда болды. Оның құрамына қаңғар-печенегтердің біразы және Сырдария аңғарының, Арал маңының, [[Каспий теңізі|Каспийдің]] солтүстік төңірегінің далалық тайпалары енді. қырық рудан құралған бұлардың арғы тегі үнді-еуропалық және фин-угорлық болғанымен, бара-бара түркіленген тайпалар еді. Олардың бірсыпырасы Арал теңізінен Каспийдің шығыс жағалауына дейінгі далаңы мекендеген алаңдар, астар болды. Аралдың батыс өңірінде 9-10 ғ-ларда бажғар, нукарда, банжа тайпалары қоныстанды, кейін олар да оғыз мемлекетінің құрамына кірді.

====Оғыз мемлекетінің құрамы====
Оғыз мемлекетінің басты бөлігін қарлұқ, халаж және басқа түрік тайпалары құрады. Оғыздардың қалыптасуында имақ-қимақ тайпалары, сондай-ақ баяндұрлар, имурлар және қайлар маңызды рөл атқарды. Тарихи деректерде, мәселен, «[[Диуани лүғат ат-түрік]]те» оғыз
тайпаларының мынадай тізбесі келтіріледі: қынық, баюндар, ива, салүр, афшар,бектілі, бакдүз, баят, язғыр, имур, қарабұлақ, алабұлақ, иғдыр, урегир, тұтырқа, улаонулуг, түгер, жебни, бежене, жуылдар, жаруклуғ (1-том, 56-57-беттер). [[Оғыздар]] «ұрүғтар» мен «аймақтарға» бөлінді, өз кезегінде олар «ел» деп аталған ірірек тайпалар одағының құрамына енді. Олар көршілес халықтармен үнемі тоғысып отырды, парсы тілдес еуропалықтармен араласқан мұндай этникалық топтар «түркімендер» деп
аталды. Оғыздардың көші-қон қоныстары [[Ырғыз]]да, Жайықта, Жемде, Ойылда, [[Аралсор]] көлінің оң жақ жағалауында болды. Мүғалжардың солтүстік-шығыс беткейлері мен оңтүстікОрал сілемдері арасында оғыздардың Даранда (Дендера) және Дарку деген шағын қамалдары табылды, соңғысы, сірә, оғыз билеушісінің жазғы ордасы болуы керек. Оғыз тайпалары башқұрттармен, бұртұстар мен шекаралас болды. 9 ғ-дың соңында оғыздар хазарлармен одақтасып, печенегтерді ойсырата женді де, Жайық пен Еділ аралығын өзіне қаратып алды. Олар түркі тілдес тайпалар -қарлұқтармен, қимақтармен, қыпшақтармен тығыз байланыста болды.
====Әдет-ғұрпы====
Мәселен, Андараз Хифчак аймағындағы қимақтар мен оғыздардың әдет-ғұрпында айырмашылық жоқ еді. Оғыздардың да, қыпшақтардың да тілінде сөз басында «ж» дыбысының басым айтылуы олардың туыстығын дәлелдейді. Бұл байланыстарды ежелгі қазақ аңыздарынан да байқауға болады. Ілкі ортағасырлық оғыздар бірлестігі құрған мемлекеттің басшысы «жабғу» (ябғу) деген атағы бар жоғарғы билеуші болды, оның кеңесшілері «күлеркін» делінді. Сарай маңындағы күнделікті өмірде ақсүйектер кеңесі — «қаңғаш», әскербасы — «[[сюбашы]]», жабғудың әйелі — «қатын» маңызды рөл атқарды. [[Жабғу]]дың мұрагері «инал», ал оның тәрбиешісі «атабек» деп аталды. Билеушіні сайлау әдет-ғұрып құқықтарының жазылмаған жиынтығы — «төре» бойынша өткізілді. 10 ғасырда оларда салық салу жүйесі болды. Оғыздар Хазариямен ұзаққа созылған күрес жүргізді, 965 жылы оларды талқандады. 985 жылы князь Владимир оғыздармен бірге бұлғарға жорық жасады. Бірақ кейін оғыз мемлекетінің өзі қыпшақ тайпаларының соққыларынан құлады, осылайша оғыздардың қалдықтары 11 ғ-дың ортасында [[Дешті Қыпшақ|Дешті қыпшақтың]] түркі тілдес тайпаларына сіңісіп кетті.

==Қыпшақтар мен қимақтар==
8-9 ғ-ларда қыпшақтар мен қимақтардың ортағасырлық бірлестігі құрылды. Алғашқыда қимақ федерациясына эймур, йемақ, [[татар]], байандүр, [[қыпшақ]], ланиказ және ажлад тайпалары кірді. қыпшақ тайпалары 9 ғ-дың ортасында оңтүстік [[Орал]]дың оңтүстік-шығыс жағынан [[Арал маңы]] далаларына дейін көшіп-қонып жүрді. 9 ғасырда печенег тайпалары оғыздардың, қимақтардың және қарлұқтардың одағынан жеңілді, соның нәтижесінде қимақ тардың біразы Жайық бойына, Арал мен Каспий маңы далаларына орналасты. Осы жерде Қазақстанның басқа да аудандарында қимақтардың мемлекеті (9 ғ. соңы -10 ғ. басы) қалыптасты, оның жоғарғы билеушісінің «хақан» аталуы («жабғу» атағынан екі саты жоғары) қимақтардың көне түрік элементтерімен даусыз байланысын көрсетеді. Саяси күрестер нәтижесінде қыпшақ тайпалары [[Сырдария]] өзенінің бойына, Аралдың батысы мен [[Каспий теңізі|Каспийдің]] солтүстігіне иелік етті, ал оғыздар амалсыздан оңтүстік орыс және қара теңіз далаларына ауа көшуге мәжбүр болды. Осылайша қыпшақтар қимақ мемлекетінде басымдылықта жетіп.

====Басты кәсібі====
[[Қимақтар]] мен қыпшақтардың басты кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Күнкөріс үшін аң аулаудың да орны ерекше еді. Сонымен бірге жартылай отырықшы және отырықшы халық шоғырлана қоныстанған топтар болды, қолөнер кәсіпшілігі дамыды. Түркі тілдес тайпалардың ежелгі діні мен наным-сенімінің негізі Көкке (Тәңір) және Жерге («Иер-Суб» — Жер-Су) сыйыну болды. Өзінің мәні жөнінен бұлардан кейін тұрған әйел тәңірісі — Ұмай отбасы мен балашағаны қорғап-жебеуші саналды. Сондай-ақ қасиетті тауларға («Ыдұқ баш»)және жер асты дүниесінің әміршісіне («Ерікліг») сену де үлкен орын алды. Отты пір тұтты, отпен аластады және басқа да көптеген шаман ғұрыптарын тұтынды. Өз наным-сенімдерімен бірге басқа да өркениеттер тудырған дін жүйелері — буддизм, манихейлік, христиандық тарала бастады. 1-мыңжылдықтың орта шені мен 2-жартысы Ұлы Далаңың, оның ішінде [[Каспий-Арал маңы]] аймағы халықтарының түркілену дәуірі деп қарауға болады. Олар алғашында соғды жазуын («ұйғыр алфавиті») қолданса, 7 ғ-дың басынан бастап 38 таңбадан тұратын төл түрік жазу үлгісін («көне түркі руникалық ескерткіштері») пайдаланды.

====Половецтер====
11 ғ-дың соңында Қазақстан далаларының ұлан-байтақ территориясын батыста Еділге дейін қыпшақ бірлестігінің тайпалары жайлады. Осы ғасыр ортасында оңтүстік орыс далаларына жеткен қыпшақтарды «половецтер» деп атады. Олардың шығыстағы жерлері «[[Дешті-қыпшақ мемлекеті|Дешті Қыпшақ]]» делінді, бұл атау 13-14 ғ-ларда оңтүстік орыс далаларында да қолданылды. Қыпшақтардың құрамына енген этникалық бөліктердің бірі қимақтар (йемақтар) болды. [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығында орналасқан Сақсын қаласы қыпшақтар мен йемақтардың шабуылына ұшырады деген жазба дерек бар. Орыс жылнамаларында да Кама өзені ауданындағы йемақ-половецтер керсетілген Қыпшақтардың құрамына байандұрлар, байаттар енді, сондай-ақ тегінде, қаңлылар ежелгі башқұрт тайпаларының бір бөлігі және т.б. түркі тілдес тайпалар болса керек. Қыпшақтардың елбөрі тайпасы Батыс Қазақстанда көшіп- қонып жүрген Бірігу процесімен қатар тайпалардың бөлшектенуі де қатар жүрді. Осылайша сол кезеңде қыпшақ бірлестігіне тоқсоба, йета (сета), бұрхоғлы, бөрілі (елбөрі), қанғолы (қаңғароғлы), қанарлы, анджоғлы, дурут, қарабоғлы (қарабалы), жузан (жерсан), қарабөріклі, котен (кутун) тайпалары енді. 11-13 ғасырлардағы Дешті Қыпшақтағы саяси уақиғалар этникалық интеграцияның барысына тікблей ықпал етті. Батыс қыпшақ тайпалары оңтүстік орыс далаларының, [[Еділ]] бойының және [[Жайық]] өңірінің түркі тілдес тайпаларымең (печенегтердің, оғыздардың, т.б. қалдықтары) өзара байланыста болды. Қыпшақ конфедерациясының негізі қандас туыстық емес, қайта территориялық-шаруашылық байланыстар еді. [[Қыпшақтар]] көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс кешті. Қоғамдық-саяси құрылымы «ел» деп аталған ірі тайпалық бірлестіктерге негізделді, оларды хандар мен бектер басқарды, құлдар ұсталды. 12 ғасырда [[Батыс Қазақстан]] қьшшақтарының арасында толқулар болғаны туралы деректер ұшырасады. 10-12 ғ-лардағы қьшшақтар алуан түрлі нанымдар мен сенімдерді ұстанды. Түркілік шамандық рәсіммен қатар біртіндеп ислам діні ене бастады. 12 ғ- дың 2-жартысында жаңа дінге қыпшақ ақсүйектерінің жаппай мойынсына бастағанын сол дәуірден қалған археол. ескерткіштерінен керуге болады.

== Батыс Қазақстан жерінде Жошы ұлысы ==
[[моңғол шапқыншылығы]] тұсында Батыс Қазақстан жерінде Жошы ұлысы құрылды,
ал [[Алтын Орда]]ның қалыптасу кезеңіндегі (13 ғ-дың 1-жартысы) саяси өмір орталығы Еділдің төменгі ағысына қарай ойысты. Алтын Орда ұлыстарға бөлінген көшпелі мемлекет болды, онда әкімшілік басқару аппараты маңызды рөл атқарды. Алтын Орда дәуірінде Жайық жағасындағы Сарайшық Үргеніш-Отырар-Бұхара жене Үргеніш- Алмалық керуен жолдарының бойына орналасқан үлкен қала болды. 13 ғасырда орта ғасырлық Алтын Орда мемлекеті (1240-жылдар — 15 ғасыр) кейін жекелеген саяси бірлестіктерге бөлшектенді. Ал оның бөлшектеніп, ыдырау үрдісі «қазақ» деген этнониммен ерекшеленген этникалық құрылымның қалыптасуымен қатар жүрді. Қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]] аумағы Жошы ханның ұлы Шайбанның билігінде болды. 14—15 ғ-дың соңында белең алған саяси және әлеуметтік қақтығыстар ортағасырлық мемлекеттік бірлестік — Ақ Орда хандығын дүниеге әкелді, ол кейіннен өз кезеңінде Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығына ажырады. Ноғай Ордасының құрамына [[Қыпшақ одағы|қыпшақ]], [[Маңғыттар|маңғыт]], [[найман]], [[алшын]], [[алаша]], тама жене басқа тайпалаенді. Ал [[Әбілхайыр хандығы]] [[Дешті-қыпшақ мемлекеті|Дешті Қыпшақ]]тың ыдыраған феодадцық иеліктерінің басын қосып, маңғыт, [[Қарлұқтар|қарлұқ]], найман, [[қоңырат]], үйшін (үйсін) және т.б. тайпаларды біріктірді, конгломерат «Өзбектердің көшпелі мемлекеті» деген атау алды. [[Ноғай ордасы]] мен «Өзбектердің көшпелі мемлекеті» мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі мемлекеттік бірлестік еді, Батыс Қазақстан өңіріне мал ш-ғының жартылай көшпелі түрі тән болды. Жартылай көшпелі тайпалар мал өсірумен қатар ішінара тәлімі егіншілікпен, мал азығын дайындаумен де айналысты; олардың қыстауға арналған тұрақты орындары болды. 15 ғасырда Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығының құрамына енген, 1450-60 жылдары қазақ хандығын құрған тайпалар табиғи-геогр. белгілері мен саяси-шаруашылықтың ерекшеліктері бойынша әркелкі құрылымдарға топтасты. Халықтың шежіре тарату дәстүрінде бұл құрылымдар жүздер ([[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]], [[Кіші жүз]]) түрінде көрініс тауып, дәстүрлі ділдік-тарихи сипат иеленді (мыс., «Ұлы жүзді қауға бер де малға қой, Орта жүзді қамшы бер де дауға қой, Кіші жүзді найза бер де жауға қой»). Батыс Қазақстан облысы аумағындағы тұрғындар орта ғасырларда [[Еділ|Еділ бойы]] хандықтарында қалыптасқан Кіші жүзге жатты (қосымша).

====XV-XVI ғасырлардағы басты кәсібі====
Кіші жүз тайпалары мен руларының 15- 16 ғ-лардағы басты кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Өзен алқаптары мен көл жағасына егін екті. Натуралды шаруашылыққа қажетті өнімдермен қамтамасыз ететін кәсіпшілік түрлері дамыды. Сауда-саттық негізінен айырбас түрінде дамыды. Айырбас сауда Еділ бойы аудандарымен де, сондай-ақ [[Оңтүстік Қазақстан]] қалалары арқылы [[Орта Азия]] хандықтарымен де жүргізілді. 16 ғасырда барынша аридтік зона мен оған іргелес аймақтарда, оның ішінде Ноғай Ордасы мен қазақ хандығы қалыптасқан Батыс Қазақстанда да этникалық процестер жеделдеді. Ноғай Ордасының бөлшектенуі, оның қазақ хандығымен жақын туыстық байланысы қазақтың және Жайық өңірі мен Еділ бойындағы басқа да түркі халықтарының этникалық туындыларында жырланады. [[Сырдария]] өңіріндегі қалаларды өзіне қаратып алу жолындағы күрес-тартыстар 16 ғасырда қазақ хандығының жағдайын күрделендіре түсті. Бүл соғыстардың нәтижесінде қазақ хандығының шекарасы кеңіді, Қасым ханның бас ордасы Сарайшықта болды, ол 1518-23-жылдардың бірінде осында жерленді (бас хан Мұрындық та Сарайшықта қыстайтын). [[Қасым хан]]ның ішкі саяси бағытын Хақназархан (1538-1580) жалғастырды, ол ноғай мырзаларын өз жағына тартып, Жайықтың сол жағындағы жерлерді иелігіне қосып алды.

==XVII ғасырдың бас кезі==
17 ғ-дың бас кезінде Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына Ресейдің қол астына өткен қалмақтар енеді. 16-ғ-дың ортасында [[Жайық]] бойында казак-орыстар пайда бола бастайды. Еділдің төменгі ағысындағы казак-орыс отрядтары туралы алғашқы мәлімет 1559 жылғы «статьялық тізімдерде» еске алынады. Олар 20 жыл бойы [[Каспий теңізі]]ндегі орыс-ағылшын сауда-саттығының жолын кесті, ал 1580-81 жылдары құныққандары соншама қабірлерді қопарып, мүрделерге дейін тіміскеледі. Жайықпен жоғары өрлеп, Сарайшықты тонады. Қала іргесіндегі Жайыққа алғаш келген казак-орыстар қатар ында Дон казактары, Кубань татарлары, Еділ бойы қалаларының қашқын қаңғыбастары мен ерікті адамдар бар болатын. Сол кездегі казачество қатар ында түркілік элементтің айтарлықтай екендігі казактардың атынан [[Михаил Федорович]] патшаға жіберілген елшілердің бірі орыс, бірі татар ұлтынан болғандығынан да айқын көрінеді. Олардың ел тонауы, қарақшылығы Мәскеу мемлекетіне тиімсіз болды, сондықтан 1586 жылдан бастап орыс патшасы біртіндеп казак-орыстарды өз жағына тартып, 17 ғ-дың бас кезінде оларға сый грамотасын табыстады. Түпнұсқасы сақталмаған бұл грамотада Жайық өзені казактардың иелігіне беріледі делінгенмен, қос өзен аралығында [[қазақ хандығы]], [[Ноғай ордасы]] және қалмақ мемлекеті қалыптасып қойған еді. Сол себепті негізгі кәсібі ел тонау мен қарақшылық болған казак-орыс әскери вольницасы 17 ғ-дың соңғы ширегіне дейін сақталды, ал одан кейін олар түгелдей қазан приказына бағынып, [[Мәскеу]] самодержавиесіне қызмет етті. 1723 ж. I Петр Жайық казачествосына қатысты реформасын жүзеге асырды: әскери қызмет атқарып жүрген 3196 казак-орыс полктар мен жүздіктерге бөлінді, әскерге өз атамандарын өздері сайлау құқынан айырылды.

==Көшіп-қонуға тыйым салу==
[[Пугачев Бастаған Шаруалар Соғысы|Пугачев көтерілісі]] басып-жаншылған соң 1775 жылғы 15 қаңтардағы патша жарлығы бойынша Жайық атауы өзгертіліп, «[[Орал казачествосы]]», «Орал қалашығы» деп жаңаша аталды. Орал казак-орыс әскерінің басты міндеті әскери қызмет атқару, патша сарайын қызыл балықпен, уылдырықпен қамтамасыз ету болды. Бірте-бірте Орал казак-орыс әскерінің қуатты кавалериясын ұстау қажеттігі кеміген соң 19 ғасырда ол Еділ бойы мен Қазақстан дағы ұлт-азаттық кө терілістерді басып-жаншуға пайдаланылды, 33 Ресей империясының Орта Азияға жасаған әскери жорық тарына қатысты. Енді [[Жайық]] өңірін отарлаушылардың озбырлығы күшейе түсті. Патша өкіметі жоспарлы түрде казак-орыстарға ең құнарлы жер учаскелерінен меже бөліп берді. 20 ғ-дың басында әскерлер қарауында 6.465.402 десятина жер болды. Жер бөліп беру мәселесі 1734 жылы, яғни [[Орынбор]] генерал-губернаторы И.Кирилловтың шешімімен қазақтардың Жайықтың оң жағалауына көшіп-қонуға тыйым салынған кезде басталды. 19 ғасырда әрбір қарапайым казактың 30 десятинаға дейін жері болды, ал казачествоның ауқатты өкілдері әрқайсысы 500 десятинаға дейін жер иемденді. Казак-орыс әскері өзінің этникалық құрамы жағынан алақұла еді. Олардың әлеум. негізін [[Ресей империясы]] тіршілігінің барлық саласына тән сословиелік жіктеліс құрады. Казак-орыстардың басты әлеум. ұйымы — қауым ([[община]]) өте-мөте шектелген қауымдастық болды, одан шығып кетуге заң жүзінде тыйылқалынды. Орал казачествосының ескі дәстүрді (старообрядчествоны) тұтынғанына қарамастан, православяндық ортодоксальдық шіркеу 19 ғ-дың аяғында олардың ресми мәртебесін мойындады. Орыстар 16 ғасырда Жайық бойы даласын жақсы білетінді. Еділ бойын «[[Дикое поле]]», «[[Дикая степь]]» деп, ал Жайық өзенін «Запольной рекой», яки «Арналы өзеннің арғы беті» деп атады. Жайықтың Самар ауданымен шектескен оң жағалауын «Самар жағы», ал Орта Азияға қараған сол жағалауын «Бұхара жағы» деді. 1614 ж. Жайық өзені және одан әрі қазақ даласы арқылы [[Иран]]ға М.Тихонов пен А.Бухаровтың елшілігі жіберілді. Саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты 17 ғ-дың 20-80-жылдары Батыс Қазақстандағы қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы қарым-қатынас кең өрістеді. қазақ хандығы мен оның батыс шекараларындағы осы саяси жағдайлар «Үлкен чертеж кітабында» көрініс тапқан.

==Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама==
«[[Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама]]» жылдары жоңғар шапқыншылығының
тегеурініне шыдамаған Кіші жүз рулары «Сауран айналып», Хиуа мен Бұхара ға босты. Бірақ олар Орта Азия халықтарының жерінде көп тұрақтап тұра алмады, өйткені жергілікті әкімдер қоныс бермек түгіл, жоңғарларға қос ылып, оларды шабудан тайсалмады. Осының нәтижесінде [[Кіші жүз]] рулары Жайық өзенінің оң жағалауына өтіп, қалмақтарға іргелес қоныс тепті. қазақ тардың бүлайша жаппай қоныс аударуы олардың [[Бұхара]] және [[Хиуа]]мен, қалмақ хандығы және түрікмендермен арадағы қарым-қатынастарын шиеленістірді, тіптен қарақалпақтармен жасасқан дәстүрлі өзара қарым-қатынасқа да сызат түсті. Шығыс шекарадағы ауыр жағдай тез арада үш жүздің басын қосып , күш біріктіруді қажет етті. Ордабасы тауында өткен құрылтайда (шамамен 1728 жылдан соң) қазақ жасағының Бас қол басшысы болып Кіші жүз билеушісі [[Әбілқайыр хан]] сайланды. Ал Кіші жүздің қолын [[Тайлақ батыр]] басқа рды. Кіші жүз сарбаздары қаратаудың батыс беткейі арқылы жылжып, жоңғарларға қарсы бас біріктірген негізгі қолға қосылды. 1730 ж. Әбілқайырдың қолбасшылығымен Қазақстандағы жоңғар шапқыншылығына тойтарыс берген Аңырақай шайқасы болып өтті. Бірнеше рет жіберілген елшіліктің арқасында (1715 ж. — Т.Құлтыбаев; 1716 ж. — Б.Екешов пен Б.Бөриев; 1726 ж. — Ә.Көбеков; 1730 ж. — С.[[Сейітқұл Қойдағұлов|Қойдағұлов]]пен Ә.Қоштаев) 1731 жылдың 19 қаңтарында Ресей патшайымы Анна Иоановна қазақтардың Ресей қол астына қабылдағаны туралы «Әбілқайыр ханға және бүкіл қазақ халқына» арналған грамотаға қол қойды. Аймақтың бұдан кейінгі тарихы Ресеймен өзектес болды. Ал қалмақтармен, башқұрттармен арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті.

==Патша үкіметі саясаты==
Патша үкіметі 18 ғ-дың орта шенінде Жайық өзені бойындағы әскери бекіністерін нығайтуға және жаңа шептер салуға кірісті. Осы кезде оң жағалауда Яицкий городок, Сахарное, Калмыково, Кош-Уральская, Кулагино және т.б. елді мекендер түрғызылды. Үкімет жер мәселесінде отаршылдық шараларын жүйелі түрде жүзеге Усырды. 1734 ж. И.Кирилловқа берілген «Нұсқауда» түңғыш рет қазақтардың Жайық өзенінің оң жағалауына өтіп, жаз жайлауына тыйым салынды. 1742 ж. 19 қазандағы Жарлық бойынша қазақтарға [[Жайық өзені]], Жайық (Яицкий) қалашығы және салынып жатқан бекіністер маңында көшіп-қон уға рұқсат берілмеді. Ал кейінірек қолға түскен қазақтарды жер аударуға бұйырған (1744 ж.) және Жайықтың оң жағалауына [[қазақтар]] мал жаймау үшін күзде бір мезгіл Жайық өзенінен Каспий теңізіне дейінгі жайылым жерді түгел өртеу туралы (1747 ж.) Жарлықтар шығарылды. Патша әкімшілігінің жерді шектеуі, ру-тайпалар иелігіндегі өрістер мен жайылымдарды басып алуы, ауылдағы мүліктік теңсіздік, қазақтардың көші-қонының тарылуы, сондай-ақ казачествоның қарапайым өкілдерінің құқылары мен еркіндігінің аяққа тапталуы Жайық қалашығындағы төменгі шенді казактардың толқуын туғызды.
====Қазақтардың толқуы====
1772 жылдың 13 қаңтарында әскерлердің жиыны өтетін жер маңындағы бас көше мен алаңда көтерілісші казак-орыстардың тұрақты [[армия]] отрядына қарсы шайқасы өршіді. Ұрысқа бірнеше мың адам қатысып, 200-ден астамы жаралаңды, өлді. Генералдың жорық канцеляриясы талқандалды. Генерал Т.Траунберг, әскери атаман П.Тамбовцев, бірнеше офицер мен казак-орыс старшиналары қаза болды, патша эмиссары гвардия капитаны С.Дурков ауыр жаралаңды. Толқу 1772 ж. 6 маусымда қатал басып-жаншылды, бұл [[Пугачев|Е.Пугачев]] бастаған көтерілістің (1773-1775) бастамасы-тұғын. Е.Пугачев бастаған көтеріліс жаншылған соң да Жайық өңірінде өкіметке қарсы шашыранды бас көтерулер болып тұрды.

Осындай толқулардың бірі [[Кіші жүз]]дегі 1775-76 жылдардағы Көктемірдің («Невидимка») қозғалысы еді. Патша үкіметі хан билігін, сұлтандардың құқы мен артықшылығын шектеді, қазақ жеріне жалпы орыстық тәртіп мен мекемелер жүйесін барынша таратты, әрі ақсүйек шонжарлар, казак-орыстар құнарлы жерлер мен жайылымдарды басып алды. Міне, осының бәрі қазақ халқының жағдайын күрт нашарлатты, 1783-97 ж. Кіші жүзде [[Сырым Датұлы]] бастаған көтерілістің түтануына себеп болды. Аздаған үзілістермен он төрт жылға жуық уақытқа созылған бұл көтеріліс — қазақ халқы тарихындағы ерекше маңызды уақиға. Басты қозғаушы күші қарапайым халық болған көтеріліс отаршылдық негізін шайқады. Кейбір әлсіз тұстары мен ішкі қайшылықтарына қарамастан, ұлт-азаттық сипатындағы көтеріліс еді. 18 ғ. аяғы — 19 ғ. басында Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы Ресей империясының ішкі аймағына өтіп, Еділ мен Жайық өзендерінің төменгі бойында Ішкі Орданы (геогр. Орналасуына орай) немесе Бөкей Ордасын (алғашқы ханының есімімен) құрды.

====11 наурыздағы Жарлығы====
I Павелдың 1801 ж. 11 наурыздағы Жарлығымен бекітілді. Қазақ қоғамындағы елеулі ішкі қайшылықтар, Сырым батыр бастаған халық көтерілісі жеңілгеннен кейінгі ширыққан әлеум.-саяси жағдаяттар, Ресей екіметінің бұл мәселелерді жоғары жақтан шешуге үмтылған әрекеті — [[Бөкей Ордасы]]ның дүниеге келуіне ықпал етті.

====Сырым батыр көтерілісінің ұйытқысы====
Сырым батыр көтерілісінің ұйытқысы болған байбақты руы Ішкі Ордаға көшушілер қозғалысын басқарды және саны жағынан көп топтың бірін құрды. Бөкей Ордасында сондай-ақ беріш, [[шеркеш]], масқар, [[адай]], жаппас, ысық, есентемір, [[алаша]], [[тана]], қызылқүрт, таз, кердері, кете, табын, ноғай рулары және сұлтан , [[қожа]], төлеңгіттер тірлік кешті. Алғашында 5000 түтін көшсе, кейін тағы 2500 шаңырақ қосылды. 1888 ж. Бөкей Ордасы 7 млн. десятина жерді алып жатты. 1808 жылғы патша жарлығы бойынша Бөкей хандығы екі жақты — [[Астрахан]] әскери губернаторына және Кіші жүз қазақтарын басқару үшін арнайы құрылған Орынбор шекаралық комиссиясына бағынышты болды. Хандық билік ресми түрде 1812 жылы жарияланды (қаласы2-қосымиіа).

==Патша үкіметі мақсаттары==

Патша үкіметі [[Бөкей Ордасы]]н ұйымдастыра отырып, мынадай мақсаттарды көздеді: 1783-97 жылдардағы халық көтерілісін басып-жаншу кезіндегі шайқалған абырой- беделін қалпына келтіру; Кіші жүздегі хан билігін әлсірете отырып, бірте-бірте жою; жекелеген иеліктердің санын көбейту; қазақ сұлтан, би және старшындарынан өзінің саясатына берілген, аймақтағы қазақ тұрғындары арасында патша әкімшілігінің саясатын жүргізетін топ ұйымдастыру, сол арқылы қазақ қоғамына патша әкімшілігінің ықпалын күшейтіп, тереңдету. Ішкі (Бөкей) Орданың саяси хал-ахуалы туралы мәселе барынша күрделі. 18 ғ. соңы мен 19 ғ. басында Кіші жүздегі хан тағынан үміткер екеу еді. [[Нұралы хан]]ның кіші ұлдары — Қаратай мен Бөкей арасындағы саяси тартыстардың нәтижесінде Бөкей «Хан кеңесіне» төраі-а. Солды жонс өзіне көші-қон үшін жер белуді сұрап, өтініш жасады. I Павелдың Жарлығы бойынша оған Жайықгың оң жағалауынан жер бөліп берілді (қаласы3-қосымша). 1812 ж. Бөкей «хан» деп жарияланды. 1815 ж. ол өлгенде артында Жәңгір, Әділ және Мөңкегерей атты үш ұлы қалды. 1824 ж. Жәңгір хан тағына өтырғанша хандықты уақытша Шығай басқарды. 1874 ж. [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] қазаға ұшыраған сөң мұрагерлік Сақыпкерейге ауысты. Бірақ 1849 ж. Сақыпкерей өлген соң хандық таратылып, Ордадағы барлық істі Ішкі Қазақ Ордасын басқару жоніндегі Уақытша кеңес жүргізді. Бөкей хандығының алғашқы құрылу кезеңінде патша үкіметі, әрине, ешқашан көкейінен шығармаған экон. мүдделерін ашық білдірген жоқаласы19 ғ-дың 20-жылдарынан бастап Бөкей хандығы метрополияға едәуір мөлшерде мал мен оның өнімдерін жеткізіп беруші болды.

Екі жақты езгінің күрт күшеюі, ақсүйектердің ауылдық-қоғамдық жерлерді жаппай озбырлықпен басып алуы шаруашылық тіршіліктің күйреуіне, ауылдық ұйымдардың экон. мүмкіндігінің құлдырауына, кедейлер мен жүтаған қожалықтардың айтарлықтай көбеюіне, халық арасында наразылықтың артуына, хан өкіметі беделінің жоғалуына, Мұндай хал-ахуалды өзгертуге деген ұмтылушыпықты туғызуға әкеліп соқтырды. Ордадағы патриархалдық-рулық түрмыстың үстемдігі белгілі бір дәрежеде старшын, батыр және бүқара халық арасындағы мүліктік айырмашылықты көмескіледі. Әйтсе де сұлтандар мен старшындар арасында рудағы жетекшілік орын үшін қақтығыстар болып тұрды. Бүл қарама-қайшылықтар да [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]нен айқын көрінеді. Ол өзінің ауқымы мен үзақтығы жағынан Қазақстан тарихындағы үлкен көтерілістердің бірегейі болды. 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысы кезінде батыс қазақстандықтар [[француз]] басшыларына қарсы соғысты, Ресей жерін қорғап, Еуропаны азат етуге қатысты. Лейпциг түбіндегі ұрыста А.Байбатыров ерлік көрсетіп, күміс медальмен марапатталды.

==XIX ғасыр==
19 ғ-дың 1-жартысынан бастап Батыс Қазақстан да маусымды жұмыстарды уақытша барып-келіп істеушілер көбейді және қазақтардың кейбірі, ең алдымен, [[Орал]] мен [[Орынбор]] линиясының қалалары, қоныстары маңындағылар жартылай көшпелілікке не отырықшылыққа көше бастады. Ішкі миграция әкімш. бөліністердің өз ішіндегі қазақ тұрғындарының сан мөлшеріне өсер етіп, жерге орналасу сипатын өзгертті. 19 ғ-дың 2-жартысында Кіші жүз қазақтарына қатысты жер мөселесі тіптен күрделене түсті. қазақтардың казак-орыс әскери басшылығына төуелділігі ұлғайды, линия тұрғындарының ауқатты бөлігімен арақатынас нашарлады. Аяусыз қанау көшпелілер мен жартылай көшпелілерді өбден Қайыр шыландырды. 1869 жылдың көктемінде ауылдағы наразылықтар көтеріліске үласты. [[Ханкөл]], [[Азнабай]], Тайпақ, [[Өлеңті (Батыс Қазақстан облысы)|Өлеңті]], қурайлы, Шідерті, Аңқаты елді мекендерінде шоғырланған рулар толқуын [[Сейіл Түркебаев]] пен [[Беркін Оспанов]] басқарды. Кенеттен тұтанып, 10 айға созылған (1868 ж. желтоқсан — 1869 ж. қазан) [[Орал облысы]] қазақтарының 1869 жылғы бас көтеруі 19 ғ-дың 2-жартысындағы көтерілістердің маңыздыларының бірі болды. Өзінің мақсаты мен міндеті және қозғаушы күшіне қарай ол негізінен отаршыларға қарсы көтерілісі еді.

====XIX ғасырдың 2-жартысы====
Батыс Қазақстан аумағында 19 ғ-дың 2-жартысында елеулі шаруашылық және әлеум. өзгерістер болды. қазақы көшпелі мал шаруашылығы дамыды. Әсіресе аса маңызды маусымдық жайылым-өрістер Бөкей Ордасында, Орал уезі аумағында орналасты (көш жолы 5-тен 50 шақырымға дейін созылды). [[Жайық өзені]] бойындағы ежелгі жайылымдарынан, ұлттық бостандығынан толық айырылған қазақтар жерді енді казак-орыстардан, босып келген орыс шаруаларынан жалға алатын болды. [[Темір уезі]]нде жайлау уездің солтүстік-шығысында, ал қыстау оңтүстік бөлігінде болды. Сонымен бірге Орал 37 уезінде басқа уездер мен облыстардың малшылары көшіп-қонып жүрді. Переселен басқа рмасының деректері бойынша, 1888-89 ж. [[Ілбішін]], [[Гурьев]] және Темір уездерінің 350 қожалығы (кейбір 400 шақырымнан астам жол жүріп) Орал уезіндегі жайлауға көшті. 20 ғ-дың басынан экстенсивті жартылай мал шаруашылығы таралды, оның сипаты — көшпелілер егін шаруашылығымен де айналысатын. Сондай-ақ малды қорада бағатын шаруашылықтың отырықшылық типтері пайда болды. Тұтастай алғанда мал саны мынадай пропорцияны құрады: [[қой]] 50%, [[жылқы]] — 11-12,4%, ешкі — 11,3%, ірі қара — 17,4-24,6%, түйе —1,7-2,7%. 1900 ж. облыста барлығы 2. 508.850 бас қой, 410.000 ірі қара , 434.373 жылқы, 148.405 бас [[түйе]] өсірілді. 20 ғ-дың басында бірде-бір жылқысы жоқ шаруашылық — 19%, жалғыз

Батыс Қазақстан аймағында қазақтар ежелден егін шаруашылығымен шұғылданды. 1770 жылдың өзінде Орынбор генерал-губернаторы Рейндорп қазақтардың нан тағамдарын ұнататынын ескертіп жазған еді. Жем алабы жағында [[Сырым батыр]] Датұлы егін екті. 20 ғ-дың басында табын руы Елек өзені бойында егін шаруашылығымен айналысты. Жайық, Ор, Құм алы, Үлкен және Кіші Қобда, Тобыл, Жем және т.б. өзендер маңы аудандарында егін шаруашылығы қолға алынды. Солтүстік уездердегі егін суарылмайтын. Орал уезіндегі қазақтар 1899 ж. 44.082 десятина, ал 1906 ж. 71.724 десятина жерге дөн септі. 1906 ж. егін шаруашылығымен 12.931 шаруашылық шұғылданса, оның 10.506-сы егін екті. Басты дақылтары, [[бидай]], [[сұлы]], [[арпа]], ал құрал — соқа болатын. Соқаның 81.5% -ін қазақ ұсталары дайындады. 20 ғ-дың басында казак-орыс балық аулау және оны өткізуді кәсіп етті. Олар 63.800 пұтқа дейін [[қызыл балық]] және 2,5-3,0 млн. пұт қара уылдырық өндірді. Тасып өкелетін барша балық бағасы 2-3 млн. сом деп бағалаңатын, одан әскери қазынаға 100-150 мың сом таза пайда түсіп отырды. Казак-орыс 1885 ж. жалпы көлемі 943 десятина, ал 1900 ж. 1469 десятина жерге бау-бақша отырғызды.

==Әлеуметтік құрылым ==
Батыс Қазақстан аймағында 19 ғ-дың 2-жартысында тұрғындардың этникалық құрамы мен әлеум. құрылымында елеулі өзгерістер болды. 1870 жылдан [[Орал облысы]]на Ресейдің жерсіз шаруаларын қоныстандыру басталды. Облыста бұл жолы 7,4 мың шаруа, яки барлық тұрғынның 2,1%-і бол- са, ал 1915 ж. — 82,9 мың, яки 9,7% құрады. Қоныс аударушылар Темір, [[Январск]], Киранов жене Орал бекіністеріне, [[Ойыл]], Қобда өзендері, Шалқар көлі, т.б. жерге орналасты. 1867 жылдан бастап 1879 жылға дейін Орал облысына — 5480, ал 1897 жылдан 1916 жылға дейін 82.000 орыс отбасы көшіп келді. Қоныс аударушыларға жер бәлу 1886 жылдан басталды. Ембі және Ойыл бекіністеріне екі кент тұрғызылды, кейін 1903 жылға дейін жер учаскесін бөліп беру тоқтатылды. 1906-10 ж. Орал және Темір уездерінде қоныс аударушылар учаскелері құрылып, 47.019 адамға 638.461 десятина жер межеленді.

====Халықтың этникалық құрамы====
Халықтың этникалық құрамына тоқталсақ, Орал облысында қазақтар, орыстар, татарлар және басқа ұлт өкілдері тұрды. 1897 ж. облыстың барлық тұрғыны — 678.100, ал 1910 жылы 804. 245 адам болды. Бұл жылдары қазақтар өз кезегінде — 460.173 және 485. 963, орыстар — 160.894 және 297.711, татарлар — 17.805 және 18.000 адам еді. 20 ғ-дың басында Орал казак-орыс құрамына татар-башқұрттар (6 мыңға жуық) мен қалмақтар (1 мыңға жуық) енді. Осы ғасыр басында облыста барлығы 846 елді мекен болды.1897 ж. [[Бөкей Ордасы]]нда 214.896 адам өмір сүрді, оның 207.299-ы - қазақ (қаласы4-л;қосымша), 1.647-сі — орыс, 5695-і татар еді.

====Экономикалық өмірі====
Облыстың эконом. өмірінде түз кәсіпшілігі үлкен рөл атқарды. Жыл сайын Иңдер көлінен 400-500 мың пұт, сондай-ақ Ескене, қара басмана, қара бұтақ, Тентексорда 60 мың пұт түз өндірілді. 1900 ж. Орал облысында 580 шағын зауыт пен қолөнер кәсіпорны болды. Басым көпшілігі қолөнер кәсіпшілігі болған бұлардан 1.311 мың сомның өнімі өндірілді. Осы жылдары облыста Ойыл (ақша айналысы 3,5 млн. coм), Калмыков (2,3 млн. сом), Сламихин (600 мың сом) жәрмеңкелері жұмыс істеді. Орал қаласындағы тұрақты сауда 1 млн. сом, ал бүкіл облыс бойынша алғанда 23 млн. 926 мың сомның ақша айналысын құрады. Облыс территориясы арқылы Гурьев, Бузулук, [[Орынбор]], [[Темір]] және Мерген жолдары мен Покровск-Орал, Орынбор-Ташкент темір жолдары өтті.

19 ғ-дың аяғында [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] да тауарлы егін шаруашылығы аудандары пайда болды. Тауарлы астықты негізінен шаруа және казак-орыс шаруашылықтары өндірді. Облыстағы тауарлы егін ш-ғының өркендеуіне нарықтық фактор — Орынбор-[[Ташкент]] темір жол тармағы салынған соң астық сату мүмкіндігінің тууы шешуші рөл атқарды. 1894 ж. тар табанды Орал-Саратов темір жолЛиниясы бойынша поезд жүрісі ашылды. Ресейдің орталық аудандарымен өлкенің экон., сауда байланыстары нығайды. Орал қаласында диірмендер, паровоз депосы, элеватор, қасапхана, кірпіш зауыттары, әкімшілік ғимараттар салынды. Қазақстан дағы алғашқы жәрмеңке 1882ж. Бөкей Ордасывдағы Хан ставкасында ашылды. Оған көктемде (15 сәуір — 15 мамыр) және күзде (15 қыркүйек — 15 қазан) жыл сайын 70-180 мың бас қой сатуға әкелінді.

====Бөкей Ордасында Жәңгір хан билігі====
Бөкей Ордасында [[Жәңгір хан]] билік құрған кезде (1824-1845) қоғам өмірінің көптеген саласында жүргізілген реформалар салыстырмалы түрде алғанда баянды әрі жемісті болды. Ол ру басыларының билігін шектеу мен ханның жергілікті жердегі өкілдерінің рөлін көтеру арқылы өкімет билігін орталықтандырды. Оның маңызды сауда-саттық , іскерлік байланыстары болды, Измайлов, Портновтар сияқты орыс көпестері бірлесіп әрекет етті.
Осы кезеңде Қазақстанға, оның ішінде қазіргі Батыс Қазақстан облысы жеріне Ресейдің орталық аудандарынан қоныс аударушылардың тасқыны басталды. Ол алғашқыда «Қоныс аудару туралы уақытша ережемен» (1881), кейінірек «Қоныс аудару туралы заңмен» (1889) реттелді. Мемлекет реттеп отырған қоныс аударумен қатар, өз бетімен ауа көшушілердің де мөлшері айтарлықтай болды. Орыстар жаппай ағылған 1867-97 ж. Орал облысына 5480 отбасы келді. Шаруалардың қоныс аударуы 1880 жылдан 1910 жылға дейін егіс көлемін 2 есе ұлғайтты. 20 ғ-дың басында облыста 682 шөп машина және өзге де 549 ауыл шаруашылығы құрал-саймандары болды.

Қазақ даласына тауарлы-өндірістік қарым-қатынастардың енуі ауылдағы көшпелі жән жартылай көшпелі мал ш-ғының ыдырау процесін жеделдетті, қоғамдық еңбек бөлінісінің сипатын өзгертіп, жұмысшы табы кадрларының шығуына себепші болды. Қаладағы жүзге жуық жұмысшы бар кәсіп орын — темір жол шеберханасы мен депо жұмысшылары 19 ғ-дың соңында стачкалық қарсылықты бастады. 20 ғ-дың басынан экон. ереуілдер тұрақты және жүйелі сипат ала бастады.

====Орал социал-демократиялық ұйымы====
1905 ж. [[Орал социал-демократиялық ұйымы]] облыстың барлық уездерін, оның ішінде қазақ аудандарын қамтыған 1 май демонстрациясын өткізді. Бұл жылдары Орал социал-демократтарының қатары молая түсті. Ұйымға еңбекші қазақтар да, мәселен, Мұхамед-Хафи Мырзағалиев пен Сақыпкерей Арғыншиев, т.б. мүше болып енді. Жаңа татар әдебиетінің негізін салушы Ғабдолла Тоқайдың шығарм. қызметі осы жылдары басталды.

1905-07 ж. рев. қоғамдық қозғалысты алғашқы кәсіподақ ұйымдары жандандырды. Көп үзамай Мұнда өзге де кәсіп одақтар ұйымдасты: кондитерлердің кәсіби қоғамы (1906), сауда-өнеркәсіп қызметімен шұғылданушылардың қоғамы (1906), баспахана жұмысшыларының қоғамы (1906), арбакештер қоғамы (1906), даяшылар мен аспаздар қоғамы (1907). 1907 жылдың соңында темір жол одағының бөлімшесі құрылды.

====1-орыс революциясы====
1-орыс рев-ның (1905-07) барысында саяси партиялар құрылды. Олардың арасында 1905 ж. қарашада Орал қаласында ұйымдастырылған Конституциялық демократтар партиясының (кадеттер) облысы комитеті елеулі рөл атқарды. «Уральский листок» және «Фикер» (редакторы К.М.Тухватуллин) газеттері кадеттерге іш тартты. 1905 ж. желтоқсан айында Оралда бес облыстың қазақ интеллигенттерінің өкілдері бас қосып, Қазақ кадеттер партиясын құру туралы шешім қабылдады. Оның 9 адамнан тұратын Орталық Комитетінің құрамына Б.Қаратаев, Ғ.Бердиев, М.Бақтыкереев, И.Тоқберлинов, Х.Досмұхамедов, Н.Айтмүхамедов, М.Мүқанов, Т.Рахымбердиев және И.Дүйсембиндер сайланды. 1-Мемл. Думаға Орал облысы қазақтарының атынан кадеттер өкілі ретінде Алпысбай Қалиенов, ал 2-Мемл. Думаға кадеттер партиясынан Ба- қытжан Қаратаев сайланды. 1905 ж. Ресейде кадеттер бағытын ұстанған Мұсылмандар одағы ұйымы құрылды. Қазақ интеллигенциясының бірсыпырасы оларға іш тартатын, Ресейде болып өткен Мұсылмандар съезінің қазақ зиялыларына недәуір ықпалы болды. Мемл. Думаға қазақтардың атынан сайланған депутаттар патша үкіметінің орталық саясатына қарсы түруға тырысты. Революция жылдарында Орал және [[Торғай]] облыстары қазақтарының атынан 44 адам қол қойған петиция, депутат Б.Қаратаевтың күрес қимылдары белгілі. Облыста осы кезеңде және одан кейін де солшыл саяси күштер белсенді жұмыс жүргізді. (Мәселен, 1907-08 ж. оқушылар ұйымы, «[[Орал]]» газеті мен оның белсенді мүшелері Хұсайын және Хадиша Ямашевтердің іс- қимылдары). Бұларға қарсы осы жылдары «қара жүздіктер» қызметі жандандырылды, үкімет айналасында ұлтшыл ұйымдар қолдау тапты.

1912 ж. Орал қаласында 104 өнеркәсіп ошағы болды, оның 79-ында 129 ғана жұмысшы бар еді. Қала өнеркөсібінің жалпы енім көлемі 5271809 сомды құрады. Бұл соманың дені жалпы өнімнің 91,4%-ін беретін бес бу диірмені (3750 мың сом) мен шарап зауытына (1073 мың сом) тиесілі еді. Яғни қалғаны өзге 98 кәсіп орынға тиесілі, бір мекемеге жылына 4,5 мың сомнан келді. Бұл арға негізгі жұмыс қол күшімен атқарылатын сабын қайнату, ішек өңдеу, қыш құмыра дайындау және т.б. шеберханалар жатты. Сондай-ақ механикалық шеберхана, баспахана, 155 квт қуаты бар шағын электрстансасы (1908) жұмыс істеп тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Бұл ардың қатарын соғыс қажетін өтеу үшін ұйымдастырылған [[қасапхана]], жүн басу фабрикасы және басқа кәсіпорындар толықтырды.

==Патша өкіметінің аграрлық саясаты==

20 ғ-дың басында Орал облысына [[патша өкіметінің аграрлық саясаты]] қарқынды жүргізілді. Мөселен, 1906-16 ж. қоныс аударушылар үшін қазақтардан көлемі 87929 десятина болатын 136 жер учаскесі тартып алынып, оған 54513 қарашекпен қоныстан- дырылды. Осы жылдары өр түрлі мекемелердің қызмет ауқымы ұлғая түсті. Оралда 1908 жылы өзара несие қоғамы құрылды, ал 1913 жылы казак-орыс серіктестігінің — 40, қоныс аударушылардың 19 шағын несие мекемелері жұмыс істеді. 1912 жылдан бастап қазақтар қоныс аударушылардың - 9, казактардың 2 қаржы мекемесіне қатысты. 1914 ж. әрбір 1000 адамның 14-інің жинақ кассаларында өз салымы болды. 1914 ж. тұтанған бірінші дүниежүзіліксоғыс Жайық әңірі халқын өбден күйзелтті. Мал мен ауыл шаруашылығы өнімдерін жаппай [[реквизиция]]лау, алым-салықтың өсуі, инфляция облыс тұрғындарының наразылығын туғызды. 1914- 15 жылдары казак-орыстар иелігіндегі жерлерде егіс көлемі 14%-ке кеміді, ал қазақтардың бағымындағы мал саны 1913-17 ж. 2206 мыңнан 397 мың басқа дейін құлдырады. Казак-орыстарды майданға мобилизациялау, қазақтарды тыл жұмысына алу елкеде өкіметке қарсы халықтық толқуларды ершітті. [[Орал облысы]] бойынша 50 мыңнан астам адам ескер қатарына шақырылуға тиіс еді. Отаршылдық езгі мен әлеуметтік әділетсіздіктің күшеюі, жерді тартып алу, алым-салықтың кебеюі, ұлт араздығын қоздыру, орыстандыру саясаты, империалистік соғыс күйзелткен қалың бүқара жағда- йының күрт нашарлауы - 1916 жылғы көтерілістің түтануының басты себептері болды. Өзінің сипаты жағынан бұл отаршылдыққа қарсы бағытталған ұлт-азаттық көтеріліс еді.

== Көтеріліс ==
Көтеріліс шілденің 4-і күні Ілбішін уезінде 1000-ға жуық сойылмен, мылтықпен қаруланған қазақтар телеграф байланысын үзбекші жене қоныс аударушылардың мекендерін талқандамақшы болған кезден басталды. Темір уезіндегі Преображенский кенті талқандалып, мал мен қүны 3000 сомға жуық дүние-мүлік тәркіленді. Тамыз айында көтеріліс шілер [[Орал уезі]] Шілік болысын шапты. Оларды Шомақ Қүсмағамбетов, Ықсан Терекбаев, Құдайберген Байменов бастады. 1916 жылдың жазында наразылық Шыңғырлау болысына жайылды, 5-ауылдың қазақтары өскерге шақырушылардың тізімін беруді талап етті. Толқу Бөкей Ордасын түгел қамтыды.

Көпшіліктің стихиялы бас көтеруі ақсүйектердің кейбір бөлігін алаңдатты. 1916 жылдың 25 шілдесінде Бөкей Ордасынан Петерборға «25 маусым жарлығының» күшін тоқтату жөніндегі өтінішпен құрамында Ғабдолла Мұқашев, [[Жүмағали Қарашев]], [[Батырқайыр Ниязов]], Ишанғали Меңдіханов бар делегаңия аттанды. Қазақ жұрты босқа қанға бөкпес үшін ұлттық интеллигенция көтерілісшілерге бағытталған соққыны барынша тежеуге күш салды. Осындай мақсатпен 1916 ж. 3 қарашадан бастап Орал орталық қайырымдылық комитеті жұмыс істеді, оның болыстық комитеттері, Темірде ерекше бөлімі құрылды. Комитеттің араласуымен 1013 пар іш киім, 445 жылы бешпет, 50 шалбар, 16990 сом қаражат жиналды. Сондай-ақ интеллигенция өкілдері, мәселен, Бөкей Ордасынан Шафқат Бекмұхамедов тыл жұмысына алынған жігіттерге жөрдемдесу үшін майдан шебіне аттанды. Орал облысындағы көтерілістің шектеулі аймақтарға таралғанына қарамастан оны басып-жаншу үшін Орал қосалқы жүздіктерінің 5 взводы мен 2 казак-орыс командасы жіберілді. Патша өкіметі тіптен дін өкілдерін де жазалады. Мәселен, молла Бажиғали Мөулембердиев тұтқынға алынды. Халықтың толқуларын Орал социал-демократтар мүшелері А .Ізбасаров, С. Меңдешев және басқалар басқарды.

==== Қала жұртшылығының демонстрациясы====
1917 ж. көктемде (13 наурызда) Оралда патшаның тақтан тайғанын тойлаған қала жұртшылығының демонстрациясы болды. Осы күндері патша өкіметінің құлауын қүптаған қүттықтаулар Орал қаласына Темірден, Калмыковтан, Доссордан, Жылойдан, Сахарнов, Ілбішін, Сламихин станицаларынан, Жымпиты, Елек, Покровск болыстарынан, Ойыл, [[Қаратөбе]], [[Қызылқоға]] және басқа қазақ болыстарынан келіп түсті. Уақытша үкімет ең алдымен 1916 ж. көтерілісшілерге қарсы репрессияны тоқтату (1917 ж. 6 наурыз) және жігіттерді тыл жұмысынан қайтару туралы (1917 ж. 5 мамыр) жарлық шығарды. 1917 жыдцың жазында барлық елдегі сияқты [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] өлкесінде де қос өкімет орнады. Қазақ және орыс кедейлерінің наразылығы облыстың оңтүстігіне кең жайылды, олар қоныс аударушылар қорының, Орал казак-орыстар мен қазақ байларының жерлерін тартып алды. [[Уақытша үкімет]] қызметінің қарама-қай- шылығы Орал облыстық комиссарының телеграммасынан көрінеді, онда ол ел ішіндегі бей-берекет әрекеттерді басу үшін 3-4 казак-орыс жүздігін жіберуді талап етеді.

==Облыс қазақтарының съезі==

1917 жылдың саяси оқиғаларына [[ұлттық интеллигенция]] белсене араласты. 10 наурызда облыс қазақтарының өкілдері өз комитетін (тәрағасы Ғ.Әлібеков) құрып, [[Орал азаматтық комитеті]]не Ә.Көсепғалиев, Ғ.Әлібеков пен Б.Қаратаевты делегат етіп жіберді. 19-20 сөуірде 800 адам қатысқан облыс қазақтарының съезі болып өтті. Оны өткі зуге А.Қалменов, Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедов, Ғ.Әлібеков, Х.Ахметшин, И.Арғыншиев белсене араласты. Съезде 20 адамнан тұратын комитет сайланды, қоныс аударушылардың көшіп келуін тоқтату, ауыр алым-салықтарды жою, көші-қон еркіндігі, сауда-саттықты ұлғайту мәселелері шешілді. Сондай-ақ дін ұстану еркіндігі, баспасөз бен сез бостандығы, қазақтар арасында оқу-білім тарату меселелері де қойылды.

==== Съезд өкілдері ====
Съезд өкілдері 1917 ж. 21-28 шілдеде [[Орынбор]] қаласында болып өткен 1-жалпықазақ съезі жұмысына белсене араласты, оған [[Халел Досмұхамедов]] терағалық етті. Қазақстанның автономиясы туралы мөселе кетерілген съезд шешімдері тартып алынған қазақ жерлерін қайтару, қазақ милициясьш құру , басқаруды земствоға өткізіп беру, ескі сот жүйесін жою, діни мекемелерді қайта құру , әйел теңдігі жене т.б. қамтыды. Съезд Құрылтай жиналысына әр өлкеден үсынылған депутаттарды анықтады. Оған Орал облысынан Х.Досмұхамедов, Ж. Досмұхамедов, Н.Ипмағанбетов, С. Қаратілеуов, Ғ.Әлібеков, Ғ.Бердиев, Г.Есенғүлов жене [[Бекей Ордасы]]нан Б.Қүлманов, У.Танашев, Б.Ниязов сайланды. Сондай-ақ «Шураи Ислам» ұйымына мүшелікке Орал облысынан Ж.Досмұхамедов, Бөкей Ордасынан У.Танашев жіберілетін болып келісілді. Қазақ интеллигенциясының күшімен «Алаш» партиясы құрылды. 1917 ж. 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында 2-жалпықазақ съезі болып өтті. Қазіргі Қазақстанның барлық аумағында «Алашорда» Уақытша Халық Кеңесінің басқаруымен «Алаш» ұлттық автономиясын құру жөнінде шешім қабылдаған бұл съезге де облыстағы қазақ интеллигенциясының өкілдері белсене қатысты. Алашорда мүшелігіне Орал обдысынан X.Досмұхамедов, ал Бөкей Ордасынан У.Танашев енді.

==== Облыстық Кеңестер съезі====
1918ж. 18-24 наурызда Орал қаласында облыстық Кеңестер съезі шұғыл шақырылды. Оған қатысушылар облыс көлемінде кеңес өкіметін мойындап, казак-орыстардың Әскери (войсковой) үкіметі пен Алашорданың Батыс бөлімі үкіметін тарату туралы шешім қабылдады. Облыстық кеңестің атқару комитеті құрамына П.А.Дмитриев (төраға, болыпевик), Д.Колостов (екінші тораға, солшыл эсер), Ә.Әйтиев (төрағаның орынбасары өрі күзет комиссары), Б.Қаратаев ([[юстиция]] комиссары), П.Червяков (халық ағарту комиссары), А.Аламзов (егін шаруашылығы комиссары), П.Паромонов (еңбек комиссары), С.Пужалин (азық-түлік комиссары) және т.б. енді. 28 наурызда облыстық Кеңесті Орал казачествосы мен войсковой үкімет талқандады. Кеңес мүшелері мен оған қатысы бар 60- қа жуық адам тұтқындалды, тек Кеңестің 17-18 мүшесі ғана бассауғалап үлгерді.
1919ж. көктемде Орал қаласын ақ гвардияшылар қоршауға алды. Екі айдан аса қиян- кескі қорғаныс 11 шілдеде қала гарнизоны бөліміне [[Чапаев Василий Иванович|В.И.Чапаевтың]] Дербес тобы қосылғанға дейін созылды. Орал майданы әскері 1919 жылдың қазан-желтоқсан айларында Батыс Қазақстанды ақ гвардияшылардан толықтай тазартты. Ұрыс қимылдарына 1-ші үлгілі қазақ атты әскер полкі (әскери көмиссары Б.Және кешев, саяси қызметкерлері Х.Чурин, Ж.Сәрсеков, Х.Ишанов), 2-ші қазақ, 1-ші үлгілі Кеңестің қазақ полкі және басқа мұсылман құрамалары қатысты.
==Азамат соғысы==
[[Азамат соғысы]] бұл өңірге орасан зор ауыртпалық әкелді. Соғыс пен террордан, аштық пен аурудан көп адам (оның ішінде өйелдер мен балалар да бар) шығын болды. Үйлер өртеліп, елді пункттер (станица, кент, ауыл, қыстақтар, т.б.) қиратылды. Аштықтың салдарынан көптеген отбасы ойрандалып, мыңдаған бала ата-анасыз қалды. Қызылдардың ерекше армиясы 1918 ж. Орал қаласына 3 рет шабуыл жасады. Алайда Шығыс майданындағы жағдайдың күрделенуіне байланысты олар Оралдан уақытша шегінуге мәжбүр болды. Қызыл Армия бөлімшелері Орал қаласына тек 1919 ж. 24 қаңгарда кірді. Оңтүстік бағытта ұрыс сала алға жылжыған олар ақырында ақ казактар армиясының қоршауында қалды. Қызылдар бөлімшелері Орал қаласына қайта шегініп, 79 күнге созылған қорғанысқа көшті. Олар 1919 ж. 11 шілдеде В.И.Чапаев басқарған ерекше өскер тобымен қосылды. Мұны ң нөтижесінде [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] пен [[Деникин]] өскерлерінің Мәскеуге бірігіп соққы беру жоспары жүзеге аспай қалды. 1919 жылдың 4 қазаны мен 26 қазаны аралығында ақтар Орал қаласын қайтадан алу үшін кескілескен шайқас жүргізді. Фрунзенің басқаруымен Түркістан майданының өскерлері Орал қаласының қоршауын бұзып, ақ казактарды Жайық өзенінен әрі ығыстырды. Сейтіп Ілбішін, Жымпиты, Сламихин және Калмыков кенттерін қызылдар басып алды. 1920 ж. 5 қаңтарда [[Фрунзе Михаил Васильевич|М.В.Фрунзе]] В.И.Ленинге: «Жайық майданы жойылды», — деп телеграмма салды. Одан өрі қызылдар оңтүстік бағытта шабуыл жасай отырып, Атырауды, Доссорды және Ембіні ақтардан азат етті. Осы соғыста қорғансыз қазақ ауылдары қызылдардан да, ақтардан да қиянат көріп, азап шекті.
==Халық шаруашылығын қалпына келтіру==
1923 ж. басталған [[халық шаруашылығы]]н қалпына келтірудің алғашқы жылдары қирап бүлінуден аман қалған ескі құрал-жабдықтар ғана жөнделіп, іске қосылды. Облыс өнеркөсібін қалпына келтіру мен қайта құру барысында 1926 ж. қарашада губерниядағы ең қуатты бұрынғы Карев байдың диірмені іске қосылды. Сонымен бірге былғары кәсіп орны мен механикалық зауыт жаңа станоктармен, құрал-жабдықтармен қайта жарақтандырылды. 1927 ж. тамызда қалпына келтірілген консерві зауыты [[Орал]] қаласындағы барынша механиқалаңдырылған кәсіпорынға айналды. 1928 жылдың тамыз айында құрылысы басталған жаңа электр станциясы келер жылдың соңында ток берді. 1929 ж. қолға алған қасапхананың қайта жарақтандырылуы біткен кезде ол шын мәнінде жаңа кәсіпорынға — Орал ет комбинатына айналды. Бірінші бесжылдықтың соңында оның 11 негізгі, 7 қосалқы цехында 1600-ден аса жұмысшы еңбек етті, күн сайын 800 бас ірі қара өңделіп, 25-30 мың банкі ет консервісі дайындалды. Құны 23 мың сом, үзындығы 264 км Орал-Орынбор темір жолы соғыс қарсаңындағы бесжылдықтың ірі құрылысы болды. 1931 ж. мия өндеу зауыты іске қос ылды.

==II-дүние жүзілік соғыс жылдарында==
2-дүние жүзілік соғыс жылдарында бірінші кезекте облыс тұрғындары мобилизацияланып, майданға аттандырылды. Батыс Қазақстан облысында соғыс қарсаңында 395.631 адам тұратын, 1938-40 ж. әскер қатарына 2552 адам шақырылса, 1941 ж. 22 шілде мен 31 желтоқсан айлары аралығында —22.943, 1942 ж. 28.338, 1943 ж. - 13.373, 1944 ж. - 8.084, 1945 ж. — 1335 адам, яғни барлығы 1938-45 ж. — 76.635 адам алынды. Соғыс 36.548 батыс қазақстандықтардың өмірін қиды, оның 15.695-і ұрыс кезінде опат болды. Әскерге шақырылғандар мен майдан даласынан оралмағандардың ұлттық құрамы мынадай: қазақтар — 206.546 — 22.105; орыстар — 138.709 (1941 жылы шақырылғандар) — 2.425; татарлар - 9.964 (1941) - 602; өзбектер — 501 (1941) — 18; басқа ұлт өкілдері - 10588 (1941) — 453 адам. Облыста 1300 төсектік 3 госпиталь ұйымдастырылды. К.Н.Тимофеев, З.А.Латипова сияқты дәрігерлердің ерен еңбегі айтуға тұрарлықаласыОблыстың экономикасы соғыс жағдайына лайықталып қайта құрылды. Зауыттар мен фабрикалар өскерге қажетті өнімдерді беруге бейімделді. Орал ет комбинаты ет консервісін өндіруді 4 есеге арттырды. Комбинат жұмысшысы Ермұқатованың еңбектегі ерлігі тылдағы жанқиярлықтың үлгісіне айналды. Облысқа [[Ленинград]]тан, [[Мәскеу]]ден, Киевтен, т.б. қалалардан 47032 адам жөне 14 кәсіп орын көшіп келді. 3—4 айдан кейін олардың барлығы толық іске қос ылды. [[Ауыл шаруашылығы]]н қайта құру жөнінде де көптеген жұмыс атқарылды. Техниканың әскери мекемеге берілуіне жөне механизаторлардың жаппай майданға аттануына байланысты ауыл шаруашылығыжұмыстарының негізгі бөлігі қолмен атқарылды. Соған қарамастан селодағы жұмыс қарқыны толастаған жоқ .
====«Коминтерн» ұжымшары====
«Коминтерн» ұжымшарының А.Тұрғалиева басқаратын бригада аптап ыстыққа, еңбектің ауырлығына төзіп, 7 күн бойы егістік алқапта үзіліссіз еңбек етті. Сөйтіп, олар
мемлекетке астық тапсыру жоспарын 110%- ке орындап шықты. Тылдағы ауыр еңбекке балалар, қариялар да, қала тұрғындары да тартылды. Жайық бойы Сталинград майданына ең таяу орналасқан аймақтардың бірі болды. Ал неміс фашистері әскерінің Еділге өңмендей үмтылуы Сталинград майданы ты- лындағы жұмыстардың өте мұлтіксіз ұйымдастырылуын талап етті. 1942 ж. 21 қазанда КСРО Хал. Ком. Кеңесінің өкімімен Орал қаласыеліміздегі әуе қорғанысы пунктінің қатарына жатқызылды. Жаудың авиациясы Жәнібек және Орда ауданындағы үйлерді, [[Вокзал ғимараты|вокзалдарды]], өнеркәсіп орындарын, мектептер мен ауруханаларды жиі-жиі бомбалап отырды. Жергілікті жердегі зенитшілер мен 102- авиадивизия ұшқыштары немістердің ондаған ұшағын құлатып түсірді. 1942 ж. 11 қыркүйекте әскери ұшқыш Д.В.Гудков (кейін оған Кеңес Одағының Батыры атағы беріл- ді) әуедегі шайқаста В. Талалихиннің ерлігін қайталады. Теміржолшылардың Орал бөлімшесі пойыздар қозғалысы жиілігін арттырса, ауыл шаруашылығыеңбеккерлері Сталинград жауынгерлеріне арнап ет, т.б. өнімдер өндіруді едәуір көбейтті. Ал майдандағы со- ғыс барысының күрт өзгерісі (1943) кезінде Оралдағы өнеркесіп орындары соғыс қаруын, оқ-дәріні және әскери жабдықтарды өндіруді 2 есе арттырды. Жылдың құрғақшылық жағдайда етуі сырттан келген малдың күтімін жасауға кеп қиыншылық келтірді. Батыс қазақстандықтар басқыншылардан азат етілген Ленинград облысының аудандарын шефтік қамқорлыққа алды. Оларға 5 мың ірі қара, 156 мың пұт астық, 36 мың пұт ет, т.б. енімдер жіберілді. 1941- 45 ж. облыс бойынша мемлекетке 368, 1 мың т астық, 74.393 т ет 92.792 т сүт және 4.984 т жүн тапсырылды. Облыс еңбеккерлері 1943 ж. [[Қызыл Армия]]ны жарақтандыру қорына 360 г алтын, 536 г платина және 14 кг 234 г күміс еткізіп, 56 млн сом ақша аударды. Сондай-ақ майдангерлерге 100 вагон азық- түлік пен 90 мың дана жылы киім жіберді. Облыс бойынша Ұлы Отан соғысы кезінде ескерге 80 мың адам алынды. Орал қаласында жеке 152-атқыштар бригадасы ұйымдастырылып, ол Сталинград майданына, Дондағы Ростов қаласын, [[Мелитополь]], [[Висла]], [[Одер]] жерлерін азат етуге қатысты. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде Батыс Қазақстан облысы бойынша 33 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
==== Соғыс жылдарында====
Соғыс жылдарында Батыс Қазақстан облысында Қызыл Тулы 118-101-ші дербес қазақ ұлттық атқыштар бригадасына біріктірілді жене жекелеген қазақ белімшелері 7-ші, 8-ші атқыштар полкінде, 129-шы Молодечненск миномет полкінде болды. Орал қаласына Одесса жаяу ескер училищесі, Ленинград әскери училищесі, Кіші авиация мамандарының мектебі, Ленинград әскери байланыс училищесі кешірілді. Облыс бойынша Кеңес Одағының Батыры атағына ұрыс даласында қаза тапқан А.Борисюк, М.Жүнісов, С.Есқалиев, И.А.Мордасов, Г.В.Наумов, Е.Ниетқалиев, Г.Г.Рамаев, A.Я.Тихоненколар жене осында туып-өскен B.Н.Хитев, Г.И.Чумаев, Г.Шевуовтар ие болды. Шығыс халықтары қыздары арасынан шыққан қос Батырдың бірі — Мөншүк Мәметованың есімі мен ерлігі аңызға айналды. КСРО-ның ете маңызды стратегиялық пункгі болған Батыс Қазақстан облысы соғыс жылдарында өнеркәсіпте де, а. ш-ғында да үлкен үлес қосып, Жеңіс күнін жақындата түсті.
Отан соғысы жылдарында Батыс Қазақстан [[Сталинград шайқасы|Сталинград]] майданының жақын тылы болды. 1942 жылдың жазынан бастап Қазақстанның батыс аймақтары әскери қимылдар қатарына қосылды, соғыс жағдайы енгізілді, алты қорғаныс шебін құру ға дайындық жасалды, ұрыс қимылдары үшін әскери күш пен қару-жарақ есептелді. Орал қ- ның мекемелері мен еңбекшілері шефтік кемек ұйымдастырды.

====Соғыстан кейінгі жылдарда====
Соғыстан кейінгі жылдарда облыс пен Орал қаласының барлық кесіпорындарында үлкен өзгерістер болды, зауыттар ендіріс өнімдерін өндіруді ұлғайтты. Оларда атақты ендірісшілер: Соц. Еңбек Ерлері Л.И.Гуль, О.С.Кулешева, В.В.Ануриев, П.А.Атоян, З.С.Сатаев жене т.б. еңбек етті.
Облыс ұжымшар-кеңшарларының а.ш. техникасын жөндеу үшін 1955 ж. Орал жөндеу зауыты салынды. 1966-70 жылдары ол қайта жарақтандырылып, күш-қуаты арта түсті. 1987 ж. зауыт сүрлем жинайтын КС- 26 комбайнын шығара бастады. Облыс өнеркесібі сегізінші, тоғызыншы жене оныншы бесжылдықтар кезінде барынша дамыды. 1960 жылдары Орал қаласында ТЭЦ, арматура зауыты, ірі панельді үй құрылысы мен құрылыс материалдары комбинаты салынды. Жаңадан сүт, нан, сыра қайнату, құрама жем зауыттары, құс фабрикасы және т.б.
іске қосылды, мехкомбинаттың қуаты ұлғайтылды. Тоғызыншы бесжылдықтың межесінде «[[Омега]]» прибор құрылысы зауыты, «[[Металлист]]» тігін және киіз бастыру фабрикасы салынды. Он бірінші бесжылдықта «[[Оралмұнайгазгелогия]]» мұнай-газ барлау бірлестігі құрылды. Бірегей Қарашы- ғанақ мұнай-газ конденсаты кен орны базасында «Қазақгаз» мемл. холдинг компаниясы ұйымдастырылды. Норвегия, Жапония және басқа шет елдерге өнімін [[экспорт]]қа шығаратын мия өндеу зауыты «Қазақлакрица» жаңа өндіріс корпусына көшірілді. Облыс аумағында өнеркәсіптің түрлі саласын қамтитын жүзге жуық кәсіп орын бар. Облыс орталығының [[өнеркәсіп]] кәсіпорындары 30 шет елге өз өнімдерін өткізеді.
==Тәуелсіздік жылдары==
[[Орал қаласы]] — тоғыз жолдың торабы, Мұнда астана мен облыс орталықтарына, жақын және алыс шет елдерге темір жол, [[ауа]], [[су]], және [[автомобиль]] жолдары тоғысады.
Еліміз мемлекеттік тәуелсіздігін жариялап, дербес даму жолын таңдауына байланысты Батыс Қазақстан облысының саяси-әлеум., экон. өмірінде, жергілікті басқару жүйесінде түбегейлі өзгерістер жүзеге асты. 1992 ж. республикада әкімшілік басқару институты енгізіліп, облыс әкімі Н. Есқалиев (1992-93)болды. 2000 жылдың желтоқсан айынан облысты қаласын Көшербаев басқарады. Жергілікгі басқару жүйесінде облыстық мәслихаттың да алатын орны зор. Бұл өкілетті билік органы тиісті әкімшілік-аумақтық бөліністен сайланған депутаттар арқылы облыс тұрғындарының ерік-жігерін білдіреді. Сондай-ақ батыс қазақстандықтар республика ауқымындағы маңызды мемл., қоғамдық шараларға белсене қатысьш, саяси- құқықтық және экон. реформаларды жүзеге асыруға үлес қосып келеді. Мәселен, еліміздің жоғары заң шығарушы органына А. Есенғалиев, В.Б. Бодолазов, Э. Ғаббасов, В.В. [[Виктор Владимирович Киянский|Киянский]], Т.Сапаров, Р. Сүйербаев (1994), М. Артығалиев, С. Мүқанов (1996), В.Б. Асанов, Қ.Шалабаев, В.Я. Землянов (1999), сондай- ақ В.И. Балдин, А.Таспихов, Р. Ахметов депутат сайланды.
Облыс тарихында жергілікті экон., әлеум.-мәдени дамуына үлес қосқан басшылар есімі қүрметпен аталады. Мәселен, кеңес өкіметі жылдарында облысы партия комитетін К.М. Аммосов (1932), I. Құрамысов (1934), Х.М. Пазиков (1937), М.С. Салин (1946), С. Тоқтамысов (1955), С. Ниязбеков (1959-62), Ш. Қоспанов (1962-75), М. Ықсанов (1975-86), Н.Есқалиев (1986-92), облысы атқару комитетін әр жылдарда X. Ищанов, Ғафиатуллин, П.П. Волошко, В.И. Подъяблонский, М.И. Усов, В.К. Гартман басқарды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы тарихы]]

Иосиф Федорович Григорьев

2022-03-26T06:14:59Z

Arystanbek: revert (test edit)

{{infobox Biography
|name= Григорьев Иосиф Федорович
|date_of_birth =1890 ж. [[мамырдың 28]]
|place_of_birth= Украина, Киев облысы Кагарлык ауданы Ставы с.

|date_of_death ={{death date |1890|5|28|1949|5|14}}
|place_of_birth= Мәскеу қ.
|occupation=
}}
'''Григорьев Иосиф Федорович'''(28.5.1890, [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]] – 14.5.1949, [[Мәскеу]] ) – [[орыс]] ғалымы, [[КСРО]] [[Ғылым Академиясы]]ның академигі (1946). [[Санкт-Петербург]] тау-кен институтын бітіргеннен кейін (1916) Кенді Алтайды зерттеді. 1918 жылы Геология комитетінде, Тау-кен институтында (1921), 1933 жылдан [[КСРО]] Ғылым Академиясы Геология институтының директоры (1941–1942; 1947–1949) болып жұмыс істеді. 1939–1941 және 1942–1946 жылдары [[КСРО]] Халық комиссариаты жанындағы Геология комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.

Григорьевтің алғашқы ғылыми еңбектері Оңтүстік [[Қазақстан]] геологиясына арналған. Кенді Алтайдың полиметалл кен орындарында жүргізілген геологиялық-барлау жұмыстары Григорьевтің ғылыми қағидаларына негізделді. Григорьев металл кендерін зерттеудің минераграфиялық әдістерін жасап, алғаш рет кентас құрылымының жіктелімін берді, Қазақстанда [[металлогения]] ғылымының дамуына зор үлес қосты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Пайдаланылған әдебиеттер ==
<references>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы

2022-03-26T06:14:56Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихнамасы'''
[[Қазақстанның XX ғасырдағы тарих]]ы алуан оқиғаға байлығымен, ең бастысы, Кеңестік қатаң идеологиялық қысым мен одан азат болуға ұмтылуы Отандық жылнаманың негізгі бөлігі болып табылады. Тарихи қырынан алып қарағанда, бұл - ең алдымен, адам табиғатын шет-шегі көрінбейтін ұзақ уақыт бойы сынақтан өткізудің, сондай-ақ осы жағдайдан шығудың және ұлттық-мемлекеттік егемендікке жетудін оңтайлы қазақстандық моделінің шежіресі. Екінші жағынан, марксистік ілімге негізделген кеңестік кезеңдегі отандық тарихнама ғылым дамуының денгейіне толығымен сәйкес келетін дүниетанымдық картинаны бере алмайды, өйткені оның өзі кеңес мемлекетінің жүйесіне үйлестірілген және оның идеялық-саяси қажеттіліктерін өтеуге бағытталған ерекше ғылыми-саяси феномен болатын. Бірінші кезекте бұл кеңестендіру мен кеңестік жаңғырту кезеңдерін соңғы онжылдықтарда пайда болған тарихи-пайымдық бағыттардың [«ақпараттық» (А. Тоффлер), «технотрондық» (3. Бзежинский), «ғылыми-рационалистік» (Ю. Хабермас), «техникалық-ақпаратгық» (Дж. Мартин, Т. Гувер), «өркениеттік-тартысты» (С. Хантингтон) т.б.] тұрғысынан түсіндірудегі әдіснамалық көзқарастарға қатысты еді.

[[1917 жыл]]ы қазақтар екі төңкерістің - [[Ақпан буржуазиялық-демократиялық]] және Қазан социалистік [[революция]]ларының куәгері болды. Мұның біріншісі монархия мен орыс патшалығы билігін құлатуға мүмкіндік жасады. Ақпан революциясының нәтижесінде елде қос өкімет орнады. Қазақстан үшін мұның маңызы аз болған жоқ. Егер кеңестік тарихнамада Уақытша үкіметтің қызметі біртекті қара бояумен суреттелсе, қазіргі қазақстандық тарихнамалық жағдайда бұл мәселені зерттеуге басқаша көзқараспен қарау мүмкіндігі туды. Бірқатар қазақстандық ғалымдардың, атап айтқанда, академик М.К. Қозыбаевтың <ref>Козыбаев М.К. Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. Кн. 1, 2. Алматы, 2000</ref>. еңбектерінде Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясының, дәлірек айтсақ, Уақытша үкімет қызметінің [[Қазақстан]] үшін жағымды нәтижелеріне назар аударылды.

Тарихтың кеңестік кезеңі Алаш һәм Алашорда туы астында ұлт бірлігін нығайту жолындағы ұмтылыспен және қазақ автономияшылдары қозғалысының жеңілуімен, Бірінші дүниежүзілік соғыс, [[1916 жыл]]ғы ұлт-азаттық көтерілісті басып-жаншу, [[1917 жыл]]ғы революция және Азамат соғысы салдарынан күйреген шаруашылықты соғыстан кейін қалпына келтірумен ерекшеленді.
[[1917 жыл]]ғы [[Қазан революциясы]] және одан кейін іле-шала бүркеткен [[1918-1920 жыл]]дардағы Азамат соғысы [[Қазақстан]] дамуының қоғамдық-саяси және [[экономика]]лық жүйесін айқындап берді. Қазақ мемлекеттігінің құрылуы, жерді есепке алу және кеңестік республикалар құрамында аумақтық шекараны анықтау айтулы кезең болып табылады. Шындығында, қазақтардың өмір салтындағы дәстүрлі жүйенің 20-30-жылдары күйреуі мен республиканың социалистік қайта құру үрдісінің жалпы ағымына қосылуы қасіретті оқиға еді. Ресей империясының шығысындағы бұрынғы отарларының индустриясы дамыған республикаларға айналғанына көз жұмып қарамағанның өзінде, бұл қайта құрудың нақты адамдар тағдыры мен оқиғаларға байланысты берілетін шынайы бағасын айтпай қалуға болмайды.

[[Қазақстан]]ның дамыған ұлттық республикалардың біріне айналғандығын барлық ұлттар мен ұлыстардың, олардын қатарында еріксіз жер аударылып келіп, осы өлкені өзінің екінші Отанына айналдырғандардың да қосқан үлесін ескермеу мүмкін емес. [[1941-1945 жыл]]дардағы Ұлы Отан соғысында неміс-фашист басқыншыларын тойтарған ортақ Жеңіске Қазақстанның қосқан үлесі де өте қомақты. Республиканың 50-80-жылдар бедеріндегі тарихын безбендегенде, экономика, ғылым және мәдениет саласындағы жетістіктермен қоса, Арал мен Балқаштағы, Семей ядролық полигонындағы экологиялық проблемаларды, «коммунизм кұрылысының» келмеске кеткен кесапаттарын естен шығару да оңай емес.
[[Қазақстандық тарих ғылымы]]ның осы заманғы дамуына талдау жасай отырып, [[Қазақстанның кеңестік кезең]]дегі тарихының неғұрлым өзекті мәселелеріне көңіл аударудың үлкен маңызы бар екенін атап өткен жөн.

==Қазан революциясы және Азамат соғысы тарихының зерттелуі==
Қазақстандық тарих ғылымының пайда болуы мен қалыптасуы XX ғасырдың 20-жылдарындағы ұлттық кеңестік мемлекеттің дүниеге келуі және қазақстандық партия ұйымдарының құрылуы секілді нақты оқиғалармен тығыз байланысты. Жоғарыда аталған оқиғалардың баршасы І.М. Қозыбаевтың «Қазақстан тарихнамасы: тарих тағылымдары» (А., 1990) деп аталатын жұмысында егжей-тегжейлі қарастырылды. [[Республика]]ның ғылыми саласы ұйымдық құрылысының негізгі кезеңдері мен формаларын атап өтейік. РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің (ХКК) [[1920 жыл]]ғы 21 қыркүйектегі қаулысымен Ағарту халық комиссариатының жанынан, одан соң [[1921 жыл]]дың 1 желтоқсанынан РК(б)П ОК жанынан бөлім құқығында құрылған «Истпарт» (Қазан төңкерісі тарихы және Коммунистік партия тарихы жөнінгі материалдарды жинау мен зерттеуге арналған комиссия) деп аталған құрылым Қазақстандағы қоғамдық ғылымдар бойынша алғашқы ғылыми мекеме болды. Қазақ өлкесінде алғашқылардың бірі болып, [[1921 жыл]]дың 24 қарашасында құрылған [[Семей]] истпарты қызмет ете бастады. Ал [[1924 жыл]]ға қарай губерниялық партия тарихы мекемелері [[Ақмола]], [[Ақтөбе]], [[Орал]], [[Қостанай]], Бөкей, [[Жетісу]] губернияларында іске қосылды. Осымен бір уақытта сол кезде [[Түркістан]] АКСР-інің құрамына енген Қазақстан аудандары аумағындағы революцилық қозғалыс тарихын Түркістан партия тарихы мекемесі зерттеді. Сондай-ақ аталған мәселені зерттеу ісіне Сібір, Омбы және басқа да шекаралас аймақтардағы осы секілді комиссиялар өз үлестерін қосты.
20-жылдары, бұрынғыша, ғылыми-зерттеу жұмыстарын Ғылым академиясының мекемелері жүргізді. Алайда бұрынғы жылдардағыға қарағанда бұл жұмыс неғұрлым кең ауқымды әрі мақсатты сипатқа ие болды.

Мұндай ғылыми мекемелердің ішінен қазақтардың саны мен орналасуын зерттеумен айналысатын [[Ресей]]дің ұлттық кұрылымын зерттеу комиссиясының Түркістан және Сібір бөлімдерін; КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы антропологиялық отрядын; Материалдық [[мәдениет]] тарихы мемлекеттік академиясын; Шығыс мәдениеті, [[антропология]] мен [[этнография]] мұражайларын ерекше атауға болады. Бұл кезде, ең ірі бөлімі тарихи-этнографиялық бағытта жұмыс істеген Қазақстанды зерттеу қоғамының қызметі есіп, тереңдей түсті. Қоғамтану бағытындағы жұмыстарды партия тарихы мекемелерімен бірге, КазКСР Халық ағарту комиссариатының ғылыми, ағарту және көркемдік саладағы қызметіне басшылық ететін академиялық орталығы да үйлестіріп отырды.

Сөйтіп XX ғасырдың 20-жылдары қазақ өлкесінің тарихын зерттеудің ғылыми және ғылыми-ұйымдық ұстанымдарының негізі салынды. Бұл үрдістін айқын түрдегі таптық-идеологиялық, партиялық сипаты болды, себебі Қазақстанда партия ұйымдарын құрумен тығыз байланыста жүргізілді. Дәл осы фактор тарих көріністерін таңдауда, жекелеген тарихи тұлғалардың және тұтас оқиғалар мен құбылыстардың КСРО ыдырағанға дейінгі кезеңдердегі рөлі мен мәнін бағалауда айқындаушы маңызға ие болды. Сондықтан алғашқы тарихи жұмыстар Қазақстан аумағындағы революциялық проблемаларға, [[Азамат соғысы]] тарихына арналды.

20-30-жылдардағы басылымдарда, кейіннен партия және кеңес органдарының көрнекті қызметкерлері болған, Азамат соғысы мен Кеңес өкіметі үшін күрестің белсенді қатысушыларының қаламынан туған мемуарлық сипаттағы материалдардың үлесі орасан зор болды <ref>Әйтиев Ә. Тарихи күн // Кызыл Қазақстан, 1921, №3; Соныкі. Октябрь төңкерісі жіәне ұлт мәселесі // Қызыл Қазақстан. 1923, №1; Соныкі. Из истории общественно-политического движения в Уральской области // Степные зори. Оренбург. 1923. Книга 1; Меңдеіиев С. Қазақ Республикасынын үш жыл жасауы // Қызыл Қазақстан. 1923, №22; Соныкі. Киргизская автономная Республика // Жизнь национальностей. 1923, №1; Соныкі. Ленин (және] шығыстың еңбекшілері // Қызыл Қазақстан. 1924, №1—2; Жолдыбаев М. Октябрь төңкерісі және Қазақстан // Қызыл Қазақстан. 1922, №12; Тоғжанов Г. ¥лт мәселесі һөм Кенес өкіметі // Тілші. 1923, №1; Сейфуллин С. Өткен істердің қорытындысы // Қызыл Қазақстан. 1923. №23; Соныкі. [[Тар жол, тайғақ кешу]]. Қызылорда. 1927. (Переиздания: на казахском языке — А., 1936, 1960, 1977, на русском под названием «Тернистый путь» — А., 1975); Рыск,улулы Т. Төңкеріс және қазақ халқы // Еңбекші қазақ. 1926, 8 маусым; Соныкі. Революция и коренное население Туркестана. Ташкент. 1925. (Переиздание: Рыскулов Т. Собрание сочинений в трех томах. Том 1. А., сол кезде1997, 49-324-6.); Соныкі.Октябрь в Туркестане // Казахстанская правда. 1936, 25-29 сәуір; Соныкі.Октябрьге әзірлену күресінде // Социалды Қазақстан. 1935. 5 қараша.Соныкі. Против извращения истории казахского народа// Большевик Казахстана. 1936,
№1—2; Бекұлы О. Азамат соғысында біз қалай жеңіп шықтық / Қызыл Қазақстан. 1928, №1-2</ref>.

Бұл авторлардың жарияланымдарында 1917 жылдың қарсаңындағы Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай, тұрғындардың әр алуан жіктерінің 1917 жылғы екі төңкеріске қарым-қатынасы, 1918-1920 жылдардағы «қызылдар» мен «ақтардың» қарулы қақтығыстары туралы зерттеушілердің қалың ортасына көп белгілі емес, қызықты материалдардың болуымен құнды, сондай-ақ «Пролетариат диктатурасы» мемлекетінің органы ретіндегі жергілікті Кенестердін калыптасу үрдісі туралы мәліметтер келтірілген. Сонымен катар ол жарияланымдарда, орталықтағы Казан төнкерісінің женісі және Ресейдің ұлттық шет аймақтарында, соның ішінде Қазақстанда да Кенес өкіметін орнату еңбекшілердің түпкілікті мүдделеріне жауап беретін занды кұбылыс екендігі және сондықтан да Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінін және олардың жақтастарының коммунистік идеология мен Кеңес өкіметінің нақты іс-қимылдарына қарсы бағытталған теориялық көзқарастары мен практикалық іс-шаралары халыққа және революцияға қарсы әрекет болып табылатындығы жайындағы тезисті дәлелдеуге талпыныс жасалған. Ал дәл осы орайдағы мәселені А. Байтұрсынов пен бірқатар Алашорда көсемдері басқаша пайымдады. Мәселен, А. Байтұрсынов өзінің РКФСР Халық Комиссариатының Ұлттар ісі жөніндегі органы «Жизнь национальностей» басылымында жарияланған (1919 жыл, 3 тамыз) «Революция және қазақтар» деген мақаласында: «Қырғыздарға (қазақтарға. - авт.) Ақпан революциясы қандай түсінікті болған болса, оларға Қазан революциясы соншалықты түсініксіз болып көрінді... Олар алғашқы революцияны қандай куанышпен қарсы алған болса, екіншісін сондайлық үрейлі қорқынышпен карсы алуларына тура келді», — деп жазды. Мұны ол Ақпан революция қазақтарды «патша үкіметінің езгісі мен зорлық-зомбылығынан азат етті, - деп түсіндіреді, - және... олардың өздерін дербес баскару жөніндегі қасиетті арманын жүзеге асыруға деген үміттерін орнықтырды. Ал екінші революцияның кырғыздарға түсініксіз болатын себебі қарапайым ғана шындықпен түсіндіріледі: қазақтарда капитализм де, таптық жіктеліс те жоқ тіпті оларда меншіктің өзі де басқа халықтардағыдай айқын анықталмаған, көптеген тұтыну бұйымдары оларда қоғамдық меншік болып саналады». Бірақ мұндай пікірлер мен көзқарастар Қазан революциясы мен 20-30-жылдардағы Азамат соғысы тарихнамасында озық идея бола қойған жоқ және бұл жағдай 80-жылдардың соңына дейін жалғасты.
20-30-жылдар мақалаларының барлығының, өзінің мазмұны мен тарихи оқиғаларды қамтуы жағынан маңыздылығы бірдей емес еді. Олардың көпшілігі Қазақстанның жекелеген, жергілікті аудандарына немесе Азамат соғысы мен Кеңес өкіметінің және оның Қазақстанда орнығу үрдісінің жекелеген оқиғаларына арналды.

Өз кезінде Т.Е. Елеуовтің дұрыс көрсеткеніндей, 20-жылдар әдебиеті кемшіліктерінің бірі деректемелік негізінін әлсіздігі еді. Ол кезде Қазан революциясы мен Азамат соғысының құжаттары жарияланбады. Kөп жағдайда зерттеушілер өз қорытындыларын революция мен Азамат соғысының даму үрдісін сипаттайтын фактілердін бүкіл жиынтығын есепке алмай, сол тұста қол жетерлік болған жекелеген деректерге негізделіп шығаруға мәжбүр болды <ref>Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в Казахстане. А., 1961, 24-6</ref>. Қазан революциясы мен Қазақстандағы азамат соғысының тарихын зерттеу жұмыстары белгілі бір деңгейде 40-50-жылдары жандана түсті, әсіресе ол Отан соғысынан кейін мақсатты іске айналды <ref>Пұл да сонда, 25-6</ref>. 1943 және 1949 жылдары жарық көрген Қазақстан тарихы жөніндегі жалпы тұжырымдар жасалған жұмыстарда, сондай-ақ «Қазақ КСР тарихы (социализм дәуірі)» кітабының екінші томында өлкеде Кеңес өкіметі мен Азамат соғысы женісінің барысын көрсетуге арналған арнаулы тараулар болды <ref>История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Под редакцией М. Абдыкадырова и A.M. Панкратовой. А., 1943; История Казахской ССР. С древнейших времен до наших дней. Издание 2-е, т. 2. Под редакцией И. Омарова и A.M. Панкратовой. А., 1949; История Казахской ССР (Эпоха социализма). А., 1959</ref>. 1917-1920 жылдардағы Қазақстан тарихы бойынша құжаттар мен материалдар жинақтары шыға бастады <ref>Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане и образование Казахской АССР. Сб. документов и материалов. А., 1947; Алма-Ата в период Октября и в годы Гражданской войны (1917—1920 жж.). Летопись событий. А., 1949</ref>. Қазақстанның әр түрлі аймақтарында Кеңес өкіметінің орнау тарихы және олардағы Азамат соғысының барысы, сондай-ақ бұл үрдістердің ерекшеліктері зерттелді <ref>Покровский С.Н. О некоторых основных вопросах Октябрьской революции и Гражданской войны в Казахстане // Известия Академии наук Казахской ССР. Серия истории, 1948, вып. 4; Козыбаев М.К. Некоторые вопросы истории Октябрьской революции и гражданской войны в Кустанайской области // Ученые записки Кустанайского пединститута. 1958, вып. 1; Установление Советской власти в областях Казахстана. Сборник статей. А., 1957; Северо-Казахстанская область в 1917—1957 годах. Сборник статей. А., 1957; Ковальский C.П. За власть Советов. А., 1957; Сужиков М. Особенности Октябрьской социалистической революции в Казахстане. А., 1959; Елеуов Т. Особенности установления Советской власти в Уральской области // Вестник АН КазССР, 1949, №8.</ref>. Революция мен аграрлық-шаруа қожалығы мәселесінің байланысын ашатын және қазақ ауылын кеңестендіру проблемаларына арналған алғашқы жұмыстар пайда болды.

40-50-жылдар проблемасы бойынша басылып шыққан жұмыстардың көпшілігі шолу сипатында және негізінен журнал мен газет мақалалары түрінде басылды, оларда талдау мен жалпы қорытындылар аз, деректік негізі әлсіз болды. [[Мұрағат]]тық дереккөздер, бірінші кезекте қазақ тіліндегі мерзімдік баспасөз материалдары жеткіліксіз пайдаланылды (дұрысында, мүлде пайдаланылмады). Сондықтан 1917-1920 жылдар кезеңіндегі Қазақстан тарихының көптеген беттері Ресейдің орталық аудандарындағы Қазан революциясы мен Азамат соғысы оқиғаларын суреттеу сұлбасына сәйкес, жергілікті (қазақстандық-түркістандық) ерекшеліктер ескерілмей жазылды.

Қазақстан мен Орта Азия тарихшылары 60-80-жылдары екі революция мен Азамат соғысы тарихын зерттеуде елеулі табыстарға қол жеткізді. Бұл уақытта көптеген мақалалармен бірге, Қазақстандағы және тұтастай алғанда қазақстандық-түркістандық аймақтағы революция мен азаматтық қарсыласу тарихының манызды мәселелерін зерттеген байыпты [[монография]]лық жұмыстар да жарық көрді. Бұл тұста С.Н. Покровскийдің, Т.Е. Елеуовтің, П.М. Пахмурныйдың, В.К. Григорьевтің, А.С. Елагиннің, К. Нұрпейісовтің, С.З. Зимановтың монографияларын <ref>Покровский С.Н. Победа Советской власти в Семиречье. А., 1961; Соныкі. Разгром иностранных военных интервентов и внутренней контрреволюции в Казахстане (1918-1920 жж.). А., 1967; Елеуов Т. Установление и укрепление Советской власти в Казахстане. А., 1961; Елагин А.С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны. А., 1966; Нурпеисов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих и крестьян. А., 1968; Соныкі. Қазақстанның шаруалар Советтері. А., 1972; Пахмурный П.М. Коммунистическая партия — организатор партизанского движения в Казахстане. А., 1965; Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. А., 1978; Зиманов С.З. В.И. Ленин и советская национальная государственность в Казахстане. А., 1970; Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане. А., 1972</ref>., Қазақстан мен Орта Азия тарихшыларының ұжымдық еңбектерін <ref>Коллектив авторов. Победа Советской власти в Средней Азии и Казахстане. Ташкент, 1967</ref>. атауға болады.

Т.Е. Елеуовтін кітабы — тұтастай алғанда Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы мен ірге бекітуінің күрделі де қарама-қайшы үрдісін республика тарихнамасында тұңғыш рет зерттеген қордалы еңбек. С.Н. Покровскийдін, П.М. Пахмурныйдың, В.К. Григорьевтің, А.С. Елагиннің К. Нүрпейісовтің монографияларында Жетісуда және тұтастай алғанда Қазақстанда Кеңес өкіметінің жеңісі жолындағы күрес картинасы берілген, 1918-1920 жылдардағы Азамат соғысы мен партизандық қозғалыс тарихының маңызды аспектілері айқындалған, Кеңес өкіметінің өлкедегі әлеуметтік саясатынын алғашқы қадамдары көрсетілген. Кеңестік құрылыстың кала мен ауылдық-селолық мекендердегі ерекшеліктері ашылған, қазақ кеңес мемлекеттігін құрудың теориялық және практикалық аспектілері зерттелген.

КСРО ҒА ғылыми кеңесі мен оның Орта Азия және Қазақстан жөніндегі секциясы дайындаған «Кеңес өкіметінің Орта Азия мен Қазақстандағы жеңісі» атты ұжымдық монографиясында, «Ұлы Қазан социалистік революциясы» кешенді проблемасы бойынша, Орта азиялық-Қазақстандық аймақтың әр түрлі ұлттық аудандарындағы оқиғалар олардың әкімшілік-аумақтық бөлінісі желісімен синхронды баяндалған. Проблемаларды зерттеудің құжаттық негіздері кеңейді: құжаттар мен материалдар жинақтары, сол жылдар оқиғаларының жылнамалары, Қазақстандағы Кеңес өкіметі үшін күрес пен Азамат соғысына қатысушылардың естеліктері басылып шықты <ref>Иностранная военная интервенция и Гражданская война в Средней Азии и Казахстане. Документы и материалы. В двух томах. Т. 1. А., 1963; Т. 2, А., 1964; 1917 год в Казахстане. Документы и материалы. А., 1977; Великая Октябрьская социалистическая революция в Казахстане. Летопись событий. 27 ақпан 1917 г. — 30 маусым 1918 г. А., 1967; Гражданская война в Казахстане. Летопись событий. А., 1974; Амангельды Иманов. Статьи, документы, материалы. А., 1974; Әліби Жанкелдин. Документтер мен материалдар. А., 1975; Советы и ревкомы в Казахстане (1917—1920 жж.). Документы и материалы. А., 1971; В огне революции. Воспоминания участников Великой Октябрьской социалистической революции и гражданской войны в Казахстане. А., 1957; Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания участников Великой Октябрьской социалистической революции и Гражданской войны. А., 1960; В горах Восточного Казахстана. По кустанайским степям. Воспоминания участников революции и Гражданской войны //Труды Института истории, археологии и этнографии им.Ч.Ч. Валиханова АН КазССР. Т. 3. А., 1962; На просторах Южного Казахстана. Воспоминания участников революции и Гражданской войны //Труды Института истории, археологии и этнографии им.Ч.Ч. Валиханова АН КазССР. Т. 3. А., 1962</ref>.

Қазақстандағы Кеңес өкіметі үшін күреске белсенді қатысушылар туралы, 50-жылдары жарық көре бастаған кітапшалар сериясын жариялау жалғасты <ref>Шойнбаев Т. Алиби Джангильдин. А., 1957; Нұрқанов А. Аманкелді Иманов. А., 1957; Пахмурный П.М., Митропольская Н. Александр Шавров. А., 1967; Кульбаев С.Б., Мақашов А.В. Абдулла Ярмухамедов. А., 1974; Терник М. Степан Царев. А., 1971; Чеботарев В.А. Иван Ружейников. А., 1971; Герасимов С. Яков Ушанов. А., 1969; Бейсембаев С., Кульбаев С. Тұрар Рысқұлов. А., 1974; Юсупов И. Магаза Масанчи. А., 1975; Байжарасов Р., Жұбаныш Барибаев. А., 1984; Батырдың биік тұлғасы — Светлый образ батыра. А., 1986</ref>. Мәскеудегі «Молодая гвардия» баспасынан Т. Кәкішевтің «Сәкен Сейфуллин» деп аталатын кітабы жарық көрді <ref>Какишев Т. Сакен Сейфуллин. М., Молодая гвардия. 1972</ref>. 60-70-жылдар проблемаларын зерттеу нәтижелері «Қазақ КСР тарихының» 4-томында (Бес томдық. Авторлары: К. Нүрпейісов, С.Н. Покровский, А.С. Елагин) төрт монографиялық тарау түрінде жарияланды <ref>История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Том 4. А., 1977, 11 — 235-6</ref>.

Объективті және субъективті себептерге (80-жылдар ортасында басталған қайта құру барысынын қарама-қайшылықтығы, қоғамдық өмірді [[демократия]]ландыру мен және Кеңес кезеңіндегі тарихты бағалауға қатысты көзқарастардың өзгеруімен жалғасқан кеңестік саяси өмірді реформалау) байланысты 80-жылдары, тұтастай алғанда біздің тарихымыздың Қазан төңкерісінен кейінгі дәуірін, оның ішінде Қазан революциясы мен Азамат соғысы тарихының проблемаларын да зерттеуге және оқып үйренуге деген ынта-ықылас шұғыл төмендеп кетті. 80-жылдары «Қазақстандағы Қазан революциясы» тақырыбымен жарияланған аз ғана басылымдардың бірі К. Нұрпейісовтің монографиясы <ref>Нурпеисов К. Становление Советов в Казахстане (наурыз 1917 — маусым 1918 жж.). «Наука Казахской ССР». А., 1987</ref>. болып табылады, онда автор Қазақстандағы қосөкіметтіктің ерекшеліктері, Қазақстандағы Кеңестердің көтеріліс органдарына айналуының қарама-қайшы үрдісіндегі жалпы (бүкілресейлік) мен жекенің (қазақстандық) арақатысы, ал одан кейін мемлекеттік билік пен басқару органдарына айналуы мен олардың шаруашылық және мәдени құрылыстың бастапқы кезеңіндегі нақты қызметі секілді проблемалар көріністеріне неғүрлым терең талдау жасауға басты назар аударды. Автор, пікір айтушылардың атап өткеніндей, өлкенің облыстық және уездік кеңестері атқару комитеттерінінң құрылымына, оны жетілдіру бағытындағы жұмыстарға, негізгі бөлімдердің қызметтік міндеттеріне мұкият талдау жасады, атқарушы аппараттардың құрылымындағы жергілікті ерекшеліктерді бөліп карастырды, жаңа сот жүйесін қалыптастырудың бастапқы кезеңдерін көрсетті <ref>Абылхожин Ж., Панфилов А. Становление Советов в Казахстане // Известия АН КазССР. Серия общественных наук, 1987, №1. Рубрика «Критика и библиография»</ref>.

Осы орайда, 60-80-жылдар әдебиеттерінің барлығы да, оның алдындағы кезеңдердегідей, негізінен, Ұлы Қазан социалистік төңкерісі XX ғасырдың басты оқиғасы болып табылады деген тезисті дәлелдеуге қызмет етті. Оларда Кеңестер билігі үшін күрес Ресей жұмысшы табы мен В.И. Ленин жетекшілік ететін большевиктік партияның бастауымен жүзеге асқан Қазан социалистік төнкерісінің құрамдас бөлігі ретінде дамығандығы және жеңгендігі жөніндегі пікір тұжырымдалды.
Сондай-ақ Қазақстандағы 1918-1920 жылдары өткен қарулы күрес, Кеңестік Ресейге шетелдік империалистер мен Қазан революциясының жеңісі нәтижесінде құлатылған қанаушы таптар тарапынан таңылған Азамат соғысының ерекше құрамды бөлігі болды деген тезис те тиянақталды.

60-80-жылдар тарихнамасы Қазақстандағы 1917-1920 жылдар оқиғаларына талдау жасау мен оларға баға беруде, олкедегі революция мен Азамат соғысы тарихы мәселелерін зерттеуде, коммунистік идеология мен таптық көзқарастар басымдылығы ең айқын белгілері болып табылатын, лениндік партиялық тұжырымдаманы басшылыққа алды.
Кеңестік кезенде аталған проблема бойынша тарихи білімдердің қордалану үрдісі бірқатар тарихи еңбектердің пайда болуына жағдай жасады. Алайда бұл салада қазақстандық зерттеулердің бүкілодақтықпен салыстырғанда едәуір артта қалғандығын атап өту керек.

Тұтастай алғанда КСРО-дағы Қазан революциясы мен Азамат соғысы тарихнамасының мәселелері, ұзақ жылдар бойы академик И.И. Минц тұрақты жетекшілік еткен КСРО ғылым академиясының «Ұлы Қазан социалистік революциясының тарихы» кешенді проблемасы жөніндегі ғылыми көнесіне топтасқан бірқатар ғалымдардың жұмыстарында, сондай-ақ КОКПОК жанындағы [[Марксизм-ленинизм]] институты қызметкерлерінің енбектерінде нақты көрініс тапты <ref>Коллектив авторов (Наумов В.П., Поспелов П.Н., Трукан Г.А., Молоцыгин М.А., Федосеев П.Н., Поляков Ю.А., Иноятов Х.Ш., Сумбатзаде А.С. и др.). Исторический опыт Великого Октября. К 80-летию лауреата Ленинской премии, академика И.И. Минца М., 1975; Минц И.И. История Великого Октября: Т.1. М„ 1967; Том. 2. М., 1968; Т. 3. М., 1973; Соныкі. Год 1918-й. М., 1982; Берхин И.Б. Вопросы Великого Октября в сочинениях В.И. Ленина. М., 1978; Гимпельсон Е.Г. Советы в годы интервенции и гражданской войны. М„ Том. 2. М., 1968; Т. 3. М, 1973; Соныкі. Год 1918-й. М„ 1982; Берхин И.Б. Вопросы Великого Октября в сочинениях В.И. Ленина. М., 1978; Гимпельсон Е.Г. Советы в годы интервенции и гражданской войны. М., 1968; Спирин Л.М.. Литвик А.А. На защите революции: В.И. Ленин, РКП(б) в годы гражданской войны. Историографический очерк. М., 1975 ж.б</ref>.

Қазан революциясы мен Азамат соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихнамасының проблемалары жайлы бірқатар арнайы зерттеулер жүргізілді. 3. А. Алдамжаровтың монографиясы <ref>Алдамжаров 3. Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане (Историография проблемы). А., 1983</ref>. осылардың бірі болып табылады. Бұл еңбек аталған проблема бойынша 1918-1982 жылдары жарияланған жұмыстардың үлкен бөлігін зерттеу, жалпылау және оларға сыни талдаулар жасау негізінде жазылан. Онда маркстік-лениндік әдіснама шеңберінде, өлкеде Кеңес окіметін орнату мен нығайту тарихын танып білудегі бірізділік, Қазақстан аумағында жаңа қоғамдық кұрылыстың тууы туралы білімнің үздіксіз өсуі бейнеленген.
Г.Ф. Дахшлейгердің, С. Бейсембаевтың, П.М. Пахмурныйдың және В.К. Григорьевтің монографияларында «В.И. Ленин және Қазақстандағы Қазан революциясы» тақырыбына, сондай-ақ Кеңес өкіметінің жеңісі жолындағы бұкара халықтың күресіне партиялық басшылық мәселесіне арналған әдебиеттерге тарихнамалық талдаулар жасалды <ref>Дахшлейгер Г.Ф. Историография Советского Казахстана. А., 1969; Соныкі. В.И. Ленин и проблемы казахстанской историографии. А., 1973; Бейсембаев С. Ленин и Казахстан. Второе, дополненное издание. А.. 1987; Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. А., 1978</ref>.

С.М. Кенжебаевтың, С.З. Зимановтың, К. Нүрпейісовтін тағы басқалардың зерттеулерінде кеңестік және 1917—1920 жылдардағы Қазақстандағы ұлттық-мемлекеггік кұрылыстың жекелеген тарихнамалық және дереккөздік проблемалары қарастырылды <ref>Кенжебаев С. М. Советы в борьбе за построение социализма (История советского строительства в Казахстане. 1917—1937 жж.), А., 1969; Зиманов С.З. В.И. Ленин и советская национальная государственность в Казахстане. А., 1970; Зиманов С. 3. Даулетова С., Исмагулов О. Казахский отдел народного комиссариата по делам национальностей РКФСР. А., 1975; Солардікі. Казахский революционный комитет. А., 1981; Hypneuicoe К. Қазақстаннын шаруалар советтері (1917—1929 жылдар). А., 1972; Соныкі. Қазақстан - Республикам менін (ҚазаҚ совет мемлекетінің құрылуы). А., 1980; Соныкі. Становление Советов в Казахстане (наурыз 1917 ж. - маусым 1918 ж.). А., 1987</ref>.
Қазақстанда Кеңес билігін орнату мен нығайту проблемаларын тарихнамалық тұрғыдан зерттеумен салыстыра карағанда, өлкедегі Азамат соғысынын тарихнамасы арнайы зерттелген жоқ. С.Н. Покровскийдің, А.С. Елагиннің монографияларының кіріспе тарауларында, Ә.С. Тәкеновтің, В.К. Григорьевтің жекелеген жұмыстарында 1918—20 жылдардағы азамат соғысы жөніндегі әдебиеттерге тарихнамалық шолулар беріледі <ref>Покровский С.Н. Разгром интервентов и внутренней контрреволюции в Казахстане (1918—1920 жж.). А.. 1967, 3-35-6.; Елагин А.С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны (1918—1920 жж.). А., 1966, 3—21-6.; Григорьев В.К. Противостояние. А., 1989; Такенов А. С. Узы интернациональной дружбы (Интернациональные связи трудящихся Казахстана и зарубежных стран (1917-1937 жж.). А., 1980; Такенов А. С, Очак И.Д. Интернациональный отряд (К истории экспедиции А. Джангильдина). А., 1974</ref>.

Қазақстандағы партизандық қозғалыстар туралы монографияның авторы П.М. Пахмурный өзінің кітабының бірінші тарауын «Қазақстандағы партизандық қозғалыс тарихнамасының кейбір мәселелері» деп атап, мұнда ол бұл мәселенің тарихы бойынша [[1965 жыл]]ға дейін жарияланған жұмыстарды талдау мен оларға баға беруге байланысты сәтті талпыныстар жасады <ref>Пахмурный П. Коммунистическая партия — организатор партизанского движения в Казахстане. А., 1965, 7-45-6</ref>. Өкінішке орай, 60-жылдардың екінші жартысынан бастап республикада мұндай жұмыстар іс жүзінде жүргізілген жоқ, мұны өлкедегі партизандық қозғалыстар тарихы туралы байыпты зерттеулердің болмағандығымен, ал барлары өзінің саны мен мазмұны жағынан тарихнамалық жалпы қорытындылар жасауға жарамағандығымен түсіндіруге болады.

1917 жылғы революция мен одан кейінгі Азамат соғысының тарихын зерттеудегі бетбұрыс, кеңес кезеңі тарихының басқа проблемаларындағыдай, КСРО-дағы демократиялық үрдістердің әсерімен зерттеушілер оқиғаларға кешенді және объективті талдау жүргізудің мүмкіндігін алған 80-90-жылдар соңында жасалды. Бұл кезең отандық тарихтың қандай да бір кұбылыстарын түсіндіруде партиялық-таптық ұстанымдардан бас тартуға негізделген жаңа тұғырнамалық сипаттағы зерттеулердің өмірге келуімен ерекшеленеді. Мәселен, проблемаларды тарихнамалық және дереккөздік негізде зерттеуге М.К. Қозыбаев пен І.М. Қозыбаевтар айтарлықтай үлес қосты <ref>Козыбаев М.К. К историографии гражданской войны в Казахстане // Вестник АН КазССР, 1982. №8; Соныкі. Из историографии Октябрьской революции и гражданской войны в Казахстане // Козыбаев М.К. История и современность. А., 1991; Соныкі. Комплексное изучение истории, археологии и этнографии Западного Казахстана // Сонда; Козыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. А., 1990; Соныкі. Историческая наука Казахстана. А., 1992</ref>. Өз жұмыстарында М.К. Қозыбаев, басқа да мәселелермен қатар, зерттеушілер назарын «біздің саяси доктринаға көзқарасымызды үшінші дүние елдерінің отаршылдыққа қарсы күресінің құрамында» және Алаш партиясының нақты іс-әрекеттері негізінде анықтау қажеттілігіне аударды <ref>Козыбаев М.К. История и современность. 236-6</ref>.

І.М. Қозыбаев өзінің кітаптарында Кеңес өкіметі жылдарында Қазақстанның тарих ғылымы басып өткен жолды жаңаша түсіндіруге тырысты.
Бұл ретте автор тарихи оқиғалар желісін нақты тарихи жағдайлармен өзара байланыста қарастырады, тарих [[ғылым]]ы мен [[саясат]]тың өзара ықпалдастық сипатын ашады, қоғамдық ғылымдардың тежелу тетігінің туындау себептерін және оның көрініс табу түрлерін талдай отырып, ғылымдағы өзгерістердің даму динамикасын көрсетіп берді. Осы көзқарас тұрғысынан, І.М. Қозыбаев өлкедегі Қазан төңкерісі мен Азамат соғысының тарихы жөніндегі жекелеген еңбектерге талдау жасап өткен.
Жоғарыда аталған ғылыми еңбектерді және мақалалардың, кітапшалардың, монографиялардың, тақырыптық жинақтардың (бірінші кезекте Кеңес өкіметі үшін күрес пен Азамат соғысына катысушылардың естеліктерінен тұратын) жеткілікті мөлшерін оқып, зерттеу негізінде «Қазақстандағы Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы» тақырыбын тарихнамалық тұрғыдан игеруді, біздің ойымызша, төрт кезеңге: бірінші — 20-30-жылдар, екінші - 40-50-жылдар, үшінші - 60-80-жылдарға белуге болады.

Жоғарыда айтылғандай, 80-жылдардың соңынан, Кеңес кезеңіндегі Қазақстан тарихының маңызды мәселелерінің тұтас бірқатарын жаңа көзқарастар тұрғысынан қайта қараумен байланысты, Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихнамасының сапалық жаңа кезеңі басталды. Бұл, ең алдымен, Алаш һәм Алашорда қозғалысының тарихына қатысты.
Кеңестік тарихнамада Алаш тарихы 20-жылдардың соңынан бастап, іс жүзінде қазақ халқының XX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалысы тарихынан алынып тасталды. Қазан төңкерісі мен Азамат соғысынын тарихы жөнінде кеңестік кезеңде жарияланған жұмыстардың барлығы да Алашорда қызметін тек теріс жағынан ғана қарастырды. Алайда бұл жұмыстарда кұнды фактілік материалдар бар және олардың авторлары ресми идеологияның арнасынан шықпауға мәжбүр болғанын естен шығармаған жөн.

Кеңестік кезеңде, тарихнамадан, бірінші кезекте Алаш қозғалысына қатысушылардың өздерінің, ең алдымен оның көсемдерінің енбектері сырт қалды. Әйтсе де қоғамдық-саяси дамуға жасалған талдаулар мен Қазақстандағы ұлттық және мұсылмандық қозгалыстар перспективасы ғасыр басында Ә. Бекейхановтың, А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың, М. Шоқайдың және басқалардың енбектерінде көрініс тапты.

Айта кету керек, 20-жылдардағы жарияланымдарда XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихын зерттеу бойынша объективті тенденциялар байқалды. А. Байтұрсыновтың, А. Кенжиннің, Г. Сафаровтың, Т. Рысқұловтың және басқа да бірқатар авторлардың жұмыстарында, ұлт-азаттық қозғалысты нақты-тарихи көзқарасқа негіздей зерттеушілік, 1917 жылға дейінгі қазақ зиялыларының объективті рөлін жеке ерекшеліктерді ескере отырып түсіндіру басты орын алды <ref>Байтурсынов А. Революция и киргизы // Жизнь национальностей. — 1919. №27 (39), 3 тамыз; Кенжин А. К исторической оценке роли Алаш-Орды // Степная правда. 1922, 14 қараша; Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана). М., 1921; Рыскулов Т. О восстании казахов и каракиргизов в 1916 г. (к 10-летней годовщине). Основные экологические и политические причины восстания. — Кустанай</ref>.
Басқарушы биліктің саяси диктатының күшеюіне байланысты 20 -жылдардың екінші жартысы мен 30-жылдардың басында тарихи зерттеулер үшін беті ұрысты кезең туды. «Алашорданың буржуазиялық-ұлтшылдық идеологиясымен» күрес — Алаш тарихын зерттеудегі большевиктік партияның айқындаушы ұстанымына айналды. Осы кезде, 30-жылдардың басына дейін, Алаш қозғалысының Ақпан төңкерісіне дейінгі «объективті-революциялық рөлі» және «оның кейінгі контрреволюциялық қайта жанғыруы» <ref>Отчет Казкрайкома РКП(б) V Всеказахской конференции РКП (б). Кзыл-Орда. 1926, 20-6</ref>. туралы тезис басты қағида болып қабылданды. А.К. Бочаговтың, Е. Федоровтың, П. Галузоның және басқалардың жұмыстарындағы, сондай-ақ «Алаш-Орда» құжаттар жинағындағы <ref>Бочагов А. К Алаш-Орда. Краткий исторический очерк о национально-буржуазном движении в Казахстане периода 1917-1919 жж. Кзыл-Орда. 1927; Коммунистическая мысль. - 1926. №2, 164-179-6.; Алаш-Орда. Сборник документов. Кзыл-Орда; 1929</ref>. Алаш һәм Алашорда тарихы дәл осы үрдісте талданды.

[[1933 жыл]]ы Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтында «Алашорданың контрреволюциялық мәнін ашып көрсету және оның қазақ халқының тарихындағы жиренішті, жексұрын рөлін түпкілікті жою» деген айдармен арандатушы пікірталас өткізілді. «Алаштың революцияға дейінгі кезеңдегі объективті-революциялық рөлі» туралы қағиданы толығымен теріске шығару проблеманы зерттеу әдіснамасындағы айқындаушы көзқарас етіп алынды. 1935 жылы С. Брайнин мен Шафироның «Алашорда тарихы туралы очерктер» деген жұмысының жариялануы өлкедегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихын көрсетуде таптық әдіснаманың түбегейлі орныққанына куәлік етті.

40 - және 80-жылдардың ортасы мен соны аралығындағы кезең бұрынғы бағалаулар мен қорытындылардың ізін қуушылықтың айқын көрінісімен сипатталды. Ұлт-азаттық күрес тарихына қатысты деректемелер ауқымының кеңейгеніне қарамастан, аталған проблеманы қарастырудың жалпы жағдайы ғылыми ойлаудың тоқырағанын көрсетті.
Алаш қозғалысы тарихын зерттеудегі түбірлі өзгерістердің көрініс табуы 80-жылдар соңы мен 90-жылдардың бас кезіне саяды. Бұл ретте төмендегі жағдайларға көңіл аудару қажет: аталмыш кезеңде хронологиялық жағынан осы дәуірге жататын сапалық екі уақыт межесін бөліп көрсетуге болады. Біріншісі (1991 жылға дейінгі) — дәстүрлі маркстік-лениндік әдіснамаға тән тұғырнамалық және теориялық қағидалармен сипатталады. Объективті жаңа көзқарастар кеңістігіне шығуға деген ықылас пен талпыныстың өрлеуіне қарамастан, Алаш тарихын бағалауда, тұтастай алғанда, тарихнаманың әдіснамалық сапасында оң өзгеріс байқалған жоқ.

1991 жылдан Алаш пен Алашорда тарихын зерттеудің жаңа кезеңі басталды. Бұл ретте қазірге дейін үстем болып келе жатқан әдіснамалық императивтердің (кесімді талаптардың) ғылыми негізінің жоқтығын сезіну мен жаңа теориялық аппараттарды және неғұрлым жетілген тұғырнамалық құралдарды меңгеру қажеттілігі өзінен-өзі түсінікті.
Зерттеушілік ойдың жандануы мен деректемелік негіздердің кеңеюі жарияланған жұмыстардың сапасына оң ықпал етті. Проблемалық мақалалар, ғылыми конференциялар мен семинарлардағы, «Дөңгелек үстелдегі» пікірталасты материалдармен бірге, жалпы тұрғыдан зерттеуші, монографиялық сипаттағы еңбектер, энциклопедиялық сөздіктер, оқулықтар, оқу құралдары, құжаттық-деректі басылымдар, қозғалыс көсемдерінің шығармалар жинақтары <ref>Букейханов А. Сочинения. Алматы. 1994. 384 е.; Соныкі. Избранное. Алматы, 1995. 475-6.; Досмухамедов X.. Избранное. Алматы, 1998. 384-6.; Шокай М. Туркістаннын килы тағдыры. Алма-Ата. 1992. 184-6.; Аманжолова Д. Казахский автономизм и Ресей. История движения Алаш. М. 1994. 216-6.; Нурпеисов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы. 1995. 256-6.; Қойгелдиев М. Алаш козгалысы. Алматы, 1995. 368-6.; Ахмедов Ғ. Алаш болғанда. Алматы, 1996. 224-6. жэне баскалар; История Казахстана в лицах (Политические портреты). Вып. 1. Акмола. 1993. 128-6.: Протоколы революционного комитета по управлению Казахским краем (1919-1920 жж.). Сб. документов. Алма-Ата, 1993. 277-6.; Казахстан в начале XX века: методология, историография, источниковедение. Вып. 111-IV. Алматы, 1993. 167-6.; 1994. — 120-6.; Алаш-Орда. Сб. документов. Алма-Ата. 1992. 192 б.; Национально-освободительное движение в Казахстане и Средней Азии в 1916 ж.: характер, движущие силы, уроки // Материалы Международной научно-практической конференции. Алматы, 1997. 97-6. және басқалар</ref>. жарық көре бастады. Олардың едәуір бөлігі қазақ тілінде шықты. К. Нүрпейісовтің, М. Құл-Мұхаммедтің, М. Көйгелдиевтің, Т. Омарбековтің, В. Григорьевтің, Т. Кәкішевтің, С. Аққұлықлының, А. Сармұрзинның және басқалардың ғылыми жұмыстарында Алаш тарихының әр алуан аспектілері көрініс тапты <ref>«Алаштын ақиқатын кім айтады» тақырыбындағы мақалалар жиынтығы: Григорьев В.К. Кадеттер жолын ұстаған партия. «Қазақстан коммунисі», 1990, №5. 62— 69-6.; Нүрпейісов К. Саяси партия болып санала ма? // Сонда, 1990, №15. 69-75-6.; Кәкішев Т. Шындықты бұрмаламай, жұлмаламай айтайықшы // Сонда, 75-83-6.; Нүрпейісов К. Алпыс жыл айтылмаған ақиқат // Азия, 1993, желтоқсан, №52; Құл-Мухаммед М. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998, 360-6.; Қойгелдиев М. Қазақ ұлт азаттық қозғалысы және М. Шоқай //Ақиқат, 1993, №3. 71-79-6.; Омарбеков Т., Қойгелдиев М. Алашорда – XX ғасырдағы қазақтың алғашқы ұлттық мемлекет! // Ақиқат, 1993, №11. 32-38-6.; Панфилов AM. Чокай // Политические партии Ресейден. Конец XIX — первая четверть XX века. Энциклопедия</ref>. Көптеген жарияланымдардың жекелеген тұлғаларға арналуы Ә. Бокейхановтың, А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың, Ж. Ақбаевтың, А. Ермековтің, М. Тынышбаевтың, М. Шоқайдың және басқа да көптеген қайраткерлердің өмірі мен қызметінің белгісіз беттерін ашып көрсетуге, Алаш қозғалысының әлеуметтік табиғатын танып білуге, оның саяси бағдары мен мүмкіндіктерін зерделеуге жағдай туғызды.

Ү. Сұбханбердинаның «[[Қазақ]]», «[[Алаш]]», «[[Сарыарқа]]» газеттері туралы библиографиялық түсіндірме көрсеткішінің (1993), Ө. Әбдімановтың «Қазақ газеті»кітабының (Алматы, 1993) жарық көруі аталған проблеманың деректемелік негізінін кеңеюіне қосылған елеулі үлес болды.

«Алаш» партиясы мен қозғалысы тарихының проблемаларын, сондай-ақ оған қазақ ұлттық интеллигенциясының қатысуын талдап түсіндіруде М. Құл-Мұхаммедтің зерттеулері ерекше манызға ие <ref>Құл Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998, 360-6</ref>.
Қазақстан тарихындағы «ақтандақтарға» жататын 1929-1931 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстың проблемалары алғаш рет Т. Омарбековтің зерттеуінде <ref>Омарбеков Т. Зобалан. — Алматы: Санат, 1994, 272-6</ref>. жоғары ғылыми баға алды. Оның «20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті: көмекші оқу құралы» ғылыми еңбегінде күштеп ұжымдастыру мен байларды тәркілеу саясатының ауыр салдарлары алғаш рет жан- жақты ашып көрсетілді <ref>Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Көмекші оқу құралы. - Алматы: Санат, 1994, 318-6</ref>.
М. Қойгелдиевтің Т. Омарбековпен бірлесіп жазған «Тарих тағылымы не дейді?» деген еңбегі шаруалар көтерілісіне, қазақтардың қоныс аударуына және 30-жылдардағы аштық оқиғаларына арналды <ref>Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? — Алматы: Ана тілі, 1993, 208-6</ref>.

[[Монография]]лық зерттеулердің пайда болуы аталған проблеманың тарихнамасында сапалық жана кезеңнің туғанын айғақтайды. Д.А. Аманжолованың «Қазахский автономизм и Ресей: История движения Алаш» (М., 1994), К.Н. Нүрпейісовтің «Алаш һәм Алашорда» (А., 1995), М. Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» (А., 1995), «Движение Алаш» құжаттар мен материалдар жинағы (А., 2004, 2005) және басқалар ұлт-азаттық қозғалысының тарихына, қоғам дамуының бетбұрысты кезеңдеріндегі қазақ зиялыларының рөлі мен орнын анықтауға қатысты жаңа көзқарастың қалыптасқанын аңғартты.

==Ұлттық-мемлекеттік құрылыс тарихы және Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы құрылуының зерттелуі==
Кеңестік тарихнамада мемлекет кұрылысының социалистік ұстанымдары негізінде «қазақ жерін біріктіру» проблемасы бойынша кең көлемді материалдар берілген Әлеуметтік-таптық антагонизм орын алып отырған жағдайда ұлттың дамуы мен ұлттық мемлекеттің құрылуының марксистік-лениндік әдіснамасына негізделе отырып, қазақстандық зерттеушілер қазақ мемлекеттігі қалыптасуының тарихи үрдісін көрсете алды.

Бұл ретте аталған зерттеулердің құндылығы қарастырылып отырған үрдістің құжаттық негізделген тұғырнамасында екенін айтып өту керек. Деректемелердің кең көлемді ауқымына сүйеніп, Қазақстан тарихының көне дәуірдегі және ортағасырлық құжаттары мен материалдарын пайдаланып, қоғамтанушы-ғалымдар Қазақстан аумағы мен шекарасы қалыптасу тарихының бүкіл динамикасын көрсете алды. Сол кездегі көптеген енбектерге тән белгілі бір сарында жазылғандығына қарамастан, буизерттеулердің осы заманның ең күрделі проблемаларының бірі бойынша іргелі еңбектер ретіндегі ғылыми және практикалық құндылығын атап өту маңызды. «Кеңестік Қазақстанның мемлекет және құқық тарихы», I том (1917-1925; С.З. Зимановтың, М.О. Биндердің редакциясымен. А., 1976); «Қазақ КСР-інің құрылуы». Құжаттар мен материалдар жинағы (С.Н. Покровскийдің редакциясымен. А., 1957); А.Н. Нүсіпбековтің «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында қазақ жерлерін біріктіру», (А., 1953); В.К. Савоськоның «Қазақ автономиялық КСР-інің Одақтас республика болып қайта құрылуы» (А., 1951) монографиялары; «Қазақ АКСР-інің құрылуы» (А., 1957); «КОКП және Кеңес үкіметі Қазақстан туралы. 1917—1977 жылдар. Құжаттар мен материалдар жинағы (А., 1978); «Автономиялық Қырғыз Социалист Кеңестік Республикасы туралы Декрет»//В.И. Ленин Қазақстан туралы. Құраст. С.Б. Бейсембиев және басқа (А., 1982); «КСРО бауырлас халықтарының шаңырағы. Құжаттар мен материалдар (1920-1937)». (Кұраст. Х.Г. Айдарова және баска А., 1972) секілді енбектерді дәл осы тұрғыдан қарастыру қажет.

XX ғасырдың 80-жылдарының соңына қарай, ғылыми айналымға Қазақстандағы мемлекеттік құрылыс проблемасы бойынша айтарлықтай деректік материалдардың қосылуына байланысты, зерттеушілер проблеманы әр алуан тарихи-құқықтық және этно-аумақтық аспектіде қарастыра бастады.
Бұл проблеманы зерттеуге қазақстандық ғалым-этнографтар да айтарлықтай үлес қосты. Олардың еңбектерінде Қазақстанның этникалық аумағының қалыптасу тұғырнамасы мен онда басқа халықтардың қоныстану тарихы ғылыми тұрғыда негізделді <ref>Муканов М.С. Этническая территория казахов в XVIII — начале XX вв. А. 1991; Соныкі. Қазақ жерінің тарихы. А., 1994; Соныкі. Из исторического прошлого. А., 1998</ref>.

Іс жүзінде өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, мемлекеттік кұрылыс тарихын зерттеуде, Қазақстанның егемендік алуына орай, түбегейлі өзгерістер жүзеге асты. Академик М.К.. Қозыбаевтың әділ түрде көрсеткеніндей, «ұлтаралық қатынас проблемасы, халықтардың егеменді құқықтарын қадағалау... таза теориялық талаптар шегінен шығып, өткір саяси пікірталастық сипат алды» <ref>Козыбаев М.К. Казахстан на рубеже веков; размышление и поиски. В 2-х кн. Кн. 1. А. Ғылым, 2000, 273-6.</ref>.

А.И. Солженициннің «Ресейді қалай көркейтеміз: қол жетерлік пайымдаулар» мақаласы, сондай-ақ Л. Васильевтің, Г. Поповтың және басқалардың қазақстандық Алтайды, Қазақстанның солтүстік облыстары мен батыс аудандарының жерлерін қайтаруды талап еткен пікірлері ұлы державалық шовинизмнің ашық көрінісі болды. Дәл осы кездері, сондай-ақ «ұлы Темір» империясын қайта өркендету туралы үндеулер де шыға бастады. Осыған байланысты қазақстандық қоғамтанушылар Қазақстанның аумақтық тұтастығы, оның тарихи даму зандылықтарының ғылыми негізделген тұғырнамасын жасады. «Қазақ өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитеттің хаттамалары (1919—1920). Құжаттар жинағы» (А., 1993); М.П. Малышевтің «Сібір мен Қазақстанның ұлттық-аумақтық межелік бөлінісі (1919-1922)». (Семей, 1999); Т. Рыскұловтың «Үш томдық шығармалар жинағы» (А., 1996,1998) секілді жұмыстардың, сондай-ақ халықаралық құқық жөніндегі «Халықаралық құқық бойынша құжаттар жинағы», 1 том//К. Токдевтың редакциясымен (А., 1998) және басқа да жұмыстардың жарық көруі аталған проблеманы зерттеу мен оқып үйренудің ауқымын кеңейтті, аумақтық меже бөлінісі мен мемлекеттік шекаралардың қалыптасуы жөніндегі таласты мәселелерді ашып көрсететін жаңа немесе кеңінен белгілі емес деректер мен құжаттық материалдардың тұтас шоғыры айқындалып, ғылыми айналымға енгізілді.

==Дереккөздер==
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.
ISBN 978-601-282-055-3, т. 4
ISBN 978-601-282-026-3
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Көшпелілердегі қоғамдық қатынастар

2022-03-26T06:14:50Z

Arystanbek: revert (test edit)

== Туыстық қатынастар ==

Көшпелі [[қоғам|қоғамдағы]] саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық [[жүйе|жүйеге]] негізделді. Қазақ [[қауым|қауымындағы]] қоғамдық-әлеуметтік [[қатынас|қатынастар]] көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. "''Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық''" деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ата-тектен тараған [[жүйе]] бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар.

[[Дәстүр|Дәстүрлі]] қазақ қоғамында [[ел]], [[жүз]], [[тайпа]], [[ру]], [[ағайын]], жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. "''Ел''" деген [[ұғым|ұғымға]] бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — [[Қазақ]], одан [[Ақарыс]] (Ұлы жүз), [[Жанарыс]] (Орта жүз), [[Бекарыс]] (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған [[аңыз]]. Көшпелі қоғам туыстық [[қағида]] бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер [[аумақ|аумақтық]] жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының [[құрам|құрамына]] кіретін үш жүздің [[бала|баласының]] алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды.<ref name=kaz10>[[Қазақстан тарихы]]: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[ Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref>

== Тайпа ==
{{main|Тайпа}}
Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның [[Себеп|себебі]] бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми [[әдебиет|әдебиетте]] "ру" деген сөзді орыстың "род", ал "тайпа" деген ұғымды "племя" деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық [[құрылым|құрылымды]] тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе "тайпа" [[ұғым|ұғымы]] кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі.

Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн.

Қазақ қоғамындағы [[көпшілік]] тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи [[дерек|деректерде]] бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар [[тарих]] бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, [[қыпшақ|қыпшақтар]], [[қоңырат|қоңыраттар]], [[найман|наймандар]], [[қаңлы|қаңлылар]] туысқан [[Өзбектер|өзбек]], [[Башқұрттар|башқұрт]], [[Ноғайлар|ноғай]], [[Татарлар|татар]], [[Мажарлар|мажар]] (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі.<ref name=kaz10/>

== Ру ==
{{main|Ру}}
Біздің пайымдауымызша, шын қандас туыстық [[жүйе]] көбінесе 7 атадан басталып, 15—20 атаға дейін барады. [[Әдет|Әдетте]], мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі. Жақын туыстар өзара қыз алыспайды. [[Бала|Балаға]] кішкентайынан жеті [[ата|атасының]] кім екенін жаттатып өсірген. Бір атаның балалары жақындығы жағынан 7 атадан асқаннан кейін ғана өзара құдандалық қатынасқа түсуіне [[рұқсат]] етіледі. Оны ел [[ақсақал|ақсақалдары]] арнайы рәсімдейді. XVII—XIX ғасырларда кейбір рулар туыстығымыз, берекеміз бұзылмасын деп, 13—15 атаға дейін өзара қыз алыспаған. Жақын туыстар арасында [[қыз]] алыспау тәртібін рулық [[экзогамия]] дейді.

Әріден келе жатқан үлкен руларда қандас туыстықпен [[қатар]] жай генеалогиялық (шежірелік) туыстық қалыптасқан. Рулардың өсіп-өну үдерісінде олар әр түрлі тарихи себептермен ([[соғыс]], жер ауып көшу) өзара араласып сіңісіп отырған.

Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ [[ұран|ұраны]] болған. Ұран ретінде сол рудың белгілі бір атақты [[адам|адамының]] аты қабылданатын. Қазақ жөн сұрасқанда: "Қай рудансың?", "Қай елсің?" — деп сұраған. Мысалы, басқа тайпа арасына барғанда, алдымен қай жүзден, қай рудан, сол рудың ішіндегі қай тармақтан екенін, содан соң қай атадан тарайтынын айтқан. Мысалы: "Ұлы жүзбін, оның ішінде [[дулат|дулатпын]], дулаттың ішінде жаныспын, оның ішінде жантумын, одан өтеміспін", — деп, бергі атасына дейін атап береді.

Қазақ ру-тайпалары өзара қатты араласқан. Бұл араласу, бір жағынан, бір-бірімен некелік [[қатынас|қатынастар]] арқылы болса, екінші жағынан, ел басына [[күн]] туған [[соғыс]], [[жұт]], әр түрлі жұқпалы аурулардан қоныс аударудан болған. Сонымен қатар ру-тайпалардың араласуына [[Тайпа|тайпалар]], рулардың бір саяси-этностық одақтар құруы [[әсер]] етіп отырған. Қазақтың "Қарға тамырлы қазақпыз" деген нақылы олардың бір-бірімен туыстас екендігін көрсетеді.

Қазақ қоғамының жүзге, руға бөлінушілігінің кейде келеңсіз, жағымсыз жақтары да бар. Өзінің шыққан тегін, аталарының [[шежіре]] [[Тайпа|тарихын]] әркім білуі керек. Онсыз адам тексіз, өнегесіз болып өседі. Бірақ өз шыққан тегін біле тұра, бүгінде сол ру-тайпалардан сан ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ деген біртұтас [[халық|халықтың]] ұрпағы екенімізді ешқашан ұмытпауымыз керек.<ref name=kaz10/>

== Әлеуметтік жіктелу ==

XVIII—XIX ғасырлардағы [[дәстүр|дәстүрлі]] [[қазақ]] қоғамы әлеуметтік, таптық жікке бөлінген қоғам еді. Қазақта [[Бай|байлар]], орта [[шаруа]] және [[Кедейлік|кедейлер]] табы болды. Дәстүрлі қазақ [[қоғам|қоғамында]] қанау бүркенішті әдістермен жүргізіліп, [[езгі]] түрінде болмағандықтан, таптық қарама-қайшылық қатты шиеленісте болған жоқ. Оның үстіне, [[Туыстық|туыстық]] кағидаға негізделген [[Ру|рулық]] қауым [[Идеология|идеологиясы]] байларға кедей туыстарын қатты қанауға мүмкіндік бермеді, кедейдің өз туыстасының шаруашылығында [[жұмыс]] істеуі де қанау мазмұнын туыстық пиғылмен жеңілдетті.

Қазақ [[Қауым|қауымында]], басқа [[Жұрт|жұрттан]] келіп сіңген кірмелер, қоңсылар, аз да болса [[құл]], [[күң|күңдер]] болды. Қауымның бұл тобындағы кедейлерді қанау, оларға әлеуметтік қатынас рулас қауым мүшелеріне қарағанда қаталдау болды.

Қазақ қоғамындағы ең ауыр жағдай құлдар мен күңдер басында болды. Олар өз қожайындарына [[Экономика|экономикалық]] жағынан да, бас бостандығы жағынан да толық тәуелді еді. Әдетте, құл мен күң байдың шаруашылығында жұмыс істеді. Дегенмен қазақ қоғамында құл мен күң деген елеулі [[Әлеумет|әлеуметтік]] топ болған жоқ, өндірісте де олардың орны біршама төмен болды.

Қазақ қоғамындағы [[Хан|ханнан]], ханның әулетінен кейінгі тұрған әлеуметтік топ — сұлтандар. [[Сұлтан|Сұлтандар]] хандар сияқты тек [[төре]] тұқымынан сайланды. Төре деген әлеуметтік этностық топты [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] тұқымынан тараған [[Ұрпақ|ұрпақтарды]] ғана құрады. Олардың өз [[Ұран|ұраны]], өз таңбасы болды. Олар қазақ ішіндегі [[ақсүйек]] топқа жатады. Олар қазаққа қыз бермесе де, қазақтан қыз алды. Сондықтан қазаққа тезірек сіңісіп кетті.

Төрені сағалап, паналап, басқа елден, тіпті басқа жұрттардан қазақ арасына сіңген кірмелер төлеңгіт деп аталды. Олар төренің [[Мал|малын]] бақты, жерін қорыды, сойылын соқты.

Қазақ арасындағы тағы бір әлеуметтік-этностық топты [[Қожа|қожалар]] құрады. Олардың арғы тегі — [[Арабтар|арабтан]] шыққан, қазақ жеріне [[Ислам Діні|ислам дінін]] таратушылардың ұрпағы. Олар қара қазаққа қызын бермеді, ал өздері қазақ қыздарына өте сирек үйленді. Сондықтан да олар қазақ болып, қазаққа сіңісіп кеткенімен, [[Генетика|генетикалық]] жағынан оқшау қалды.<ref name=kaz10/>

== Басқару жүйесі ==

[[Көшпелілік|Көшпелі]] [[қазақ]] қоғамында өзінің басқару жүйесі болды. [[Көне]] заманда қазақ жерінде [[Сақтар|сақтардың]], [[Ғұндар|ғұндардың]], [[Үйсіндер|үйсіндердің]], [[қаңлылар|қаңлылардың]] мемлекеттері болды. Орта ғасырларда [[Наймандар|наймандардың]], [[Керей (тайпа)|керейлердің]], [[Жалайыр|жалайырлардың]], [[Қыпшақ|қыпшақтардың]] мемлекеттіліктері болды. XIV ғасырға дейін Қазақстан жерінде әр түрлі [[мемлекет|мемлекеттер]] болды, XV ғасырдан бастап [[Қазақ хандығы]] құрылды. Бұлардың барлығы да көшпелі қауымдастықтар құрған мемлекеттер. Сондықтан көшпелілерде мемлекеттілік болған жоқ, ал болса, "олар мемлекеттік басқару жүйесінің үлгісін [[отырықшы]] халықтардан алды, үйренді" деген пікірлер мүлдем қате.

Қазақ жерінде хандық басқару жүйесі қалыптасқан XV—XVIII ғасырлар аралығындағы көшпелі қоғамның [[билік]] жүйесінде елдің ең жоғарғы саяси билігін хан жүргізді. '''''Хан өкіметінің төмендегідей өкілеттігі және қызметі болды:'''''

# [[Хан]] бүкіл елдің, жердің иесі, [[Қожа|қожайыны]], басқарушысы болып есепте лді. Қол астындағы елді, жерді қорғау — оның басты міндеті саналды.
# [[Хан]] бөтен елге [[соғыс]] ашу немесе [[бейбітшілік]] жөнінде келісім жасауға құқылы болды.
# [[Хан]] бүкіл қазақ елінің атынан [[шетел|шетелдермен]] келісімшарттар жасады.
# [[Хан]] елдің [[Жоғарғы Сот|жоғарғы сотының]] қызметін атқарды, біреуді өлім жазасына бүйыруға немесе кешіруге құқылы болды.
# [[Хан]] бүкіл елге қатысты заңдар, Жарлықтар шығарды.

Көшпелілерде [[Қаған|қағандар]], [[хан|хандар]], [[патша|патшалар]] сияқты елбасыларына бағыну, солардың маңайына топтасу, ел бірлігін сақтау ежелден қалыптасқан [[дәстүр]]. Өйткені оларда ел басқарушы адамдарға табыну дәстүрі болды. Сонау ғұндардың тәңірқұтыларынан, көне үйсіндердің күнбилерінен бастап, [[Түркілер|түркілердің]] қағандарына дейін ел басқарушыны Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді. Түркі заманының қоғамдарында қазақ хандарын да солай құрметтеді. Оларды хан сайлағанда, боз [[бие|биенің]] [[Сүт|сүтіне]] шомылдырып, ақ [[Киіз|киізге]] отырғызып көтерді.

Қазақ хандарының жанында [[ақылшы|ақылшысы]], кеңесшілері, төбе билері, жасақтары, іс жүргізуші мемлекеттік қызметкерлері болды. Хан жергілікті жерлерді өзінің әрбір жүздегі өкілдері — сұлтандар арқылы, үлкен тайпа көсемдері — билер, [[ру-тайпа]] [[ақсақал|ақсақалдары]] арқылы басқарды.

Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді.

Мемлекеттік істерді бүкіл үш [[Жүз|жүздің]] билік өкілдері жиналған [[Құрылтай|құрылтайда]], халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді — ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды.

XVIII ғасырдың бірінші ширегіне дейін, яғни қазақ жерін [[Ресей империясы]] жаулап ала бастағанға дейінгі көшпелі, жартылай көшпелі қазақ қоғамындағы саяси билік түрі — хандық басқару болды. Сонымен қатар ел басқару жүйесінде ежелден келе жатқан дәстүрлі қоғамның потестарлық билік жүйесі кең орын алды. [[Потестарлық сана|Потестарлық]] билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі. Ол бойынша елді ханмен бірге ел арасындағы беделді ақсақалдар, билер, батырлар басқарды.

Хан билігі бүкіл елге қатысты жоғары саяси билік болса, ру, тайпа көлеміндегі нақты билік сол рулардан шыққан беделді ру ақсақалдарының қолында болды. Олар ру ішіндегі, рулар арасындағы жер дауы, жесір дауы мәселелерін шешіп отырды. Ру ақсақалдары елдің дәстүрін, салтын бұлжытпай орындауды қадағалаушылар болды. Олардың билігіне: [[Туыстық|туыстар]], ағайын арасындағы дау-жанжалды шешу, көші-қон жолдарын, [[жайлау]], [[қыстау]] жерлерін анықтау, рулар арасында келіссөздер, бәтуашылық жүргізу мәселелері кірді. Ру ақсақалдарының ішінен ел ішіндегі билер сайланды. Ру ақсақалдарының өзінің кеңесі болды. Кеңеске ел ішінде өмірлік тәжірибесімен, ақылымен, білім-білігімен ерекше беделге ие болған әр кіші рудың аксақалдары кірді.<ref name=kaz10/>

== Қоғамдағы түрлі топтар қызметі ==

Көшпелі қазақ [[қоғам|қоғамында]] ел қорғаған [[батыр|батырлардың]] орны ерекше болды. Олар [[ел|елін]], [[жер|жерін]] жаудан қорғады, жастарды [[соғыс]] өнеріне тәрбиеледі. Жалпы, арғы [[заман|заманғы]] дәстүрлі қазақ қоғамында батырлардың орны ерекше болды. Оны олардың батырлар жырындағы [[бейне|бейнесінен]] байқаймыз.

Көшпелі қазақ [[қауым|қауымында]] абыздардың, жыраулардың, бақсыбалгерлердің де өз орны болды. Абыздар мен жыраулар елдің рухани мәдениетін, оның елдік идеологиясын жасаушылар болды. Олардың ақылына, сәуегейлік көріпкелдігіне ел билеушілер, тіпті [[хан|ханның]] өзі де [[құлақ]] асып, санасты.

Дәстүрлі қоғамда ел ішіндегі ем-доммен бақсы-балгерлер, шөппен емдейтін емшілер, оташылар, сынықшылар айналысты. Олар әріден келе жатқан халық [[медицина|медицинасының]] әдіс-тәсілдерін меңгерген шипагерлер болды. Жалпы, көшпелі тұрмыстың жылжымалылығы, халықтың бір орында топтаспай, бытырап орналасуы, әр түрлі індет, жұқпалы [[ауру|аурудың]] тарауынан сақтады.

Көшпелі қауымдастықтарда сол қоғам [[Тіршілік|тіршілігіне]] қажетті барлық мамандық иелері болды. Олар — [[ұста]], [[өрімші]], [[үйші]], [[ерші]], [[атбегі]], [[сыншы]], [[құсбегі]], [[есепші]], [[бақсы]], [[балгер]], т.б. Ұста темірден таға, ауыздық, шалғы, орақ, күрек-сайман соқты. Көшпелі қазақ қоғамында [[темір]] ұсталарын, олардың [[дүние|дүниесін]], көрігін қасиетті санаған. Сірә, олар отпен, металмен [[жұмыс]] істегендіктен қастерлесе керек. Жауынгердің қару-жарағын, сауыт-сайманын соғатын темір ұсталарының қоғамдағы бағасы да жоғары болды. Өрімші тері бұйымдарынан, қайыстаң әр түрлі ат әбзелдерін өрді. Үйші киіз үйдің ағаш [[Сүйек|сүйегін]] жасады. Ерші ер шауып, құрады. Атбегі ат баптады, сыншы асыл тұқымды жүйрік аттың сынын анықтап, таңдады. Құсбегі [[бүркіт]], [[қаршыға]], [[лашын]] құстарын қайырып, аңға, құсқа салды. Бақсы-балгер ем-дом жасады. Жауырыншы жауырынға қарап бал ашты, жол кесті, [[болашақ|болашақты]] болжады. Әнші, күйші халық көңілін көтерді. Шешен ел атынан дауға түсті. Барымташы елдің басқада кеткен кегін малын тартып, айдап алу арқылы қайтарды. Майрампаз елді күлдірді, ел ішінде әр түрлі күлдіргі [[әңгіме]] тудырды. Олар [[Еуропа]] елдеріндегі шуттар сияқты, әдетте, [[хан]] ордасында, үлкен байлардың қолында жүрді. Майрампаз тауып сөйлейтін, мазақтаушылық қабілеті бар [[адам|адамдар]] болды. Олардың орынды сайқымазағын ханның өзі де ренжімей көтерді.

Қазақ жеріне [[Ислам Діні|ислам діні]] енгеннен кейін [[халық|халықтың]] басқару жүйесінің идеологиясында қожамолдалардың рөлі артты. Сопылар мен дәруіштер де өз тәлім-тәрбиелік қызметін атқарды, халықты [[Имандылық|имандылыққа]], [[тақуалық|тақуалыққа]], ынсап-тәубаға шақырды. Жалпы, қазақ жерінде [[мұсылман]] діні қызметшілері халықтың әдет-ғүрып, салт-санасымен қатты санасты, соларды мұсылмандық жолмен үйлестіре отырып, өз [[саясат|саясатын]] жүргізді. Ислам діні мен оның [[идеология|идеологиясы]] жартылай көшпелі, отырықшы оңтүстік аймақтарда ықпалдырақ болды.

Сонымен, көшпелі [[дәстүр|дәстүрлі]] қазақ қоғамы өзінің бірнеше сатылы этностық [[құрылым|құрылымы]] бар, саяси-потестарлық, әлеуметтік басқару [[жүйе|жүйесі]] бар, этностың [[тіршілік]] қамын түгелдей қамтамасыз ететін нысандары бар [[қоғам]].<ref name=kaz10>[[Қазақстан тарихы]]: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[ Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Пайдаланылған әдебиет==
<references/>

{{Kz-hist-stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Майкл Вентрис

2022-03-26T06:14:46Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Майкл Джордж Френсис Вентрис''' ([[шілденің 12]]-сы, [[1922]] – [[қыркүйектің 6]]-сы, [[1956]]) — [[Англия|ағылшын]] архитекторы және [[классикалық тілдер]] маманы. Ол [[Чадвик, Джон|Джон Чадвикпен]] бірге [[Сызықтық Ә]] жазбасын алғашқы рет оқыған..

Вентрис [[Швейцария]]да және [[Стоу скул]] мектебінде оқыған. (Стоу — [[18-ші ғасыр]]да салынған үй.) Вентрис алты еуропалық тілде сөйлей біліп, [[Латын тілі|латын]] және [[Көне грек|классикалық грек]] тілінде оқи алған. Ол [[1940]] жылы Сәулетшілік ассоциациясының сәулетшілік мектебіне оқуға түсіп, оны [[1948]] жылы бітіріп шығады. Сол екі арада оқуын Британия әскери әуе күштерінде штурман ретінде қызмет ету үшін үзе тұруға мәжбүр болады. [[1951]]-[[1953]] жылдары Сызықтық Ә жазбасын алғаш рет оқи алғаннан кейін аздаған жыл өткен соң 34 жасында көлік апатында қаза табады.

== Сызықтық Ә жазбасы ==
[[20-шы ғасыр]]дың басында [[Археология|археолог]] [[сэр]] [[Артур Ивенс]] [[Крит]] аралында орналасқан ежелгі [[Кноссос]] қаласын арши бастайды. Соның кезінде ол белгісіз бір әліпбимен жазба жазылған көптеген қыш тақташаларды тапты. Олардың кейбіреулерінің ертеректе жазылғандығы анықталып, ол [[Сызықтық А]] жазбасы деп аталды. Ал қыш тақташалардың көбі одан көп кейін жазылғандығы анықталып, Сызықтық Ә жазбасы деп аталды. Ивенс одан кейінгі бірнеше онжылдықты солардың мағынасын тауып, оқуға тырысумен өткізді, бірақ бұнысынан ештеңе шықпады.

Мәселенің бір бөлігі Ивенстің өзінде болатын — оның [[Миной өркениеті|Крит өркениеті]] туралы алдын ала қалыптасқан пікірлері бар болатын, әрі Сызықтық Ә жазбаларының тілі — ол өзі «миной тілі» деп ат берген тіл деп ойлады. Оның үстіне оның ғылыми дүниедегі ықпалы зор болып, соның арқасында ол қыш тақташалардың тілінің [[Грек тілі|грекше]] екендігінің бағытында зерттеу атаулыны болдырмай тастады. Ал ол тілдің грек тіліне жақындығына нұқсайтын кейбір айғақтар бар болатын.

Вентрис басында [[етруск тілі]] мен «миной» тілінің арқасында байланыстар бар болуы мүмкін деген болжамға негізделді. Кейін бұл болжамның жаңсақтығы анықталса да, ол осы бағытта зерттеулерін 1950-ші жылдардың басына дейін жалғастыра берді.

Ивенс қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өтпей [[Алис Кобер]] Сызықтық Ә жазбаларындағы кейбір сөздердің жалғауларының өзгеріп отыратынын байқады. Ол бұны латын және грек тілдеріндегі сияқты септіктер болатын шығар деп жорамалдады. Вентрис осы жорамалға негізделіп, қыш тақташалардағы таңбалардың дауысты және дауыссыздармен байланыстыратын кесте жасады. Олардың нақты қандайы дауысты және қандайы дауыссыз екендігі белгісіз болып қала берсе де, тақташалар тілінің құрылымы туралыбіраз біліп алған Вентрис оларды біртіндеп анықтай бастады.

Сызықтық Ә тақташалардың кейбіреулері Грекияның құрылықтық бөлігінде табылды. Вентрис кейбір қайталанып отыратын таңбалардың тізбектері жалқы есімдер болуы мүмкін деп жорамалдады. Кейбір есімдерді тек Крит аралында табылған тақташалардан ғана кездестіруге болатынын байқап, бұл қалалардың аттары болатын шығар деген жорамал жасады. Бұнысы өте дұрыс жорамал болып шықты. Осы арқылы кейбір таңбалардың мәнін анықтап алған Вентрис мәтіндердің көп бөлігін аударып, сызықтық Ә мәтіндерінің тілінің грек тілі екендігін анықтады. Бұл Ивенстің миной тарихы туралы болжамдарынан түк те қалдырмай, Крит өркениетінің Грекия тарихының [[Миной дәуірі]]не жататынын дәлелдеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Сызықтық Ә]]
* [[Микенілік Грекия]]

== Жарияланымдары ==
* {{cite book | author=Ventris, Michael and [[John Chadwick|Chadwick, John]] | title=Documents in Mycenaean Greek | publisher=Second edition (1974). [[Cambridge University Press|Cambridge UP]] | year=1956 | id=ISBN 0-521-08558-6}}
* {{cite book | author=Ventris, Michael | title=Work notes on Minoan language research and other unedited papers | publisher=Edizioni dell'Ateneo 1988 Roma | year=1988}}

== Қосымша әдебиет ==
* {{cite book | author=Hatzinikolaou Leonidas | title=O thaumatourgos psithyros tou Ermi (The miraculous whisper of Hermes) | publisher=Ellinika Grammata | year=2002 | id=ISBN 960-406-082-1}} Вентристің Сызықтық А жазбалар тілінің де грек тіліне жататын тіл екендігін дәлелдеуге тырысып жүргенде мезгілсіз қаза табуы туралы әдеби шығарма.
* {{cite book | author=[[John Chadwick|Chadwick, John]] | title=The Decipherment of Linear B | publisher=Second edition (1990). [[Cambridge University Press]] | year=1958 | id=ISBN 0-521-39830-4}}
* {{cite book | author=[[Andrew Robinson (author)|Robinson, Andrew]] | title=The Man Who Deciphered Linear B: The Story of Michael Ventris | publisher=Thames & Hudson Ltd | year=2002 | id=ISBN 0-500-51077-6}}
* Simon Tetlow, Ben Harris, David Roques and A. G. Meredith - ''Michael Ventris Remembered'' (Stowe School, 1984)

== Сыртқы еренсілтемелер ==
* [http://www.utexas.edu/research/pasp/venkoba.html Егей жазулары мен алғы тарихы бойынша бағдарлама — Майкл Вентристің хаттары.]
*[http://www.his.com/~z/ventris.html Вентристің жеке басы.]
*[http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/linear-b.shtml ''A Very English Genius: How Michael Ventris Cracked Linear B''] - BBC құжаттық фильмі, [[2005]] жылғы [[тамыздың 17]]-сі
*[http://sas-space.sas.ac.uk/dspace/bitstream/10065/330/1/Ventris_11+06_erepository+(2).pdf Вентристің мақалалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610122957/http://sas-space.sas.ac.uk/dspace/bitstream/10065/330/1/Ventris_11+06_erepository+%282%29.pdf |date=2007-06-10 }}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:1922 жылы туғандар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:1956 жылы қайтыс болғандар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Классикалық тілдер мамандары|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Филологтар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Сәулетшілер|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Палеографтар]]
[[Санат:Автокөлік апатынан қайтыс болғандар]]

Фантазия

2022-03-26T06:14:15Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Фантазия''' ({{lang-el|phantasіa}} — қиялдау) — [[музыка]]да еркін формадағы музыкалық шығарма. 16 — 17 ғасырларда фантазия [[орган]], [[клавир]], лютня аспаптарына арналып, полифониялық түрде жазылған. 18 ғасырда органдық және клавирлік фантазиялар импровизация стилінде фугаға кіріспе ретінде (И.С. Бахтың органға жазған соль-минорлық “Фантазия және фугасы” мен клавирлік “Хроматикалық фантазиясы”) қолданылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 19 ғасырдағы Фантазиялар көбіне халық әндері, би, романс, опера, балет әндеріне негізделді. Мысалы: Ф.Листтің, В.А. [[Моцарт]]тың “Дон Жуан” операсы тақырыбына жазған фортепианолық Фантазиясы, А.Н. [[Римский-Корсаков]]тың [[скрипка]] мен оркестрге арналған “Орыс халық әндері тақырыбына жазылған фантазиясы”, т.б. Фантазия жанры Қазақстан музыкасында да көрініс тапты. Мысалы, М.Төлебаевтың қазақ әуендеріне, С.И. Шабельскийдің қазақ, орыс пен корей тақырыбына, А.Қ. Жұбановтың “[[Абай]]” операсы тақырыбына жазған оркестрлік Фантазиялар, т.б. аспаптық туындылар бар.
Е. Түсіпов, С. Нұрланов<ref>Қазақ Энциклопедиясы|«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Мәдениет]]

Қазақстанның дәстүрлі аграрлық құрылымы

2022-03-26T06:13:55Z

Arystanbek: revert (test edit)

{{cleanup}}
{{wikify}}
'''Қазақстанның дәстүрлі аграрлық құрылымы. Кеңестік әлеуметтік-экономикалық жаңа үрдістер және шаруа мәселесі'''
20-жылдардың екінші жартысынан бастап кенес [[мемлекет]]і [[экономика]]лық және саяси күйреуден арыла түсті, ЖЭС идеологиясынан бас тартып, саясатын қайтадан [[Қазан]] революциясы бағытына бұрды.

Нақ осы кезеңде «еңбекшілердің таптық санасына» сүйене отырып, ал іс жүзінде бәрібір сол тобырдың люмпен-пауперлік психологиясымен режим дәстүрлі құрылымның қызметі мен ұдайы [[өндіріс]]і тетігінде тура қиратушы-бей-берекетсіздік процестерді туындата отырып, реттеуші акцияларды жүргізуге, әлеуметтік топты ұйымдастырудың қалыптасқан эко-жүйелік тәртібімен, яғни жинақтап айтқанда этностың тіршілік ету жүйесінде әлеуметтік-мәдени және [[институт]]тық басымдықтарын ұйымдастыруға тырысты.

Осы айқындаманың дұрыстығын, [[тарих]]и іс-қимылдардың [[ақиқат]] бейнесін анықтауға біраз уақыт кететін бірқатар шешуші жайттарды алдын ала зерделеп алмайынша, біз бәрібір мәселені түйсіне алмаймыз. Ең алдымен, мүмкіндігінше, қысқа да болса, негізгі дәстүрлі әлеуметтік топты ұйымдастырудың және оның «тірек конструкцияларын» - мал өсіруші жайылымдық-көшпелі [[қауым]]дарының басты құрылымдық-функционалдық принциптерін тұтас қарастыруға тура келеді.

Осы ой орамында басты мәселеге, мал өсіруші шаруашылықтардың ([[Қазақстан]]ның қуаншылық жағдайында шаруашылық-мәдени тірліктің басты түрі болып табылатын) мақсаты «күнкөріс экономикасы» болғанын атап көрсеткен жөн. Соңғысына өндіріс құралдарын ұдайы қайта дамытып, өсіріп отырғанда (мал мен жайылымдық) және қажетті азық-түлікті өндіргенде ғана қол жеткізуге болатын еді.

Алайда осы императивті міндет қарапайым тірлік кешкен көшпелі мал өсірушінің қолынан келмеді. Және бұл түсінікті де, не мал жаюды ұйымдастыру, оны өсіріп-өндіру мен түрлі қауіп-қатерден аман сақтау, айналып келгенде, өндіріс құралдарының қарапайым ұтымды тепе-теңдігін (мал саны мен табиғат, яғни су-жайылым қоры арасындағы тепе-теңдік) қамтамасыз ету малдың белгілі бір сандық және тұр жағынан көбеюі жағдайында ғана мүмкін еді. Малдың шамадан тыс көбеюі де бірқатар қиыншылықтарды туындатты. Егер мал басынын ойластырылған шекте барынша өсуі табиғи мал азығы қорымен қамтамасыз етілмесе, олардың тіршілік ету ортасында жайылым тапшылығына жеткізді, ал мал басы шектен тыс азайып кетсе өрісте жайылатын малдардың өсімпаздық биологиялық және этологиялық ерекшеліктеріне (гендік ерекше жағдайына) орай [[технология]]лық процестерді қалыпты ұйымдастыруға кедергі келтірер еді.

Басқаша айтқанда, мекен еткен ортаны кәдеге жаратудың тиімділігі өндіріс құралдарының сандық-сапалық сипатының онтайлылығына, бұл жағдайда малдың құрамдық және сандық түріне байланысты болды. Тек тәжірибеде сыналған оңтайлылық (ол шаруашылық және [[экология]]лық ұзақ даму барысындағы тәжірибемен тексеріледі) сақталған жағдайда ғана жеке Дара шаруашылық өзіндік ұдайы өндірісін қамтамасыз етуге, сөйтіп сақталып қалуға мүмкіндік алады.<ref>Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов КН. История крестьянства Советского Казахстана.</ref>.

Осы маңызды тіршілік жағдайына қол жеткізу мақсатында мал өсіретін шаруашылықтар әрқайсысы бір-бірін өндіріс құралдарымен, яғни технологиялық оптимум қалыптасқанға дейін малмен өзара толықтыра отырып бірігуге көшті.<ref>А.-А., 1985, 135-139-6.</ref>.

Ол былайша жүргізілді. Мәселен, бір шаруашылықта 200-300 қой болды делік. Бірақ ол, көп сияқты болғанмен, бәрібір бүкіл өндірістік кедергілер кешенін еңсеруге, тиісінше шаруашылықтың қалыпты түрде жүргізілуіне (ұдайы өндіріс құралдарымен және қажетті азық-түлікпен қамтамасыз етуге) жеткіліксіз еді. Сондықтан шаруашылық жүргізуші субъект өзін қажетті мөлшерге дейін өндіріс құралдарымен (яғни өзінің үлестік малымен) толықтыра алатын басқа шаруашылықтармен бірігуге мәжбүр болды. Ол әрқайсысында кем дегенде 20-25 бас малы бар 10-12 шаруашылық болуы мүмкін.Осы нұсқадағы қарапайым бірігу өздері күткен шоғырлануға мүмкіндік жасады. Бірігудің өр түрлі нұсқасын алуға болады, бірақ олардың жиынтығы барлық уақытта қолайлы жағдай қалыптастыруға бағытталады.<ref>Сонда, 138-139-6.</ref>.

Айтылғаннан шығатын қорытынды, мал өсіруші қауымдарда өндірісті ұйымдастыру оған кіруші жеке адамның тек жанды [[еңбек]]ті (жұмыс күшін) ұсынушы ғана емес, сондай-ақ аз да болса мал түрінің белгілі бір санына ие болуымен ерекшеленді. Онсыз ол қосымшалық (мал басын өз үлесімен толықтыру) принципін жүзеге асыру мүмкіндігінен айырылды және тиісінше кооперация негізінде пайда болған өндірістік қауымға кіріге алмайды.

Демек, [[қазақ]]тың жайылымдық-көшпелі қауымдары кооперация негізінде жұмыс істеді. Нақ соңғысы өндірістік күштердің баяу дамуы жағдайында жекелеген адамдардын қолы жетпейтін немесе ішінара қолы жететін еңбек құралдарымен техникалық жарақтануын қамтамасыз ете отырып, компенсациялық (өтемдік) қызмет атқарды. Осы ретте де қауымдық кооперация оның тіршілік етуінің кепілі қызметін атқарды.

Қауым дуалистік (екі бағытты) құрылым болғандықтан (жерге қауымдық және малға жеке меншік, ұжымдық өндіріс пен жеке иелік) өндіріс және бөлу желісінде тартылған бүкіл қарама-қайшылықтар жиынтығын сақтады. Соңғысы, атап айтқанда, мүліктік және әлеуметтік жіктерде
тіркелді.

Осындай жікке бөліну нәтижесінде қауымдастардың бір бөлігі кедейленді және қауымнан біртіндеп алшақтады не өндіріс құралдарын (малды) жоғалта отырып, бірін-бірі толықтыру, яғни шаруашылық кооперациясы жүйесінде өз қызметін атқара алмады.

Сонымен бірге байлық, яғни мал мол жинақталған қауымдар да кездесті. Оның санын шоғырланудың айтарлықтай жоғары деңгейінде ойдағыдай көбейткен қауымдық шаруашылықтар қауымдық кооперацияны қажетсінбеді. Шартты түрде үдайы өндірісті сапалық тұрғыдан өзге принциптер арқылы қамтамасыз ете алатындықтан, тәуелсіз және қауымдық кооперациядан тыс өмір сүруге қабілетті ірі бай шаруашылықтар осылайша қалыптасты. Олар өз қажетін өтеп қана қоймай, қосымша өнімдер де өндіре бастады. Оны қауымдар ысырып шығарған және жаңағы ірі бай шаруашылықтарға жалданған жұмыскерлер жүзеге асырды.

Сөйтіп, шенеуніктер санасында жеңіл тоғысатын «[[ауыл]]», «[[қауым]]», «ірі бай шаруашылықтар» сияқты түсініктер іс жүзінде бір-біріне мүлдем ұқсас емес еді. Егер ауыл орналасудың тек дәстүрлі қарапайым ғана түрі болса, қауымдық және қауымнан тыс құрылымдар (ірі бай шаруашылықтар) өндірісті ұйымдастырудың белгілі бір және көп жағдайда әлеуметтік формалары мықты ерекшеленетін ұқсас құрылымдар болып табылады.

Олардың үйлеспейтін жақтарын дәлірек сипаттап көрелік. Қауымдардың шаруашылық негізін құрамына мүшелер қосып алу арқылы өзін ұдайы өндіріс құралдарымен және қажетті азық-түлікпен қамтамасыз еткен, яғни «күнкөріс экономикасына» қолы жеткен кооперациялар құрады. Қауымда тіпті де тенгермешілік принципі жоқ еді, көп жағдайда дау-жанжал орын алды: бұл арада мүдделердін қарама-қайшылығы мен қанаушылық көрініс тапты. Соңғысы бүркемелі, яғни жабық сипатта болды: оқшаулау мен қосымша еңбекті иелену әлеуметтік реттеудің (патернализм) қауымдық-жеке бастық [[дәстүр]]лі институттық қатынастарымен, редистрибуция (бөлу) және реципрокация (беру-қайтарым) құбылыстарымен жасырылды.

==Ірі бай шаруашылықтардың қалыптасуы==
Қауымға қатысты айтарлықтай әлеуметтік кеңістікте ірі бай шаруашылықтар қалыптасты. Ол енді қауымдық кооперацияға мұқтаждығы жоқ және тек қажетті ғана емес, сонымен бірге қосымша өнімдер өндіруді мақсат тұтқан өндірістік ұйымдар еді. Бұл ретте ірі шаруашылықтар өндірістік жағдай мен өндіріс құралдары монополиясына, яғни бірінде (ірі байларда) болып, екіншісінде болмауына ғана сүйенді. Олар қауымдардан ығыстырылған және капитализмге дейінгі жұмыс күшін жалдау-жалға беру қатынастарына енген, сондай-ақ маргиналдар мен [[халық]]тың қайыршыланған тобын құрайтын жеке адамдарды тікелей канады. Ірі шаруашылық иелері тарапынан болатын қанаушылық үрдіс мейлінше анық көрініс тапты және еш бүркемелеусіз жүзеге асырылды.

Көрсетілген екі құрылым да автономдық негізде ұдайы өндірісті игере және жүзеге асыра алмады. Сондықтан таза экономикалық, сондай-ақ аралық және патриархалды-гендік (рулық) қатынастық байланыстармен ұштасқан өте күрделі өзге макро үлгідегі жиынтық құрылымды барынша кең көлемде құрды.

Осы мейлінше кең қамтылған өндірістік-әлеуметтік қауымдастықты немесе дәстүрлі құрылымды белгілі жорамалмен өзіндік [[әлеумет]]тік-экономикалық экожүйе ретінде қарастыруға болады. Оған кіретін барлық элементтер мен жүйелер — қауымдар мен ірі бай шаруашылықтар, кедей-қайыршылар тобы мен маргиналды субъектілер, өздеріне тиесілі өндірістік және шаруашылық-мәдени қызметпен шұғылдана отырып, кеңістік-аумақтық тұрғыда нақты сол табиғи мекен ету ортасын игерді. Және өздерінің осы аумаққа ортақ қатысын олар бірыңғай қызмет ету тұтастығы, яғни экожүйе ретінде қабылдады.

Экожүйелік принцип барлық элементтер мен жүйелердін қатаң түрдегі өзара байланысы мен өзара толықтырушылығын білдіреді. Сондықтан олардың бәрі жеке алғанда қызметтік мәні бар құрылым деп танылды және экожүйе сияқты тұтас құрылымның ұдайы өндірісінде өзінің ерекше қызметін атқарды.

Олардың қайсы біреулері осы сапаны жоғалтқан жағдайда құрылымнан аластатылды және табиғи түрде істен шықты. Осы жүйенің кез келген элементі күшпен қоршау немесе істен шығару, оларды «экожүйеден» «ығыстыру» құрылымның бүкіл тұтастығын, яғни осы ретте әлеуметтік-экономикалық экожүйені бұзумен барабар еді.

Өз кезегінде соңғысының бұзылуы «қоғам – [[табиғат]]тың» өзара іс-қимыл желісі бойынша сөзсіз түр өзгерту толқынын тудырады, басқаша айтқанда табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторлардың серпінді тепе-теңдігін бұзуға қабілетті болып шығады, яғни біртұтас қызметке біріккен, жанды жаратылыстың және ол мекен ететін ортаның қауымдастығы ретінде оның қатаң анықтамасына орай түсінілетін экожүйенің өте күрделі проблемасына әкеп соқтыруы мүмкін.

[[Дәстүр]]лі құрылым синергиялық, яғни өзін-өзі ұйымдастыратын және ұдайы өндірілетін жүйе болып табылады. Оның барлық қызметі мен байланыстары табиғи қуаншылық кеңістікке әлеуметтік бейімделудегі ғасырлар бойғы шаруашылық-[[экология]]лық тәжірибе арқылы пысықталды.<ref name="Сонда">Сонда.</ref>.

Өте ауқымды, көптеген көрінетін және көрінбейтін ұдайы өндіріс арналары түріндегі аса күрделі «қан жүретін және жүйке тамыр жүйесі осы организмді қоректендіреді. Өзінің гомеостазын (тепе-теңдігін) сақтауға тырысып, ол қандай да болсын баламасыз күштеп енуге жол бермейді, әйтпесе кез келген қайсыбір ұдайы өндіріс тамырын не жүйкесін қысып, тарылту оның иммундық жүйесін бұзып, «тромбоз және сал болуға» душар етер еді.

Демек, дәстүрлі құрылымның экожүйелілік және синергизм принциптері оның барлық элементтері мен жүйелерінің объективті түрде қызмет атқаратын ақиқаттары, сол сияқты солардың арасында қалыптасқан ұдайы өндіріс байланыстарының бүкіл қайтымды жақсылығы ретінде түсіндіріледі. Олардың біртұтас қызмет етуі ғана дәстүрлі құрылымның сақталуы мен тіршілік етуіне кепіл бола алды. Ал егер соңғысының өз шегінде көп жағдайда әлеуметтік топқа сәйкес келетінін ескерсек, демек ол әлдеқайда кең ауқымда — этностың тіршілік етуінің бүкіл жүйесі, ең болмағанда, мұндай жағдайда оның шаруаларды құрайтын абсолютті басым бөлігі арасында әрекет етеді.

Сонымен бірге большевиктік мемлекет ортодоксалды марксизм идеологиясынын мұрагері ретінде қоғамдық құрылымдар дамуындағы әлеуметтік-экономикалық заңдылықтарды мойындамады. «[[Ғылым]]и коммунизмнің» кеменгерлік мәніне сендіре отырып, мемлекет өте күрделі және сан қырлы жүйе ретінде онын балама «анатомияға» мүлдем берілмейтінін ескермеді. Және, бәрінен бұрын, осы субъектіге кез келген үміткер қайсыбір трансцендент талдаушы (сыртқы, зерделеу ақиқаты аясынан тыс) ретінде әрекет ете алмайды, өзі не осы «анатомияның» бөлігі және тиісінше, оның белгілі бір сегменттерін (айталық, қарапайым пендемен салыстырғанда ақылдырақ адамның таным аясы кеңірек болады, қалай дегенмен оның «нысанаға алу» секторының шегі бар) көруге ғана қабілетті болады.

Алайда, егер қайсыбіреу өзінің абстрактілі ақыл-ойының мықтылығымен «көкке шарықтап», қоғамдық құрылымның бүкіл тетігі мен байланыстарын шолып шықты дегеннің өзінде, мұның өзі оның түсінігінің қандай да болсын императивтік заңдарға тұжырым жасай алатын денгейге көтерілуінің кепілі деген сөз емес. [[Адам]] өз организмін байырғы кезінен жетілдіріп отырады, бірақ оның қызметі мен байланыстарының (гормоналдық кодының, тектік байланыстарының, «толып жатқан» ДНК, РНК-лардың және басқаларының) бүкіл құяпиясын бәрібір толықтай түсінген емес.

Ол түсінікті, өйткені соңғысы ешқашан да осы бұлжымас құрылым ретінде әрекет ете алмайды. Тұрақты әр тараптандыруды (күрделілендіруші) факторлардың ықпалын сезіне отырып, ол үздіксіз, егер морфологиялық күйде болмаса, тектік эволюция күйінде болады.

Қоғам да осы секілді бұдан да күрделірек және сан қырлы (ең болмағанда, өз шегінде адами болмыс пен іс-тәжірибенің бүкіл жиынтығын біріктіретін) әрекет етеді. Бұл арада, үйлесіммен ұштаса әрі жымдаса және бос кеңістікте сияқты көріне отырып, шексіз көп әр түрлі деңгейдегі, әр
түрлі сипаттағы байланыстармен және қатынастармен бір мезгілде әрекет етеді.

Сөз жоқ, қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси процестерінің дамуын болжауға болады. Алайда оның үлгілерінін ақиқата тек жақын екенімен, барлық уақытта және барлық жерде бірдей оған дәлме-дәл келе бермейтінімен де келісу керек. Өйткені кез келген социумда әлеуметтік-экономикалық және саяси ғана емес, толып жатқан діни, этникалық, эмоциялық-психологиялық және басқа да векторлар жұмыс істейді. Сондықтан да ол қайсыбір біртұтас және міндетті схемаға беріле қоймайды және іс жүзінде оны алдын ала болжау мүмкін емес.

Оны бір бұлжымас сәтке ғана (онда да соңына дейін емес және сенім де аз) түйсінуге болады, ал дамудың келесі сатысында ол қайтадан түсініксіз болып шығады. Осыдан келіп туындайтыны, қоғамдық құрылымды толық түйсінуді кіналау сол орайда «тарих соңын» мойындау болып табылады, ол оның [[эволюция]]ға қабілеттілігін жоққа шығаруынан көрінеді. Міне, осы ретте марксизм өзін материалистік және диалектикалық-тарихи ғылым деп есептегенмен, тексерген кезде тап-таза идеализмнің өзі болып шықты, өйткені бүкіл «адамзаттың алғы тарихын» түсініп қана қойған жоқ (Маркстің айтуынша, нағыз тарих тек пролетариаттың жеңісімен жасалады), сонымен бірге оның жетер жерін де алдын ала білетін секілді болып шықты. Және нақ осы [[философия]]ны мемлекеттің ресми идеалына, діни дәрежесіне дейін көтеру оны салыстырмалы түрде байқаусыз және бұл талақсыз қылмыстық тәртіппен қайта қалыптастырады.

Өзінің идеологиялық ұстанымына орай, мемлекет «ауыл еңбекшілерінің мүддесіне оңай бәрін де жақсы болатындай ету» мақсатымен 19-20-жылдардың басында оның құрылымының әлеуметтік-экономикалық қатынастарын түзетуге күш салды. Тұтастай реттеуші үдемелі акциялар арқылы мемлекет оның сөресін босатып, ұдайы өндірістік байланыстарын үзді. Енді мұның қалай жүргізілгеніне келейік.

Ауылда шаруашылық аралық байланыстар іс жүзінде қарапайым, айталы жұт кезінде, яғни жайылымдық жерлерді мұздақ басып, күйзелгенде қауымдар ірі бай шаруашылықтарынан көмек сұрады. Соңғылары оларға өздерінің үйірлі жылқыларын берді, оларды айдап өту арқылы мұздақтар уатылып, жайылысқа жол ашылды. Осындай ұдайы өндірістік байланыстың нәтижесінде қауымдар қысыл таян жағдайларда малдарын сақтап, тиісінше тіршілігін жалғастырды. Бай шаруашылықтар таратылып еді, енді қауымға көмек сұрайтын ешкім қалмады, сөйтіп олардың жолы кесілді.

Осыған ұқсас тағы бір сипатты мысал келтірейік. Дәстүрлі құрылымда ұдайы өндірістік байланыс желілерінің бірі сауын айту деп аталады. Оның мәні мынада, мыңғырта мал өсірген бай оның бір бөлігін қауымға береді.

Бүкіл осы мал, төлімен қоса, ірі байдың меншігінде қалады, бірақ малды бағып, өсіргені үшін қауым оның сүті мен жүнін өзінде қалдырады. Сөз жоқ, сауын лажсыздықтан туған байланыс. Алайда маңыздысы байлардан сауын малын алу қауымға мал санын шоғырландырылған (оптимум) санға дейін жеткізетін бірден-бір мүмкіндік еді, осының аясында ғана, жоғарыда айтылғандай, қауымға өзін ұдайы өндіріс құралдарымен және қажетті азық-түлікпен қамтамасыз ете алатын еді. Бірақ мемлекет оның астарынан жалаң қанаушылық мәнді ғана көрді, сөйтіп оны тұншықтырып, ұдайы өндіріс байланыстарын үзді. Және мұндай мысалдар аз болған жоқ. Осы орайда ірі шаруашылықтардың малдарын тәркілеу науқаны оның айқын сипатын танытады.

Аукатты және ірі мал осіруші шаруашылықтарды канау идеясы мемлекеттің өзінің таптық мүддесінен келіп шығатын табиғатынан туындады. Сондықтан [[Қазақстан]]ға жаңа билік келген күннен бастап «пролетарлық» саясатты жүргізушілердің санасында әрдайым таптық күрес жолдары тұрақты орын алды. [[1919 жыл]]дың көктемінде-ақ Ленин РК(б)П Ш съезі [[қазақ]]стандық делегаттарының сұрақтарына берген жауабында ауылдық жерлерде байларды экономикалық қуатынан қалай айыруға болатыны жайында мынадай өсиет айтты: «Сөз жоқ, сіздерге, ерте ме, кеш пе, малды қайта болу туралы мәселе көтеруге тура келеді».<ref>Документы Наркомзема и КЦИКа (фонды ЦГА РК, №74 и №5).</ref>.

Ірі байлардың малдарын тәркілеу туралы мәселе Қазақстанда [[1923 жыл]]ғы наурызда өткен III облыстық партия конференциясында көтерілді. Алайда тауарсыз «әскери коммунизм» утопиясын жүзеге асыру нәтижесі туындатқан экономикалық жэне саяси дағдарыстан шығуға бағытталған ЖЭС стратегиясын іске асыру кезінде ол коммунист радикалдардың бұл ниетін тежеді.

Экономикалық бос даурығу мен идеологиялық догманың арасын тандауға тура келді. [[Дағдарыс]]тың шырмауынан шығып үлгермеген жүйе амалсыз дағдылы «таптық қыспағымен» шектелуге мәжбүр болды.

Алайда 20-жылдың соңында мал өсіруші ірі шаруашылықтарды қанау идеясы қайтадан өзекті деп танылды, сөйтіп ол [[1928 жыл]]ғы 27 тамызда қабылданған «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды кәмпескелеу және жер аудару туралы» декретте көрініс тапты.<ref>Осы шаруашылыктар «бай-феодал» деп РК(б)П-нын 1921 жылғы X съезінін ұста-
нымына сэйкес аталды.</ref>.

Осы декретке сәйкес 700-ге жуық шаруашылық кәмпескелеуге ұшырады, олардан 144 745 мал (ірі қараға шаққанда) тәркіленді. 113 мыңға жуық мал іле-шала ұжымдық шаруашылықтарға (29 мың немесе 26 пайызы) және кедей-батрақтар шаруашылықтарына (85 мын немесе 74 пайызы) қайтадан бөліп берілді.<ref>Көшпелілік мәселесі жайлы толыгырак караныз; Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов. А.-А., 1999.</ref>.

Науқанның қорытындысы таңғажайып сияқты болып көрінді. Ресми органдардың есептерінде ауылда орташалар үлесінің 76%-га дейін көбейгені, ал кедейлер үлесінің керісінше 18%-ға дейін азайғаны туралы мақтаныш сезіммен хабарланды.<ref>КОКП в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Т. 2. 318-6.</ref>. Сөйтіп, науқанның тиімділігін мақтан етуден көрінгендей, тәркілеудің дұрыс және дер кезінде жүргізілгені, декреттің арқасында кедейлер мен батрақтардың мәртебесі көтерілгені, яғни олардың орташалар қатарына қосылғандығы санаға сіңірілді (атай кетелік, кеңестік тарихнамада бұл үрдіс «қазақ ауылдарын орташаландыру» деп аталады).

Сонымен бірге жарияланған материалдарды талдау көрсеткеніндей, тәркіленген және «тепе-тең» қайта үлестірілген мал бәрібір жетпеді, кедей-батрақ шаруашылықтарды малмен қамтамасыз ету проблемасын тіпті де шеше алмады. Мәселен, [[Қарқаралы]] округінде тәркіленген мал мүлдем малы жоқ 198 шаруашылыққа, 1-ден 5-ке дейін малы бар 1374 шаруашылыққа, 6-7 малы бар 27 шаруашылыққа үлестірілді. Қарапайым есептегеннің өзінде қолдануға болатын норма бойынша осы шаруашылыктарға барды 12 139 бас мал керек еді. Оның үстіне оларға бар болғаны 7065 бас мал берілді, ал жетпейтіні 5 мыңнан астам бас еді. Басқа округтерде де жағдай осылай болды.<ref>Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов. А.-А., 1995.</ref>. БОАК-тің 13-шақырылған 111 сессиясында сөйлеген сөзінде Т. Рысқұловтың: «Нұсқауға (тәркілеуге қатысты науқан бойынша. — авт.) сәйкес кедей шаруашылықтарға 6-7 малдан беріледі...

Кедей шаруашылықтарға берілген осы малдың бір бөлігі күнделікті мұқтажға жарату: берешекке беру, салықтарды өтеу және т.б. үшін сатылады, қалған 2—3 малдан ештеңе құралмайды» деуі бекер емес-ті.<ref>Бұл туралы толығырақ қараңыз: Масанов Н.Э. Социальная организация кочевого общества казахов // Вестник АН КазССР, 1984, №4; Соныкі. Дисперсное состояние – всеобщий закон жизнедеятельности кочевого общества // Вестник АН КазССР, 1987, №3.</ref>.

Мұндай статистика шаруашылықтардың айтарлықтай бөлігінің малмен мүлдем аз мөлшерде қамтамасыз етілгенін ғана көрсетеді. Сондай-ақ жоғарыда аталғандай, жағдайларының ерекшеліктеріне орай, мал өсіретін шаруашылықтарды қажетті азық-түлікпен және өндірісті (яғни күнделікті тіршілік үшін) құрал-жабдықпен қамтамасыз етудің кепілі ретінде қауымдық кооперация әрекет етеді. Тиісінше, тіпті мал бөлініп берілгеннің өзінде, еңбекші жеке адам бәрібір қауымға қосылуы тиіс. Алайда шаруашылықтардың осындай кірігуін жүзеге асыру үшін, басқаларымен бірге аз мөлшерде болса да иелігінде өндіріс құралы (мал) болуы қажет, өйткені
онсыз қауымішілік қосымшалық принципін (мұнсыз қажетті өндірістік-технолотиялық жағынан оңтайлы мүмкіндіктерге қол жеткізілмейді) іске асыру жөніндегі өз қызметін атқара алмайды.

Алған санаулы ғана малымен бұл шаруашылықтардың бәрібір қауымға ене алмайтыны, сөйтіп өзінің әлеуметтік мәртебесін көтеруден үміті үзілетіні осыдан-ақ түсінікті. Көп ұзамай тәркілеу бойынша алынған мал сатылды немесе сойылды. Қағаз жүзінде олар орташалар қатарында саналғанмен, шын мәнінде олар құрылымның сол баяғы тәуелді элементі, тек басқа деңгейде қаналған күйінде қалды. Алайда аз да болса тіршілік ету мүмкіндігі бар осы арналар да айтарлықтай тарылды, ірі бай шаруашылықтар таратылғандықтан, кедей-батрақ топтарының олармен жұмысшы күшін жалдау-жалдану қатынастары арқылы байланыс жасау мүмкіндіктері жойылды. Сондықтан олар деревнялар мен станицаларға қоныс аударуға мәжбүр болды, сөйтіп жалдамалы жұмысшыларға айналды (батырақ) немесе қалаларға барып, қайыршылар мен қаңғыбастардың қатарын толықтырды.

Большевиктік ұстаным тарапынан тәркілеу он шара ретінде танылды, сөйтіп ол осыған байланысты әзірленген қаулыларда ауылды «қанішер-қанаушылардан» азат ету міндетін көздеген шара ретінде баяндалды. Алайда тырманың басын бассан сабы маңдайына тиеді дегеннің кері келді.

Жоғарыда біз атап өткендей, ірі бай шаруашылықтардың таратылуына байланысты сауын қатынастары да үзілді, бұрын бай малынын бір бөлігін алған көптеген қауымдар енді өз малдарын шоғырландыра алатындай деңгейге жеткізе алмады. Олар технологиялық тұрғыдан оңтайлы мүмкіндіктен айырылды, сөйтіп кедейленді. Жұт басталғанда жағдай мүлдем тұйыққа тірелді, мұздақ басқан өрістің қарын босатуға үйірлі жылқы алатын жер табылмады. Байдың ауыл шаруашылығы құралдарын, жегін малдарын,тұқымдарын пайдаланатын (аз-мұз болса да) қауым осының бәрінен құралақан қалғандықтан олар әбден кедейленді. «Қауымдар — ірі бай шаруашылықтар» желісі бойынша көптеген басқа да ұдайы өндіріс байланыстары үзілді.

==Аумақтық-шаруашылық қауымдастықтың құрылуы==
Жоғарыда айтылғандай қауымдар мен ірі бай шаруашылықтар жинақтала келгенде мейлінше ауқымды құрылым — аумақтық-шаруашылық қауымдастығын құрды. Осының аясында өндіріс құралдары мен факторлардың иелері болып отырған ірі бай шаруашылықтар соңғысының монополисіне айналды.

Сонымен бірге әлеуметтік-өндірістік қауымдастықтың барлық субъектілері (ірі бай шаруашылықтары, қауымдар және т.б.) аумаққа, мекен ету ортасына ортақ еңбек құралы ретінде қарап, ортақ қатынаста болатындықтан ол біртұтас еңбек кооперациясы (сонымен бірге еңбек болу жүйесі) ретінде әрекет ететін. Кез келген кооперацияның және еңбек бөлінісінің басқару мен регламенттеу қызметін де атқаратыны белгілі. Әйтпесе бәрі бос даурығу болар еді.

Осы қызметті өндірісті монополияландырған ірі бай шаруашылықтары атқарды. Олар таратылғаннан кейін басқару мен регламенттеу органдарының орны 609, қалды.

Сөйтіп ынтымақтастық («біздің») қатынасы қауымда оның жеке адамдарының санасына «өзімдікі — өзгенікі», «біздікі — біздікі емес» сияқты мәңгілік қарсылықты орнықтырды. Сырт қарағанда бәрі бейбіт жүріп жатқандай көрінгенмен, ол сенімсіздік пен жеккөру сезімін тудырды.

Ынтымақтастықтың қасаң таптаурыны және сонымен бірге бойкүйездік қайсыбір жекелеген қауымның қауымаралық келісім жағдайында біртұтас аумақтық-шаруашылық организмін басқару жауапкершілігін өзіне алуына мүмкіндік бермеді. Бірде бір қауым тек билікке таза өз ырқын билей алмағандықтан ғана (қайталап айтайық: ірі бай шаруашылықтың өктемдігі өзінің өндіріске аумақтық-шаруашылық қауымдастығы шегіндегі монополиялық орны бойынша негізделді) екіншісіне бағынғысы келмеді. Сондықтан егер патриархалдық-генеалогиялық (рулық) аргументтер немесе дәстүрлі құқық институтының көмегімен шағымдану арқылы баршаға ортақ көшбасшыны мойындата алмаған жағдайда, әлеуметтік-өндірістік қауымдастық дау-шардың қыспағында қалады, соның салдарынан оның арты айтыс-тартыс пен бос даурығуға ұласады.

Тәркілеу барысында көмек комиссиясы (жарлы-жақыбай белсенділерінен тұратын) деп аталған комиссия нұсқауда көрсетілген шектен көбіне шығып кететін, бар назарын әдетте бай және ауқатты шаруашылықтарға аударатын. Алайда көшпелі әлеуметтік топта өндірісті ұйымдастыру ерекшелігі мынадай, тағы да қайталап айтайық, мысалы, тіпті 300-400 не одан да көп малы бар шаруашылық қауымдық кооперациядан тыс өмір сүре алмайтын еді, сондықтан олар амалсыз қауымға кірді.

«Тап күресін» және «әлеуметтік теңдікті» жақтаушылар үшін мұндай малы барлар дереу тәркілеуге жататын өте бай адамдар болып көрінді. Осындай «қауым байларын» [[экспроприация]]лау, оның меншігін тәркілеудің нәтижесінде қауым өндіріс құралдары мен өндірісті ұдайы дамыту үшін міндетті түрде қажет мал санынан айырылды, іле-шала күйзеліп, кедейленді, ал өздері жарлы-жақыбай қатарына келіп қосылды.

Ақыр сонында, және ең бастысы, экспроприациялау шараларының барысында ұдайы өндірістік байланыстардын ең маңызды буындары бұзылды, ол бүкіл дәстүрлі құрылымнын күйреуіне әкеліп соқтырды.

Сөйтіп, мақтаныш сезіміне толы мәлімдемелер мен рапорттар орташалар қатарын арттыру, тұрмыс жағдайын жақсартуды тілге тиек еткенмен, керісінше шаруашылықтары күйзелген, қаңғыбастары көбейіп, тұралаған ауылдардың нақты шындығын айтудан жалтарды.

[[Мемлекет]] ірі бай шаруашылықтардың малдарын тәркілеу қарсаңында (олар іс жүзінде тіпті уақытқа қатысты да дәл келеді) жүргізілген науқан барысында да, екінші реформа - шабындық және егістік жерлерді қайта бөлу барысында да (1926—1927) капитализмге дейінгі құрылымдардың ерекшелігін мүлдем түсінбеді.<ref>Өндірістің капиталистік әдісінін мәнін тамаша «анатомиялаған» ілім бәрібір оның алдыңғыларының да, оны «ауыстырушылардың» да табиғатын түсінуде бір ұғымға келе алмады, мұның өзі олар үшін «ахиллестін әкшесінен» кем болған жоқ</ref>.

[[Жер]] қатынастары саласындағы әлеуметтік қайшылықтарды шешуде өздеріне тен келетін ешкімнің жоқ екеніне Кеңес қоғамын сендіріп, бұл арада да [[Ресей]] деревняларында сыннан өткен марксизм ілімімен қаруланған большевиктер осы кедергіні қазақ ауылдарында шұғыл шешіп тастауға ұмтылды. Осы акцияға кең ауқымды сипат беріп, олар мұны көтеріңкі сезіммен аграрлық революция деп атады.

Жақында ғана «республикаға тағайындалған», VI Бүкілқазақ партия конференциясында (1926 жыл) сөз сөйлеген БК(б)П Қазолком хатшысы Ф. Голошекин шешенсіп: «Шабындық жерді қайта бөліс дегенімізне? Кіші Қазан төңкерісі деген осы!» деп ақыл айтты.<ref name="Сонда"/>. Насихаттық әдебиет оны іліп әкетті. Мәселен, жарияланымдардың бірінде: «Егістік және шабындық жерлерді қайта бөлу ... күні өткен патриархалдық-рулық қалдықтарды жояды, руды, рулық қауымды тұтас шаруашылық бірлігі ретінде түбегейлі жоқ қылады»деп жазылды.<ref name="Сонда"/>.

Реформаның осал жақтары бірден-ақ байқалды. Олар ұйымдық-техникалық жағынан гөрі, мәндік қырлары жағынан көбірек көрінді. Айтылғандарға қарағанда, реформаны жүргізу барысында, шаруашылық құрылымдары жұмыс істеп тұрған жағдайда, жерді қарапайым қайта бөлудің осы желі бойынша қанат жайған қайшылықтарды әзірге өздігінен жоя алмағаны ескерілмеді. Жерді кәдеге жарату мүмкіндігінсіз алу, оның ішінде жікке бөліну процестерін жұмсарту бағытында да (реформадан кейінгі сыртқы белгілерімен жасалған статистикалық мәліметтерде бірінде жер
пайдаланудың артуы, екіншісінде азаюы мұны жоққа шығарғандай көрінгенмен) онша пайда түсірмеді.

Мұндай мүмкіндіктің жүзеге асуы үшін шаруашылықта осы айтылғандардан өзге оларда қосымша өндірістік қорлар, осы ретте көлік күші (жегін малы), ауыл шаруашылық құралдары, тұқым және т.б. болуы тиіс. Оның үстіне, кедей, қуатсыз, тіпті орташа шаруашылықтардың (яғни, дәлірек айтқанда, негізгі қайта бөлінетін алқаптарды алғанда) бір бөлігі де осыған қатысты қатты тапшылыққа кезікті.

[[1928 жыл]]ы республикада 800 мыңнан астам қазақ шаруашылығы жұмыс істеді. 1927 жылғы ауыл шаруашылығы санағына сәйкес, оларда 124 мың қарапайым құралдар (түрен, соқа, орақ, шалғы және т.б.), 54 мың тырма, 0,5 мың тұқым сепкіш, 13,5 мың шөп шабатын машина, 9,4 мың соқа (темір) және" т.б. болды. Осыдан-ақ көрінгендей, тепе-теңдік мүлдем қолайсыз еді. Егер әлеуметтік сипатына келсек, онда жағдай бұдан да сүреңсіз болатын. Айталық, [[Петропавл]] округінде кедей шаруашылықтардың 95,5%-ында, орташа шаруашылықтардың 83,2 %-ында, [[Павлодар]]да тиісінше — 99,4 және 85,8, [[Қызылорда]]да — 72,9 және 69,1, [[Сырдария]] округінде — 66,2 және 54,5%-ында ешқандай мүлік болмады." Осындай жағдай республиканың басқа аймақтарында да байқалды.

Жоғарыда айтылғандай, 1928 жылы 27 тамызда ірі байлар мен жартылай феодалдардың мүлкін тәркілеу туралы декрет қабылданды. Өлке мен округтік ұйымдардан ауылдарға ең қатал нұсқау және үлкен құқықтық еркіндікпен қаруланған 4812 өкіл аттандырылды. Олардың бәріне тән «қасиет» мәселенің мәніне бармау мен каһарлы қаталдық болды. Негізгі нысана орташалардың ауқатты тұратындарына бағытталды. Алайда мәселенің анық-қанығына барып жатпаған өкілдер, көбіне нағыз орташаларды, кейде тақыр кедейлерді де құрықтады. Құжат бойынша 696 шаруашылықтан мал алынды деп көрсетілген, ал іс жүзінде оның саны әлдеқайда көп еді. Мысалы, бір [[Ақмола]] округінен жоспарда көрсетілген 46 шаруашылықтың орнына 200-ден аса шаруашылық тәркіленіп, басқа жаққа көшірілді, Петропавл округінде 34 шаруашылықтың орнына 102-сі және т.б. осы күйді кешті. Науқан барысында 145 мыңға тарта сиыр кедейлерге таратылып берілді. Бұл арада айта кететін жайт, кәмпескеге ірі байлар ғана емес, өкіметке аса іш тартпайтыны белгілі болған орташалар да тап болды. Мұнымен бірге бай шаруашылықтарға салық салу үрдісі де күшейтілді, ондай шаруашылықтар ауыл шаруашылығы салығының басым бөлігін төлеуге мәжбүр болды. Мысалы, 1927—1928 жылдары шаруашылықтың 4%-ы бүкіл салық сомасының 33%-ын төледі. Бұған қосымша «еркін салық» деген жүйе де жұмыс істеді, ол бойынша төленетін салық сомасы бастапқыдан екі-үш есе асып түсетін еді.

Мұндай жағдайда жерге қолы жеткен, бірақ осы құқығын іске асыруға іс жүзінде қаражаты жоқ көптеген кедей және қуаты төмен шаруашылықтар амалсыз бұрынғы иелерінің, яғни күйі барлар мен байлардын пайдасына осы құқығынан бас тартуға мәжбүр болды. Шабындық жерлерді бөлуде де көптеген кедергілер кездесті. Бұл идея дәстүрлі құрылымның институттық шырғалаңында-ақ тұншықты.

Реформата сәйкес шабындық жерлер «жан басына» бөлінуі тиіс еді.<ref>Үзінді: Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле и деревне Казахстана. А.-А., 1965, 179-6.</ref>. Алайда консервативтік-дәстүрлі қалып қоғамда «теңдіктің» өзге, мал санымен үйлестірілген өлшеміне басымдық берді.<ref>ҚР БҒМ Тарих және этнология институтының қолжазба қоры. инв. №107, 16-п.</ref>.

Қазақтардың жер пайдалануы жөніндегі материалдарда (Щербина мен Румянцевтің экспедициялары бойынша), мысалы, «көшпелілер арасында шабындықтарды бөлу көбіне және жиі жағдайда мал санына қарай жүзеге асырылды», «шөп шабылатын жерді бөлу кезінде иелік әдетте шаруашылықтарға, бірақ шөп барлық кезде малы көптерге мол беріледі. Шөпті шабу және үлестіру кезінде оны шапқан адам шөмеле иесі есептеледі, бірақ бұл жағдайда да шөп көбіне кедейлерден гөрі малдылардың үлесінде қалады», «жерді орыстарға қоғам (қауым. — авт.) береді (жалға. — авт.), дегенмен жалдау ақысы қазақтар арасында мал басы санына қарай бөлінеді» деп атап көрсетілді.<ref>Сеневский Б.Н. Экономика кочевого хозяйства Казахстана в начале реконструктивного периода // Известия ВГО. М., - Л., 1941. Вып. I. Т. 1. Ч. XXIII, 101, 103-6.</ref>.

Жоғарыда келтірілген институттар дерек көздерінде жазылғандай, кедейдін шабындықты бөлу кезінде басымдыққа ие болған көп балалы отбасы ата-баба заңына жүгіну жолымен әлеуметтік рұқсат алған моральдық террордың бүкіл ауыртпалығын көтеруі де мүмкін еді.

Егер дау одан әрі өршісе, мәселе нұсқаумен шектелмеді, құлақ аспағандарды қауымның ауқатты бай адамы еріксіз басып алған патернализм жүйесіне, яғни әлеуметтік кепілдіктер арнасына (ол қауымда өндірілген өнімнің бір бөлігі түгі жоқ мүшелерінің пайдасына берілді, сөйтіп қауымның қатардағы мүшелерін қанауға жол ашып берді) жібермеуге дейін ұласты. Мұндай жағдайда байдың шабындығынан үміт етуге батылы баратын кедейлердің кездесуі екіталай, өйткені ауылдың бетке ұстарына тиімді тәртіп тез қалпына келтірілері (әрине, жасырын жолмен) сөзсіз еді.

Сөйтіп, оқиғаны билікке қолайсыз бағытта дамыту мүмкіндігінің сақталуы, ең бастысы, еңбекші топтың саяси белсенділігінің төмендігінен және өздерінің таптық мүдделерін түсінбеуінен емес (кеңестік тарихнама дәлелдегендей) еді. Мұның бұдан әлдеқайда қарапайым себептері бар: кәдімгі патерналистік байланыстар, дәстүрлі қоғамдағы бүркемелі үстемдік-бағыныштылық қатынастар, мүлкі жоқтарға, егер олар байдың қайта бөлінген шабындықтарын пайдаланса кедейлердің ең төмен күнкөріс деңгейін көтеруіне кепілдік берген болар еді. Соңғы жағдайда мүндай мүмкіндік көбіне өзекті күйінде қалып отырды, өйткені шаруашылық малмен қамтамасыз етілмегендіктен және басқа да қажетті материалдық жағдайлар болмағандықтан мәселе бәрібір шешілмеді.

Жинақтап айтқанда, осы жайттар — жекелеген кедергілерден тұратын, өндірісті ұйымдастырудың дәстүрлі ерекшеліктерімен ұштасқан ең басты тежеуші фактор рөлін атарды.

Дәстүрлі шаруашылықтар жағдайында, жоғарыда бірнеше қайтара атап көрсетілгендей, қажетті азық-түлік пен ұдайы өндіріс құралдарына еңбек кооперациялары, толықтырушылық принциптері, өндірістік-технологиялық оптимум және тағы басқалары арқылы қауымдар аясында ғана қол жеткізуге болатын еді. [[Өндіріс]] құралдарынын шектеулі бөлігіне ғана иелік ететін еңбекші субъект оз шаруашылығын, қауымдық ұйымдасудан тыс, азды-көпті жұмыспен қамтамасыз ете алмайтын. Осы мәнде де қауым шаруашылық жүргізуші жеке адамның өмір сүруінің өзіндік кепілі ретінде әрекет етті. Осындай тәуелділікті сезіне отырып, соңғысы қауымдық бірліктен тыс қандай да бір шаруашылық саласында шешім шығара алмады, яғни бұл ретте де барлық уақытта жалпық орпоративтік мүдделерге басымдық берілер еді. Бірақ мұндай мүдделерді іс жүзінде қауымда ұйымдық-шаруашылық міндеттерін және өндірістің өзін билейтін қауымдық ақ-сүйектер иемденіп алған болатын. Сондықтан қауымның байға бас ұрғысы келмеген қатардағы мүшесі өзін қауымға қарсы қоюға тәуекел етті. Ал бұл бейнелеп айтқанда, астындағы тағынды балталаумен бірдей еді, демек, тек қауым арқылы ғана оның мүшесі өзінің ең төмен күнкөріс деңгейін қамтамасыз ете алды.

Демек, реформа жүргізілген кезде прагматикалық тұрғыда ойлайтын шаруа өте күрделі шешімдермен бетпе-бет келді. Не байдың шабындықтарынан бас тарту керек, яғни ақсүйектердің бақылауындағы редистрибуция (өнімді қайта бөлу) тетігі қамтамасыз ететін, ең төмен, бірақ өмір сүруге кепілдік беретін күнкөрісті қоғамдық тәртіптің конфермистік үлгісін ұстанумен ауыстыру керек, не даушарға басты жегіп, шөп шабуға кірісу керек.

Жалпы дәстүрлі сананың солқылдақтығы жағдайында дүдәмал жайттар көбейді (ал тәуекел — шаруаның психологиясына жат). Дерек көздерінен байқауға болатындай, ауылдың тұрмысы төмен тобы шамамен былай ойлайды: әрине, шабындық керек, біраконың, егер тиімді болмағанның өзінде қажетті қорға балама қолжетімді денгейдегі шегі бола ма, яғни малмен және басқа да материалдық факторлармен қамтамасыз етілмеген жағдайда ол ең төмен күнкөріс денгейіне кепілдік бере ме? <ref>Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана. А.-А., 1991, 121-6.</ref>.

Экономикалық дұрыстығы тұрғысынан алғашқы (конформистік) нұсқа, әдетте басым мақұлданды. Басқаша айтқанда, экономикалық басымдық тұрғысынан алғанда реформа барлық уақытта және барлық жерде бірдей, айта кету керек, тек қауым аясында ғана емес, одан да кең, жанама және тікелей кірігу үрдісі өндірістік-әлеуметтік қауымдастық шегінде әрекет ететін дәстүрлі тетіктерге қарсы бәсекеге төтеп бере алған жоқ.

Бұған куәлік ететін жайттар жетіп-артылады. Алайда солардың ішінен сипаттыларына ғана тоқталайық. Мәселен, республиканың Жер халық комиссары Қ. Сұлтанбеков реформаға қатысты жасаған баяндамасында: «Биыл елде мынадай жағдай орын алды, өзінің өндіріс құралдары, шөп шабуға, жер жыртуға мүмкіндігі болмаса да жер үлесін алған кедей жерді қайтып бергенім үшін бай рақметін айтар, мені тамақтандырар, қажетті бір нәрселер берер деген үмітпен, ол жерді байға қайтып берген».<ref>III сессия ВЦИК 13-го созыва. 145-6.</ref>.

БК(б)П ОК ұйымдастыру кеңесінде ([[1929 жыл]]ғы сәуір), реформаның қорытындылары назарға алынып, «бұл іс-шаралар ойдағыдай нәтиже берген жоқ» деп атап көрсетілді.<ref>Голощекин Ф.И. Отчет Краевого комитета ВКП(б) IV Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда, 1928, 74-6.</ref>. БК(б)П [[Семей]] губкомы да қайта бөлудің күткендегідей нәтиже бермегенін мойындады.<ref>Ряднин М. Казахстан на путях к социалистическому строительству. Кзыл-Орда, 1928, 21-6.</ref>. Өз кезінде басқа бір бақылаушы да былай деп жазды: «Көптеген аудандарда үлес белісу кезінде кедейлер сенімді күш бола алмады. Біз кедейлерді толык өз жағымызға тап ойдағыдай шығара алғанымыз жоқ... Шабындықтарды үлестіріп беру ауылда таптық тартысты, әлеуметтік топтардың жерге деген күресін қажетті ауқымда қамтып, тиісті мөлшерде ширата алған жоқ».<ref>Основные элементы сельского хозяйства Казахстана (по материалам выборочных сельскохозяйственных переписей 1926 и 1927 жж.), 56-6.</ref>.

Голощекиннің де ойлағанындай болып шықпады, реформанын нақты барысында болжамының ақиқаттан бұлай мықтап алшақтап кететіні күтпеген жағдай еді. «Біз тап баса алмадық.., — деді ол, — әрқайсысында 10 мыңнан аса мал бар Шормановты, Ақбаевты алалық (ірі байлар. — авт.).
Біз олардан жерді тартып алдық, мен енді олар бұдан әрі не істейді деп ойладым. Олар босқа қарап отырмайды ғой. Бұл арада басқа бір нәрсе бар жолдастар. Біздің олардан жерді тартып алғанымыз жақсы болды, бірақ біз бәрін бірдей байқай алмаппыз, байдың құтылып кететін тағы бір жолы бар болып шықты, жолдастар, міне, осы жолды табалық та оны одан тартып алалық».<ref>Сеневский Б.Н. Экономика кочевого хозяйства Казахстана в начале реконструктивного периода, 46-6.</ref>.

«Ауылдағы кіші Қазан» жайлы ақиқат ақпарат алып отыратын бас идеологтың өзінің амалсыз мойындауына қарап-ақ, ауыл шаруашылығын қайта құрудың тиімсіздігін байқауға болады.

Дегенмен, кеңестік бірқатар тарихшылар реформаның үлкен табыстары және «ауылды кеңестендірудегі орасан зор орны» туралы шабыттана жазды (егер «ауылды кеңестендіруге» тоқталсақ, онда жоғарыдан нұсқалған, төменнен мойындалмаған үрдіс туралы ғана айтқан жөн, ол бойынша қауым - шаруаның үйреншікті әлеуметтік кеңістігі мен тіршілігі, одан басқасы түсініксіз абстрактілі санаттағылар).

Дәлел ретінде таңғаларлық цифрлар (1360 мыңдес. шабындық, 1250 мың дес. егістік жер үлестірілген) мен «беттерін шан басқан, жалаң аяқ, шабындықтарды әрлі-берлі кезіп, шұрайлы жерлерге деген заңды құқықтарын жүзеге асырушы» ауыл еңбеккерлерінің алған телімдерін байларға қайтарып бергісі келмей ме деген сұраққа бірауыздан: «Ешқашан да бұлай болмайды» деп жауап бергені туралы толып жатқан мұрағат құжаттарынан үзінділер келтірілді.<ref>VI Всеказахский съезд Советов и 1-я сессия КазЦИК 6-го созыва. Стенограф, отчет. Кзыл-Орда, 1927, 122-6.</ref>.

1с жүзінде мұрағаттарда зерттеушілерді шатастыратын, реформаны оң бағалаудың дұрыстығына сендіруге бағытталған мұндай құжаттар толып жатыр. Бірақ, мұнда негізінен селекциялық, яғни көзқарас тұрғысынан сұрыпталған ақпараттардың жиі түсетіндігін ескерген жөн. Билікті құмандандыратын, әр түрлі теріс ойға жетелейтін ақпараттар жасырын жолмен келді (агенттер деректері, фельдбайланыс және т.б.) және кейін ерекше бумаларда «К» (құпия) деген тыйым салынған белгімен сақталынды. 1932-[[1933 жыл]]дардағы аштықтың ақиқатын, нақты мөлшерін білетіндер қатарының сирек екені тегін емес: бұл туралы бүкіл ақпарат ұзақ жылдар бойы - ОГГІУ - ІІХК - МҚК мұрағат қоймаларында сақталынып келді.

Шабындықтар мен жайылымдық жерлерді қайта бөлісуге 400 мың шаруашылық немесе 2 млн адам қамтылды.<ref>Абшхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана, 141-163-6.</ref>. Аталмыш жиынтық мемлекеттерге қатысты деректердің баршасы біртіндеп жиналынса да, ол тіпті
репрезентативтілігінің (ақпараттық анықтығының) ең төменгі пайызына да жетпейді.

Демек, әлеуметтік нормативті мәдениет тәжірибесімен жетілдірілген өндірісті ұйымдастыру ерекшелігі (бұрынғы басқару жүйесі, патриархалдық-генеологиялық және дәстүрлі-идеологиялық байланыстар және т.б.) көп ретте реформаның іс-қимылын тоқырауға ұшыратты. Капитализмге дейінгі үрдіс ұзақ жылдар сақталып қалды.

Дәстүрлі экономикалық құрылымды кең ауқымды түрде қайта бөлу акциялары (өзге елдердің тәжірибесі көрсеткеніндей, бұл рынокта жылдам және әлдеқайда аз құрбандықпен жүзеге асырылған еді) арқылы реформалауға қабілетсіздігін байқаған мемлекет «қанаушы тапты шектеу мен ығыстырудан оларды тап ретінде жою» саясатына көше отырып, өзінің аграрлық революциясының мәнін түбірлі өзгертті. Дәстүрлі құрылымның күні өтіп, этностың өмір сүруін қамтамасыз ететін бүкіл жүйе осымен өз қызметін тоқтатты.

==Дереккөздер==
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.
ISBN 978-601-282-055-3, т. 4
ISBN 978-601-282-026-3

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қазақстан Республикасының салық жүйесі

2022-03-26T06:13:55Z

Arystanbek: revert (test edit)

[[1991]] жылға дейін, яғни [[КСРО]] ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу бағаларын қолдануға және мемлекетті реттеп отыруға бағытталған болатын. [[Қазақстан]] егемендікке ие болғаннан кейін 1991-1995 жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылғы желтоқсанның 25-інен бастап біздің елімізде салық жүйесі жұмыс істей бастады. Ол «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгіленген алғашқы құжат еді.Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылға қаңтардың 1-нен бастап 13 жалпы мемлекеттік салық,18 жергілікті салықтар мен алымдар енгізді.

[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] [[1995]] жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда еліміздің салық жүйесі мен салық заңнамасын бірте-бірте халықаралық салық салу қағидаттарына сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты «Салық және бюджетке төленетін басқада міндетті төлемдер туралы»1995 жылғы сәуірдің 24-інде Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Енді бұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны небәрі 11 болып қалды.

Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы сәуірдің 24-індегі заң күші бар жарлығы Қазақстан Республикасының 1999 жылғы шілденің 16-сындағы № 440-1 заңына сәйкес заң мәртебесін алды. Осы уақыт аралықтарында Президент жарлықтарымен және Қазақстан Республикасының заңдарымен бұл заңға өзгертулер мен толықтырулар еңгізіледі.
Қазақстан Республикасы [[Конституция]]сының 35 – бабында: заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің бұрышы әрі міндеті болып табылады, - жазылған.
<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref>

==Салық жүйесіне түсінік және салық жіктемесі==
«[[Салық]]» ұғымымен «[[салық жүйесі]]» ұғымы тығыз байланысты. [[Мемлекет]]те алынатын [[салық]]тар мен [[бюджет]]ке төленетін басқа да міндетті төлем түрлерінің, оны құру мен алудың [[нысан]]дары мен әдістерінің, принциптерінің, салық заңдары мен салыққа қатысты нормативті [[акт]]ілердің, салық қызметі органдарының жиынтығы мемлекеттің салық жүйесін құрайды.

[[Экономика]]лық жағынан салық жүйесі мемлекеттің, аймақтардың және муниципалды құрылымдардың қызметін қаржылай қамтамасыз етуге байланысты әр түрлі мемлекеттер, мемлекет пен [[салық төлеуші]] арасындағы, әр түрлі салық төлеушілер арасындағы, сондай-ақ оған тікелей қатысушы заңды және жеке тұлғалар арасындағы күрделі өзара байланысты [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық қатынастардың жиынтығын құрайды.

'''Салық жүйесіне қажетті негізгі талаптар мыналар: '''
*салық құрамы дәл анықталуы қажет. Ол үшін салық заңдылығында мемлекетте алынатын салықтардың толық тізімі мазмұндалуы керек;
*салық жүйесі салық төлеушілер үшін салықтан жалтару тиімсіз болатындай етіп жасалуы тиіс;
*салық жүйесінің қарапайымдылығы. Бұл әсіресе, салықтың дұрыс төленуі үшін бақылауды жүзеге асыруда маңызды;
*салық жүйесі салық төлеушінің өз қаражатын өндіріске салуына ықпал етуі керек.

Жалпы, салық жүйесі мемлекеттің қаржы көздерін жасақтаудың ең негізгі құралы болуымен қатар, ел экономикасын қайта құруға, өндірістің ұлғайып, дамуына және саяси-әлеуметтік шаралардың толығымен жүзеге асуына мүмкіндік туғызады.

==Қазақстанда салық жүйесінің қалыптасуы мен даму кезеңдері==
[[1991]] жылға дейін, яғни [[КСРО]] ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу бағаларын қолдануға және мемлекеттік реттеп отыруға бағытталған болатын. [[Қазақстан]] [[егемендік]]ке ие болғаннан кейін [[1991]]-[[1995]] жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылдың 25 [[желтоқсан]]ынан бастап біздің елімізде тұңғыш салық жүйесі қызмет ете бастады. Ол «[[Қазақстан Республикасы]]ндағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың принциптерін, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгілеген алғашқы құжат еді. Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылғы қаңтардың 1-нен бастап 13 жалпы мемлекеттік салық, 18 жергілікті салықтар мен алымдар, 11 жалпыға міндетті жергілікті салықтар мен алымдар енгізілді.

Дегенмен, өмірге келген әрбір жаңа құбылыста кездесетін ерекшеліктермен қатар кемшіліктер де бұл заңда да орын алды, яғни ҚР алғашқы салық жүйесінде бірқатар шешімін таппаған мәселелер болды. Атап айтсақ, біз салық жүйесін құрғанда елемізде жиынтықталған ғылыми және практикалық тәжірибе болған жоқ. Салық қызметі де, салық төлеушілер де мұндай жаңа бастамаға [[психология]]лық жағынан дайын еместігі көрінді. [[Салық]] жүйесінде дүниежүзілік тәжірибеде қолданылып келген салық салу принциптері сақталмады. Сондықтан бұл салық жүйесінің нарықтық қатынастардың талабына толығымен жауап беруге мүмкіндігі болмады. Ең бастысы, салық жүйесінің өндірісті дамытуға еш ықпал етпеуі, бюджет кірісін құрудағы өз ролін жете атқара алмауы, яғни салық көзі табыс не пайда емес, керісінше тұтыну болды.

Салық санының көптігі, айналымды анықтаудың қиындығы, шектен тыс дәлелсіз берілген салық жеңілдіктері, салық ставкаларының бір салық түрі бойынша бірнеше түрлі болуы, халықаралық салық салу негіздерінің тыс қалуы және т.б. кемшіліктер салық жүйесін одан әрі реформалаудың қажеттігін көрсетті.

ҚР [[Үкімет]]і 1995 жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда еліміздің салық жүйесі мен заңнамасын бірте – бірте халықаралық салық салу принциптеріне сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» 1995 жылғы сәуірдің 24-нде ҚР Президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Ендібұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны 11 болып қалды. ҚР [[Президент]]інің 1999 жылғы шілденің 16-сындағы № 440-I заңына сәйкес заң мәртебесін алды. Осы уақыт аралықтарында Президент жарлықтарымен және ҚР заңдарымен бұл заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Осы уақыт аралығында Президент жарлықтарымен және ҚР заңдарымен бұл заңға бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. 2002 жылға дейін мемлекеттік бюджеттің кірістерін негізінен 17 салықтар мен басқа да міндетті төлемдер құрады.

Бұл заңда қамтылған барлық базалық принциптер 1995-1999 жылдар аралығында жүзеге асырылды. Бұл әлеуметтік салыққа, амортизация саясатына, айналымнан алынатын салықты жоюға, ҚҚС-ты халықаралық принциптерге сәйкестендіруге қатысты еді. Осы уақыт ішінде экономика, экономикалық қатынастар құрылымы, мемлекет пен салық төлеушілердің өзара қарым-қатынасы, тіпті адамдардың ділі (менталитеті) де айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Мемлекет, бір жағынан, салық саясатының мақсатын, міндеті мен қызметін терең түсінді, екінші жағынан, экономикалық қатынастардың көптеген тұстары қолданыстағы салық заңдылығында қамтылмай қалды. Осы және [[Қазақстан экономикасы]]нда болып жатқан оң өзгерістер жаңа салық заңын талап етті.

==Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесі==
1995 жылдың 24 сәуірінде қабылданған ҚР Президентінің «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заң күші бар жарлығы салық жүйесіне оңтайлы өзгерістер енгізді. Олардың қатарына қолданылып келген салықтар мен салықтар мен алымдар санының 46-дан 11-ге қысқартылуы, салық салу принциптерінің дүниежүзілік тәжірибеге сай өзгертілуі, халықаралық салық салу тәртібінің енгізілуі, салықтардың нышанына, белгілеріне қарай топталуы, сонымен қатар бұл құжаттың көптеген заңдармен тығыз байланыстылығы, салықтық әкімшіліктің жаңа ережелерінің енгізілуі салық жүйесіндегі басқа да түбегейлі өзгерістер жатады. Әрине мемлекттің нарықтық экономикалық қатынас талабына сай дамуы жағдайында салық жүйесінің бір орында, өзгеріссіз қалуы мүмкін емес. Алайда қысқа уақыт аралығында қабылданған шексіз өзгерістер мен толықтырулардың енгізілуі нәтижесі оның әлі де болса жетілмегендігін көрсетеді.

Бүгінгі күні республикада салық заңдарының барлық негізгі кемшіліктері ескерілген, әрі жетілдірілген жаңа Салық кодексі дайындалып, 2001 жылдың 12 маусымында қабылданды.

Уақыт ағымының әсеріне, заман талабына сай қабылданған Салық кодексінде келесідей мәселелерді шешуге басты назар аударылған.

'''Біріншіден ''', барлық шаруашылық субъектілеріне салықтандырудың тең жағдайын жасау.

'''Екіншіден ''', кейбір жекелеген категориядағы салық төлеушілерге берілген жеңілдіктерді жою арқылы салық жүктемесін жеңілдету.

'''Үшіншіден ''', салық заңдылығы жөніндегі барлық ережелер мен нормаларды тікелей қызмет ететін заң мөлшерінде біріктіру.

'''Төртіншіден''', салық заңдылығының тұрақтылығын қамтамасыз ету.

Әрине, салық заңдылығында өзгерістер мен толықтырулар болашақта да жүргізіліп отырылады. Өйткені [[экономика]]лық қарым-қатынастар бір орында тұрып қалмайды, ол жаңа даму сатысына көшкен сайын салық заңдылығының да сол экономикалық саясатқа сай өзгертіліп отыруы керек. Сондықтан өзгерістің енгізілуі де заңды. Бірақ, [[кодекс]] бойынша енді жаңадан енгізілген өзгерістер жылына бір рет енгізілуі тиіс. Енгізілген өзгерістер келесі жаңа жылдың басынан бастап күшіне енеді. Бұл ереже біржағынан салық төлеушілерге жаңа енгізулерге алдын ала дайындалып, операциялар мен қаржы шешімдерін жоспарлауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан салық қызметкерлерінің жұмысын жеделдетуге және жеңілдетуге көп әсерін тигізеді.

[[Салық кодексі]] [[2002]] жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Ол салық салудың ойластырылған құқықтық негізін құрудың түпкілікті міндетін шешуге бағытталған.

==Салық түрлері==
Жаңа Салық кодексіндегі салықтардың, [[салық]] сипатындағы алымдардың тізбесі мыналарды құрайды:

'''Салықтар:'''
#''[[Корпорация]]лық табыс салығы''
#''Жеке табыс салығы''
#''Қосылған құнға салынатын салық''
#''[[Акциздер]]''
#''Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері''
#''[[Экспорт]]қа шығарылатын шикі мұнайға салынатын рента салығы''
#''[[Әлеуметтік салық]]''
#''[[Жер салығы]]''
#''[[Көлік]] құралдарына салынатын салық''
#''[[Мүлік]] салығы''
#''ҚР жасалған келісім-шарттары бойынша өнімді бөлу жөніндегі үлесі''

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Салықтар]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Заң]]
[[Санат:Қазақстан]]

Сібір өзендерін Қазақстанға бұру

2022-01-31T16:35:58Z

Arystanbek: Wingedponylover (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

[[Сурет:Russland Dawydow.PNG|thumb|600px|Сібір өзендерін бұру схемасы ([[Енисей]]ден басталып, [[Обь]], [[Ертіс]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерін қиып өтіп Арал бассейніне құятын каналдың негізгі күретамыры; кейбір ұсақ каналдар картада көрсетілмеген).]]
'''Сібір өзендерінің кей саласын Қазақстанға бұру''' — Сібір өзендері суын [[Арал теңізі]] мен [[Каспий теңізі]]не бұру арқылы [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]] елдері пайдалану және басқару жөніндегі жоба. XX ғасырдағы іске аспай қалған инженерлік және құрылыстық алып жобалардың бірі.<ref name=time75>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html Saving the Caspian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826005705/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912998,00.html |date=2013-08-26 }}</ref><ref name=time82>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html Making Rivers Run Backward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618073003/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950711-2,00.html |date=2013-06-18 }}</ref>

== Жобаның мақсаты ==
Жобаның мақсаты Сібір өзендерінің кей бөлігін ([[Ертіс]], Үбі ([[Обь]])) жəне [[Шолман|Кама]], [[Есіл]], [[Тобыл]] өзендерінің суын суға аса тапшы өлкелерге, [[Ресей]]дің кей облыстары және Қазақстанға, [[Орталық Азия]]ға жеткізу. Жоба кезіндегі [[КСРО]]-ның Су шаруашылығы министрлігі тарапынан құпталған. Сондай-ақ, артық суды тартылып бара жатқан [[Арал теңізі]], сонымен қоса [[Каспий теңізі]]не де құюды жоспарлаған.

* Суды канал арқылы Ресейдің суға тапшы Қорған, Селебі, Омбы облыстарына жеткізу;
* Тартылып бара жатқан Арал теңізі суын реттеу;
* Суды Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстанға жеткізу;
* Орталық Азиядағы мақта шаруашылығының қарқынын сақтау;
* Канал арқылы кеме қатынасын дамыту.

== Сипаттамасы ==
Жобада КСРО-ның 160 мекемесі 20 жыл бойы жұмыстады, оның ішінде 48 жобалау-зерттеу және 112 ғылыми-зерттеу институт, (бұның 32-і КСРО-ның Ғылым Академиясының институті болды), 32 одақтық министрлік және 9 одақтас республикалық министрлік болды. 50 том жазба, зерттеу, құжаттамалық материал, 10 карта және сызбалық альбом дайындалды. Жобаны басқарушы және тапсырыс беруші — Минводхоз (одақтық Су шаруашылығы министрлігі).

== «Сібір—Орталық Азия» каналы ==
«Сібір—Орталық Азия» каналы алғашқы кезеңде Үбіден ([[Обь]]) Қазақстан арқылы оңтүстікке, Өзбекстанға су каналы құрылысын жүргізуді көздеді. Каналда кеме қатынауға тиісті болды.

* Каналдың ұзындығы — 2550 км.
* Ені — 130—300 м.
* Тереңдігі — 15 м.
* Өткізілімі — 1150 м³/с.

Құны сол кездегі бағамен 32,8 млрд рубль болды, оның ішінде: РКФСР жерінде — 8,3 млрд, Қазақстанда — 11,2 млрд, Орталық Азияда — 13,3 млрд. Жобаның жылдық таза табысы 7,6 млрд рубль деп есептелді. Орташа жылдық тиімділігі — 16 % делінді.

== Анти-Ертіс ==
Анти-Ертіс — жобаның екінші кезеңі. Суды [[Ертіс]]ке, одан ары Қазақстанның Торғай ойпаты арқылы [[Әмудария]], [[Сырдария]]ға жеткізу. 10 насостық станция, гидрожелі, 1 реттеуші су қойма болады деп көзделді.

== Тарихы ==
Обь өзені мен Ертістің суын [[Арал теңізі]] бассейніне жеткізу демелгісін алғаш Киев университетінің Я. Г. Демченко ([[1842]]—[[1912]]) [[1868 жыл]]ы көтерді.

[[1948 жыл]]ы ресей географ академигі Обручев Сталинге осындай мүмкіндік барын жазды, бірақ та назар аударылмады.

[[1950]]-шы жылдары қазақ академигі [[Шөкин Шапық Шөкіұлы]] бұл мәселені қайта көтерді. Біраз институттар бұның болжамды схемасын сызып шықты. [[1960]]-жылдары Қазақстан мен Өзбекстанда су тапшылығы қатты сезілді, сонымен бұл жоба бүкілодақтық сипат алды.

[[1968 жыл]]ғы КОКП-ның ОК пленумында жобаны жобалау туралы шешім қабылданданды.

[[1971 жыл]]ы [[Ертіс-Қарағанды каналы]] жобаланды, бұл - Қазақстанның орталығын сумен қанымдау жөніндегі аталмыш жобаның бір бөлігі болатын.

[[1976 жыл]]ы КОКП-ның XXV съездінде жобаның соңғы жобалау шешімдері қабылданды. Алайда, осылайша талай шешімдер шыққанымен КСРО күйрегенше жоба басталмады. Одан кейін де басталмады. Бұған қарсылар неше түрлі уәждер айтты.

[[2002 жыл]]ы Мәскеу мэрі Юрий Лужков бұл идеяны қайта көтерді. [[2009 жыл]]ы [[Астана]]да Юрий Лужковтың «Су және бейбітшілік» кітабының таныстырылымы болып өтті. Онда ресей билігінің су сату ойы анық байқалып қалды.<ref>{{cite web|url=http://gzt.ru/megapolis/vlast/247554.html|title=Лужков предложил повернуть реки и национализировать активы|author=|work=Gzt.ru|publisher=|accessdate=4 қазан 2009|deadlink=project-closed}}</ref>.

Ресей сыншылары бұл жоба [[экология]]ға орны толмас зиян әкеледі деп байбалам салуда. Ал шын мәнінде бұл Ертіс немесе Үбінің бар болғаны 7-10% суын ғана пайдалану туралы сөз болып отыр. Оның өзінде көктемгі тасқын кезінде ғана небары 10% суын пайдаланбақшы. Қазақстан экс-Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] бұл мәселені үнемі көтеріп келді. Алайда Ресей билігі нақты жауап берген жоқ.

== Қарсы уәждер ==
Ресей сыншыларының сөзіне қарағанда аталмыш жоба бұрыннан қалыптасқан экологиялық теңдікті бұзады, жануарларға зиянын тигізеді, Сібірдегі аз санды халықтарға кесепатын тигізеді, [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың суы тұздануын артады, ондағы ауа райы өзгереді, Қазақстан мен Орталық Азияның кей өлкесі тұзданады, батпаққа айналады, кей өзендердің мұз құрсануы өзгереді, т.т. мыс. Қазақстандық кей сарапшылар да бұған қарсы ұстанымда. Өйткені, олардың пайымдауынша, қазақ тарабы Сібір өзендерін бұруға əрекеттенуі - бұл Сырдария, Əмудария өзендерінің суынан бас тарту деген сөз. Яғни еларалық конвенцияда көрсетілген аталмыш өзен суының белгілі мөлшерін тұтыну мүмкіндігімізден айырылып қаламыз деген қауіп бар.

== Жобаның болашағы ==
Мамандардың есептеуінше 2020 жылға қарай Қазақстанның су қоры 100 км³-ден 70 км³-ге дейін азаяды. [[Ауғанстан]]дағы соғыс аяқталса Әмудария суын керектену күрт артады. Онда Өзбекстанның таза су қоры екі есе азаяды.

Соңғы есептеулер бойынша жобаның құны кемінде 40 млрд долл. Кей есептеу бойынша 100 млрд доллардан асады. Жылдық табысы 7—10 млрд долл, құрылыстың жүрілетін мерзімі 15 жыл, жоба пайдалануға берілгеннен 15-20 жылдан кейін пайда бере бастайды.
Ресейдің бірқатар сарапшылары бұл жобаны құптауда. Өйткені, олардың пайымдауынша қазақ тарабы суды түбінде бәрібір алып тынады. Қазақстаннан Ресейге ағып кететін су шамамен 30 км³ (Ертіс, Есіл, Тобыл), ал Ресейден Қазақстанға ағып келетін су ([[Жайық]] пен [[Еділ]]дің бір сағасы - [[Қиғаш]] өзені) шамамен небары 8 км³ ғана. Міне, осы айырмада болашақта қазақ тарабы ойнайтын болады дейді. Халықаралық заң бойынша қазақ тарабы Ертіс суының 50 пайызын иемденуге құқылы. Сондықтан ресейлік бірлі жарым сарапшылар Ресей Сібір өзендерін бұруға қарсы тұру бекер деп есептейді.
Сонымен қатар Ертіс-Қарағанды каналының өткізу қабілетін өсіріп, артық суды Нұра арқылы Есілге құйып, одан әрі Есілдің суын [[Жарқайың]] маңында бөгеп, 30 км су сорғылы канал арқылы Торғай ойпатына қарай ағызу версиясы да бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО-ның орындалмаған жобалары]]
[[Санат:КСРО дәуіріндегі аяқталмаған ірі құрылыс жобалары]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Обь]]
[[Санат:Ертіс]]
[[Санат:Каналдар жобалары]]
[[Санат:Алапаралық су лақтырулар]]

Бостан Ұзақұлы

2021-06-29T11:12:56Z

Arystanbek: revert (vandalism)

'''Бостан Ұзақұлы''' (кейде Бейбітұлы деп атайды (туған-өлген жылы белгісіз) – би, тілді, [[шешен]] адам болған.

Елді бірлікке, татулыққа шақырып, шындық пен әділдікті ту еткен. Бостан өмірін [[Сыр]] сүлейлері Т.[[Ізтілеуов]] пен [[Шораяқтың Омары]] жырларына арқау еткен. Мазары [[Қармақшы ауданы]]ндағы ауылда.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қармақшы ауданында жерленгендер]]

Бәби би

2021-06-29T11:12:55Z

Arystanbek: revert (vandalism)

'''Бәби би''' орыс еліне бодан болуға қарсы шыққандардың бірі болды. Бәбидің баласы Ақша 1732 жылдың 7 ақпанында [[Әбілқайыр хан]]мен М.Тевкелевке келіп, өздерін бидің жібергенін, бұрынғы наразылық ниетінен бас тартқанын, жасақтарын тарататынын жеткізеді. «Бұдан былай ханмен тілмаш осы топтың ауылдарымен бірге болып, еш алаңсыз көшіп-қонуларыңа болады»,-деп айтады. Бірақ олар Бәби бидің ауылына баруға қорқады. Өтінішіне ден қоймаған елшіге қарсы Бәби жасақ жинап, інісі Байқараны атып өлтірген башқұртты қолына беруді талап етеді, болмаса елшіні өлтіретінін айтады.

Бидің А.Гладышевке қатысты мәліметтерінде, Елизавета патшайымға Нұралы сұлтанды хан етіп сайлау туралы жазған хаттары да кездеседі<ref>Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.</ref>.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

Кәріз

2020-09-09T13:16:29Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:Khettara.jpg|250 px|thumb]]

'''Кәріз''' (Кяхриз, кягриз, парс, қариз жер астынан қазылған канал) — жер асты суларын бір орынға жинап, оларды шаруашылықта пайдалану мақсатында жер бетіне шығару үшін жасалған, көлбеуге дерлік бағытта жер асты суларының ағысы бойынша орналасқан жер асты галереясы немесе жерді құрғату аймағындағы топырақтағы артық суды жинап, құбыр немесе канал арқылы баска жаққа бұрып әкетуін жүзеге асыратын құрғату төсілі. '<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>, Керіз ([[парсы тілі|парсыша]] — жер асты суармалы каналы— жер асты суларын бір орынға жинап, оны жер бетіне шығарып, шаруашылыққа пайдалану үшін жер астынан көлбей қазылған куыс арна. Кәріздің ұзындығы бірнеше километрге дейін, ені 0,7—1метр, биіктігі 1,5— 2 метр болады. [[Батыс Қаратау жотасы]]ның орталық бөлігіндегі [[құдық]]. [[Маңғыстау облысы]] [[Маңғыстау ауданы]] [[Жыңғылды ауылы]]ның шығысында 10 км жерде орналасқан. Шығысында [[Шиелібұлақ]], [[Бөлебай]] және т.б. көптеген [[бұлақ]]тар бар. Оңтүстігінде [[Күш тауы]] орналасқан. Құдықтың бойы мал жайылымына пайдаланылады. Кәріз [[Орталық Азия]], [[Әзірбайжан]], [[Иран]] елдерінде ауыз сумен қамтамасыз ету, егістікті суару үшін ерте кезден қолданылып келеді. Кәріз жердің бетімен, оны қазғанда топырақты сыртқа шығару және қуысты желдету үшін қосымша құдықтар арқылы байланысады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.</ref>Отырар өңірінен Кәріз суландыру жүйесі [[Табақбұлақ ауылы]]нан 7 километр жерден табылған. Мұнда арықтар арқылы құдық суы шығарылған. Анықталған құдықтар саны 13. Тек біреуі ғана жақсы сақталған, калғандары бұзылған. 1-кұдық пен 13-құдық арақашықгығы 92 метр. Олардан шыққан арық солтүстік-батысқа қарай 440 метрге созылады да, алкапқа қарық ретінде тарайды. 11, 12, 13-құдықтар ертеректе бұзылса керек, олардың орны нашар сақталған.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Құдықтарды шегендеген тастарды, құдықтан арықка қарай шықкан құбырды осы маңдағы кейінгі тұрғындар басқа мақсатта пайдалануға бұзып алған сияқты.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, .К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

[[Сурет:Paris-Egouts-p1010721.jpg|thumb|250px|Париждегі кәріз]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Су шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]

{{Stub}}

Изосызықтар

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Изосызықтар'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>''(изо... және сызық)'' – белгілі бір шамалардың бірдей мәндері арқылы өтетін [[географиялық карта]]дағы, [[график]]тердегі, тік қималардағы сызықтар. Мәндеріне қарай олар бірнешеге бөлінеді. Мысалы, карталардың бетінде белгілі бір уақытта болатын қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтарды [[изобаралар]] дейді.

Сол сияқты карталардағы [[суқоймалар]]дың ([[теңіз]], [[көл]], [[өзен]], [[бөген]], т.б.) бірдей тереңдік нүктелерін қосатын сызықтарды [[изобаталар]] десе, [[тәулік]], [[ай]], [[жыл]] ішінде жауатын атомсфералық жауын-шашын мөлшерінің бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды [[изогиеталар]], орташа бір кезеңдегі (жыл, ай) ауаның, судың және топырақтың бірдей температуралы нүктелерін қосатын сызықтарды [[изотермдер]] десе, картадағы, сұлбадағы кез келген табиғи құбылыстың ([[найзағай]], өзеннің мұздан арылуы, т.б.) басталу уақытының бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды [[изохроналар]] дейді. Кейде мәні бірдей, бірақ екі көрсеткіштен тұратын сызықтар да болады. Мысалы, картадағы [[магниттік қисаю]]дың сызығын және желдің бір бағыттағы нүктелерін қосатын сызықты да [[изогондар]] деп атайды.

Сонымен қатар теңіз деңгейінен біркелкі биіктіктегі нүктелерді қосатын сызықтарды [[изогипстер]] дейді.

Карта жасау мен [[топография]] өндірісінде және карта бетінде бұл сызықтар [[горизонталдар]] деп аталады.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]

{{stub}}

[[be-x-old:Ізалінія]]
[[bg:Контурна линия]]
[[ca:Isolínia]]
[[cs:Vrstevnice]]
[[da:Højdekurve]]
[[de:Höhenlinie]]
[[en:Contour line]]
[[es:Curva de nivel]]
[[et:Samakõrgusjoon]]
[[fa:منحنی تراز]]
[[fi:Isoviiva]]
[[fr:Courbe de niveau]]
[[hr:Izohipse]]
[[ht:Entèval kontou]]
[[hu:Szintvonal]]
[[io:Izolineo]]
[[it:Isoclina]]
[[ja:等高線]]
[[lt:Izohipsė]]
[[lv:Izolīnija]]
[[ms:Kontur]]
[[nl:Contourlijn]]
[[nn:Kote]]
[[no:Kote]]
[[pl:Warstwica]]
[[pt:Curva de nível]]
[[ru:Изолиния]]
[[sh:Izohipsa]]
[[sr:Изохипса]]
[[sv:Höjdkurva]]
[[tr:Eşyükselti eğrisi]]
[[uk:Ізогіпси]]
[[zh:等高線]]

Иерархия

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:The net hierarhy of the catalogs.svg|right|thumb|Иерархия]]
I.'''Иерархия'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> ''({{lang-el|hіeros}} – қасиетті, {{lang-el|arche}} – билік)'' –
# бүтін, тұтас нәрсенің бөлім, бөлшектерінің жоғарыдан төмен орналасу тәртібі;
# қызметтің атақ, дәреже, лауазымына сай бағынышты орналасу тәртібі.

“Иерархия” [[термин]]ін 5 ғасырдың 2-жартысында [[Дионисий Псевдо-Ареопагит]] ''“Аспан иерархиясы туралы”'', ''“Шіркеу иерархиясы туралы”'' деген трактаттарында қолданған және 19 ғасырға дейін [[Христиандық|христиан]] [[шіркеу]]інің ұйымдасуын сипаттау үшін қолданылған.

Ғылымға 19 ғасырдың 2-жартысынан еніп, қоғамдағы билік құрылымын, 20 ғасырдан бастап барлық жүйелі нысандарды бейнелеу үшін қолданылады.

II. '''Иерархия'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ''(Hierarchy)'' —
# жұмысы жағынан жоғары тұрушы байланыстардың қандай да бір жиынтығы;
# орталықтандырылған жүйелердегі басқару принципі;
# құрауыштары бағыныштылығына қарай сараланған, олардың арасындағы байланыс белгілі бір ережелерге сәйкес жүзеге асырылу мақсатындағы сипаттамалы құрылым.

III.'''Иерархия''' <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>— [[таксон]]дар жүйесінің және жалпы күрделі геожүйенің ішіндегі құрылымдық қатынастар мен бағыныстар.

IV. Иерархия - 1. бөліктерді немесе элементтерді жоғарыдан төменге қарай орналастыру; 2. қызметтік атақты лауазымды бағыныштылық ретімен орналастыру.

Иерархиялық жүйе - әрбір деңгейдегі басқару шешімдерінін көп деңгейлі және қатал субординацияланған көлемімен сипатталатын ұйымдастыру құрылымы.

Ғылымдар иерархиясы - ғылым туралы пікір, ең бірінші рет Конт ұсынған болатын. Оған сәйкес түрлі ғылымдар белгілі бір ретпен пайда болады және оның әрқайсысы Иерархияда өзінен кейін тұрғанға тәуелді, бірақ сипаты жағынан өзгеше болып табылады.

'''Иерархия'''- мәдениеттануда әр сатыда тұрған түрлі мәдениетті көрсететін теориялық бағыт. Бұл жүйе, теориялық бағыт бойынша, мәдениеттанушылар белгілі бір мәдениетті маңызды, құнды, болашақта дамуға бейім деп бағалайды. Екінші бір мәдениет құндылығы, маңызы жағынан төмендеу, өз құндылығын жоя бастаған деп бағаланады. Бұл көзқарасқа қарсы тқрар концепция — эгалитаризм (мәдениет тендігі).<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]

Индивид

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

{{Біріктірілсін|Индивидуум}}
'''Индивид''':
*Адам, табиғаттың жалқы жан иесі, '''''Homo sapiens''''' түрінің өкілі. Индивид түсінігінің өзі [[адам]]ның адамзаттық түрімен бірлікте екенін керсетеді (адамды тұлға ретінде және индивид ретінде танытатын - жекелік түсінігімен шатыстырмау керек);
* 2. адамзат қауымдастығының жеке өкілі.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Жанашырлық

2020-09-09T13:16:01Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жанашырлық'''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> — бір адамның қиын жағдайға тап болған өзге [[адам]]ға, ет жақын туған-туыстарына, тілектес, ниеттес, сыйлас кісілеріне деген ерекше көңіл күйі, қамқорлығы. Үлкен [[зиян]] шегіп, шығынға ұшыраған немесе қайғы-қасіретке душар болған, сондай-ақ, қандай да бір [[ауыр]] қиындыққа тап болған адамдарға жанашырлық көрсету, оларға қолдан келгенінше көмектесу — [[адамгершілік]]тің белгісі болып табылады. Қиналған жанға нәсіліне, дініне қарамастан жанашырлық таныту, әсіресе, [[қазақ]] халқына ерекше тән [[ұлт]]тық [[қасиет]] болып табылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Жан беру

2020-09-09T13:16:00Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жан беру '''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> — [[қазақ]] халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетіндегі куәлікке жүрудің ерекше түрі. Әдетте, даулы мәселеде айыпты адамды жазаға тарту үшін айғақ жетіспегенде куәгердің көргені, заттай айғағы, дәлелі есепке алынады. Бірақ кейде ондай дәлел, айғақтың да шешім шығару үшін сенімді болмауы мүмкін. Мұндай жағдайда [[қылмыс]] істеген адамның ақтығына, кінәсіз екеніне көзі жеткен адам өзінің “басын тігіп” куәлікке жүреді. Кей жерлерде мұны “күмәнға шығу” немесе “кепілге шығу” деп те айтады. Ауыр жазаға, тіпті, кейде өлім жазасына кесілетін адамның ақтығын дәлелдеу үшін бір адам жан беруге шешім қылады. Бұл жазаға ілігіп тұрған адамның ақтығына ант беру деген сөз. жан беруші адам [[би]], [[молда]]лар алдында кебін, яғни ақ киініп, қабір басына барып, кейде қабірдің ішіне түсіп, немесе өлікке құрған шымылдыққа кіріп, жазаға тартылған адамның ақтығына “Құран ұстап жанымды беремін”, “өтірік айтсам Құдай тапсын”, “иманым бұйырмасын”, “аруақ соқсын” деп ант береді. Халық арасында мұны жан беру деп айтады. [[Халық]] жан беруші [[өтірік]] [[куәлік]] берсе, ол сол жерде өліп кетеді деп түсінген. Жан беруден кейін істің ақтығына ешқандай күмән қалмайды, айыпты жазадан босатылады. Куәлікке жүрудің мұндай түрі дәстүрлі қазақ қоғамында сирек кездескен.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Дәлел

2020-09-09T13:13:40Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Дәлел''' - [[тұлға]]ның әрекетінің, өзін-өзі ұстауының мазмұнын, бағытын және сипатын анықтайтын тұрақты себептердің, түрткі болатын жайттардың барлық жиынтығы.<ref name=s1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>

== Жетістіктер дәлелі, педагогикада ==

Жетістіктер дәлелі - себептің, тұлғаның қолда бар барлық құралдардың көмегімен қажет нәтижеге жетумен байланысты түрі. Жетістіктер дәлелі негізгі типтері 3-тен 13 жасқа дейін ата-аналардың, әсіресе ананың және т.б баланы қоршаған адамдардың ықпалымен қалыптасады. Жетістіктер дәлелі үлгерімі жақсы [[оқушы]]лардың, әсіресе қиындықтар кезіндегі өзін-өзі ұстауларына әсер етеді.<ref name="s1"/>

== Әдебиетте ==

'''Дәлел''' - ''мотивировка'', көркем негіздеу. Әуезов көркем негіздеуге өнердегі шынайылықтық бір шарты ретінде қарап, еңбектерінде пайдалы ой-пікір айтқан. «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты зерттеуінде ол ғашықтық жырларының батырлық эпостан ерекшеліктерін саралай келіп, «үшінші айырмасы оларда образдар реалистік түрде сипатталады. Егер батырлық жырларда батыр бес жасқа келгенде-ақ ерлік жасап жатса, оның образы шындықтан шалғай, шартты түрде алынса, ал ғашықтық жырларының кейіпкерлері өздеріне хас қасиеттерімен керінеді» дейді де, мұның себебін «ғашықтық жырларда дастанның оқиғалары мен кейіпкердің іс-ерекеттері психологиялық жағынан нанымды да терең мотивировка табады» деп түсіндіреді. Мұхаң ғашықтық жырлардағы мотивировка мығымдығына сүйсініп, оларды жазба [[поэзия]] өкілдеріне де үлгі еткен. «[[Манас]]» туралы орыс тілінде жазған зерттеуінде ол жырдағы сан-сала оқиғалардың негізгі тақырыппен тығыз байланыстылығын, олардың өрістеуі мен кейіпкерлер іс-әрекетінің терең, нанымды дәлел-мотивировкаға негізделгенін мысалмен дәлелдейді. Бұған дейін екі әйелі бар Манастың Қаныкей сұлуға үйленуінің дәлел-мотивировкасының күшті негізделгеніне назар аударады. «Міне, осылай әкенің ұлы үшін қалыңдық таңдауы оқиғаның әрі қарай табиғи өрістеуі ретінде ұғынылады», дәлелдеудің суреттелген оқиғапар мен іс-әрекеттер үшін ғана емес, алда болатын жағдаяттар мен қимылдар үшін де маңыздылығын пайымдайды. Ал [[орыс]] тілінде жазылған «Орыс реализмінің дәстүрлері және рево-люцияға дейінгі қазақ әдебиеті» (1949) атты проблемалық мақаласының соңғы жағында кеңес әдебиетінің даму бағдарына тоқтала келе, «біздің туындыларымызда жиі кездесетін кемшіліктердің бірі - кейіпкер іс-әрекетінің ішкі психологиялық дәлелдемесін берудің орнына, біз әсерсіз, тіпті кейде бос мылжың диалогтарға үйір болғанымызға» байланысты туындаған үлкен олқылықтың себебін керсетіп, көркем дәлелдеусіз шеберлікке, шынайылыққа жетудің мүмкін еместігін ескерткен.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

== Дәлелдеме ==

Дәлелдеме - адамның саналы түрде өзінің әрекеттерінің себебін түсіндірулері. Дәлелдеме шынайы себеп пен, әсіресе, адамның жағымсыз қылық жасап, бірақ коршаған ортаның сыйласымдылығын жоғалтқысы келмегенде, жанаса бермеуі мүмкін. Пайымдау мен дәлелдің ақиқат екендігін дәлелдеу үшін келтіріледі. [[Дәлелдеме]]нің негізі ретінде қызмет ететін [[аргумент]]тердің(логикалық дәлелдер) жиынтығы.<ref name="s1"/><ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

{{stub}}

Даралылық

2020-09-09T13:13:23Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Даралылық''' - жеке [[индивид]]тің өзінің ұстанымы мен мұдделерін [[коғам]]ның мүддесіне, [[адам]]дар тобына қарама-қарсы қоюында көрінетін тұлганың ерекшелігі, дүниетану типі. [[Мораль]]дік-[[психология]]лық тұрғыда бұл белгі [[эгоизм]]ге жақын.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Барканник

2020-09-09T13:11:54Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Барканник салмасы''' - [[сәбіз]] бен піскен [[жұмыртқа]] болатын қара [[бидай]] [[ұн]]ынан дайындалған пирог.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.—Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Аспаздық]]

{{stub}}

Артезиан суы

2020-09-09T13:09:34Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Артезиан суы''' — су өткізбейтін қабаттардың, немесе жарықтардың және қатты жыныстардың қуысындагы [[жер асты суы]]. Ол жер астындағы қысымда тұрады. Бұл — сапасы жағынан да жақсы су. Сондықтан сол аймақтагы елді сумен қамтамасыз етудің ең қолайлы көзі болып саналады

Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттар арасында кездесетін арыны күшті жер асты суы. Латынша Artesіum; [[Франция]]ның Артуа провинциясында мұндай су 12 ғасырдан бастап шыңырау [[құдық]] арқылы алынуына байланысты осылай аталған артезиан суы антропогенге дейінгі шөгінділерде жиналып, [[платформа]]лар мен [[ойпат]]тардың, таулы өлкелердің синклинальді құрылымдарында [[артезиан алабы]]н немесе беткейін құрайды. Мыңдаған метр тереңдікте жатуы мүмкін. Ұңғыма бұрғыланғанда, артезиан суы сулы қабаттың деңгейінен едәуір жоғары көтеріліп, жер бетіне төгіледі, кейде фонтанша атқылайды. [[Грунт]] суымен салыстырғанда артезиан суының режимі тұрақты, минералдылығы әркелкі, сапасы көбінесе жоғары болады. [[Тау]] бөктерінде артезиан алаптарының шет жақтарында артезиан суы тұщы келеді, су [[минерал]]дылығы 1 г/л-ден аспайды, ал оның орталық бөлігінде, әсіресе тұзды [[шөгінді]]лер арасында судың минералдығы 260 – 320 г/л-ге жетеді. Ал температурасы 20ӘС-тан 100ӘС-қа дейін болады, кейде одан да асады. Қазақстанның көптеген аудандарында Артезиан суының мол қоры бар. Ол су көздері елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, егін суаруға кеңінен пайдаланылады.
Артезиан құдығы – жер астынан артезиан суын алу үшін бұрғыланған [[ұңғыма]] немесе қазылған [[құдық]]. Артезиан құдығы біздің заманымыздан бұрынғы Мысырда, [[Қытай]]да пайдаланылған. Қазақстанда артезиан құдығы 19 ғасырдан бастап қазылды. Қазіргі кезде арнаулы қондырғылармен бұрғыланады және оның тереңдігі жүздеген метрге жетеді. Су арыны әлсіз болып, өздігінен шықпаса, артезиан құдығына сорғы орнатылады. Жер асты қабаттары берік тау жыныстарынан тұратын болса, артезиан құдығының қабырғасы шегенделмейді. Борпылдақ, сусымалы жыныстардағы ([[қиыршық тас]], [[құм]], малта тас, т.б.) артезиан құдығының қабырғалары [[темір]], темір-бетон [[құбыр]]лармен немесе ағашпен шегенделеді. Суды [[механика]]лық қоспалардан ([[лай]], [[саз]], т.б.) тазарту үшін артезиан құдығының түбіне түрлі сүзгілер қойылады. Олар тоттанбайтын материалдардан жасалады.

'''АРТЕЗИАН СУЫ''' - жер бетіне өздігінен ағылып төгілетін, кейде бұрқақтап атқышайтын, су өтпейтін қабаттар арасындағы арыңды жер асты сулары.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

== Дереккөздер ==
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География және геодезия]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Геология]]

{{stub}}

Агейзия

2020-09-09T13:09:32Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Агейзия''' ({{lang-el|a}} — жоққа шыгару және geotai — [[дәм]] тату) — кейбір [[адам]]дардың дәм сезуді жоғалтуы, астың демін ажырата алмауы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Аспаздық]]

{{stub}}

Катаринский Василий Владимирович

2019-02-25T05:10:18Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

:'''''Катаринский Василий Владимирович'''''<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref> (''20.5.1846 – 1902, Ресей, Орынбор'') – орыс шығыстанушысы, ағартушы, миссионер.
*[[1864]] – 72 жылы [[Қазан]] қаласындағы діни семинарияны, кейін діни академияны бітірген.
*[[1872]] – 75 жылы [[Чебоксары]] қаласындағы уч-щеде бақылаушы, оқытушы қызметтерін атқарған.
*[[1875]] жылы 20 қыркүйектен бастап Орынбор округінде татар, башқұрт және қазақ мектептері жөніндегі округтік инспектор болып тағайындалып, осы жұмысты ұзақ жылдар бойы атқарды. Оған қосымша діни мектептердегі оқу-тәрбие жұмысының барысын бақылап отыру тапсырылады.
*[[Алтынсарин|Ы.Алтынсариннің]] оқу ісі саласындағы идеяларын қолдап, оның іске асуына тікелей көмектесті.
*[[1879]] жылы Алтынсарин [[Торғай]] уезінің мектеп инспекторы міндетін атқара бастаған кезден кейін, олардың қарым-қатынасы, кездесуі мен хат жазысуы жиілей бастайды.
*Торғайда облысы және ауылдық уч-щелер мен мектептердің ашылып, қалыптасуына көп еңбек сіңірді. Ырғыздағы қыздар училещесі мен Орскідегі қазақ оқытушыларын даярлайтын мектепке қамқоршы болды.
*[[1893]] жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебі оқушыларының [[Мәскеу]]ге экскурсияға баруын ұйымдастырған да Катаринский еді.
Орынбор оқу округіне қатысты оқу-ағарту істерімен байланысты құжаттар даярлап, олардың жүзеге асуына ерекше көңіл бөлді. “Положение об аульных русско-казахских школах Тургайской области”, тағы басқа ресми құжаттардың авторы (редакторы) болды.

*Қазақ мектептері үшін орыс тілінде
**“Қырғыздарға арналған әліппе” (“Букварь для киргиз”),
**“Қырғыздарға арналған орыс тілінің бастапқы оқулығы (“Первоначальный учебник русского языка для киргиз”)
атты оқу құралдарын ([[1894]]) жазды.
*Қазақ тілінің грамматикасын жазып, сөздігін жасауға да қатысты.
*[[1897]] жылы “Қырғыз тілінің грамматикасы” (“Грамматика киргизского языка”, Орынбор, [[1897]]) мен “Қырғыз-орыс сөздігі” (“Киргизско-русский словарь, Оренбург, [[1897]]) басылып шықты. Сондай-ақ, “Қырғыз мақалдарының жинағы” (“Сборник киргизских пословиц”), ”Қырғыз этнографиясы жөніндегі материалдар” (“Материалы по этнографии киргиз” Орынбор, [[1899]]) құрастырды.
Ол христиандық діни кітаптарды қазақ тіліне аударып бастырып (“Ізгі Иосиф”, “Ізгі ғайыб”), қазақ-орыс мектептеріне оқулық ретінде ұсынып, миссионерлік іспен де шұғылданды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер:==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Катанов Николай Федорович

2019-02-25T05:10:18Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[File:Катанов фото.JPG|thumb|alt=A.|Катанов Николай Федорович]]

:'''Катанов Николай Федорович'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>, Хызылұлы Пора (''6.5.1862, Ресей, Краснояр өлкесі, Аскиз ауданы– 10.3. 1922, Қазан'') – хакас филологы, этнографы, түркологы, [[Қазан]] университетінің профессоры ([[1893]]), салыстырмалы тіл білімінің докторы ([[1907]]).<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

*Әкесі Хызыл хакастардың ірі тайпасы саналған сағадан шыққан, шешесі – качы тайпасынан. 1869 – 76 жылы Аскиздегі училещеде оқыған. Красноярскіде классикалық гимназияны ([[1884]]), [[Санкт-Петербург]] университетінің шығыс тілдері факультетін ([[1888]]) бітірген.

*[[1888]] – 92 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының тапсырмасымен [[Сібір]]де, [[Моңғолия]]да, [[Жетісу]]да болып, [[ұйғыр]], [[өзбек]], [[қазақ]], [[тыва]], тағы басқа түркі халықтарының этнографиясы мен тілі жөнінде мол материал жинады. Қытайға сапарында оны [[Жүніс Итқараұлы]] деген қазақ бастап апарған.

*[[1885]] – [[1921]] жылы шығыстану саласы бойынша 180-нен астам ғылыми еңбек жариялаған.

*Негізгі еңбегі: “Урянхай тілін зерттеу тәжірибесі” ([[1903]]), көлемі 1600 беттей. Бұл еңбекте 50-ге жуық түркі тілдері мен диалектілері салыстырылып зерттелді. Хакас, тыва, карагастардың этнографиясы, лингвистикасы, фольклоры туралы 2 томдық “Урянхайлардың, абакан татарлары мен карагастардың сөйлеу тілі” деген еңбегі [[1907]] жылы [[Радлов|В.В. Радлов]] шығарған “Түркі тайпаларының халықтық әдебиет үлгілері” аталатын кітаптың 9-бөлімінде жарияланды. Катанов – П.М. Мелиоранскийге қазақ тілін зерттеуге көмек берді.

*[[1894]] жылы Қазан университеті жанындағы Археология, тарих және этнография қоғамының хатшысы болып сайланды. Қазан университеті “Хабаршысының“ редакторы болды. Катанов – Орыс география қоғамының, Левендегі ([[Бельгия]]) Ғылым мен әдебиеттің халықаралық қоғамының, Будапешттегі Мажар этнография қоғамының толық мүшесі, Гельсингфорстағы финн-угор қоғамының корреспондент мүшесі болды.
==Шығармалары: ==
*Среди тюркских племен, СПб., [[1893]];
*Этнографический обзор турецко-татарских племен, Казань, [[1894]];
*Песня Худаяр-хана и приход русских в Среднюю Азию, СПб., [[1894]];
*О погребальных обрядах у тюркских племен с древнейших времен до наших дней. – ИОАИЭК, [[1894]], т. 12, в. 2;
*Киргизские степи. Средняя Азия и Северный Китай в 18 столетии по показаниям, разведкам, доезжим запискам, отчетам и исследованиям *Западно-Сибирских казаков и прочих служилых сибирских людей, Записки ЗСОРГО. кн. 14, в. 1, Омбы [[1893]].

==Дереккөздер:==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Ибатов Марат Кеңесұлы

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:Ибатов Марат.jpg|thumb|Ибатов Марат Кеңесұлы]]
'''Ибатов Марат Кеңесұлы''' <ref>[[Қазақстан Республикасы Ғылыми Энциклопедиясы]]</ref> (1961 жылы туған) – техникалық ғылыми докторы (2004), профессор (2005). <ref>Ибатов Марат Кеңесұлы 97 ғылыми-зертеулік еңбектің авторы.</ref>
[[Мәскеу]] автомобиль-жол институтын (1983) бітірген соң [[Қарағанды]] политенхникалық институтында аға инженер, кіші ғылыми [[қызметкер]], [[ассистент]], аға оқытушы, [[доцент]] (1983–96) болды. 1997 жылдан декан қызметін атқарады. 2003 жылы «Научные основы обеспечения безопасносной работы дизельных двигателей при эксплуатации карьерного автотранспорта» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров''' (26. 5. 1931 жылы туған, [[Ақмола облысы]], [[Ақкөл ауданы]] -27. 9. 1995, [[Алматы]]) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент. Ақмола педагогикалық училищесін (1949), Алматы шет тілдер институтын (1955) бітірген. 1955—1956 ж. мектепте мұғалім. 1956 жылдан Алматы шет тілдер институтында оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеген. 1985- 1992 ж. Казақтың қыздар педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының меңгерушісі. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін [[Қайнар Университеті|"Қайнар" университетінің]] бірінші проректоры, профессор қызметтерін атқарды. Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасуы мен дамуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. [[Қазақ тілі]] стилистикасы мен ағылшын және қазақ тілдерін салыстырмалы зерттеу саласында еңбек етті. 80-нен аса ғылымы еңбектің авторы.
==Шығармалары: ==
*Устный вводный курс английского языка. Ү класс (в помощь учителю английского языка). А.,1964;
*Становление и развитие казахской лингвистической терминологии. АКД., А., 1972;
*Методическое пособие пo английскому языку для студентов. А., 1992;
*Казахско-русско-немецкий разговорник. А., 1992 (авт. бірі).<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Камила Мақсұтқызы Байболсынова

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Камила Мақсұтқызы Байболсынова''' (18. 3. [[1928]] жылы туған, [[Семей]] қаласы ) — тіл білімі маманы, [[филология]] ғылым кандидаты ([[1977]]). ҚазМҰУ филология факультеті [[логика]] мен [[психология]] бөлімін бітірген ([[1952]]). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының кешкі бөлімінде ағылшын тілі мамандығын алған (1967). 1953—1957 Алматыдағы N 24 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі. 1957 жылдан бастап осы күнге дейін ҚазМӘТУ-дің орыс және жаппы тіл білімі кафедрасында орыс және [[Латын тілі|латын тілдерінің]] оқытушысы. 1980—1985 жылдары Морис Торез атындағы [[Мәскеу]] мемлекеттік педагогикалық шет тілдер институтында, классикалық тілдер кафедрасында латын мамандығы бойынша білім жетілдіру курсының тыңдаушысы. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен орыс және қазақ тілдерінің [[фонология]]лық жүйелері сапыстыру мәселелері туралы кандидаттық диссертация қорғады (1977). Қазір лексикалық [[интерферанция]] проблемапарымен шұғылданып жүр.
==Шығармалары: ==
* Опыт сопоставителъного анализа фонологических систем русского и казахского языков (в связи с проблемами фонетической интерференции при казахско-русском [[билингвизм]]е). АКД., А., 1973.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова''' (26. 12. 1963 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[педагогика]] ғылымының докторы (2005), профессор (2010). Қызылорда педагогика училищесін (1983), Қыздар мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1987). 1987 — 1990 жылдары Павлодар педагогика институтында оқытушы. 1990—1993 жылдары [[аспирант]]. [[1993]] жылы осы күнге дейін Қазақ қыздар педагогика институтында профессор, Тіл теориясы және оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі.

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Қазақстан Кинематографияшылар Одағы

2019-01-23T04:08:44Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан Кинематографияшылар Одағы'''– республика кино өнері қайраткерлерінің ерікті шығармашылық бірлестігі [[1958]] ұйымдастыру комитеті құрылды. [[1966]] жылы 1-Құрылтай съезінде Қазақстан Кинематографияшылар Одағы болып ұйымдасты. Басшы органы – съезд, атқарушы органы – басқарма. Ұйымдастыру бюросының тұңғыш төрағасы, кейін басқарма төрағасы [[Айманов|Ш.К. Айманов]] (1958 – 1970) болды. Ұйымдастыру бюросы ұлттық-киноматографияның қалыптасуында, отандық және ұлттық кино өнері туындыларын насихаттауда зор рөл атқарды. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан кинемотограияшылар одағы [[КСРО]] [[кинематографияшылар одағы]]ның құрамдас бөлігі еді, оның жанында Бүкілодақтық кино өнерін насихаттау бюросы болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Қазақстан Кинематографияшылар Одағы жарғысында: көркемдік сапасы жоғары, эстететикалық-тәрбиелік мәні зор, идеялық мазмұнға бай кино өнерінің туындыларын шығаруға ықпал ету, фильм өндірісін ұйымдастыруды жетілдіру, кино өнерінің маман кадрларын дайындау, олардың шығармашылық белсенділігіне жол ашу, т.б. міндеттер белгіленген.

Қазақстан кинемотографияшылар одағы жанында көркем кино, деректі кино, мульфильмдік кино, телевизиялық кино және телефильмдер, кино драматургиялық, кинорежиссерлік, кинотану және кино сыны, киноактерлер, киноәуесқойлар, операторлық шеберлік, фильмдерді аудару, кинотехниктер секциялары бар. Ардагерлер Кеңесі мен шығармашыл жастар кеңесі, осы заманғы техникалық талапқа сай салынған кино үйі жұмыс істеді.

Қазақстан кинемотографияшылар одағының тікелей ұйымдастыруымен [[Азия]], [[Африка]], [[Латын Америкасы]] мультипликацияшыларының бірінші халықаралық0 симпозиумы ([[Алматы]], 1976), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің жас деректі фильм жасаушыларының симпозиумы (Алматы, 1978), [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Адам және биосфера бағдарламасы аясында “Қоршаған ортаны қорғаудағы киноның рөлі” атты Бірінші және Екінші Халықаралық симпозиумдары (Алматы, 1982, 1985), “Еуразия-98” Халықаралық кинофестивалі (Алматы, 1998), т.б. өтті.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қазақстан]]

Қазақстан әдеби қоры

2019-01-23T04:08:28Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан әдеби қоры''' – жазушылардың қоғамдық бірлестігі ([[1992]] – [[1997]]). Қазақстан әдеби қоры [[1992]] жылы [[Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі]]нде тіркеуден өткен. Қор мүшелерінің саны – 700-ге жеткен ([[1996]]). Шығармашылықпен айналысатын адамдарға қаржылай көмек, әлеуметтік жәрдемдер берумен, [[әл-Фараби]] атындағы шығармашылық үйдің жұмысын жүргізумен шұғылданған.

[[КСРО]] Әдеби қоры негізінде құрылған жазушылардың халықаралық “Әдеби қор” қоғамдық бірлестігі жұмысын жандандыруға ат салысты. Қаламгерлерді Халықаралық әдеби қор қарамағындағы шығамашылық үйлерге жіберіп, әдебиетшілерге халықаралық әдеби қордың арнайы стипендиясының тағайындалуын қамтамасыз етті. Қаламгерлердің екі қоғамдық бірлестігі арасында қызметтестік туралы келісімшарт ''(Жазушылар одағына – шығармашылық, қоғамдық-саяси, мәдени жұмыстар, Әдеби қорға – әлеуметтік-тұрмыстық, шаруашылық, кәсіпкерлік жұмыстар)'' жасауға қол жеткізді. Осы келісімшарт бойынша Қазақстан әдеби қоры әдебиетшілер үйін басқаруға алып ([[1996]]), қаламгерлерді елдегі саяси-әлеуметтік, экономикалық реформаларға бейімдейтін іс-шаралар жүргізді. “[[Әдеби қор жаршысы]]” – “[[Вестник Литфонда]]” газетін шығарды ([[1996]]). 1996 жылы [[желтоқсанның 2|2 желтоқсанда]] [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сотының]] Қазақстан әдеби қорының құрылуы кезінде заңдылық сақталмаған деген ұйғарымына сәйкес, [[1997]] жылы [[қаңтардың 10|10 қаңтарда]] Қазақстан әдеби қоры жабылды.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Қазақстан Жоғары Мектебі

2019-01-23T04:05:01Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан Жоғары Мектебі''' – халықаралық ғылыми-педагогикалық журнал. [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі (1999- )|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] басылымы ретінде [[1995]] жылдан тоқсан сайын шығып келеді. [[Журнал]] жоғары [[мектеп]] [[реформа]]сын жүзеге асыру, [[университет]]тер мен [[институт]]тар тарихы мен бүгінгі таңның көкейтесті мәселелері, Республиканың көрнекті [[ғалым]], [[педагог]]тарының өмірі мен қызметі, [[студент]] – жастар тәрбиесі, [[өркениет]]ті елдердің білім беру жүйесі мен озық тәжірибелері, жоғары мектеп [[педагогика]]сы мен әдістемесі тақырыптарындағы материалдарды үзбей жариялап отырады. “Ізденіс” – “Поиск” [[Гуманитарлық білім|гуманитарлық]] және [[жаратылыстану]] сериялары мен “Ұлт тағылымы” [[этнопсихология]]лық, [[этнопедагогика]]лық бағыттағы үш ғылыми қосымшасы ғылыми кадрлар даярлауға, еліміздің ғылыми [[интеллект]]уалдық әлуетін көтеру ісіне үлес қосып келеді. Мақалалар [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын тілдерінде]] жарияланады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Қазақстан Дизайнерлер Одағы

2019-01-23T04:04:26Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан дизайнерлер одағы''' – шығармашылық ұйым. Кәсіби [[дизайнер]]лер мен дизайн саласындағы мамандардың басын біріктіру мақсатында [[1987]] жылы құрылған. Одақ [[Қазақстан]] Республикасы мемлекеттік көркем нақышының кешенді [[дизайн]] бағдарламасын дайындап, жүзеге асыру ісінде шығармашылық өндірістік кәсіпорындардың жұмыстарын үйлестіреді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref> Республикалық және халықаралық [[көрме]]лер ұйымдастырып, [[конференция]]лар мен [[симпозиум]]дар өткізеді. [[Кәсіпорын]]дардың, [[өнеркәсіп]]тік және құрылыс нысандарының фирмалық нақышын жобалау, баспа өнімдерін безендіру дизайнын, [[тері]], [[жүн]], [[киіз]], [[керамика]] материалдарынан дайындалатын сувенир және қолөнер, зергерлік бұйымдардың этнодизайнын жасауды жүзеге асырады. Патенттік-лицензиялық қызмет атқарады. Қазақстан дизайнерлер одағы 235 мүшесі бар ([[2003]]). Олардың 20-сы Президент стипендиясының иегері. Одақтық Республика облыстарында 9 бөлімшесі бар. Қазақстан даму одағының алғашқы президенті Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Т.Б. Сүлейменов.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қазақстан]]

Қала құрылысы

2019-01-23T03:48:34Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Қала құрылысы''' - қала салудың жоспарлы теориясы мен оның іске асуы; қоғам өмірінің материалдық ортасын ұйымдастыруға арналған архитектуралық қызметтің ғылыми-тәжірибелік түрі. Қала құрылысы белгілі бір елдің әлеуметтік, құрылысына, өндіргіш күштерді өсу дәрежесіне, ғылымы мен мәдениетіне, табиғи климаттық жағдайларын және ұлттық ерекшеліктеріне байланысты дамиды. Сонымен қатар ол қоғамның әлеуметтік-экономикалық және эстетикалық талғамын да ескерді. Қала құрылысының теориясы мен тәжірибесі негізгі екі міндетті шешелі; ескі қалаларды қайта салу мен дамыту және жаңа қала салу. Тұрғындардың неғұрлым жайлы түрмысын қамтамасыз ету үшін қала аумақтары аймақтарға бөлініп, жобаланады. Қала құрылысының жобалары өнеркәсіптік, тұрғынжайлық аудандардың демалыс аймақтарымен үйлесімін есепке алып, санитарлық-тех. талаптарға сай, қала жолдарының ыңғайлы жүйесін, мөдени-тұрмыстық, медициналық, т.б. мекемелердің қолайлы орналасуын ескере отырып жасалады. Бай архитектура мұралары бар қалаларды қайта құруда тарихи көркемдік бейнесін сақтай отырып, жаңа қүрылыстармен келісті үйлестіру ескеріледі. Қалалардың эстетикалық талғамға сай өзара келісті архитекьуралық ансамбльдер құрап, жергілікті табиғи климаттық әртаның ерекшелігін ескеріп, мейлінше тиімді үйлесімді салынуы, оның біртұтас архитектуралық келбетін түзеді. Қалалардың жобалануы мен салынуы, олардың архитектуралық көркемдік келбеті ұзақ мерзім бойы архитекторлар мен құрылысшы инженерлердің ұжымдық еңбегі нәтижесінде қалыптасады.

[[Өндіріс]], [[энергетика|энергетика жүйесі]], [[көлік]], ғылымның дамуы қала түзілудің басты аса маңызды фақторлары болып табылды. Сондықтан, қала құрылысының көп ғасырлық тарихы бар. Республика аумағынан ертедегі адамдардың [[палеолит]], [[неолит]], [[қола дәуірі]]ндегі қоныстарын дәлелдейтін белгілер көп табылды. [[Батыс Қазақстан]]да біздің заманымыздан бұрынғы 2 мыңыншы жылдары [[Андронов мәдениеті]]нің орталығы болған көне қоныстардың қалдығы сақталған.
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырдандан бастап [[Қазақстан]] аумағында - [[Іле]], [[Шу]], [[Талас]], [[Сырдария]] өзендері аңғарларында жылу жүйелері орнатылған үйлері бар алғашқы қалалардың жүрттарьт аршылды. Ол қалалар қалын қабырғалармен қоршалған.

6 - 12 ғасырлар аралығында қала құрылысы ерекше дамып, ізденген. Түркі тектес халықтардың қала салу мәдениетіне ертеден қала
құрылысы өнерінің бай дәстүрі бар соғдылықтардың қоныстануы көп әсер еткен. Қазақстандағы қалалардың құрылымы мен дамуы [[Орта Азия]] калаларына тән сұлбалық типтен өзгеше болды. Орта Азия қалалары: аумақтық жағынан нақты шектелген цитадельден, жеке адамдарға тиісті [[шаһристан]]нан, қала маңы [[рабад]]тар мен [[зират]]тардан тұрса, Қазақстан қалаларында бұл үйлесімділік сақталмаған. Кейбір қалаларда үйлесімділік болмаған, енді біреулерінде ([[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Құмкент (көне қала)|Құмкент]], [[Талғар]], [[Қойлық]]) шаһристан онша анық байқалмайды да, рабад басым болып келеді. Мұның өзі бұл қалалардағы халықтың жартылай көшпелі өмір сүргенін көрсетеді. Қазақстанда 10 ғасырда елді мекендердің мынандай негізгі түрлері қалыптасқан: қағаздардың қалалық мекендері - ордалары ([[Чигу]], [[Ордакент]], [[Суяб]], [[Қойлық]], [[Баласагұн]]), керуен жолындағы қалалық мекендер ([[Исфиджаб]], [[Тараз]], [[Отырар]]), сауда-қолөнерлік қалалар ([[Сығанақ]], [[Құмкент (көне қала)|Құмкент]], [[Созақ]]), феодал-ақсүйектердің жекелеген қамал-қорғандары мен жекелеген мекендерді өзара байланыстыратын орындар ретінде қеруен-сарайлар ([[Ақыртас]], [[Баба ата]], [[Ақ Сүйек]], т.б.) және [[ауыл шаруашылығы]] қоныстары. Бұл кезеңде қала құрылысы 4 алшақта - Сырдария алқабында, Шу мен Талас анғарларында, Солтүстік - Шығыс [[Жетісу]] өлкесінде және [[Орталық Қазақстан]] өнірінде дамыған. ІЗ ғасырда Қазақстанды [[моңғолдар]]дың жаулап алуының салдарынан оңтүстік өлкедегі барлық қалалар талқандалды. 17 - 19 ғасырларда [[Гурьев]] ([[Атырау]]; 1640), [[Өскемен]] (1720), [[Петропавл]] ([[Қызылжар]]; 1752), [[Семей]] ([[Доржынкент]]; 1756), [[Орал]] (1813), [[Қызылорда]] (Ақмешіт)]]; 1863), т.б. жаңа елді мекендер, әскери бекіністер пайда болды. Бұл қалалар тар көшелерден тұрды.
Жоспарлы-сұлбалық құрылымы жағынан 3 бөліктен тұрады: орталық аудандарға ақсүйеқтердің тас үйі, орталыққа тақау орналасқан әскер
басылары, сарай өкімдері, саудагерлер мен өнеркәсіпшілердің тұрақ-жайлары, үшінші бөлікке қала шетіндегі кедейлердің лашықтары
кірді. 19 ғасырдан бастап отырықшылық күшейе түсті. [[Қарағанды]], [[Риддер]] ([[Лениногорсқ]]), [[Зырянов]] секілді өндірісті қалалар пайда болды. [[Ақтөбе]], [[Көкшетау]], [[Ақмола]] ([[Астана]]), [[Қостанай]], [[Талдықорған]], [[Әулиеата]] ([[Тараз]]), [[Түркістан]] тәрізді әскери бекіністер қалаға айналды. Қазақстанда 1925 жылдан бастап қала салу ісі бір орталыққа негізделген жоспарлы садаға айналды. 1930 жылы Қазақ мемлекеттік жоспарлау мекемесі құрылды. Халық аз орналасқан аймақ - Орталық Қазақстанда
өндіргіш күштерді дамыту - Қарағанды, Балқаш қалаларын сатудан басталды. [[Түрксіб]] - [[Мойынты (кент)|Мойынты]] - [[Шу]] темір жолдары желілерін тарту Оңтүстік Қазақстанмен және Батыс Сібірмен байланыстыруға мүмкіндік берді және аймақтық табиғи байлықтарды игеруді тездетті.
[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғыс]] жылдары жаңа өнеркәсіп орындары бой көтерді, аз қабатты үй құрылысы басым болды. Қала құрылысының дамуы баяулады. Атырау қаласының маңындағы Мұнайшылар қалашығы сол кезеңнің архитектуралық келбетін айқындап берді. Қазақстан Халком кеңесінің 1945 жылы қабылданған "Қазақстанның облыс орталықтарын жобалау жоспарын жасау туралы" шешімінен
кейін барлық облыстық орталықтары бас жоспармен қамтамасыз етілді. Республикадағы қалалардың бірыңғай топтық жүйесін: шахтерлер ([[Қарағанды]], [[Екібастұз|Екібастүз]], [[Абай]], [[Шахты]], [[Саран]]), металлургтер ([[Өскемен]], [[Балқаш]], [[Жезқазған]], [[Риддер]], [[Теміртау]]), химиктер ([[Шымкент]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], Қаратал, [[Алға]]),кеншілер ([[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Қаражат]]), энергетиктер ([[Ақсу]], [[Серебрянск]]) қалалары құрайды. Соғыстан кейінгі жылдары [[Ақтау]], [[Жаңатас]], [[Жаңаөзен]], т.б. жаңа қалалар бой көтерді. 1985 ж. республика қала саны 85-ке, қала типтес кенттер 197-ге, аудан орталығымен қосып есептегенде кеңшар кенттері 7000-ға жетті. Халықтың 60%-ы қалаларда тұрды. Ел орталығының [[Алматы]]дан [[Астана]]ға көшірілуі де қала құрылысының өсуіне зор ықпалын тигізуде. Қазіргі қала құрылысындағы басты жетістік жаңа тұрғын үйлердің талапқа сай салынуы. Үйлер қазіргі заманғы дизайын талаптарына сай болуымен ерекшелінеді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Тұлғалар]]

Затаевичтің корреспонденттері

2019-01-23T03:48:25Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Затаевичтің корреспонденттері''' – этнограф әрі музыка зерттеушісі А.В. Затаевичке қазақ музыкасының ел арасына кең тараған әсем де әуезді үлгілерін айтып, орындап беруші халық өнерпаздарының әнші-күйші, домбырашы, қобызшы және сыбызғышылар тобының ғылымдағы атауы.

“Қазақ халқының 1000 әні” мен “Қазақтың 500 ән-күйі” музыкалық-этнографиялық жинақтарындағы “Затаевичтің корреспонденттерінің” саны 500-ден асады. Олар – Қазақстанның барлық аймағының, атап айтқанда, [[Орынбор]], [[Қостанай]], [[Ақмола]], [[Орал]], [[Ақтөбе]], [[Семей]], [[Торғай]], [[Түркістан]] аймақтарының тұрғындары.

==Затаевичтің жинақтары==

Затаевичтің 20 ғ-дың 20-жылдарындағы экспедициялық сапарлары кезінде оған халық ән-күйлерін орындап берушілер құрамы жас жағынан да, атқаратын қызметі жағынан да сан алуан болған. Мысалы, сол кездегі Қарқаралы уезінен Назымбек Майшекин (8 жаста), Семейден Молдай Төлебаев (14 жаста), Орынбордағы қазақ үлгілі мектебінің оқушысы Шәріп Медетов (13 жаста), Орынбордағы қазақ балалары коммунасында тәрбиеленген панасыз қыз Күлсім Меңдешова (12 жаста) мен Отар Мырзалин (12 жаста) сияқты қаршадай балалар мен қыздар Затаевичке ән-күйлер жаздырған. Затаевич осы жұмысы барысында қазақ халқының белгілі тұлғаларымен де, өнер иелерімен де, қарапайым ел адамдарымен де жүздесіп, олардың аузынан көптеген ән-күйлерді жазып алған. Олардың қатарында Қ.Сәтбаев, С.Сәдуақасов, Б.Қаратаев, Г.Мурзин, Қ.Айнабеков, М.Сералин, Б.Күлеев, С.Есова, М.Саматов, А.Оразбаева, О.Жандосов, М.Қойайдаров, т.б. есімдерін атауға болады. Осының өзі Затаевичтің жинақтарына енген халық ән-күйлерінің кездейсоқ кісілерден емес, ұлт жанашырларынан, қазақ мәдениетінің көрнекті тұлғаларынан жазылып алынғанын байқатады. Халық музыкасының жанашыры ретінде Затаевич қазақ даласын жаяу жүріп аралап, әр аймаққа тән ән-күйлерді сол жерлердің тұрғылықты иелерінің де аузынан жазып алған. Бұл ретте оған қол ұшын берген талант иелерінің бір шоғыры мыналар: И.Абдыханов, Б.Алманов, А.Бегішев, К.Бүркітов, Ф.Ғалиев, Е. Жұмағалиев, М.Жылқайдаров, С.Қалжанов, З.Кәрібаев, М.Қаратаев, Ә.Құрманов, А.Құлымбетов, Н.Манаев, Р.Мақатов, А.Молдыбаев, А.Наурызбаев, С.Найманбаев, Х.Нукин, Ә.Сәрсенбаев, И.Сабиров, Ә.Өтекин, К.Уразалиев, Н.Шанғалиева, т.б. Затаевич назарын “[[Қобыланды]]”, “Көрұғлы” секілді музыкалық шығарма үлгілері аударса да, оған қазақ халқының муз.-эпикалық дәстүрі, әсіресе, Сыр бойы мен Атырау өлкесіне тән жыраулық өнер үлгілері ұшыраса қоймаған. мысалы, Сыр бойында 20 ғ-дың 20-жылдары атағы шыққан Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, [[Даңмұрын Кенжебекұлы|Даңмұрын]], т.б. жыр-термелерін Затаевичке жеткізген бірде-бір корреспондент болмаған. Затаевичтің өзі де, көбінесе, әншілік және күйшілік мұрамен ғана шектелген секілді. “Затаевичтің корреспонденттерінің” жеткізген мәліметтерінен халық ән-күйлерінің тууы, авторы, орындалу ерекшеліктері туралы да мағлұматтар табуға болады. “Затаевичтің корреспонденттерінің” негізгі бір тобы – бүкіл өмірін әнші-күйшілік, орындаушылық өнерге арнаған қазақ халқының кәсіби әнші-күйші орындаушылары (Әміре Қашаубаев, Ғ.Айтбаев, Ш.Қаратаев, Қ.[[Қуан Лекеров|Лекеров]], [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Н.Бөкейханов]] пен М.Бөкейханов, Қ.Байжанов, [[Майра Шамсутдинова]], Қ.Медетов, [[Сейтек Оразалин]], Ғ.Мұхитов, т.б.) болған еді.

==Затаевич этнограф ретінде==

Затаевичтің этнограф ретіндегі ерекшелігі – жоғарыда аталған әнші-күйшілерге жай ғана орындаушы деп немқұрайлы қарамайды. Әрбір әншінің, күйшінің орындаушылық өнердегі ерекшелігіне, суреткерлігіне тәнті болады, әрбір орындаушыны кәсіби зерттеушінің көзқарасымен әділ бағалай отырып, оның өнердегі ерекшелігін дәлме-дәл суреттейді, қазақтың әнші-күйшілік дәстүрінен мол хабар береді. мысалы, ол М.Бөкейханов туралы “[[Қазақтың 500 ән-күйі]]нде” “... асқан өнерпаз домбырашы, даңқы Бөкей даласына тараған, 1922 ж. қайтыс болған Мақар Жапаровтың ең дарынды шәкірттерінің бірінен саналады” (129-б.) – десе, Н.Бөкейханов туралы “...Егер [[Махамбет]]тің табиғи шабытына байланысты оның домбырашылық өнерінде асқақ пафос, тіпті күйгелектік байқалса, Науша, көбінесе, тыңдаушысын қазақ өмірінің қоңыржай поэзиясын ерекше жұмсақ, жайбарақат ғашықтықпен бейнелеуі арқылы таңдандырады” деп жазды (бұл да сонда, 253-б.). Затаевичтің [[Әміре Қашаубаев]] пен Майраның орындаушылық өнеріне байланысты ой тұжырымы мен пайымдаулары, музыкалық мінездемелері өнердің осы екі ірі өкілдері туралы күні бүгінге дейін аса қажетті материал болып табылады. Майраның өнерпаздығын Затаевич басқа әнші-орындаушылардың қайсысынан да үздік бағалайды, арнаулы музыкалық мектептен өтпесе де, Майра өзінің табиғи талантымен әншілік өнерді кәсіби дәрежеде толық меңгерген дарын иесі екеніне ерекше назар аударады.

'''Затаевич''' [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин|Жанкелдин]] туралы “қазақ интеллигенті – Торғай өлкесінің ескілікті әндерін көп білетін және оны өзгеше стильде мәнерлі орындайтын жап-жақсы әнші және домбырашы” деп жазса (“Қазақ халқының 1000 әні”, М., 1963, 508-б), [[Жансүгіров]]ты Жетісу әндерін, Сейфуллин мен Мұқановтың Ақмола әндерін, [[Майлин Бейімбет|Майлинның]] Қостанай әндерін, Жүргеновтың Сырдария әндерін, Сәтбаевтың Баянауыл әндерін терең түсінетін, қазақтың музыкалық халық шығармашылығын аса жоғары бағалайтын өнердің жанашырлары ретінде көрсетеді. Затаевичтің архивінде жарыққа шығарып үлгермеген қазақтың ән-күйлеріне арналған қолжазбаның 3 томы сақталған. Осы 3 томға кіруге тиісті ән-күйлердің біразын Қ.Байсейітов, Қ.Бабақов, Р.[[Рамазан Елебаев|Елебаев]], М.Ержанов, Ж.Елебеков, Қ.Жандарбеков және Д.Мықтыбаевтан жазып алған. “[[Қазақ халқының 1000 әні]]” жинағына жазған кіріспесінде Затаевич өзінің корреспонденттеріне зор алғыс айтқан болса, оның екінші жағында халық мұрасына деген қамқорлығы жатқаны анық. “Сіздермен бірге аштық, суық, індет жылдары жинаған еңбегімді, қадірлі менің дос-жігіттерім, өздеріңе қайтарам,” – деген сөздері соның куәсі.

==Затаевичтің корреспонденттері==

“Затаевичтің корреспонденттерінің” бірі – қазақ халқының аса көрнекті ақыны [[Байзақов Иса|И.Байзақов]]. Этнограф оның өнерпаздығы туралы да дөп басып, оған өзінің әділ бағасын берді. “Затаевичтің корреспонденттерінің” көпшілігі 1920 – 30 ж. әр түрлі оқу орындарында білім алған қазақ жастары, курсанттар мен студенттер болса, енді бір тобы белгілі қоғам қайраткерлері (Ә.Жанкелдин, Т.Жүргенов, Ғ.Мұратбаев); қазақтың болашақ ғалымдары (Қ.Сәтбаев, Ә.Марғұлан, М.Фаризов); ақын-жазушылары ([[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Майлин Бейімбет|Б.Майлин]], [[Жансүгіров|Қ.Жансүгіров,]] [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанов]]); өнер қайраткерлері (Е.Өмірзақов, Ж.Шанин, Ұ.Тұрдықұлова) және сол кездегі газет-журналда қызмет еткен журналистер. Бұлар “Затаевичтің корреспонденттері” болып қана қойған жоқ, сонымен бірге халық музыкасын жинауда оған ақыл-кеңес берген ең жақын ақылшылары да еді. Олар өздері туып-өскен өлкенің ән-күйлерінің ерекшеліктері туралы Затаевичке көп мағлұмат берді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

Талқылау:Қазақстан тәуелсіздігі

2019-01-23T03:47:54Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

[[1991]] жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16-желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25-қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қазақ тілі мен әдебиеті (журнал)

2019-01-23T03:47:52Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Қазақ тілі мен әдебиеті''' – [[ғылым]]и-[[педагогика]]лық, [[әдістеме]]лік [[журнал]]. [[1958]] жылдың наурыз айынан [[1959]] жылғы қарашаға дейін шығып тұрған. Алғашқы бас [[редактор]]ы [[Төлеутай Ақшолақов|Т.Ақшолақов]]. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, [[1991]] жылы қайтадан шыға бастады. Журналдың
* ''“Көкейтесті көзқарас”'',
* ''“Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс”'',
* ''“Қазақ әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс”'',
* ''“Оқулыққа қосымша”'',
* ''“Жас маманға жәрдем”'',
* ''“Тіл тарихы мен теориясы”'',
* ''“Әдебиет тарихы мен теориясы”'',
* ''“Өнеге сағаты”'',
* ''“Сабақтан тыс тәрбие”'',
* ''“Оңаша ой отауы”'',
* ''“Ұлттық тәлім-тәрбие: рухани уыз”'',
* ''“Лингвистикалық көмек: сөз төркіні”'',
* ''“Ел қазынасы – ескі сөз”'', т.б. тұрақты айдарлары қалыптасқан.

[[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі|ҚР Білім министрлігінің]] алқасының [[1993]] жылы [[желтоқсанның 20|20 желтоқсандағы]] шешімі негізінде [[1994]] жылы шілдеде журналдың ғылыми тәлім-тәрбиелік “[[Ұлағат]]” қосымшасы жарыққа шыға бастады. Бұл тек [[Қазақстан]] емес, [[Орталық Азия|Орталық Азия республикалары]] бойынша ғылыми-[[психология]]лық және педагоикалық мәселелерге арналған тұңғыш басылым. [[2001]] жылы басында, журналдан орыс мектептеріне арналған республикалық ғылыми-педагогикалық ''“Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектептерінде – Казахский язык и литература в русской школе”'' журналы бөлініп шықты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Фенологиялық календарь

2019-01-23T03:47:52Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Фенологиялық календарь''', табиғат календары, жергілікті табиғатгың маусымдық кұбылыстарының басталуының орташа көпжылдық мерзімі көрсетілген анықтама кесте немесе график. Фенологиялық календарь табиғат қорғау, пайдалы әсімдіктердің зиянкестері мен ауруларына карсы күресу шараларын т. б. ұйымдастыру кезінде пайдаланылады. Ғылыми мақсаттар үшін фенелогиялық байқауларды ботаникалық және географикалық ғылыми мекемелер, институттар ұйымдастырады.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]

Кенже би күмбезі

2019-01-23T03:47:52Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Кенже би күмбезі'''. [[Қарқаралы ауданы]] Томар ауылынан Доғалан мекені бағытына қарай 25 км жерде Қаражон өзенінің бойында, Ойқұдық деген жерде орналасқан. Бұл [[күмбез]]ді жергілікті халық Ақбейіт деп те атайды. Себебі құрылыс материалының құрамындағы ақ балшықтың бар екенін алыстан байқауға болады. [[Күмбез]] өте аумақты. Оның жан қабырталарының ұзындығы 16 м, ал алдыңғы бет жағы 14 м, қабырғасының қалындығы 0,5 м, қосымша бөліктің биіктігі 1,5 м. Кіреберіс есігі төртбұрышты биіктігі 1,3 м, ені 0,8 м. Күмбездің екі жақ бұрышынан екі құлақ шығарылған биіктігі 3 м жуық. Негізгі күмбез төртбұрышты, алдыңғы беткі жағы шатырлы-жабынды биіктігі 5,5 м, жан қабырғасы 6 м, алдыңғы қабырғасы 8 м, қабырғасының қалыңдығы 0,8 м, терезенің жақтауына, есіктің маңдайшасына ағаш қолданылған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]

Хан ордасы

2019-01-23T03:47:51Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Хан ордасы''' - [[Орталық Қазақстан]]ның [[Ұлытау]] өңіріндегі жаздық хан ордасы. Орданың сырты дуалмен, оның іргесі айнала ормен қоршалған. Орға арық арқылы іргесіндегі Жанғабыл өзенінен су тартылған. Хан ордасы негізгі екі бөліктен — хан ордасы мен қызметшілер тұратын сыртқы қоршаудан тұрған. Хан ордасы мен қызметшілер қоршауының арасы дуалмен бөлінген. Дуал ішінде ханның салтанатты шатыры, басқа да жаздық тігілмелі баспаналар орналасқан. Дуалдың бұрыш-бұрышында қарауыл мұнарасы болған. Хан ордасына бір ғана қақпа қалдырылған. Хан ордасына таңдап алынған жазықтың төрт құбыладағы тау басынан берілетін белгіні алыстан байқап тұруға лайық стратегиялық мәні ескерілген. Бұл ордада қазақтың бірнеше ханы тақта отырған. Соның бірі [[Әбілқайыр хан]], [[Төле би]], [[Қазыбек би]], [[Әйтеке би]] бастаған игі жақсылары [[Абылай хан|Абылайды]] осы ордада ақ киізге көтеріп, хан сайлаған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]

Зарқұм

2019-01-23T03:47:49Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Зарқұм''' – [[мұсылман]] әскерлерінің жеңісі мадақталатын, әлемнің көптеген елдеріне кеңінен таралған діни қисса. [[Қисса]] [[қазақ]] даласына [[ислам]] дінінің орнығуымен бірге әуелде ауызша таралған. Алғаш рет [[қазақ тілін]]де 1877 жылы Қазан қаласынан кітап болып шыққан. Құрастырушысы мен баспасы белгісіз. 1879, 1881, 1888 жылдары Ш.Хұсайыновтың құрастыруымен [[университет]] [[баспахана]]сында, 1883 жылы Вячеслав баспаханасында, 1902, 1904, 1907 жылдары [[Ш.Хұсайынов]] ұрпақтарының құрастыруымен университет баспаханасында, 1909, 1910, 1914, 1916 жылдары [[Б.Л. Домбровский]] баспаханасында (Қазан), барлығы 12 рет жарық көрген. Қиссада [[Мұхаммед пайғамбар]] (ғ.с.) заманында ислам дінін қорғау мақсатында болған соғыс қимылдары суреттеледі. Шайқас эпикалық ауқымда жырланған (қара [[Діни қиссалар]]). “Зарқұм” қиссасы – [[ислам]] дінін қорғау жолындағы [[мұсылман]]дар күресін көркем бейнелейтін діни тақырыптағы құнды ескерткіштердің бірі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
{{stub}}