Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

2026-03-19T07:27:21Z

Arystanbek: Erkerim1988 (т) өңдемелерінен InternetArchiveBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Ерекше қорғалатын табиғи аумақ''' — ерекше қорғау режимi белгiленген мемлекеттiк табиғи-қорық қорының табиғи кешендерi мен объектiлерi бар жер, су объектiлерi және олардың үстiндегi әуе кеңiстiгiнiң учаскелерi.

Ерекше қорғалатын аумақ — кеңістігінде бағалы табиғи немесе колдан жасалған (бағалы [[экожүйе]], [[гейзерлер]], бау- саябақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, т.б.) немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер ([[орман жолағы]], [[көгерген аймақтар]]), аумақтар, [[акватория]]лар. Мұндай аумақтар тек заңмен ғана емес, арнайы бақылауда болып, адамдармен қорғалады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Қорықтар ==
{{main|Қазақстан қорықтарының тізімі}}
[[Сурет:Piktalgar.jpg|thumb|300 px|[[Алматы қорығы]]ндағы Талғар шыңы]]
* [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]]
* [[Алакөл қорығы|Алакөл]]
* [[Алматы қорығы|Алматы]]
* [[Барсакелмес қорығы|Барсакелмес]]
* [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]]
* [[Қаратау қорығы|Қаратау]]
* [[Қорғалжын қорығы|Қорғалжын]]
* [[Марқакөл қорығы|Марқакөл]]
* [[Наурызым қорығы|Наурызым]]
* [[Үстірт қорығы|Үстірт]]

== Ұлттық парктер ==
{{main|Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі}}
[[Сурет:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|thumb|300 px|[[Шарын шатқалы]]]]
* «[[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]]»
* [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл]]
* «[[Бурабай ұлттық паркі|Бурабай]]»
* «[[Бұйратау ұлттық паркі|Бұйратау]]»
* [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар Алатауы]]
* [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай]]
* «[[Көкшетау ұлттық паркі|Көкшетау]]»
* «[[Көлсай көлдері ұлттық паркі|Көлсай көлдері]]»
* [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы]]
* [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі|Сайрам-Өгем]]
* [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]]
* [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы]]

== Резерваттар ==
{{main|Қазақстан резерваттарының тізімі}}
* «[[Ақжайық (резерват)|Ақжайық]]»
* «[[Ертіс орманы (резерват)|Ертіс орманы]]»
* «[[Семей орманы (резерват)|Семей орманы]]»
* [[Ырғыз-Торғай резерваты|Ырғыз-Торғай]]

== Табиғат ескерткiштерi ==
{{main|Қазақстан табиғат ескерткіштерінің тізімі}}

== Қаумалдар ==
{{main|Қазақстан қаумалдарының тізімі}}

== Қорық аймақтары ==
* «[[Солтүстік Каспий (қорық аймақ)|Солтүстік Каспий]]»
* [[Арыс және Қарақтау қорық аймағы|Арыс және Қарақтау]]
* [[Жусандала қорық аймағы|Жусандала]]
* [[Кендірлі-Қаясан қорық аймағы|Кендірлі-Қаясан]]
* [[Оңтүстік Қазақстан қорық аймағы|Оңтүстік Қазақстан]]

== Қазакстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары картасы ==
[[Сурет:Ерекше қорғалған табиғи аумақтар2.jpg|thumb|center|800px]]
[[Сурет:Шартты белгі.jpg|thumb|center|800px]]<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607170933/http://kz.government.kz/docs/p061074.htm |date=2008-06-07 }}

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары| ]]

Тбилиси

2026-02-13T08:00:53Z

Arystanbek: + Санат:Еуропа елордалары,Санат:Грузия аймақтары,Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер,Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар ([[Уи

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Тбилиси
|шынайы атауы = {{lang-ka|თბილისი}}
|сурет = Tbilisi collage.png
|жағдайы = Астана
|ел = Грузия
|елтаңба = Tbilisi_City_Seal.svg
|ту = Flag_of_Tbilisi.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 120
|ту ені = 150
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 43|lat_sec = 0
|lon_dir = |lon_deg = 44|lon_min = 48|lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(1250000)_region:GE
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = [[Кахабер Карлович Каладзе|Каха Каладзе]] <ref>[http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en Тбилиси қаласының мәрінін ресми сайты]</ref>
|құрылған уақыты = 455<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან]. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref>
|алғашқы дерек = [[379 жыл ]]<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/87622 მოსე ჯანაშვილი "საქართველოს საქართველოს დედა-ქალაქი ტფილისი"]. ქუთაისი, ღამბაშიძის სტამბა, 1899. გვერდი 8.</ref>
|бұрынғы атаулары = 1936 жылға дейін — Тифлис
|статус алуы =
|жер аумағы = 720
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 100
|климаты =
|ресми тілі = грузин
|тұрғыны = 1 083 800
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 1533
|шоғырлануы = 1 158 677
|ұлттық құрамы = грузиндер (89,9 %), армяндар (4,8 %), әзірбайжандар (1,4 %), орыстар (1,2 %), күрт-езидтер (1,0 %), осетиндер (0,4 %)<ref name="этн2014">[http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls 2014 General Population Census Results — Total population by regions and ethnicity]{{ref-en}}</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = Тбилиситер
|уақыт белдеуі = +4
|DST =
|телефон коды = +995 32
|пошта индексі = 0100–0199
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = GEO
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Tbilisi
|сайты = http://www.tbilisi.gov.ge/
|сайт тілі = ge
|сайт тілі 2 = en
|add1n = Награды
|add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Тбилиси''' ({{lang-ka|თბილისი}}, {{Audio|Tbilisi.ogg|[ˌtbiˈliːsi]}} – «жылы қайнар») — [[Грузия]]ның астанасы және ірі қаласы. [[Мтквари]] ([[Кура]]) өзенінің бойында орналасқан. Тбилиси атауы алғашқы рет IV ғасырда айтылады, оның пайда болуын (груз. ტფილისი [Тпилиси]; тбили — «жылы») қалада жылы күкірт қайнарының пайда болуымен байланыстырады, [[1936]] жылға дейін [[орыс тілі]]нде [[грек әдебиеті]]нен<ref name="Поспелов">Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь, М., «Русские словари», 1998, с. 412 — ISBN 5-89216-029-7</ref>. енген Тифлис атауын қолданып келді. 1936 жылдың 20 тамызынан бастап ресми түрде атаудық ұлттық айтылуына жақын болатын, Тбилиси деп атау қабылданды.

Қала 726 км² аумақты құрайды және онда 108 24 00 тұрғын өмір сүреді.

Б.з.[[V ғасыр]]да Иберия патшасы [[Вахтанг Горгасали]] негізін қалаған және [[VІ ғасыр]]да астана болған Тбилиси Гүржістанның маңызды өндірістік, әлеуметтік, мәдени орталығы болып табылады. Қала, сол сияқты, ғаламдық энергетикалық және сауда-саттық жобалардың транзиттік орталығы болып табылады. [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның қиылысында стратегиялық орналасу Тбилисиді бірнеше мәрте Кавказдағы әр алуан күштердің қақтығысына алып келді. Руставели атындағы кең алаңнан бастап, ертеректегі Ортағасырдағы [[Нарикала]] ауданының сақталған тар көшелерінен қаланың тарихын оның сәулет өнері арқылы тануға болады.

Қаланың тұрғылықты халқы әр алуан, тарихи Тбилиси әр түрлі ұлттар мен мәдениеттің, діннің және этникалық топтардың мекені болып табылады.Тбилисидің басым тұрғындары православ, [[Грузиндік Православ шіркеуі]]нің келушілері болғанымен, [[Абанотубани]] ежелгі ауданында [[Метехи]] шіркеуінен бірнеше жүз метрлік қашықтықта [[синагог]]тар, [[шіркеу]]лер, мешіттер бір-бірімен қатар салынған.

Тбилисиде бір халықаралық әуежай орналасқан. Әулие Үштік Кафедральді Соборы, Сиони, Метехи, Нарикала Кафедральді Соборы, Гүржістан парламентінің ғимараты, Руставели алаңы, Анчисхати, Мтацминда (Әулие тау)Тбилис операсы, Кашвети, Әлем Көпірі шіркеуі Тбилисидің ерекше туристік бағыттары болып саналады.

== Атауы ==

1936 жылға дейін қала орыс тілінде Тифлис, ал грузин тілінде ტფილისი ([Тпилиси] (бұрынғы грузин атауы). Өзінің атауын ол жылы серный қайнарларының болуынан алды(грузин тілінен аударғанда, «тбили» ( «тпили») , яғни, «жылы»).

==Физико-географиялық сипаттамасы ==

===Географиялық жағдайы ===

Тбилиси Кур өзенінің аңғарында тау алдиына іргелес 30 км созылып жатқан тар алапта орналасқан Тбилисс шұңқырында орналасқан.

=== Климаты ===
[[Сурет:Tbilisi 1464.jpg|thumb|300px|[[Абанотубани]] — Тбилисидің ескі оралымы]]

Ұзақ ыстық жазымен, қысқа жылы көктемімен және жұмсақ қысымен жұмсақ-континентальді [[Қоңыржай климат|климат]] боп келеді.

*Жылдық орта есеппен алынған [[температура]] — +12,9 °C
*Жылдық орта есеппен алынған [[Бофорт шкаласы|желдің жылдамдығы]] — 1,5 м/с
*Жылдық орта есеппен алынған [[Ауаның ылғалдылығы|ауа ылғалдылығы]] — 67 %
*Өте жоғары температура: кем дегенде -24,4 ° ([[1883 жыл]]ғы [[21 қаңтар]]); максимум + 42.0 ° ([[17 шілде]] [[1882 жыл]].)
{{Қаланың ауа райы
| Ені = 30px
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Тбилиси
| Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=209 [[Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым|ДМҰ]]]

| Қаң_ор = 2.3 | Қаң_ор_ж-ш = 18.9
| Ақп_ор = 3.1 | Ақп_ор_ж-ш = 34
| Нау_ор = 7.2 | Нау_ор_ж-ш = 30.3
| Сәу_ор = 12.7 | Сәу_ор_ж-ш = 50.5
| Мам_ор = 17.2 | Мам_ор_ж-ш = 77.6
| Мау_ор = 21.7 | Мау_ор_ж-ш = 76
| Шіл_ор = 24.9 | Шіл_ор_ж-ш = 44.9
| Там_ор = 24.7 | Там_ор_ж-ш = 47.5
| Қыр_ор = 20.2 | Қыр_ор_ж-ш = 35.6
| Қаз_ор = 14.2 | Қаз_ор_ж-ш = 37.5
| Қар_ор = 7.9 | Қар_ор_ж-ш = 29.9
| Жел_ор = 3.7 | Жел_ор_ж-ш = 21
| Жыл_ор = 13.3 | Жыл_ор_ж-ш = 495.5

| Қаң_ор_мин =-0.8 | Қаң_ор_макс = 7.7
| Ақп_ор_мин = 0.0 | Ақп_ор_макс = 12.9
| Нау_ор_мин = 3.2 | Нау_ор_макс = 18.9
| Сәу_ор_мин = 8.4 | Сәу_ор_макс = 21.9
| Мам_ор_мин = 12.4 | Мам_ор_макс = 23.1
| Мау_ор_мин = 16.5 | Мау_ор_макс = 28.1
| Шіл_ор_мин = 19.8 | Шіл_ор_макс = 31.2
| Там_ор_мин = 19.5 | Там_ор_макс = 30.9
| Қыр_ор_мин = 15.4 | Қыр_ор_макс = 26.4
| Қаз_ор_мин = 10.4 | Қаз_ор_макс = 19.8
| Қар_ор_мин = 4.9 | Қар_ор_макс = 12.8
| Жел_ор_мин = 1.3 | Жел_ор_макс = 8.4
| Жыл_ор_мин = 9.3 | Жыл_ор_макс = 18.9

| Қаң_а_мин =-24.4 | Қаң_а_макс = 19.5
| Ақп_а_мин =-14.8 | Ақп_а_макс = 22.4
| Нау_а_мин =-12.8 | Нау_а_макс = 28.7
| Сәу_а_мин =-3.8 | Сәу_а_макс = 34.4
| Мам_а_мин =1.0 | Мам_а_макс = 35.1
| Мау_а_мин = 6.3 | Мау_а_макс = 40.2
| Шіл_а_мин = 9.3 | Шіл_а_макс = 42.0
| Там_а_мин = 8.9 | Там_а_макс = 40.6
| Қыр_а_мин = 8.0 | Қыр_а_макс = 37.9
| Қаз_а_мин = −6.4 | Қаз_а_макс = 33.3
| Қар_а_мин = −7.1 | Қар_а_макс = 27.2
| Жел_а_мин =−20.5 | Жел_а_макс = 22.8
| Жыл_а_мин = −24.4 | Жыл_а_макс = 42.0

| Қаң_су =
| Ақп_су =
| Нау_су =
| Сәу_су =
| Мам_су =
| Мау_су =
| Шіл_су =
| Там_су =
| Қыр_су =
| Қаз_су =
| Қар_су =
| Жел_су =
| Жыл_су =
}}

=== Фауна ===
[[фауна]] қаланың өте алуан төңірегі болып, осындай түлкі, қорқау [[қасқыр]] сияқты жануарлар бар. [[Бауырымен жорғалаушылар|Көптеген рептилиялар]] мен [[құстар]]. Табиғи кешендерді қорғау және биоалуантүрлілікті сақтау үшін аймақта Тбилиси ұлттық паркі ашылды.

===Хайуанаттар әлемі ===

Қала төңірегіндегі хайуанаттар әлемі әралуан, түлкілер, жолақ қорқаулар, шиебөрі, қасқырлар кездеседі. Бауырымен жорғалаушылар мен құстар да көп. Аймақта табиғи кешенді қорғау және сақтау мақсатында Тбилиси ұлттық саябағы құрылды.

== Экономикасы ==
Мәліметтер бойынша Тбилисидегі жұмыссыздар саны тұрғындардың 29,6 % құрайды (2009).<ref>[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/labour/new/5-LFS_regions.xls Distribution of population age of 15 and older by economic status and regions in 2009]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Geostat.ge</ref>

== Транспорты ==
Тбилисиде метрополитен жұмыс істейді.

2006 жылға дейін қалада троллейбус және трамвай жол тораптары қызмет тетті.
Тбилиси қаласында Гүржістанның басты әуежайы "Новоалексеевка" халықаралық әуежайы орналасқан.

Тбилиси Гүржістан Темір Жолының аса маңызды теміржол торабы, елдің ірі транспорттық орталығы болып табылады.

== Жергілікті танымал тұлғалар ==
* [[Абашидзе, Лейла Михайловна]] — кеңестік және грузиндік киноактриса, [[Грузин ССР]]інің халық әртісі.
* [[Арсенов, Павел Оганезович]] (1936—1999) — кеңестік, россиялық режиссёр және актёр, РФ-ның өнеріне еңбегі сіңген қайраткер.
* [[Бараташвили, Николай Мелитонович]] — выдающийся грузинский поэт-романтик. үздік грузин ақын-романтик.
* [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Алекса́ндр Миха́йлович]]— Ұлы княз, четвёртый сын Ұлы князь Михаила Николаевич пен Ольга Федорқызының төртінші ұлы , Николай немересі.
* [[Брусилов, Алексей Алексеевич]] (1853—1926) — орыс қолбасшысы, атты әскер генералы.
* [[Витте, Сергей Юльевич]] — граф, ресей мемлекеттік қайраткері, Ресей қаржысының министрі (1892—1903), министрлер комитетінің төрағасы, Ресей империясы министрлер кеңесінің төрағасы (1905—1906).
* [[Гвердцители, Тамара Михайловна]] (1962) — кеңес, грузин және ресей әншісі, актриса, сазгер.
* [[Джавахишвили, Иван Александрович]] — тарихшы, академик АН СССРКСРО ғылым академиясының академигі, Тбилиси мемлекеттік университетінің негізін қалаушы.
* [[Кикабидзе, Вахтанг Константинович]] — кеңес және грузин эстрадалық әншісі, киноактёр, сценарист, кинорежиссёр, әндердің ауторы.
* [[Кондратенко, Роман Исидорович]] — ресей әскери қолбасшысы, генерал-лейтенант, Порт-Артур қорғанысының батыры.
* [[Месхи, Михаил Шалвович]] — кеңестік танымал футболисі, шабуылшы, КСРО-ға еңбегі сіңген спорт шебері.
* [[Полак, Алексей Филиппович]] — ғалым, өнертапқыш, ғылым докторы, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Товстоногов, Георгий Александрович]] — кеңестік театр режиссёрі и педагог, КСРО , Грузия, Дағыстан халық әртісі, өнертану докторы, КСРО-ның Сахалиндік, Лениндік және мемлекеттік сыйлығының иегері.
* [[Зураб Константинович Церетели]] (1934) — суретші, мүсінші, Ресей көркемдік академиясының президенті, Ресей Федерациясы мен Грузияның халық суретшісі.
* [[Чабукиани, Вахтанг Михайлович]] — балеттің кеңестік әртісі, балетмейстер, педагог, Сталиндік (1941, 1948, 1951) и Лениндік (1958) сыйлықтың иегері, КСРО халық әртісі.
* [[Чхаидзе, Омар|Омар Чхаидзе]] (1944) — грузиндік танымал, орыс суретшісі.
* [[Софико Михайловна Чиаурели]] (1937—2008) — кеңестік және грузиндік актриса, Грузин ССРінің халық әртісі (1976), Армян ССРінің халық әртісі (1979).

== Топографиялық карталар ==
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38078.html K-38-78 Тбилиси. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.
* Карта|http://mapk38.narod.ru/map1/ik38090.html K-38-90 Марнеули. Масштаб: 1:100 000. Состояние местности на 1982 ж. Издание 1983 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Грузия қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Тбилиси]]
[[Санат:Киелі қалалар]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Грузия аймақтары]]
[[Санат:V ғасырда құрылған елді мекендер]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]

Тбилиси

2026-02-13T08:00:53Z

Абай трагедиясы

2022-03-26T06:15:37Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''«Абай»''' - 1939 ж. [[Әуезов|М. Әуезов]] пен [[Соболев|Л. Соболев]] бірігіп жазған 4 актылы 7 суретті [[трагедия]].

[[Пьеса]] алғаш рет 1940 ж. 30 қазанда [[қазақ академиялық драма театры]] сахнасында қойылды (режиссері - А. Тоқпанов, суретшілері - Э.Чарномский, Қ. Қожықов). 1950, 1960 ж. қазақ тілінде, 1941, 1944, 1948 ж. орыс тілінде жарияланған.
[[Мұхтар Әуезов]]тің әдеби-мемориалдық музейінің мұрағатында «Абай» трагедиясының үш түрлі нұсқасы сақтаулы тұр: 102-103 санды папкада Мұхтар Әуезовтің өз автографы бар, 99-100 санды папкалардағы нұсқалар латын әрпімен машинкаға басылған. Осылардың ішінде ғылыми жағынан ең бағалысы 102-103 санды папкадағы нұсқа. Бұл Мұхтар Әуезовтің жартылай сұр, жартылай қоңырқай қағазға, бастан-аяқ қара қарындашпен араб әрпімен жазған «Абай» трагедиясының автографы. Әр бетте, әр жерде сиямен өзгерткендері бар. Қызыл қарындашпен қысқартулар жасаған.

==Басқа нұсқалардан айырмашылықтары==
Қолжазба 94 бет. Алғашқы беттегі: «Абай» 4 акт, 7 суретті трагедия. [[Алматы]] [[Мәскеу]]. 1939 ж.» деген жазудан соң, оқиғаға қатысатын адамдардың аты-жөні, жас шамасы келеді. Бұл қысқа мінездемелер баспасөзде жарияланған нұсқалардағы қалпымен негізінен бірдей. Айырмашылық мынада: қолжазбада пьесаның жарияланған нұсқасындағы Әйгерімнің орнына Еркежан, Оразбайдың орнына Ерден, Долговтың орнына Долгополов алынған. Пьесаның қазақша баспасөзде жарияланған нұсқасында қолжазбадағы айтылмыш қаһармандар аты неге езгертілді? Алдымен [[Еркежан Ибаққызы|Еркежан]] жайлы. Еркежан Оспанның бәйбішесі. Күйеуі елген соң, әмеңгерлік жолымен інісінің орнын баспақ болған қайнағасы Тәкежанға кеңілі толмайды, [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] ез басын кепілдікке апуды етінеді. Сұлу, қылықты, мінезді, көзі ашық Еркежан тіршілікте Абай үшін көп жақсылық жасаған адам. Байсалды, жарасты көңілмен кейін олар ерлі-зайыпты өмір сүрген. Абай басындағы бұл тарихи жайт [[Абай жолы|[[Абай жолы|«Абай жолы»]]]] эпопеясында көрсетілмейді. Әуезов ұлы ақын, данышпан [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] образын жасау үшін өмірлік жеке фактілерді типтендіру заңына сәйкестендіре сұрыптаған. Пьесаның қолжазбасындағы Еркежан мен жарияланған нұсқадағы Әйгерімнің аттары ғана белек, олардың оқиғаға қатысы, басқа қаһармандармен байланысы, айтатын сөздері, монологтары бір. Басты мақсат Абайдың өмірлік жарының бейнесін жасау болған. Ерден Оразбайдың да аты екі түрлі болғанмен, бұлар да бір-ақ қаһарман. Айдаудағы революционер Долгополовтын, фамилиясын Долгов деп езгерту бұл образды нақты бір адамның дәл портреті емес, Абайдың орыс достарының жинақты бейнесі. Пьесаның қолжазба мәтіні мен жарияланған мәтінінің арасында кереғар, үлкен алшақтық жоқ. Төрт акті бойында өтетін оқиғалар, қилы ситуациялар, қаһармандардың бір-бірімен қарым-қатынасы, пьеса сюжетінің жалпы желісі, конфликтінің өрбуі, қаһармандардың сөздері, тұтастай алғаңда, қолжазба мен пьесаның жарияланған нұсқасына ыңғайлас келеді. Айырмашылықтар қандай? Қолжазбадағы бірқыдыру диалогтар, кей көріністер кейін пьесаға енбей қалған. Қолжазбадағы тұтас диалогтар, жеке сейлемдер, кейбір тіркестер, орамдар қысқартылған. Драматург қолжазбадағы әредік диалогтарды қаһармандар характеры сомдау мақсатымен өзгерткен. Кітапта Сырттан сезі: «Абай ертең әлгі бір немелерінің тергеуі деседі» деген сөйлемнен басталады. Алдындағы сөз қақтығысулар апынып қалған. Неге? Онда Сырттан байбайшыл, қақсауық шал мінезін білдіріп қалады. Ағайын арасына түскен сұмдық даудың биі ірі, кеуделі, көшелі болмақ керек. Сондықтан да кітапта Сырттан мен Абай арасында іргелі сөз қозғалады. Сырттан Абай алдын тосатындай үш түрлі шырға тастайды. Нарымбетке Ажарды қайтару, Айдардан бойды тарту, қапың жаудан сақтану мұның қайсысы да осал жайлар емес. Бұл диалогтар автографта жоқ. Пьесада жаңадан жазылған. Қолжазбадағы тағы бір өзгешелік мұнда ақын-әнші Әсет бар. Ол Абай аулына Зейнеппен келеді. Әсет кітаптан мүлде шығып қапған, оның кейбір сөздері Зейнепке көшірілген. Бұл өте дұрыс жасалған редакция еді. Өйткені қолжазбада Әсет косақ арасында жүрген қаһарман, оның тартысқа, шытырман оқиғаға тікелей қатысы жоқ. Қолжазба Абай өлімінен кейін Әсет айтатын жоқтау өлеңмен аяқталады. Қазақтың ежелгі дәстүрі жоқтау сарынында жазылған ақ өлең. Әсет аузынан Абайға деген халық ілтипаты, халық бағасы, өлімді аза тұтып, қайғыға көмілуден Абай тындырған істі, аңсап өткен асыл болашақты мезгеген ой жатыр мұңда. Бірақ драмалық қуаттан да эпикалық ауқым мол. Қолжазбадағы көптеген беттер ағылып келген жапынды шабыттан іркілмей төгіліп отырғандай. Билік сценасындағы Жиренше, Керім, Абайлардың аузынан айтылатын ғажап шебер, орасан шешен, өрнекті, неше түрлі теңеумен, астар емеурінмен қабаттасып, шендесіп жататын қуатты монологтар қағазға біз білетін кдлпында күні бүгін көркемдігіне таңданып, тамсанатын күйіндетүсіп отырыпты. Бірді-екілі сөздер ғана өзгертілген. Бұл Мұхтар Әуезовтің жазушылық талантына қатты әсер етіп, оның қалыптасуында үлкен рөл атқарған қазақтың байырғы шешендік өнерінен келіп жатқан нәрлі қасиет. Түйдектетіп, төгіп-тегіп тастау дәстүрі.

==Орыс тіліндегі нұсқасы==
«Абай» трагедиясының орыс тілінде жарияланған 1941 жылғы нұсқасы мен 1944, 1948 ж. жарияланған нұсқаларының арасында айырмашылықтар бар. 1944, 1948 жылғы нұсқалары өзара бірдей келеді. «Абай» трагедиясының орыс тіліңде алғаш рет басылған нұсқасы кейінгі 1944 жылғы жариялануында бірталай езгерістерге ұшырады. Әуелі қаһармандар саны азайтылды. Пьесаның құрылысына, сюжет желісіне әжептеуір өзгерістер енгізді. Шығарма алғашкы қалпынан ықшамдалып, бір сурет қысқартылып, алты суретті болып шықты. Пьесаның жинақылығы күшейіп, композициясы ширағанмен, тарихи дәлдікке нұқсан келді. Бұл нұсқа орыс оқырмандары, орыс керермендеріне лайықталғандықтан, пьесаның алғашқы қалпындағы турмыстық-этнографиялық детальдар әдейі алынып қалды. Осыңдай өзгерістен кейін бұрынғы көріністердің реті ауысты, кейбірі қысқарды, кейбіріне жаңадан қосымшалар жазылды. Айтыс, беташар, жар-жар, бата беру, туған жермен қоштасу сияқты ауыз әдебиетіндегі үлгілерді Әуезов трагедияларына орынды, қисынды ендіріп, жақсы пайдаланған.Шешендік дауы, билер айтысы қазақтың халықтық әдебиетінде ерекше өріс алып, кемел дамыған, мазмұн, форма жағынан драматургияға өте жақын нұсқалар. Әуезов қазақтың ежелгі шешендік өнері арнасында жетілген билік айту дәстүрін драмапық шығармаға зор суреткерлік батылдықпен енгізеді. Олар пьесаның керкемдік пішінімен біте қайнасып кеткен, шығарманың жанрлық қалпына ұлттық колорит беріп, әрлендіріп, байытып тұрған компоненттердің бірі. Билік сценасындағы негізгі тартыс ескілік әдет заңы мен жана дәуір талабының, зұлымдық пен адамшылық арасындағы күрес. Әуелде Жиренше Керім, кейіннен Жиренше Абай арасында бой керсететін бұл айқас пікір, байламдардың тек логикалық жүйеге қүрылған таласы емес. Жиреншенің, Керімнің, Абайдың ұзақ-ұзақ монологтарынан олардың дүниетаным көкжиегі, адамшылық кескіні, мінез қалпы, темперамент шамасы, ой дәрежесі, ақыл мөлшері баршасы көрініс береді. Талай ұрпақтарды қан қақсатқан зұлымдықты, Әнет, Кеңгірбай, Құнанбайлар қолымен жасалған масқара әділетсіздікті дәстүр деп, ата жолы деп табынған жуандарды Абайдың жерлеп, аяқ асты етер сәті осы орайда. Қара қапас надандық пен сәулелі адамгершіліктің айқасы! Суық жылдар қойнауында халық зарына зар хапық тілегіне тілек қосқан ұлы гуманистің ершіл бейнесі дауылды теңіз бетінде талмай қалықтаған сұңқарды кез алдыңызға әкеледі. Айдар Ажар басын арашалап қапу жуандықтың жеңілуі, әділеттің саптанат құруы. Бұл халық жеңісі хапықтың сүйікті ұлы Абайдың жеңісі. Билік сценасындағы монологтар сан алуан психологиялық халдерді, терең тебіреністерді, күрделі ойларды береді. Инверсия, шөшендік сұрау, іліп әкету, түйдектей тарту, кілттүйіптастау, нешетүрлі тосқауыл жиі қайталанады. Әсіресе Абай монологтары туралы осыны айту шарт. Оның сейлемдерінің синтаксистік қүрылысы сан алуан. Пікірдің салмағына, айтылу ретіне қарай сөйлемдер құбылып отырады. Айтылмыш сценадағы Абай, Жиренше, Керім сөздері драмалық ішкі қуатқа толы, серпінді, әрекетті, ете көркем монологтар.

==Үзінділерінің кітаптарға жарыққа шығуы==
«Абай» трагедиясынан үзінділер алғаш рет «Қазақ әдебиеті» газетінің 1940 жылғы 5 қаңтарындағы нөмірінде, 10-сыныпқа арналған «Қазақ әдебиеті» хрестоматиясында (1947, 1948) жарық керді, 1950 ж. жеке кітап болып шықты. Бұдан кейін Мұхтар Әуезовтің «Қараш-Қараш» кітабына (1960, 403-447-беттер), 12 томдық (1969, 9-кітап, 445-515-беттер), 20 томдық (1982, 10-кітап, 307-422-беттер) шығармалар жинақтарына енгізілді.

==Спектакльдің қойылымы==
Трагедия алғаш 1940 ж. 30 қазаңда А. Тоқпановтың режиссерлігімен Қазақ драма театры сахнасында койылды, суретшісі О. Чарномский. Мұңда еткенғасырдың соңындағы қазақ халқының әлеуметтік-қоғамдық тіршілігі, Абайдың адамгершілік, ақындық һәм ез елінің бостандығы жолындағы күресі бейнеленген. Феодалдық-рулық шиеленіске, талас-тартысқа қурылған шығармада қазақ халқының өткен ғасырдағы өмірі эпикалық үлгіде көрініс тапқан. Қойылым тарихи-көркемдік шындық дәлділігімен, режиссерлік ой-тұжырым айқындығымен, орындаушылық шеберлігімен қымбат.
Спектакльдің мол табысы Қ. Қуанышбаев жасаған Абай бейнесі. Психологиялық толғаныс сәттері, сөз мағынасын терең ашу, ақындық шабыт пен парасаттылықты жеткізу, ішкі сезім мен тебіреніс актерлік ізденістің басты бағыты болған. Ұзақ жылғы үзілістен кейін, трагедия Қазақ драма театрының сахнасында 1962 ж. 29 мамырда қойылды; қоюшы-режиссер Мұхтар Әуезов Мәмбетов, суретші А. Ненашев. Жаңа қойылымда тұрмыс-салтты бейнелеу дәстүрінен бас тартып, шынайы көркемдік шарттылыққа барған. Қойыпымға басқаша тыныс қарқын, көркемдік сипат берілген. Абай өлеңдерін қолдану драма ерекетін күшейтіп, қойылымның поэтикалық бейнесін айқындады. Жеке рөлдерге берілген тұжырым-түсіндемелерде бұрынғы таптаурындықтан арылып, уақыт талабына сай тың сахналық ойға негізделді. Абай рөліне Ы. Ноғайбаев пен М. Сүртібаев өзіндік актерлік орындау даралықтарымен келген.
«Абай» романының негізінде Қазақ драма театрының сахнасына қойылған спектакль ақын бейнесін жасаудағы күрделі табыс. Бұл көрермендерге апғаш рет 1949 ж. 28 желтоқсаңда ұсынылды. Кезінде [[Мәскеу көркем академиялық театры|МХАТ]] қолданған «автор атынан» роман оқиғасын байланыстыратын тесілді [[Шәкен Айманов|Ш. Айманов]] пен X. Бөкеева атқарды. Бұл, бір жағынан, романның тарихи жүйесіне нұқсан келтірмей, көркемдік ерекшелігін сактай отырып, сахна заңдылығына бағындыруға септігін тигізді. Екінші жағынан, сахналық жүйеге ең маңызды әлеуметтік құбылыстарды, Абайдың шығармашылығымен, ағартушылық һәм қоғам өміріндегі тірлігімен байланыстыруды кездеген. Бұл әдіс спектакльге көркемдік тұтастық беріп, көрермендердін қабылдауына ыңғайлылық танытты. Мұнда биік көркемдік деңгейде бейнелеу тапқан Қ. Қуанышбаев жасаған Құнанбай тұлғасы. Өз заманының алғыры, ақылды, айлалы Құнанбай актердің суреттеуінде мінезді, өткір, қатал да қайсар, ешкімді бетіне каратпайтын, ұстаған бағытынан таймайтын, феодалдық қоғамның негізін өле-өлгенше қорғап бағатын табанды жан ретінде бейнеленді. Романның осы сахналық жүйесі бойынша облыстық театрларда қойылған спектакльдерде сәтті шықты. 1951 ж. Қарағанды театрының сахнасына Б. А. Лурьев қойған «Абай» спектаклі аса жоғары бағаланды. Ақынның рөлін М. Сүртібаев ойнап, ол Абайдың жастық шағынан есею кезеңіне дейінгі сәттерін үйлесімді қарастырып, ақынның толыққаңды бейнесін жасады. [[Шымкент облыстық қазақ театры]]нда Ғ. Хайрулпинаның роман негізінде 1950 ж. қойған спектаклі үжымның зор табысы болды. Абайдың жас шағын бейнелеген М. Өтебаев, есейген шағын сомдаған С. Ерғалиев ақынның халқына деген сүйіспеншілігімен бірге, оның кескіндік ұқсастығын да дел беруге ұмтылған. [[Атырау театры]]ңда А. Тоқпанов қойған «Абай» спектаклі мол дайындық пен ізденістен туындап, тарихи шындыққа терең барлау жасаған. Абайдын өмір сүрген ортасын, дәуір тынысын және оның бейнесін дұрыс түсінуге режиссер көп еңбек сіңірген. Абайдың жастық шағын ойнаған Теңелбаев, есейген шағын ойнаған Телеков Абайдын психологиялық толғаныстарымен бірге, оның ақындық пен ойшыддық қасиеттерін ашуға үмтылған. Жоғарыдағы үш спектакльден баска Семейде «Абай» трагедиясының койылымы да театр тарихынан көрнекті орын адды. Талантты актерлер X. Ешмұратов (жас Абай) пен Р. Жәкенов (орта жастағы Абай) шынайы сахналық бейнелер сомдады. Абай әлемі сахна қайраткерлерін үнемі қызықтырып, әр театр, әр драматург өз ізденісін байқатты. Солардың бірі Қазақ балапар мен жасөспірімдер театрының сахнасына қойылған «Жас Абай» спектаклі. Абайдың жастық шағы мен азамат болып қалыптасуын, ақын тірлік кешкен ортаның әлеуметтік тынысын бейнелеуді мақсат тұтқан бұл қойылымда (режиссері әрі әдеби-сахналық нұсқасын жасаған Ш. Айманов) Абай рөлін актер А. [[Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков|Кенжеков]]ойнады. Спектакль ақыннын балалық һәм жастық шағын көркем бейнелеуде жасалған алғашқы барлау еді. Ал 1980 ж. қойылған «Абай Әйгерім» спектакпі Мұхтар Әуезовтің «Абай» романындағы Абай мен Әйгерім арасындағы махаббат, адамгершілік карым-қатынасына құрылған (романның сахналық жүйесін түсірген Б. Римова, режиссері Ж. Омаров, суретшісі О. Муканов, музыкасын жазған С. Мұхамеджанов). Мұхтар Әуезов Боранбаев пен Мұхтар Әуезов Кенжеев сомдаған Абайдың қызу қанды, бірде ширақ, бірде байсалды, салиқалы тұлғасы спектакльдің табысы. 1995 ж. ұлы ақыннын 150 жылдық мерейтойына байланысты фестивальда бас жулдеге ие болған Жезқазған ужымы қойған «Абай» спектаклі (реж. Ж. Хаджиев) қазақ театрларының ішіндегі кезеңдік табысы ретінде қабылданды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Трагедиялар]]
[[Санат:Пьесалар]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]

Араағайындық

2022-03-26T06:15:30Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Араағайындық''' , бітімгершілік — [[бейбітшілік]] орнатуға, өзара [[жанжал]]ды басуға ықпал ету, бітімге шақыру. А. дәстүрлі [[қазақ]] қоғамында ежелден қалыптасқан ұғым. Көршілес екі [[ру]] арасында [[жер дауы]], [[жесір дауы]] өршіп, қантөгіс қақтығысқа ұласар сәтте үшінші, бейтарап рудың беделді өкілдері басу айтқан: “Алтау ала болса ауыздағы кетеді, Төртеу түгел болса — төбедегі келеді” деген халықтық қағидаға жүгініп, А. жасауды, сол арқылы елдің бүтіндігін, жердің тұтастығын сақтауды парыз санаған. Қазіргі кезде А. нышандары бейбітшілік орнату, мемл-тер арасындағы ынтымақтастықты сақтау жолындағы азаматтық қозғалыстардың іс-әрекеттерінде айқын көрініс тапқан. Жалпы демокр. бағыттағы үрдістермен қатар таза кәсіби сипаттағы қозғалыстар (мыс., “Ғалымдар — бейбітшілік үшін”, “Дәрігерлер — бейбітшілік үшін”, “Генералдар — бейбітшілік үшін” т.б.) бар. А. нышандары азаматтық мойынсұнбау актілері мен жекелеген тұлғалар, әлеум. топтар тарапынан өткізілетін акциялар кезінде де ұшырасуы мүмкін. Теор. тұрғыдан А. пацифистік қозғалыс идеясында идеол. пішім ретінде негізделді. 19 ғ-дың соңында АҚШ-та, Англияда соғыс атаулыны, елдер мен халықтар арасындағы қарулы қақтығыс, жанжалдардың кез келген түрін адамгершілік аңсарға жат, тұрпайы құбылыс санайтын идея ретінде пайда болған бұл қозғалыс ауқымды халықар. демокр. күшке айналып, әлемнің көптеген елінің ішкі, сыртқы саясатына елеулі ықпал етіп отыр. Нақты мемл-тер өкілдері — мемл. қайраткерлері бейбітшілік пен татулық, ізгілік ұйытқысы ретінде А-ты сыртқы саясаттағы қызметінің басты міндеттерінің біріне балайды. Мыс., 1991 ж. 21-23 қыркүйекте ҚР Президенті Н. Назарбаев РФ Президенті Б. Ельцинмен бірге Әзірбайжан, Армения елдеріне барып, Таулы Қарабақ жанжалына А. болды. Соның нәтижесінде 4 жыл бойы соғысып, текке қан төккен екі ел ымыраға келіп, ел басшылары — А. Мүтәлибов пен Л. Тер-Петросян тұңғыш рет Железноводск қаласында (1991 ж. 23 қыркүйек) келіссөз үстеліне отырып, бірлескен мазмұндамаға қолдарын қойды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Бітімгершілік]]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]

Астық шаруашылығы

2022-03-26T06:15:26Z

Arystanbek: revert (test edit)

[[File:Kayanza Agriculture.jpg|thumb| right| alt=A.| '''''Астық шаруашылығы''''']] '''Астық шаруашылығы ''' – дәнді [[дақыл]]дар өндіру жүйесі, Қазақстандағы [[егін]]шілік кәсібінің негізгі саласы. Қазақстанда дәнді дақылдар егу ерте замандардан бері қалыптасқан (қ. Егіншілік). Бірақ [[егістік]] жерлердің ауқымы мен алынған өнімдердің мөлшері жайында нақты мәлімет жоқ. 20 ғ-дың бас кезінде (1913) Қазақстан аумағына астық шаруашылығы дақылдары 4,1 млн. га-ға себілді. Оның 94%-ы дәнді дақылдар, негізінен, [[бидай]] болды. Ол кезде [[Ақмола облысы|Ақмола]], Торғай облыстары жер өңдейтін ірі аумақ болып есептелетін. Оларда 1914 – 15 ж. егіс аумағы 2171,7 мың га-ға (53,4%-ы бидай) жетті. Дәнді дақылдар өсіру [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], Орал (қазіргі Батыс Қазақстан), [[Павлодар облысы|Павлодар]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстарында]] да дамыды. 1913 ж. астық өнімділігі орта есеппен гектарына 5,6 ц-ден ал, бидай 5,2 ц-ден келді. Ол жылдардағы егіншілік табиғи шығымдылыққа негізделді. Қазақстанда 2-дүниежүз. соғыстың аяғында (1945 ж.) егістік аумағы мен өнім шығымдылығының осы деңгейі сақталды. Астық шаруашылығы дақылдарын, оның ішінде дәнді дақылдарды өндіру [[соғыс]]тан кейін (1953 жылға дейін) біршама артты. Жалпы егістік аумағы 7,1 млн. га-ға (оның ішінде бидай 4,5 млн. га) жетті. Барлық дәнді дақылдар түсімі 5,425 мың т болды. 1953 ж. басталған тың және тыңайған жерлерді игеру барлық астық шаруашылығы дақылдарын, ең алдымен дәнді дақылдардың егістік көлемін күрт арттырды. 6 – 7 жыл (1954 – 1960) ішінде Қазақстанның егістік алқабы 25,5 млн. га-ға жетті, яғни 3,5 есе артты. Оның 17,0 млн. га-сы (66,6%-ы) солт. облыстардың (Қостанай, Ақмола, Көкшетау, Солт. Қазақстан және Павлодар) үлесіне тиді. 1960 – 90 ж. егістік аумағы 23 – 25 млн. га мөлшерінде сақталды. Бұл кезеңдегі астықтың жылдық орташа түсімі 18,6 млн. т болды. 1991 – 93 ж. егістік алқабы 22,5 млн. га-ға, 1995 ж. 18,8 млн. га-ға, ал 2005 ж. 14,8 млн. га-ға дейін төмендеді. Соған қарамастан Астық шаруашылығы Қазақстанның астық шаруашылығыөндірісінің негізі болып отыр. Астық шаруашылығы – мал ш-н жедел дамытуға да ықпал жасайтын жем-азық көзі. Қазақстанның Астық шаруашылығы Астық шаруашылығы дамыған облыстарының [[ауа райы]] тым континенттік, құрғақ болғандықтан [[протеин]]і мен қуаты жоғары сапалы [[астық]] алуға қолайлы жағдай тудырады.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>
== Сілтемелер ==
* [[Астық тұқымдасы]]
* [[Астық]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.google.ru/url?sa=t&source=web&cd=4&ved=0CC4QFjAD&url=http%3A%2F%2Fwww.agroinnovations.kz%2Findex.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dview%26id%3D5175%26Itemid%3D216%26lang%3Dkz&ei=Kur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNGKKI_L2Qb-fJyj2F4DSPIbOvjpgw/ астық шаруашылығы ҒЗИ]
*[http://www.google.ru/url?sa=t&source=web&cd=8&ved=0CEcQFjAH&url=http%3A%2F%2Fwww.fad.kz%2Fen%2Fnode%2F185&ei=Kur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNF6-cfX59Vemyhqyy27soRhV0tQEw/ «ҚазАгроИнновация» АҚ білім тарату орталықтары]
==Пайдаланылған әдебиет==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы]]

{{stub}}

Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры

2022-03-26T06:15:23Z

Arystanbek: revert (test edit)

{{Театр
|атауы = Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры
|сурет = Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = 1985
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = қуыршақ театры
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Ақтөбе]]
|Мекен-жайы =
|Директоры =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Көркемдік жетекшісі = [[Әсия Тәжібекқызы Құрманмәлина|Әсия Тәжібекқызы Құрманалина]]
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры''' – [[Ақтөбе]] қаласында [[1985 жыл|1985]] жылы 29 қарашада ашылған мәдени орталық.

== Бастапқы кезеңдер мен қойылымдар ==
Театрдың жұмысы өзге театрлар секілді сырттан келген шағын тураппалардың қойылымдарымен басталды. Біртіндеп қазақстандық және ресейлік қуыршақ театр режиссерлері шақырылып, тәжірибе алмасылды, жаңа спектакльдер қойылып, шеберлік кластары өткізілді. Қазір театр [[Қазақстан]]да ғана емес шетелде де табысты өнер көрсететін ұжым – қуыршақ өнерінің өзіндік орталығы іспетті. [[Алматы]]да өткен I республикалық театр фестивалінің ([[2002 жыл|2002]] жыл) лауреаты, халықаралық қуыршақ театрлары фестивалінің бірнеше дүркін дипломанты атанды ([[Орынбор]], 2001, 2006 жж., Перм, 2003 жыл, [[Ақтөбе]], 2004 жыл, Рязань 2005 жыл, Болгария 2006 жыл, Грекия, 2008 жыл). «Кто заплетает гривы лошадям?» атты қойылыммен әлемді шарлаған театр үлкен табысқа кенелді. Ресейлік драматургтер М. Азов пен В. Тихвинскийдің пъесасы көшпенді халықтың дүниетанымымен ұштастырыла қойылды. Бұл спектакльдің көркемдік және режиссерлік шешімдері қазақ қолданбалы өнері мен қазақ фольклорына негізделді. [[1993 жыл|1993]] жылдан бері театр Қазақстан театр қайраткерлері одағы мен UNIMA халықаралық қуыршақ театрлары одағының мүшесі Нәзира Табылдинова басқарып келді.

Театрдың көркемдік жетекшісі Әсия Құрманәлина мен Тольяттиден келген қоюшы-режиссер Геннадий Гипиковтың арасындағы жемісті шығармашылық байланыс нәтижесінде жеті бірлескен спектакль қойылды. Олардың қатарына Х. Гюнтердің «Мүйізтұмсық пен керік», А. Веселовтың «Солнышко и снежные человечки», сондай-ақ қазақтың халық ертегісінде қойылған «Ұр, тоқпақ!» спектакльдері бүкіл Қазақстанда елеулі табыстарға жетті.

Ақтөбе қуыршақ театрының қалыптасуы мен дамуына Ә. Құрманалина, Ж. Маймақова, Г. Баймағанбетова, Л. Сүлеймен, Н. Мұратов, А. Табылдиновтер елеулі үлес қосты. Г. Біржанова, Е. Ермағанбетов, А. Салитова, Е. Исмағұлов, А. Жанаділова, Г. Оралбай әр жылдары актерлік шеберліктерімен көзге түсті.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Театр жетістіктері ==
[[2001 жыл|2001]] жылдан бері театр көптеген халықаралық фестивальдің лауреаты мен дипломанты атанды. [[2007 жыл|2007]] жылы "Кәсіби мүмкіндігі жоғары театр" атағын иеленсе, [[2008 жыл|2008]] жылы ТМД елдерінің ең таңдаулы "XXI ғасыр театры" деп бағаланды.
"Оренбург қарбызы", "Республикалық театр", "Рязанда қыз көру", "Екеу аз, үшеу көп", "Ортеке", "Жұмыс істейтін кішкене жылқы", "Чир Чайаан", "Алтын бетперде", "Дарынды ғасыр бас иеді", "Чодари хаел", "Ұлы Ақжелкен", "Наурыз", "Ассалаумағалейкум – III", "Батыс Қазақстан аймақтық форум-фестивалі", "Бүкіләлемдік қуыршақтар карнавалы", "Тақ-теке", "Маршак", "Балауса" эксперименталды қойылымдар, "Буа: Диалог кеңістігі" сынды фестивальдерге қатысып, жүлделі орынды иеленген.

[[2004 жыл|2004]] жылы театр базасында "Ассалаумағалейкум!" атты І халықаралық фестиваль өтті. Аталған шараға [[Ресей]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] және Қазақстанның өнер ордалары қатысты. Бұдан кейін аталған фестиваль 2010, 2013 және 2015 жылдары өтті.

Жыл сайын театр қойылымдарына жаңалық енгізу үшін Станислав Железкин, Григорий Гипиков, Юрий Фридман секілді [[Ресей]]дің халық әртістері шақырылады. Олар тәжірибелерімен бөлісіп, әртүрлі тақырыпта шеберлік сабақтарын өткізеді.

[[Краснояр]] режиссері Евгений Пермяков пен театрдың бас көркемдік жетекшісі Әсия Құрманалина бірігіп қойған "Аттардың жалын кім өреді?" атты қойылымы көрерменнің оң бағасына ие болды.

== Шығармашылық ұжым ==
Бүгінгі таңда театрдың директоры – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері [[Әсия Тәжібекқызы Құрманмәлина|Әсия Тәжібекқызы Құрманалина]].

Театр әртістері – Гүлнәр Байғамамбетова, Ләззат Сүлеймен, Ақбөбек Жанәділова, Ербол Ермағамбетов, Нұрат Мұратов (Қазақстан Республикасының бірінші президенті қорының лауреаттары), Ербол Исмағұлов ("Ең үздік актер"), Әлішер Орынбасаров, Әлия Салитова, Жанар Молдашева, Алина Сералина, Роза Балғалиқызы, Алмагүл Қаражанова, Дәулет Балапанов, Гауһар Оралбай және т.б.әртістер бар. Әлібек Ермекбаев "Үздік музыкалық көркемдеу" номинациясымен марапатталған.

== Галерея ==
<gallery>
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 4.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 1.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 2.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 3.jpg
Ақтөбе облыстық «Алақай» қуыршақ театры 5.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы]]

Иосиф Федорович Григорьев

2022-03-26T06:14:59Z

Arystanbek: revert (test edit)

{{infobox Biography
|name= Григорьев Иосиф Федорович
|date_of_birth =1890 ж. [[мамырдың 28]]
|place_of_birth= Украина, Киев облысы Кагарлык ауданы Ставы с.

|date_of_death ={{death date |1890|5|28|1949|5|14}}
|place_of_birth= Мәскеу қ.
|occupation=
}}
'''Григорьев Иосиф Федорович'''(28.5.1890, [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]] – 14.5.1949, [[Мәскеу]] ) – [[орыс]] ғалымы, [[КСРО]] [[Ғылым Академиясы]]ның академигі (1946). [[Санкт-Петербург]] тау-кен институтын бітіргеннен кейін (1916) Кенді Алтайды зерттеді. 1918 жылы Геология комитетінде, Тау-кен институтында (1921), 1933 жылдан [[КСРО]] Ғылым Академиясы Геология институтының директоры (1941–1942; 1947–1949) болып жұмыс істеді. 1939–1941 және 1942–1946 жылдары [[КСРО]] Халық комиссариаты жанындағы Геология комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.

Григорьевтің алғашқы ғылыми еңбектері Оңтүстік [[Қазақстан]] геологиясына арналған. Кенді Алтайдың полиметалл кен орындарында жүргізілген геологиялық-барлау жұмыстары Григорьевтің ғылыми қағидаларына негізделді. Григорьев металл кендерін зерттеудің минераграфиялық әдістерін жасап, алғаш рет кентас құрылымының жіктелімін берді, Қазақстанда [[металлогения]] ғылымының дамуына зор үлес қосты.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Пайдаланылған әдебиеттер ==
<references>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Майкл Вентрис

2022-03-26T06:14:46Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Майкл Джордж Френсис Вентрис''' ([[шілденің 12]]-сы, [[1922]] – [[қыркүйектің 6]]-сы, [[1956]]) — [[Англия|ағылшын]] архитекторы және [[классикалық тілдер]] маманы. Ол [[Чадвик, Джон|Джон Чадвикпен]] бірге [[Сызықтық Ә]] жазбасын алғашқы рет оқыған..

Вентрис [[Швейцария]]да және [[Стоу скул]] мектебінде оқыған. (Стоу — [[18-ші ғасыр]]да салынған үй.) Вентрис алты еуропалық тілде сөйлей біліп, [[Латын тілі|латын]] және [[Көне грек|классикалық грек]] тілінде оқи алған. Ол [[1940]] жылы Сәулетшілік ассоциациясының сәулетшілік мектебіне оқуға түсіп, оны [[1948]] жылы бітіріп шығады. Сол екі арада оқуын Британия әскери әуе күштерінде штурман ретінде қызмет ету үшін үзе тұруға мәжбүр болады. [[1951]]-[[1953]] жылдары Сызықтық Ә жазбасын алғаш рет оқи алғаннан кейін аздаған жыл өткен соң 34 жасында көлік апатында қаза табады.

== Сызықтық Ә жазбасы ==
[[20-шы ғасыр]]дың басында [[Археология|археолог]] [[сэр]] [[Артур Ивенс]] [[Крит]] аралында орналасқан ежелгі [[Кноссос]] қаласын арши бастайды. Соның кезінде ол белгісіз бір әліпбимен жазба жазылған көптеген қыш тақташаларды тапты. Олардың кейбіреулерінің ертеректе жазылғандығы анықталып, ол [[Сызықтық А]] жазбасы деп аталды. Ал қыш тақташалардың көбі одан көп кейін жазылғандығы анықталып, Сызықтық Ә жазбасы деп аталды. Ивенс одан кейінгі бірнеше онжылдықты солардың мағынасын тауып, оқуға тырысумен өткізді, бірақ бұнысынан ештеңе шықпады.

Мәселенің бір бөлігі Ивенстің өзінде болатын — оның [[Миной өркениеті|Крит өркениеті]] туралы алдын ала қалыптасқан пікірлері бар болатын, әрі Сызықтық Ә жазбаларының тілі — ол өзі «миной тілі» деп ат берген тіл деп ойлады. Оның үстіне оның ғылыми дүниедегі ықпалы зор болып, соның арқасында ол қыш тақташалардың тілінің [[Грек тілі|грекше]] екендігінің бағытында зерттеу атаулыны болдырмай тастады. Ал ол тілдің грек тіліне жақындығына нұқсайтын кейбір айғақтар бар болатын.

Вентрис басында [[етруск тілі]] мен «миной» тілінің арқасында байланыстар бар болуы мүмкін деген болжамға негізделді. Кейін бұл болжамның жаңсақтығы анықталса да, ол осы бағытта зерттеулерін 1950-ші жылдардың басына дейін жалғастыра берді.

Ивенс қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өтпей [[Алис Кобер]] Сызықтық Ә жазбаларындағы кейбір сөздердің жалғауларының өзгеріп отыратынын байқады. Ол бұны латын және грек тілдеріндегі сияқты септіктер болатын шығар деп жорамалдады. Вентрис осы жорамалға негізделіп, қыш тақташалардағы таңбалардың дауысты және дауыссыздармен байланыстыратын кесте жасады. Олардың нақты қандайы дауысты және қандайы дауыссыз екендігі белгісіз болып қала берсе де, тақташалар тілінің құрылымы туралыбіраз біліп алған Вентрис оларды біртіндеп анықтай бастады.

Сызықтық Ә тақташалардың кейбіреулері Грекияның құрылықтық бөлігінде табылды. Вентрис кейбір қайталанып отыратын таңбалардың тізбектері жалқы есімдер болуы мүмкін деп жорамалдады. Кейбір есімдерді тек Крит аралында табылған тақташалардан ғана кездестіруге болатынын байқап, бұл қалалардың аттары болатын шығар деген жорамал жасады. Бұнысы өте дұрыс жорамал болып шықты. Осы арқылы кейбір таңбалардың мәнін анықтап алған Вентрис мәтіндердің көп бөлігін аударып, сызықтық Ә мәтіндерінің тілінің грек тілі екендігін анықтады. Бұл Ивенстің миной тарихы туралы болжамдарынан түк те қалдырмай, Крит өркениетінің Грекия тарихының [[Миной дәуірі]]не жататынын дәлелдеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Сызықтық Ә]]
* [[Микенілік Грекия]]

== Жарияланымдары ==
* {{cite book | author=Ventris, Michael and [[John Chadwick|Chadwick, John]] | title=Documents in Mycenaean Greek | publisher=Second edition (1974). [[Cambridge University Press|Cambridge UP]] | year=1956 | id=ISBN 0-521-08558-6}}
* {{cite book | author=Ventris, Michael | title=Work notes on Minoan language research and other unedited papers | publisher=Edizioni dell'Ateneo 1988 Roma | year=1988}}

== Қосымша әдебиет ==
* {{cite book | author=Hatzinikolaou Leonidas | title=O thaumatourgos psithyros tou Ermi (The miraculous whisper of Hermes) | publisher=Ellinika Grammata | year=2002 | id=ISBN 960-406-082-1}} Вентристің Сызықтық А жазбалар тілінің де грек тіліне жататын тіл екендігін дәлелдеуге тырысып жүргенде мезгілсіз қаза табуы туралы әдеби шығарма.
* {{cite book | author=[[John Chadwick|Chadwick, John]] | title=The Decipherment of Linear B | publisher=Second edition (1990). [[Cambridge University Press]] | year=1958 | id=ISBN 0-521-39830-4}}
* {{cite book | author=[[Andrew Robinson (author)|Robinson, Andrew]] | title=The Man Who Deciphered Linear B: The Story of Michael Ventris | publisher=Thames & Hudson Ltd | year=2002 | id=ISBN 0-500-51077-6}}
* Simon Tetlow, Ben Harris, David Roques and A. G. Meredith - ''Michael Ventris Remembered'' (Stowe School, 1984)

== Сыртқы еренсілтемелер ==
* [http://www.utexas.edu/research/pasp/venkoba.html Егей жазулары мен алғы тарихы бойынша бағдарлама — Майкл Вентристің хаттары.]
*[http://www.his.com/~z/ventris.html Вентристің жеке басы.]
*[http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/linear-b.shtml ''A Very English Genius: How Michael Ventris Cracked Linear B''] - BBC құжаттық фильмі, [[2005]] жылғы [[тамыздың 17]]-сі
*[http://sas-space.sas.ac.uk/dspace/bitstream/10065/330/1/Ventris_11+06_erepository+(2).pdf Вентристің мақалалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610122957/http://sas-space.sas.ac.uk/dspace/bitstream/10065/330/1/Ventris_11+06_erepository+%282%29.pdf |date=2007-06-10 }}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:1922 жылы туғандар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:1956 жылы қайтыс болғандар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Классикалық тілдер мамандары|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Филологтар|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Сәулетшілер|Вентрис, Майкл]]
[[Санат:Палеографтар]]
[[Санат:Автокөлік апатынан қайтыс болғандар]]

Фантазия

2022-03-26T06:14:15Z

Arystanbek: revert (test edit)

'''Фантазия''' ({{lang-el|phantasіa}} — қиялдау) — [[музыка]]да еркін формадағы музыкалық шығарма. 16 — 17 ғасырларда фантазия [[орган]], [[клавир]], лютня аспаптарына арналып, полифониялық түрде жазылған. 18 ғасырда органдық және клавирлік фантазиялар импровизация стилінде фугаға кіріспе ретінде (И.С. Бахтың органға жазған соль-минорлық “Фантазия және фугасы” мен клавирлік “Хроматикалық фантазиясы”) қолданылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 19 ғасырдағы Фантазиялар көбіне халық әндері, би, романс, опера, балет әндеріне негізделді. Мысалы: Ф.Листтің, В.А. [[Моцарт]]тың “Дон Жуан” операсы тақырыбына жазған фортепианолық Фантазиясы, А.Н. [[Римский-Корсаков]]тың [[скрипка]] мен оркестрге арналған “Орыс халық әндері тақырыбына жазылған фантазиясы”, т.б. Фантазия жанры Қазақстан музыкасында да көрініс тапты. Мысалы, М.Төлебаевтың қазақ әуендеріне, С.И. Шабельскийдің қазақ, орыс пен корей тақырыбына, А.Қ. Жұбановтың “[[Абай]]” операсы тақырыбына жазған оркестрлік Фантазиялар, т.б. аспаптық туындылар бар.
Е. Түсіпов, С. Нұрланов<ref>Қазақ Энциклопедиясы|«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Мәдениет]]

Кәріз

2020-09-09T13:16:29Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:Khettara.jpg|250 px|thumb]]

'''Кәріз''' (Кяхриз, кягриз, парс, қариз жер астынан қазылған канал) — жер асты суларын бір орынға жинап, оларды шаруашылықта пайдалану мақсатында жер бетіне шығару үшін жасалған, көлбеуге дерлік бағытта жер асты суларының ағысы бойынша орналасқан жер асты галереясы немесе жерді құрғату аймағындағы топырақтағы артық суды жинап, құбыр немесе канал арқылы баска жаққа бұрып әкетуін жүзеге асыратын құрғату төсілі. '<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>, Керіз ([[парсы тілі|парсыша]] — жер асты суармалы каналы— жер асты суларын бір орынға жинап, оны жер бетіне шығарып, шаруашылыққа пайдалану үшін жер астынан көлбей қазылған куыс арна. Кәріздің ұзындығы бірнеше километрге дейін, ені 0,7—1метр, биіктігі 1,5— 2 метр болады. [[Батыс Қаратау жотасы]]ның орталық бөлігіндегі [[құдық]]. [[Маңғыстау облысы]] [[Маңғыстау ауданы]] [[Жыңғылды ауылы]]ның шығысында 10 км жерде орналасқан. Шығысында [[Шиелібұлақ]], [[Бөлебай]] және т.б. көптеген [[бұлақ]]тар бар. Оңтүстігінде [[Күш тауы]] орналасқан. Құдықтың бойы мал жайылымына пайдаланылады. Кәріз [[Орталық Азия]], [[Әзірбайжан]], [[Иран]] елдерінде ауыз сумен қамтамасыз ету, егістікті суару үшін ерте кезден қолданылып келеді. Кәріз жердің бетімен, оны қазғанда топырақты сыртқа шығару және қуысты желдету үшін қосымша құдықтар арқылы байланысады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.</ref>Отырар өңірінен Кәріз суландыру жүйесі [[Табақбұлақ ауылы]]нан 7 километр жерден табылған. Мұнда арықтар арқылы құдық суы шығарылған. Анықталған құдықтар саны 13. Тек біреуі ғана жақсы сақталған, калғандары бұзылған. 1-кұдық пен 13-құдық арақашықгығы 92 метр. Олардан шыққан арық солтүстік-батысқа қарай 440 метрге созылады да, алкапқа қарық ретінде тарайды. 11, 12, 13-құдықтар ертеректе бұзылса керек, олардың орны нашар сақталған.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Құдықтарды шегендеген тастарды, құдықтан арықка қарай шықкан құбырды осы маңдағы кейінгі тұрғындар басқа мақсатта пайдалануға бұзып алған сияқты.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, .К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

[[Сурет:Paris-Egouts-p1010721.jpg|thumb|250px|Париждегі кәріз]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Су шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]

{{Stub}}

Изосызықтар

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Изосызықтар'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>''(изо... және сызық)'' – белгілі бір шамалардың бірдей мәндері арқылы өтетін [[географиялық карта]]дағы, [[график]]тердегі, тік қималардағы сызықтар. Мәндеріне қарай олар бірнешеге бөлінеді. Мысалы, карталардың бетінде белгілі бір уақытта болатын қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтарды [[изобаралар]] дейді.

Сол сияқты карталардағы [[суқоймалар]]дың ([[теңіз]], [[көл]], [[өзен]], [[бөген]], т.б.) бірдей тереңдік нүктелерін қосатын сызықтарды [[изобаталар]] десе, [[тәулік]], [[ай]], [[жыл]] ішінде жауатын атомсфералық жауын-шашын мөлшерінің бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды [[изогиеталар]], орташа бір кезеңдегі (жыл, ай) ауаның, судың және топырақтың бірдей температуралы нүктелерін қосатын сызықтарды [[изотермдер]] десе, картадағы, сұлбадағы кез келген табиғи құбылыстың ([[найзағай]], өзеннің мұздан арылуы, т.б.) басталу уақытының бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды [[изохроналар]] дейді. Кейде мәні бірдей, бірақ екі көрсеткіштен тұратын сызықтар да болады. Мысалы, картадағы [[магниттік қисаю]]дың сызығын және желдің бір бағыттағы нүктелерін қосатын сызықты да [[изогондар]] деп атайды.

Сонымен қатар теңіз деңгейінен біркелкі биіктіктегі нүктелерді қосатын сызықтарды [[изогипстер]] дейді.

Карта жасау мен [[топография]] өндірісінде және карта бетінде бұл сызықтар [[горизонталдар]] деп аталады.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]

{{stub}}

[[be-x-old:Ізалінія]]
[[bg:Контурна линия]]
[[ca:Isolínia]]
[[cs:Vrstevnice]]
[[da:Højdekurve]]
[[de:Höhenlinie]]
[[en:Contour line]]
[[es:Curva de nivel]]
[[et:Samakõrgusjoon]]
[[fa:منحنی تراز]]
[[fi:Isoviiva]]
[[fr:Courbe de niveau]]
[[hr:Izohipse]]
[[ht:Entèval kontou]]
[[hu:Szintvonal]]
[[io:Izolineo]]
[[it:Isoclina]]
[[ja:等高線]]
[[lt:Izohipsė]]
[[lv:Izolīnija]]
[[ms:Kontur]]
[[nl:Contourlijn]]
[[nn:Kote]]
[[no:Kote]]
[[pl:Warstwica]]
[[pt:Curva de nível]]
[[ru:Изолиния]]
[[sh:Izohipsa]]
[[sr:Изохипса]]
[[sv:Höjdkurva]]
[[tr:Eşyükselti eğrisi]]
[[uk:Ізогіпси]]
[[zh:等高線]]

Иерархия

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:The net hierarhy of the catalogs.svg|right|thumb|Иерархия]]
I.'''Иерархия'''<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> ''({{lang-el|hіeros}} – қасиетті, {{lang-el|arche}} – билік)'' –
# бүтін, тұтас нәрсенің бөлім, бөлшектерінің жоғарыдан төмен орналасу тәртібі;
# қызметтің атақ, дәреже, лауазымына сай бағынышты орналасу тәртібі.

“Иерархия” [[термин]]ін 5 ғасырдың 2-жартысында [[Дионисий Псевдо-Ареопагит]] ''“Аспан иерархиясы туралы”'', ''“Шіркеу иерархиясы туралы”'' деген трактаттарында қолданған және 19 ғасырға дейін [[Христиандық|христиан]] [[шіркеу]]інің ұйымдасуын сипаттау үшін қолданылған.

Ғылымға 19 ғасырдың 2-жартысынан еніп, қоғамдағы билік құрылымын, 20 ғасырдан бастап барлық жүйелі нысандарды бейнелеу үшін қолданылады.

II. '''Иерархия'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ''(Hierarchy)'' —
# жұмысы жағынан жоғары тұрушы байланыстардың қандай да бір жиынтығы;
# орталықтандырылған жүйелердегі басқару принципі;
# құрауыштары бағыныштылығына қарай сараланған, олардың арасындағы байланыс белгілі бір ережелерге сәйкес жүзеге асырылу мақсатындағы сипаттамалы құрылым.

III.'''Иерархия''' <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>— [[таксон]]дар жүйесінің және жалпы күрделі геожүйенің ішіндегі құрылымдық қатынастар мен бағыныстар.

IV. Иерархия - 1. бөліктерді немесе элементтерді жоғарыдан төменге қарай орналастыру; 2. қызметтік атақты лауазымды бағыныштылық ретімен орналастыру.

Иерархиялық жүйе - әрбір деңгейдегі басқару шешімдерінін көп деңгейлі және қатал субординацияланған көлемімен сипатталатын ұйымдастыру құрылымы.

Ғылымдар иерархиясы - ғылым туралы пікір, ең бірінші рет Конт ұсынған болатын. Оған сәйкес түрлі ғылымдар белгілі бір ретпен пайда болады және оның әрқайсысы Иерархияда өзінен кейін тұрғанға тәуелді, бірақ сипаты жағынан өзгеше болып табылады.

'''Иерархия'''- мәдениеттануда әр сатыда тұрған түрлі мәдениетті көрсететін теориялық бағыт. Бұл жүйе, теориялық бағыт бойынша, мәдениеттанушылар белгілі бір мәдениетті маңызды, құнды, болашақта дамуға бейім деп бағалайды. Екінші бір мәдениет құндылығы, маңызы жағынан төмендеу, өз құндылығын жоя бастаған деп бағаланады. Бұл көзқарасқа қарсы тқрар концепция — эгалитаризм (мәдениет тендігі).<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Геодезия]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]

Индивид

2020-09-09T13:16:16Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

{{Біріктірілсін|Индивидуум}}
'''Индивид''':
*Адам, табиғаттың жалқы жан иесі, '''''Homo sapiens''''' түрінің өкілі. Индивид түсінігінің өзі [[адам]]ның адамзаттық түрімен бірлікте екенін керсетеді (адамды тұлға ретінде және индивид ретінде танытатын - жекелік түсінігімен шатыстырмау керек);
* 2. адамзат қауымдастығының жеке өкілі.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Жанашырлық

2020-09-09T13:16:01Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жанашырлық'''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> — бір адамның қиын жағдайға тап болған өзге [[адам]]ға, ет жақын туған-туыстарына, тілектес, ниеттес, сыйлас кісілеріне деген ерекше көңіл күйі, қамқорлығы. Үлкен [[зиян]] шегіп, шығынға ұшыраған немесе қайғы-қасіретке душар болған, сондай-ақ, қандай да бір [[ауыр]] қиындыққа тап болған адамдарға жанашырлық көрсету, оларға қолдан келгенінше көмектесу — [[адамгершілік]]тің белгісі болып табылады. Қиналған жанға нәсіліне, дініне қарамастан жанашырлық таныту, әсіресе, [[қазақ]] халқына ерекше тән [[ұлт]]тық [[қасиет]] болып табылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Жан беру

2020-09-09T13:16:00Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жан беру '''<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> — [[қазақ]] халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетіндегі куәлікке жүрудің ерекше түрі. Әдетте, даулы мәселеде айыпты адамды жазаға тарту үшін айғақ жетіспегенде куәгердің көргені, заттай айғағы, дәлелі есепке алынады. Бірақ кейде ондай дәлел, айғақтың да шешім шығару үшін сенімді болмауы мүмкін. Мұндай жағдайда [[қылмыс]] істеген адамның ақтығына, кінәсіз екеніне көзі жеткен адам өзінің “басын тігіп” куәлікке жүреді. Кей жерлерде мұны “күмәнға шығу” немесе “кепілге шығу” деп те айтады. Ауыр жазаға, тіпті, кейде өлім жазасына кесілетін адамның ақтығын дәлелдеу үшін бір адам жан беруге шешім қылады. Бұл жазаға ілігіп тұрған адамның ақтығына ант беру деген сөз. жан беруші адам [[би]], [[молда]]лар алдында кебін, яғни ақ киініп, қабір басына барып, кейде қабірдің ішіне түсіп, немесе өлікке құрған шымылдыққа кіріп, жазаға тартылған адамның ақтығына “Құран ұстап жанымды беремін”, “өтірік айтсам Құдай тапсын”, “иманым бұйырмасын”, “аруақ соқсын” деп ант береді. Халық арасында мұны жан беру деп айтады. [[Халық]] жан беруші [[өтірік]] [[куәлік]] берсе, ол сол жерде өліп кетеді деп түсінген. Жан беруден кейін істің ақтығына ешқандай күмән қалмайды, айыпты жазадан босатылады. Куәлікке жүрудің мұндай түрі дәстүрлі қазақ қоғамында сирек кездескен.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Дәлел

2020-09-09T13:13:40Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Дәлел''' - [[тұлға]]ның әрекетінің, өзін-өзі ұстауының мазмұнын, бағытын және сипатын анықтайтын тұрақты себептердің, түрткі болатын жайттардың барлық жиынтығы.<ref name=s1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>

== Жетістіктер дәлелі, педагогикада ==

Жетістіктер дәлелі - себептің, тұлғаның қолда бар барлық құралдардың көмегімен қажет нәтижеге жетумен байланысты түрі. Жетістіктер дәлелі негізгі типтері 3-тен 13 жасқа дейін ата-аналардың, әсіресе ананың және т.б баланы қоршаған адамдардың ықпалымен қалыптасады. Жетістіктер дәлелі үлгерімі жақсы [[оқушы]]лардың, әсіресе қиындықтар кезіндегі өзін-өзі ұстауларына әсер етеді.<ref name="s1"/>

== Әдебиетте ==

'''Дәлел''' - ''мотивировка'', көркем негіздеу. Әуезов көркем негіздеуге өнердегі шынайылықтық бір шарты ретінде қарап, еңбектерінде пайдалы ой-пікір айтқан. «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты зерттеуінде ол ғашықтық жырларының батырлық эпостан ерекшеліктерін саралай келіп, «үшінші айырмасы оларда образдар реалистік түрде сипатталады. Егер батырлық жырларда батыр бес жасқа келгенде-ақ ерлік жасап жатса, оның образы шындықтан шалғай, шартты түрде алынса, ал ғашықтық жырларының кейіпкерлері өздеріне хас қасиеттерімен керінеді» дейді де, мұның себебін «ғашықтық жырларда дастанның оқиғалары мен кейіпкердің іс-ерекеттері психологиялық жағынан нанымды да терең мотивировка табады» деп түсіндіреді. Мұхаң ғашықтық жырлардағы мотивировка мығымдығына сүйсініп, оларды жазба [[поэзия]] өкілдеріне де үлгі еткен. «[[Манас]]» туралы орыс тілінде жазған зерттеуінде ол жырдағы сан-сала оқиғалардың негізгі тақырыппен тығыз байланыстылығын, олардың өрістеуі мен кейіпкерлер іс-әрекетінің терең, нанымды дәлел-мотивировкаға негізделгенін мысалмен дәлелдейді. Бұған дейін екі әйелі бар Манастың Қаныкей сұлуға үйленуінің дәлел-мотивировкасының күшті негізделгеніне назар аударады. «Міне, осылай әкенің ұлы үшін қалыңдық таңдауы оқиғаның әрі қарай табиғи өрістеуі ретінде ұғынылады», дәлелдеудің суреттелген оқиғапар мен іс-әрекеттер үшін ғана емес, алда болатын жағдаяттар мен қимылдар үшін де маңыздылығын пайымдайды. Ал [[орыс]] тілінде жазылған «Орыс реализмінің дәстүрлері және рево-люцияға дейінгі қазақ әдебиеті» (1949) атты проблемалық мақаласының соңғы жағында кеңес әдебиетінің даму бағдарына тоқтала келе, «біздің туындыларымызда жиі кездесетін кемшіліктердің бірі - кейіпкер іс-әрекетінің ішкі психологиялық дәлелдемесін берудің орнына, біз әсерсіз, тіпті кейде бос мылжың диалогтарға үйір болғанымызға» байланысты туындаған үлкен олқылықтың себебін керсетіп, көркем дәлелдеусіз шеберлікке, шынайылыққа жетудің мүмкін еместігін ескерткен.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

== Дәлелдеме ==

Дәлелдеме - адамның саналы түрде өзінің әрекеттерінің себебін түсіндірулері. Дәлелдеме шынайы себеп пен, әсіресе, адамның жағымсыз қылық жасап, бірақ коршаған ортаның сыйласымдылығын жоғалтқысы келмегенде, жанаса бермеуі мүмкін. Пайымдау мен дәлелдің ақиқат екендігін дәлелдеу үшін келтіріледі. [[Дәлелдеме]]нің негізі ретінде қызмет ететін [[аргумент]]тердің(логикалық дәлелдер) жиынтығы.<ref name="s1"/><ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

{{stub}}

Даралылық

2020-09-09T13:13:23Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Даралылық''' - жеке [[индивид]]тің өзінің ұстанымы мен мұдделерін [[коғам]]ның мүддесіне, [[адам]]дар тобына қарама-қарсы қоюында көрінетін тұлганың ерекшелігі, дүниетану типі. [[Мораль]]дік-[[психология]]лық тұрғыда бұл белгі [[эгоизм]]ге жақын.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Барканник

2020-09-09T13:11:54Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Барканник салмасы''' - [[сәбіз]] бен піскен [[жұмыртқа]] болатын қара [[бидай]] [[ұн]]ынан дайындалған пирог.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.—Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Аспаздық]]

{{stub}}

Артезиан суы

2020-09-09T13:09:34Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Артезиан суы''' — су өткізбейтін қабаттардың, немесе жарықтардың және қатты жыныстардың қуысындагы [[жер асты суы]]. Ол жер астындағы қысымда тұрады. Бұл — сапасы жағынан да жақсы су. Сондықтан сол аймақтагы елді сумен қамтамасыз етудің ең қолайлы көзі болып саналады

Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттар арасында кездесетін арыны күшті жер асты суы. Латынша Artesіum; [[Франция]]ның Артуа провинциясында мұндай су 12 ғасырдан бастап шыңырау [[құдық]] арқылы алынуына байланысты осылай аталған артезиан суы антропогенге дейінгі шөгінділерде жиналып, [[платформа]]лар мен [[ойпат]]тардың, таулы өлкелердің синклинальді құрылымдарында [[артезиан алабы]]н немесе беткейін құрайды. Мыңдаған метр тереңдікте жатуы мүмкін. Ұңғыма бұрғыланғанда, артезиан суы сулы қабаттың деңгейінен едәуір жоғары көтеріліп, жер бетіне төгіледі, кейде фонтанша атқылайды. [[Грунт]] суымен салыстырғанда артезиан суының режимі тұрақты, минералдылығы әркелкі, сапасы көбінесе жоғары болады. [[Тау]] бөктерінде артезиан алаптарының шет жақтарында артезиан суы тұщы келеді, су [[минерал]]дылығы 1 г/л-ден аспайды, ал оның орталық бөлігінде, әсіресе тұзды [[шөгінді]]лер арасында судың минералдығы 260 – 320 г/л-ге жетеді. Ал температурасы 20ӘС-тан 100ӘС-қа дейін болады, кейде одан да асады. Қазақстанның көптеген аудандарында Артезиан суының мол қоры бар. Ол су көздері елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, егін суаруға кеңінен пайдаланылады.
Артезиан құдығы – жер астынан артезиан суын алу үшін бұрғыланған [[ұңғыма]] немесе қазылған [[құдық]]. Артезиан құдығы біздің заманымыздан бұрынғы Мысырда, [[Қытай]]да пайдаланылған. Қазақстанда артезиан құдығы 19 ғасырдан бастап қазылды. Қазіргі кезде арнаулы қондырғылармен бұрғыланады және оның тереңдігі жүздеген метрге жетеді. Су арыны әлсіз болып, өздігінен шықпаса, артезиан құдығына сорғы орнатылады. Жер асты қабаттары берік тау жыныстарынан тұратын болса, артезиан құдығының қабырғасы шегенделмейді. Борпылдақ, сусымалы жыныстардағы ([[қиыршық тас]], [[құм]], малта тас, т.б.) артезиан құдығының қабырғалары [[темір]], темір-бетон [[құбыр]]лармен немесе ағашпен шегенделеді. Суды [[механика]]лық қоспалардан ([[лай]], [[саз]], т.б.) тазарту үшін артезиан құдығының түбіне түрлі сүзгілер қойылады. Олар тоттанбайтын материалдардан жасалады.

'''АРТЕЗИАН СУЫ''' - жер бетіне өздігінен ағылып төгілетін, кейде бұрқақтап атқышайтын, су өтпейтін қабаттар арасындағы арыңды жер асты сулары.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

== Дереккөздер ==
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География және геодезия]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Геология]]

{{stub}}

Агейзия

2020-09-09T13:09:32Z

Arystanbek: Сөздік санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Агейзия''' ({{lang-el|a}} — жоққа шыгару және geotai — [[дәм]] тату) — кейбір [[адам]]дардың дәм сезуді жоғалтуы, астың демін ажырата алмауы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Аспаздық]]

{{stub}}

Катаринский Василий Владимирович

2019-02-25T05:10:18Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

:'''''Катаринский Василий Владимирович'''''<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref> (''20.5.1846 – 1902, Ресей, Орынбор'') – орыс шығыстанушысы, ағартушы, миссионер.
*[[1864]] – 72 жылы [[Қазан]] қаласындағы діни семинарияны, кейін діни академияны бітірген.
*[[1872]] – 75 жылы [[Чебоксары]] қаласындағы уч-щеде бақылаушы, оқытушы қызметтерін атқарған.
*[[1875]] жылы 20 қыркүйектен бастап Орынбор округінде татар, башқұрт және қазақ мектептері жөніндегі округтік инспектор болып тағайындалып, осы жұмысты ұзақ жылдар бойы атқарды. Оған қосымша діни мектептердегі оқу-тәрбие жұмысының барысын бақылап отыру тапсырылады.
*[[Алтынсарин|Ы.Алтынсариннің]] оқу ісі саласындағы идеяларын қолдап, оның іске асуына тікелей көмектесті.
*[[1879]] жылы Алтынсарин [[Торғай]] уезінің мектеп инспекторы міндетін атқара бастаған кезден кейін, олардың қарым-қатынасы, кездесуі мен хат жазысуы жиілей бастайды.
*Торғайда облысы және ауылдық уч-щелер мен мектептердің ашылып, қалыптасуына көп еңбек сіңірді. Ырғыздағы қыздар училещесі мен Орскідегі қазақ оқытушыларын даярлайтын мектепке қамқоршы болды.
*[[1893]] жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебі оқушыларының [[Мәскеу]]ге экскурсияға баруын ұйымдастырған да Катаринский еді.
Орынбор оқу округіне қатысты оқу-ағарту істерімен байланысты құжаттар даярлап, олардың жүзеге асуына ерекше көңіл бөлді. “Положение об аульных русско-казахских школах Тургайской области”, тағы басқа ресми құжаттардың авторы (редакторы) болды.

*Қазақ мектептері үшін орыс тілінде
**“Қырғыздарға арналған әліппе” (“Букварь для киргиз”),
**“Қырғыздарға арналған орыс тілінің бастапқы оқулығы (“Первоначальный учебник русского языка для киргиз”)
атты оқу құралдарын ([[1894]]) жазды.
*Қазақ тілінің грамматикасын жазып, сөздігін жасауға да қатысты.
*[[1897]] жылы “Қырғыз тілінің грамматикасы” (“Грамматика киргизского языка”, Орынбор, [[1897]]) мен “Қырғыз-орыс сөздігі” (“Киргизско-русский словарь, Оренбург, [[1897]]) басылып шықты. Сондай-ақ, “Қырғыз мақалдарының жинағы” (“Сборник киргизских пословиц”), ”Қырғыз этнографиясы жөніндегі материалдар” (“Материалы по этнографии киргиз” Орынбор, [[1899]]) құрастырды.
Ол христиандық діни кітаптарды қазақ тіліне аударып бастырып (“Ізгі Иосиф”, “Ізгі ғайыб”), қазақ-орыс мектептеріне оқулық ретінде ұсынып, миссионерлік іспен де шұғылданды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер:==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Катанов Николай Федорович

2019-02-25T05:10:18Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[File:Катанов фото.JPG|thumb|alt=A.|Катанов Николай Федорович]]

:'''Катанов Николай Федорович'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>, Хызылұлы Пора (''6.5.1862, Ресей, Краснояр өлкесі, Аскиз ауданы– 10.3. 1922, Қазан'') – хакас филологы, этнографы, түркологы, [[Қазан]] университетінің профессоры ([[1893]]), салыстырмалы тіл білімінің докторы ([[1907]]).<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

*Әкесі Хызыл хакастардың ірі тайпасы саналған сағадан шыққан, шешесі – качы тайпасынан. 1869 – 76 жылы Аскиздегі училещеде оқыған. Красноярскіде классикалық гимназияны ([[1884]]), [[Санкт-Петербург]] университетінің шығыс тілдері факультетін ([[1888]]) бітірген.

*[[1888]] – 92 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының тапсырмасымен [[Сібір]]де, [[Моңғолия]]да, [[Жетісу]]да болып, [[ұйғыр]], [[өзбек]], [[қазақ]], [[тыва]], тағы басқа түркі халықтарының этнографиясы мен тілі жөнінде мол материал жинады. Қытайға сапарында оны [[Жүніс Итқараұлы]] деген қазақ бастап апарған.

*[[1885]] – [[1921]] жылы шығыстану саласы бойынша 180-нен астам ғылыми еңбек жариялаған.

*Негізгі еңбегі: “Урянхай тілін зерттеу тәжірибесі” ([[1903]]), көлемі 1600 беттей. Бұл еңбекте 50-ге жуық түркі тілдері мен диалектілері салыстырылып зерттелді. Хакас, тыва, карагастардың этнографиясы, лингвистикасы, фольклоры туралы 2 томдық “Урянхайлардың, абакан татарлары мен карагастардың сөйлеу тілі” деген еңбегі [[1907]] жылы [[Радлов|В.В. Радлов]] шығарған “Түркі тайпаларының халықтық әдебиет үлгілері” аталатын кітаптың 9-бөлімінде жарияланды. Катанов – П.М. Мелиоранскийге қазақ тілін зерттеуге көмек берді.

*[[1894]] жылы Қазан университеті жанындағы Археология, тарих және этнография қоғамының хатшысы болып сайланды. Қазан университеті “Хабаршысының“ редакторы болды. Катанов – Орыс география қоғамының, Левендегі ([[Бельгия]]) Ғылым мен әдебиеттің халықаралық қоғамының, Будапешттегі Мажар этнография қоғамының толық мүшесі, Гельсингфорстағы финн-угор қоғамының корреспондент мүшесі болды.
==Шығармалары: ==
*Среди тюркских племен, СПб., [[1893]];
*Этнографический обзор турецко-татарских племен, Казань, [[1894]];
*Песня Худаяр-хана и приход русских в Среднюю Азию, СПб., [[1894]];
*О погребальных обрядах у тюркских племен с древнейших времен до наших дней. – ИОАИЭК, [[1894]], т. 12, в. 2;
*Киргизские степи. Средняя Азия и Северный Китай в 18 столетии по показаниям, разведкам, доезжим запискам, отчетам и исследованиям *Западно-Сибирских казаков и прочих служилых сибирских людей, Записки ЗСОРГО. кн. 14, в. 1, Омбы [[1893]].

==Дереккөздер:==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Ибатов Марат Кеңесұлы

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

[[Сурет:Ибатов Марат.jpg|thumb|Ибатов Марат Кеңесұлы]]
'''Ибатов Марат Кеңесұлы''' <ref>[[Қазақстан Республикасы Ғылыми Энциклопедиясы]]</ref> (1961 жылы туған) – техникалық ғылыми докторы (2004), профессор (2005). <ref>Ибатов Марат Кеңесұлы 97 ғылыми-зертеулік еңбектің авторы.</ref>
[[Мәскеу]] автомобиль-жол институтын (1983) бітірген соң [[Қарағанды]] политенхникалық институтында аға инженер, кіші ғылыми [[қызметкер]], [[ассистент]], аға оқытушы, [[доцент]] (1983–96) болды. 1997 жылдан декан қызметін атқарады. 2003 жылы «Научные основы обеспечения безопасносной работы дизельных двигателей при эксплуатации карьерного автотранспорта» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров''' (26. 5. 1931 жылы туған, [[Ақмола облысы]], [[Ақкөл ауданы]] -27. 9. 1995, [[Алматы]]) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент. Ақмола педагогикалық училищесін (1949), Алматы шет тілдер институтын (1955) бітірген. 1955—1956 ж. мектепте мұғалім. 1956 жылдан Алматы шет тілдер институтында оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеген. 1985- 1992 ж. Казақтың қыздар педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының меңгерушісі. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін [[Қайнар Университеті|"Қайнар" университетінің]] бірінші проректоры, профессор қызметтерін атқарды. Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасуы мен дамуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. [[Қазақ тілі]] стилистикасы мен ағылшын және қазақ тілдерін салыстырмалы зерттеу саласында еңбек етті. 80-нен аса ғылымы еңбектің авторы.
==Шығармалары: ==
*Устный вводный курс английского языка. Ү класс (в помощь учителю английского языка). А.,1964;
*Становление и развитие казахской лингвистической терминологии. АКД., А., 1972;
*Методическое пособие пo английскому языку для студентов. А., 1992;
*Казахско-русско-немецкий разговорник. А., 1992 (авт. бірі).<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Камила Мақсұтқызы Байболсынова

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Камила Мақсұтқызы Байболсынова''' (18. 3. [[1928]] жылы туған, [[Семей]] қаласы ) — тіл білімі маманы, [[филология]] ғылым кандидаты ([[1977]]). ҚазМҰУ филология факультеті [[логика]] мен [[психология]] бөлімін бітірген ([[1952]]). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының кешкі бөлімінде ағылшын тілі мамандығын алған (1967). 1953—1957 Алматыдағы N 24 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі. 1957 жылдан бастап осы күнге дейін ҚазМӘТУ-дің орыс және жаппы тіл білімі кафедрасында орыс және [[Латын тілі|латын тілдерінің]] оқытушысы. 1980—1985 жылдары Морис Торез атындағы [[Мәскеу]] мемлекеттік педагогикалық шет тілдер институтында, классикалық тілдер кафедрасында латын мамандығы бойынша білім жетілдіру курсының тыңдаушысы. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен орыс және қазақ тілдерінің [[фонология]]лық жүйелері сапыстыру мәселелері туралы кандидаттық диссертация қорғады (1977). Қазір лексикалық [[интерферанция]] проблемапарымен шұғылданып жүр.
==Шығармалары: ==
* Опыт сопоставителъного анализа фонологических систем русского и казахского языков (в связи с проблемами фонетической интерференции при казахско-русском [[билингвизм]]е). АКД., А., 1973.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова

2019-02-25T05:10:17Z

Arystanbek: Қазақ тілі санатынан алындыCat-a-lot қолданып

'''Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова''' (26. 12. 1963 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[педагогика]] ғылымының докторы (2005), профессор (2010). Қызылорда педагогика училищесін (1983), Қыздар мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1987). 1987 — 1990 жылдары Павлодар педагогика институтында оқытушы. 1990—1993 жылдары [[аспирант]]. [[1993]] жылы осы күнге дейін Қазақ қыздар педагогика институтында профессор, Тіл теориясы және оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі.

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Қазақстан Кинематографияшылар Одағы

2019-01-23T04:08:44Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан Кинематографияшылар Одағы'''– республика кино өнері қайраткерлерінің ерікті шығармашылық бірлестігі [[1958]] ұйымдастыру комитеті құрылды. [[1966]] жылы 1-Құрылтай съезінде Қазақстан Кинематографияшылар Одағы болып ұйымдасты. Басшы органы – съезд, атқарушы органы – басқарма. Ұйымдастыру бюросының тұңғыш төрағасы, кейін басқарма төрағасы [[Айманов|Ш.К. Айманов]] (1958 – 1970) болды. Ұйымдастыру бюросы ұлттық-киноматографияның қалыптасуында, отандық және ұлттық кино өнері туындыларын насихаттауда зор рөл атқарды. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан кинемотограияшылар одағы [[КСРО]] [[кинематографияшылар одағы]]ның құрамдас бөлігі еді, оның жанында Бүкілодақтық кино өнерін насихаттау бюросы болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Қазақстан Кинематографияшылар Одағы жарғысында: көркемдік сапасы жоғары, эстететикалық-тәрбиелік мәні зор, идеялық мазмұнға бай кино өнерінің туындыларын шығаруға ықпал ету, фильм өндірісін ұйымдастыруды жетілдіру, кино өнерінің маман кадрларын дайындау, олардың шығармашылық белсенділігіне жол ашу, т.б. міндеттер белгіленген.

Қазақстан кинемотографияшылар одағы жанында көркем кино, деректі кино, мульфильмдік кино, телевизиялық кино және телефильмдер, кино драматургиялық, кинорежиссерлік, кинотану және кино сыны, киноактерлер, киноәуесқойлар, операторлық шеберлік, фильмдерді аудару, кинотехниктер секциялары бар. Ардагерлер Кеңесі мен шығармашыл жастар кеңесі, осы заманғы техникалық талапқа сай салынған кино үйі жұмыс істеді.

Қазақстан кинемотографияшылар одағының тікелей ұйымдастыруымен [[Азия]], [[Африка]], [[Латын Америкасы]] мультипликацияшыларының бірінші халықаралық0 симпозиумы ([[Алматы]], 1976), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің жас деректі фильм жасаушыларының симпозиумы (Алматы, 1978), [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Адам және биосфера бағдарламасы аясында “Қоршаған ортаны қорғаудағы киноның рөлі” атты Бірінші және Екінші Халықаралық симпозиумдары (Алматы, 1982, 1985), “Еуразия-98” Халықаралық кинофестивалі (Алматы, 1998), т.б. өтті.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қазақстан]]

Қазақстан әдеби қоры

2019-01-23T04:08:28Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан әдеби қоры''' – жазушылардың қоғамдық бірлестігі ([[1992]] – [[1997]]). Қазақстан әдеби қоры [[1992]] жылы [[Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі]]нде тіркеуден өткен. Қор мүшелерінің саны – 700-ге жеткен ([[1996]]). Шығармашылықпен айналысатын адамдарға қаржылай көмек, әлеуметтік жәрдемдер берумен, [[әл-Фараби]] атындағы шығармашылық үйдің жұмысын жүргізумен шұғылданған.

[[КСРО]] Әдеби қоры негізінде құрылған жазушылардың халықаралық “Әдеби қор” қоғамдық бірлестігі жұмысын жандандыруға ат салысты. Қаламгерлерді Халықаралық әдеби қор қарамағындағы шығамашылық үйлерге жіберіп, әдебиетшілерге халықаралық әдеби қордың арнайы стипендиясының тағайындалуын қамтамасыз етті. Қаламгерлердің екі қоғамдық бірлестігі арасында қызметтестік туралы келісімшарт ''(Жазушылар одағына – шығармашылық, қоғамдық-саяси, мәдени жұмыстар, Әдеби қорға – әлеуметтік-тұрмыстық, шаруашылық, кәсіпкерлік жұмыстар)'' жасауға қол жеткізді. Осы келісімшарт бойынша Қазақстан әдеби қоры әдебиетшілер үйін басқаруға алып ([[1996]]), қаламгерлерді елдегі саяси-әлеуметтік, экономикалық реформаларға бейімдейтін іс-шаралар жүргізді. “[[Әдеби қор жаршысы]]” – “[[Вестник Литфонда]]” газетін шығарды ([[1996]]). 1996 жылы [[желтоқсанның 2|2 желтоқсанда]] [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сотының]] Қазақстан әдеби қорының құрылуы кезінде заңдылық сақталмаған деген ұйғарымына сәйкес, [[1997]] жылы [[қаңтардың 10|10 қаңтарда]] Қазақстан әдеби қоры жабылды.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Қазақстан Жоғары Мектебі

2019-01-23T04:05:01Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан Жоғары Мектебі''' – халықаралық ғылыми-педагогикалық журнал. [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі (1999- )|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] басылымы ретінде [[1995]] жылдан тоқсан сайын шығып келеді. [[Журнал]] жоғары [[мектеп]] [[реформа]]сын жүзеге асыру, [[университет]]тер мен [[институт]]тар тарихы мен бүгінгі таңның көкейтесті мәселелері, Республиканың көрнекті [[ғалым]], [[педагог]]тарының өмірі мен қызметі, [[студент]] – жастар тәрбиесі, [[өркениет]]ті елдердің білім беру жүйесі мен озық тәжірибелері, жоғары мектеп [[педагогика]]сы мен әдістемесі тақырыптарындағы материалдарды үзбей жариялап отырады. “Ізденіс” – “Поиск” [[Гуманитарлық білім|гуманитарлық]] және [[жаратылыстану]] сериялары мен “Ұлт тағылымы” [[этнопсихология]]лық, [[этнопедагогика]]лық бағыттағы үш ғылыми қосымшасы ғылыми кадрлар даярлауға, еліміздің ғылыми [[интеллект]]уалдық әлуетін көтеру ісіне үлес қосып келеді. Мақалалар [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын тілдерінде]] жарияланады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Қазақстан Дизайнерлер Одағы

2019-01-23T04:04:26Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен ArystanbekBot соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қазақстан дизайнерлер одағы''' – шығармашылық ұйым. Кәсіби [[дизайнер]]лер мен дизайн саласындағы мамандардың басын біріктіру мақсатында [[1987]] жылы құрылған. Одақ [[Қазақстан]] Республикасы мемлекеттік көркем нақышының кешенді [[дизайн]] бағдарламасын дайындап, жүзеге асыру ісінде шығармашылық өндірістік кәсіпорындардың жұмыстарын үйлестіреді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref> Республикалық және халықаралық [[көрме]]лер ұйымдастырып, [[конференция]]лар мен [[симпозиум]]дар өткізеді. [[Кәсіпорын]]дардың, [[өнеркәсіп]]тік және құрылыс нысандарының фирмалық нақышын жобалау, баспа өнімдерін безендіру дизайнын, [[тері]], [[жүн]], [[киіз]], [[керамика]] материалдарынан дайындалатын сувенир және қолөнер, зергерлік бұйымдардың этнодизайнын жасауды жүзеге асырады. Патенттік-лицензиялық қызмет атқарады. Қазақстан дизайнерлер одағы 235 мүшесі бар ([[2003]]). Олардың 20-сы Президент стипендиясының иегері. Одақтық Республика облыстарында 9 бөлімшесі бар. Қазақстан даму одағының алғашқы президенті Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Т.Б. Сүлейменов.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қазақстан]]

Қала құрылысы

2019-01-23T03:48:34Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Қала құрылысы''' - қала салудың жоспарлы теориясы мен оның іске асуы; қоғам өмірінің материалдық ортасын ұйымдастыруға арналған архитектуралық қызметтің ғылыми-тәжірибелік түрі. Қала құрылысы белгілі бір елдің әлеуметтік, құрылысына, өндіргіш күштерді өсу дәрежесіне, ғылымы мен мәдениетіне, табиғи климаттық жағдайларын және ұлттық ерекшеліктеріне байланысты дамиды. Сонымен қатар ол қоғамның әлеуметтік-экономикалық және эстетикалық талғамын да ескерді. Қала құрылысының теориясы мен тәжірибесі негізгі екі міндетті шешелі; ескі қалаларды қайта салу мен дамыту және жаңа қала салу. Тұрғындардың неғұрлым жайлы түрмысын қамтамасыз ету үшін қала аумақтары аймақтарға бөлініп, жобаланады. Қала құрылысының жобалары өнеркәсіптік, тұрғынжайлық аудандардың демалыс аймақтарымен үйлесімін есепке алып, санитарлық-тех. талаптарға сай, қала жолдарының ыңғайлы жүйесін, мөдени-тұрмыстық, медициналық, т.б. мекемелердің қолайлы орналасуын ескере отырып жасалады. Бай архитектура мұралары бар қалаларды қайта құруда тарихи көркемдік бейнесін сақтай отырып, жаңа қүрылыстармен келісті үйлестіру ескеріледі. Қалалардың эстетикалық талғамға сай өзара келісті архитекьуралық ансамбльдер құрап, жергілікті табиғи климаттық әртаның ерекшелігін ескеріп, мейлінше тиімді үйлесімді салынуы, оның біртұтас архитектуралық келбетін түзеді. Қалалардың жобалануы мен салынуы, олардың архитектуралық көркемдік келбеті ұзақ мерзім бойы архитекторлар мен құрылысшы инженерлердің ұжымдық еңбегі нәтижесінде қалыптасады.

[[Өндіріс]], [[энергетика|энергетика жүйесі]], [[көлік]], ғылымның дамуы қала түзілудің басты аса маңызды фақторлары болып табылды. Сондықтан, қала құрылысының көп ғасырлық тарихы бар. Республика аумағынан ертедегі адамдардың [[палеолит]], [[неолит]], [[қола дәуірі]]ндегі қоныстарын дәлелдейтін белгілер көп табылды. [[Батыс Қазақстан]]да біздің заманымыздан бұрынғы 2 мыңыншы жылдары [[Андронов мәдениеті]]нің орталығы болған көне қоныстардың қалдығы сақталған.
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырдандан бастап [[Қазақстан]] аумағында - [[Іле]], [[Шу]], [[Талас]], [[Сырдария]] өзендері аңғарларында жылу жүйелері орнатылған үйлері бар алғашқы қалалардың жүрттарьт аршылды. Ол қалалар қалын қабырғалармен қоршалған.

6 - 12 ғасырлар аралығында қала құрылысы ерекше дамып, ізденген. Түркі тектес халықтардың қала салу мәдениетіне ертеден қала
құрылысы өнерінің бай дәстүрі бар соғдылықтардың қоныстануы көп әсер еткен. Қазақстандағы қалалардың құрылымы мен дамуы [[Орта Азия]] калаларына тән сұлбалық типтен өзгеше болды. Орта Азия қалалары: аумақтық жағынан нақты шектелген цитадельден, жеке адамдарға тиісті [[шаһристан]]нан, қала маңы [[рабад]]тар мен [[зират]]тардан тұрса, Қазақстан қалаларында бұл үйлесімділік сақталмаған. Кейбір қалаларда үйлесімділік болмаған, енді біреулерінде ([[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Құмкент (көне қала)|Құмкент]], [[Талғар]], [[Қойлық]]) шаһристан онша анық байқалмайды да, рабад басым болып келеді. Мұның өзі бұл қалалардағы халықтың жартылай көшпелі өмір сүргенін көрсетеді. Қазақстанда 10 ғасырда елді мекендердің мынандай негізгі түрлері қалыптасқан: қағаздардың қалалық мекендері - ордалары ([[Чигу]], [[Ордакент]], [[Суяб]], [[Қойлық]], [[Баласагұн]]), керуен жолындағы қалалық мекендер ([[Исфиджаб]], [[Тараз]], [[Отырар]]), сауда-қолөнерлік қалалар ([[Сығанақ]], [[Құмкент (көне қала)|Құмкент]], [[Созақ]]), феодал-ақсүйектердің жекелеген қамал-қорғандары мен жекелеген мекендерді өзара байланыстыратын орындар ретінде қеруен-сарайлар ([[Ақыртас]], [[Баба ата]], [[Ақ Сүйек]], т.б.) және [[ауыл шаруашылығы]] қоныстары. Бұл кезеңде қала құрылысы 4 алшақта - Сырдария алқабында, Шу мен Талас анғарларында, Солтүстік - Шығыс [[Жетісу]] өлкесінде және [[Орталық Қазақстан]] өнірінде дамыған. ІЗ ғасырда Қазақстанды [[моңғолдар]]дың жаулап алуының салдарынан оңтүстік өлкедегі барлық қалалар талқандалды. 17 - 19 ғасырларда [[Гурьев]] ([[Атырау]]; 1640), [[Өскемен]] (1720), [[Петропавл]] ([[Қызылжар]]; 1752), [[Семей]] ([[Доржынкент]]; 1756), [[Орал]] (1813), [[Қызылорда]] (Ақмешіт)]]; 1863), т.б. жаңа елді мекендер, әскери бекіністер пайда болды. Бұл қалалар тар көшелерден тұрды.
Жоспарлы-сұлбалық құрылымы жағынан 3 бөліктен тұрады: орталық аудандарға ақсүйеқтердің тас үйі, орталыққа тақау орналасқан әскер
басылары, сарай өкімдері, саудагерлер мен өнеркәсіпшілердің тұрақ-жайлары, үшінші бөлікке қала шетіндегі кедейлердің лашықтары
кірді. 19 ғасырдан бастап отырықшылық күшейе түсті. [[Қарағанды]], [[Риддер]] ([[Лениногорсқ]]), [[Зырянов]] секілді өндірісті қалалар пайда болды. [[Ақтөбе]], [[Көкшетау]], [[Ақмола]] ([[Астана]]), [[Қостанай]], [[Талдықорған]], [[Әулиеата]] ([[Тараз]]), [[Түркістан]] тәрізді әскери бекіністер қалаға айналды. Қазақстанда 1925 жылдан бастап қала салу ісі бір орталыққа негізделген жоспарлы садаға айналды. 1930 жылы Қазақ мемлекеттік жоспарлау мекемесі құрылды. Халық аз орналасқан аймақ - Орталық Қазақстанда
өндіргіш күштерді дамыту - Қарағанды, Балқаш қалаларын сатудан басталды. [[Түрксіб]] - [[Мойынты (кент)|Мойынты]] - [[Шу]] темір жолдары желілерін тарту Оңтүстік Қазақстанмен және Батыс Сібірмен байланыстыруға мүмкіндік берді және аймақтық табиғи байлықтарды игеруді тездетті.
[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғыс]] жылдары жаңа өнеркәсіп орындары бой көтерді, аз қабатты үй құрылысы басым болды. Қала құрылысының дамуы баяулады. Атырау қаласының маңындағы Мұнайшылар қалашығы сол кезеңнің архитектуралық келбетін айқындап берді. Қазақстан Халком кеңесінің 1945 жылы қабылданған "Қазақстанның облыс орталықтарын жобалау жоспарын жасау туралы" шешімінен
кейін барлық облыстық орталықтары бас жоспармен қамтамасыз етілді. Республикадағы қалалардың бірыңғай топтық жүйесін: шахтерлер ([[Қарағанды]], [[Екібастұз|Екібастүз]], [[Абай]], [[Шахты]], [[Саран]]), металлургтер ([[Өскемен]], [[Балқаш]], [[Жезқазған]], [[Риддер]], [[Теміртау]]), химиктер ([[Шымкент]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], Қаратал, [[Алға]]),кеншілер ([[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Қаражат]]), энергетиктер ([[Ақсу]], [[Серебрянск]]) қалалары құрайды. Соғыстан кейінгі жылдары [[Ақтау]], [[Жаңатас]], [[Жаңаөзен]], т.б. жаңа қалалар бой көтерді. 1985 ж. республика қала саны 85-ке, қала типтес кенттер 197-ге, аудан орталығымен қосып есептегенде кеңшар кенттері 7000-ға жетті. Халықтың 60%-ы қалаларда тұрды. Ел орталығының [[Алматы]]дан [[Астана]]ға көшірілуі де қала құрылысының өсуіне зор ықпалын тигізуде. Қазіргі қала құрылысындағы басты жетістік жаңа тұрғын үйлердің талапқа сай салынуы. Үйлер қазіргі заманғы дизайын талаптарына сай болуымен ерекшелінеді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Тұлғалар]]

Затаевичтің корреспонденттері

2019-01-23T03:48:25Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Затаевичтің корреспонденттері''' – этнограф әрі музыка зерттеушісі А.В. Затаевичке қазақ музыкасының ел арасына кең тараған әсем де әуезді үлгілерін айтып, орындап беруші халық өнерпаздарының әнші-күйші, домбырашы, қобызшы және сыбызғышылар тобының ғылымдағы атауы.

“Қазақ халқының 1000 әні” мен “Қазақтың 500 ән-күйі” музыкалық-этнографиялық жинақтарындағы “Затаевичтің корреспонденттерінің” саны 500-ден асады. Олар – Қазақстанның барлық аймағының, атап айтқанда, [[Орынбор]], [[Қостанай]], [[Ақмола]], [[Орал]], [[Ақтөбе]], [[Семей]], [[Торғай]], [[Түркістан]] аймақтарының тұрғындары.

==Затаевичтің жинақтары==

Затаевичтің 20 ғ-дың 20-жылдарындағы экспедициялық сапарлары кезінде оған халық ән-күйлерін орындап берушілер құрамы жас жағынан да, атқаратын қызметі жағынан да сан алуан болған. Мысалы, сол кездегі Қарқаралы уезінен Назымбек Майшекин (8 жаста), Семейден Молдай Төлебаев (14 жаста), Орынбордағы қазақ үлгілі мектебінің оқушысы Шәріп Медетов (13 жаста), Орынбордағы қазақ балалары коммунасында тәрбиеленген панасыз қыз Күлсім Меңдешова (12 жаста) мен Отар Мырзалин (12 жаста) сияқты қаршадай балалар мен қыздар Затаевичке ән-күйлер жаздырған. Затаевич осы жұмысы барысында қазақ халқының белгілі тұлғаларымен де, өнер иелерімен де, қарапайым ел адамдарымен де жүздесіп, олардың аузынан көптеген ән-күйлерді жазып алған. Олардың қатарында Қ.Сәтбаев, С.Сәдуақасов, Б.Қаратаев, Г.Мурзин, Қ.Айнабеков, М.Сералин, Б.Күлеев, С.Есова, М.Саматов, А.Оразбаева, О.Жандосов, М.Қойайдаров, т.б. есімдерін атауға болады. Осының өзі Затаевичтің жинақтарына енген халық ән-күйлерінің кездейсоқ кісілерден емес, ұлт жанашырларынан, қазақ мәдениетінің көрнекті тұлғаларынан жазылып алынғанын байқатады. Халық музыкасының жанашыры ретінде Затаевич қазақ даласын жаяу жүріп аралап, әр аймаққа тән ән-күйлерді сол жерлердің тұрғылықты иелерінің де аузынан жазып алған. Бұл ретте оған қол ұшын берген талант иелерінің бір шоғыры мыналар: И.Абдыханов, Б.Алманов, А.Бегішев, К.Бүркітов, Ф.Ғалиев, Е. Жұмағалиев, М.Жылқайдаров, С.Қалжанов, З.Кәрібаев, М.Қаратаев, Ә.Құрманов, А.Құлымбетов, Н.Манаев, Р.Мақатов, А.Молдыбаев, А.Наурызбаев, С.Найманбаев, Х.Нукин, Ә.Сәрсенбаев, И.Сабиров, Ә.Өтекин, К.Уразалиев, Н.Шанғалиева, т.б. Затаевич назарын “[[Қобыланды]]”, “Көрұғлы” секілді музыкалық шығарма үлгілері аударса да, оған қазақ халқының муз.-эпикалық дәстүрі, әсіресе, Сыр бойы мен Атырау өлкесіне тән жыраулық өнер үлгілері ұшыраса қоймаған. мысалы, Сыр бойында 20 ғ-дың 20-жылдары атағы шыққан Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, [[Даңмұрын Кенжебекұлы|Даңмұрын]], т.б. жыр-термелерін Затаевичке жеткізген бірде-бір корреспондент болмаған. Затаевичтің өзі де, көбінесе, әншілік және күйшілік мұрамен ғана шектелген секілді. “Затаевичтің корреспонденттерінің” жеткізген мәліметтерінен халық ән-күйлерінің тууы, авторы, орындалу ерекшеліктері туралы да мағлұматтар табуға болады. “Затаевичтің корреспонденттерінің” негізгі бір тобы – бүкіл өмірін әнші-күйшілік, орындаушылық өнерге арнаған қазақ халқының кәсіби әнші-күйші орындаушылары (Әміре Қашаубаев, Ғ.Айтбаев, Ш.Қаратаев, Қ.[[Қуан Лекеров|Лекеров]], [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Н.Бөкейханов]] пен М.Бөкейханов, Қ.Байжанов, [[Майра Шамсутдинова]], Қ.Медетов, [[Сейтек Оразалин]], Ғ.Мұхитов, т.б.) болған еді.

==Затаевич этнограф ретінде==

Затаевичтің этнограф ретіндегі ерекшелігі – жоғарыда аталған әнші-күйшілерге жай ғана орындаушы деп немқұрайлы қарамайды. Әрбір әншінің, күйшінің орындаушылық өнердегі ерекшелігіне, суреткерлігіне тәнті болады, әрбір орындаушыны кәсіби зерттеушінің көзқарасымен әділ бағалай отырып, оның өнердегі ерекшелігін дәлме-дәл суреттейді, қазақтың әнші-күйшілік дәстүрінен мол хабар береді. мысалы, ол М.Бөкейханов туралы “[[Қазақтың 500 ән-күйі]]нде” “... асқан өнерпаз домбырашы, даңқы Бөкей даласына тараған, 1922 ж. қайтыс болған Мақар Жапаровтың ең дарынды шәкірттерінің бірінен саналады” (129-б.) – десе, Н.Бөкейханов туралы “...Егер [[Махамбет]]тің табиғи шабытына байланысты оның домбырашылық өнерінде асқақ пафос, тіпті күйгелектік байқалса, Науша, көбінесе, тыңдаушысын қазақ өмірінің қоңыржай поэзиясын ерекше жұмсақ, жайбарақат ғашықтықпен бейнелеуі арқылы таңдандырады” деп жазды (бұл да сонда, 253-б.). Затаевичтің [[Әміре Қашаубаев]] пен Майраның орындаушылық өнеріне байланысты ой тұжырымы мен пайымдаулары, музыкалық мінездемелері өнердің осы екі ірі өкілдері туралы күні бүгінге дейін аса қажетті материал болып табылады. Майраның өнерпаздығын Затаевич басқа әнші-орындаушылардың қайсысынан да үздік бағалайды, арнаулы музыкалық мектептен өтпесе де, Майра өзінің табиғи талантымен әншілік өнерді кәсіби дәрежеде толық меңгерген дарын иесі екеніне ерекше назар аударады.

'''Затаевич''' [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин|Жанкелдин]] туралы “қазақ интеллигенті – Торғай өлкесінің ескілікті әндерін көп білетін және оны өзгеше стильде мәнерлі орындайтын жап-жақсы әнші және домбырашы” деп жазса (“Қазақ халқының 1000 әні”, М., 1963, 508-б), [[Жансүгіров]]ты Жетісу әндерін, Сейфуллин мен Мұқановтың Ақмола әндерін, [[Майлин Бейімбет|Майлинның]] Қостанай әндерін, Жүргеновтың Сырдария әндерін, Сәтбаевтың Баянауыл әндерін терең түсінетін, қазақтың музыкалық халық шығармашылығын аса жоғары бағалайтын өнердің жанашырлары ретінде көрсетеді. Затаевичтің архивінде жарыққа шығарып үлгермеген қазақтың ән-күйлеріне арналған қолжазбаның 3 томы сақталған. Осы 3 томға кіруге тиісті ән-күйлердің біразын Қ.Байсейітов, Қ.Бабақов, Р.[[Рамазан Елебаев|Елебаев]], М.Ержанов, Ж.Елебеков, Қ.Жандарбеков және Д.Мықтыбаевтан жазып алған. “[[Қазақ халқының 1000 әні]]” жинағына жазған кіріспесінде Затаевич өзінің корреспонденттеріне зор алғыс айтқан болса, оның екінші жағында халық мұрасына деген қамқорлығы жатқаны анық. “Сіздермен бірге аштық, суық, індет жылдары жинаған еңбегімді, қадірлі менің дос-жігіттерім, өздеріңе қайтарам,” – деген сөздері соның куәсі.

==Затаевичтің корреспонденттері==

“Затаевичтің корреспонденттерінің” бірі – қазақ халқының аса көрнекті ақыны [[Байзақов Иса|И.Байзақов]]. Этнограф оның өнерпаздығы туралы да дөп басып, оған өзінің әділ бағасын берді. “Затаевичтің корреспонденттерінің” көпшілігі 1920 – 30 ж. әр түрлі оқу орындарында білім алған қазақ жастары, курсанттар мен студенттер болса, енді бір тобы белгілі қоғам қайраткерлері (Ә.Жанкелдин, Т.Жүргенов, Ғ.Мұратбаев); қазақтың болашақ ғалымдары (Қ.Сәтбаев, Ә.Марғұлан, М.Фаризов); ақын-жазушылары ([[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Майлин Бейімбет|Б.Майлин]], [[Жансүгіров|Қ.Жансүгіров,]] [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанов]]); өнер қайраткерлері (Е.Өмірзақов, Ж.Шанин, Ұ.Тұрдықұлова) және сол кездегі газет-журналда қызмет еткен журналистер. Бұлар “Затаевичтің корреспонденттері” болып қана қойған жоқ, сонымен бірге халық музыкасын жинауда оған ақыл-кеңес берген ең жақын ақылшылары да еді. Олар өздері туып-өскен өлкенің ән-күйлерінің ерекшеліктері туралы Затаевичке көп мағлұмат берді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

Қазақ тілі мен әдебиеті (журнал)

2019-01-23T03:47:52Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Қазақ тілі мен әдебиеті''' – [[ғылым]]и-[[педагогика]]лық, [[әдістеме]]лік [[журнал]]. [[1958]] жылдың наурыз айынан [[1959]] жылғы қарашаға дейін шығып тұрған. Алғашқы бас [[редактор]]ы [[Төлеутай Ақшолақов|Т.Ақшолақов]]. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, [[1991]] жылы қайтадан шыға бастады. Журналдың
* ''“Көкейтесті көзқарас”'',
* ''“Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс”'',
* ''“Қазақ әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс”'',
* ''“Оқулыққа қосымша”'',
* ''“Жас маманға жәрдем”'',
* ''“Тіл тарихы мен теориясы”'',
* ''“Әдебиет тарихы мен теориясы”'',
* ''“Өнеге сағаты”'',
* ''“Сабақтан тыс тәрбие”'',
* ''“Оңаша ой отауы”'',
* ''“Ұлттық тәлім-тәрбие: рухани уыз”'',
* ''“Лингвистикалық көмек: сөз төркіні”'',
* ''“Ел қазынасы – ескі сөз”'', т.б. тұрақты айдарлары қалыптасқан.

[[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі|ҚР Білім министрлігінің]] алқасының [[1993]] жылы [[желтоқсанның 20|20 желтоқсандағы]] шешімі негізінде [[1994]] жылы шілдеде журналдың ғылыми тәлім-тәрбиелік “[[Ұлағат]]” қосымшасы жарыққа шыға бастады. Бұл тек [[Қазақстан]] емес, [[Орталық Азия|Орталық Азия республикалары]] бойынша ғылыми-[[психология]]лық және педагоикалық мәселелерге арналған тұңғыш басылым. [[2001]] жылы басында, журналдан орыс мектептеріне арналған республикалық ғылыми-педагогикалық ''“Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектептерінде – Казахский язык и литература в русской школе”'' журналы бөлініп шықты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

Зарқұм

2019-01-23T03:47:49Z

Arystanbek: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Қазақстан using Cat-a-lot

'''Зарқұм''' – [[мұсылман]] әскерлерінің жеңісі мадақталатын, әлемнің көптеген елдеріне кеңінен таралған діни қисса. [[Қисса]] [[қазақ]] даласына [[ислам]] дінінің орнығуымен бірге әуелде ауызша таралған. Алғаш рет [[қазақ тілін]]де 1877 жылы Қазан қаласынан кітап болып шыққан. Құрастырушысы мен баспасы белгісіз. 1879, 1881, 1888 жылдары Ш.Хұсайыновтың құрастыруымен [[университет]] [[баспахана]]сында, 1883 жылы Вячеслав баспаханасында, 1902, 1904, 1907 жылдары [[Ш.Хұсайынов]] ұрпақтарының құрастыруымен университет баспаханасында, 1909, 1910, 1914, 1916 жылдары [[Б.Л. Домбровский]] баспаханасында (Қазан), барлығы 12 рет жарық көрген. Қиссада [[Мұхаммед пайғамбар]] (ғ.с.) заманында ислам дінін қорғау мақсатында болған соғыс қимылдары суреттеледі. Шайқас эпикалық ауқымда жырланған (қара [[Діни қиссалар]]). “Зарқұм” қиссасы – [[ислам]] дінін қорғау жолындағы [[мұсылман]]дар күресін көркем бейнелейтін діни тақырыптағы құнды ескерткіштердің бірі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
{{stub}}

Қазақстан спорты

2017-01-05T12:03:02Z

Arystanbek:

'''"Қазақстан спорты"''' - 25.02. 2000 жылы құрылған ақпараттық агенттік. Бірінші президенті - Оразбекова Күләш Айтмолдақызы, профессор ҚР Журналистер одағының мүшесі. Бас директор - Оразбеков Ануарбек Айтмолдаұлы. Агенттік 15.04.2000 жылы бастап "Pro Sport KAZAKSTAN" спорттық-тартымды журналды және 13.09.2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" спорт газетін шығарады. Материалдардың негізгі тақырыптық бағыты – әлемдік және Қазақстан спортының жетістіктерін, салауатты өмір салтын насихаттау. Журнал Қазақстан, [[Қырғызстан]], Өзбекстанға таралды. "Pro Sport KZ" журналы ай сайын, "Pro Sport KZ" газеті аптасына екі рет шығады. Республика бойынша Агенттіктің меншікті тілшілерінің жеткілікті желісі құрылған. Қазақстан Республикасы мен әлемдегі спорттық оқиғалар жөніндегі ең жедел ақпараттар осы екі басылымының тақырыбы. Қазақстан спорттағы жағдайларға ерекше көңіл бөлінеді. Футболдан ұлттық біріншілік, әлемдік аренада Қазақстан спортшыларының өнер көрсетуі жөнінде белгілі жаттықтырушылар мен Әлем спортының жұлдыздарымен арнайы сұхбаттар, жедел материалдар жүйелі жарияланды. "Pro Sport KZ" газеті мен түрлі түсті "Pro Sport KZ" журналының басылымы кәсіби спортшылардың да, сондай спорт әуесқойларының да сұранысына ие.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>
{{Қазақстан тақырыптарда}}
== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Спорт]]

{{stub}}

Каңвондо (Корея)

2016-12-26T05:13:36Z

Arystanbek: Arystanbek Канвондо (Корея) бетін Каңвондо (Корея) деген айдатқыш үстіне жылжытты (айдатқыш қалдырылмады): қайтару

{{Корейше есім
|суреті =
|ені =
|хангыль = 강원도
|ханча = 江原道
|Маккьюна — Райшауэр романизациялануы =Kangwŏndo
|rr = Gangwondo
}}
{{Бұл мақала|— тарихи провиния жайлы. Қазіргі таңдағы провинциялар туралы [[Канвондо (Солтүстік Корея)]] және [[Канвондо (Оңтүстік Корея)]] деген мақалалар арқылы біле аласыз}}

'''Канвондо́''' ({{lang-ko|강원도}}, [[IPA|[kaŋwʌn-do]]]) — [[Чосон әулеті]] кезіндегі [[Кореяның сегіз провинциясы|сегіз провинцияның]] бірі. [[1395 жыл]]ы құрылған. Атауы өзінің басты қалалары болып есептелетін [[Каннын]] ({{lang-ko3|강릉|江陵}}) және [[Вонджу]] ({{lang-ko2|원주, 原州}}) деген атаулардың бірінші әріптерінен аталған.

[[1895 жыл]]ы Канвондо батысында Чхунчхон (''Чхунчхон-бу;'' {{lang-ko2|춘천부, 春川府}}) және шығысында Каннын (''Каннын-бу;'' {{lang-ko2|강릉부, 江陵府}}) атты аудандармен алмастырылады. Ал Вонджу [[Чхунджу]] ауданының құрамына кіреді.

[[1896 жыл]]ы Корея он үш провинцияға бөлініп кетеді, сондақтан екі аудан қайтадан бірігіп, Канвондо провинциясын құрады. Алайда Вонджу провинцияға енгенмен, провинция астанасы — Чхунчхон болды.

Корея бөлінгеннен кейін, яғни [[1945 жыл]]ы провиницияның [[Солтүстік Корея]]лық және [[Оңтүстік Корея]]лық бөліктерінде өз алды үкіметтер орнады, ал [[Корей соғысы]] аяқталғаннан кейін, яғни [[1953 жыл]]ы Канвондо толығымен екі бөлікке — [[Канвондо (Солтүстік Корея)|солтүстік корейлік Канвондоға]] және [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|оңтүстік корейлік Канвондоға]] бөлінеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Корея тарихы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Korea-geo-stub}}
{{Кореяның сегіз провинциясы}}

[[Санат:Корея географиясы]]
[[Санат:Чосон әулеті]]

Екі жұлдыз (төртінші маусым)

2016-12-25T05:23:17Z

Arystanbek: Санат шебері: Санат:Қазақстан телевидениесі → Санат:Қазақстан телевизиясы

{{Байқау
| name = "Екі жұлдыз" шоу-бағдарламасы ''(төртінші маусым)''
| native_name =
| image = 2zhuldyz-4.jpg
| imagesize = 300px
| caption = ''"Екі жұлдыз (төртінші маусым)" бағдарламасының логотипі''
| begins = [[24 қыркүйек]] [[2011 жыл]]
| ends =
| date =
| organised = [[Қазақстан Телерадиокорпорациясы|"Қазақстан" РТРК АҚ]]
| location = [[Алматы]], {{KAZ|Қазақстан}}
| genre = Барлық
| slogan =
| participants =
| attendance =
| website = [http://old.kaztrk.kz/2zhuldyz/ 2zhuldyz]
}}
'''«[[Екі жұлдыз]]»''' - [[Қазақстан (телеарна)|«Қазақстан» ұлттық телеарнасында]] көрсетілетін [[шоу бағдарлама]]. Жобаның мақсаты алуан түрлі салада белгілі болған тұлғаларға ән айтқызу. Жоба жарыс түрінде жүреді, әр жұптың бір мүшесі кәсіби әнші болуы міндетті еместілігі, жобаның басқа маусымдарға қарағанда ерекшелендіре түседі. Тағы да бір ерекшелігі - ''"дүлдүлдер додасы"'' деп аталуында.

==Жоба туралы==
«[[Екі жұлдыз]]» - бұл жұлдыздар жұлдыздарға ән айтуды үйрететін жоба. Жобада 16 жұп, 16 әнші және осы уақытқа дейін сахнада кәсіби түрде ән айтпаған 16 танымал тұлға. Өзіндік ерекшелегімен көрерменді тәнті етіп, көпшіліктің ықыласына бөленген бұл жобаның қатысушылары елімізге кеңінен танымал түрлі саланың өкілдері. Сонымен қатар бұл вокалды жарыс болғандықтан [[фонограмма]] қолданылмайды деп хабарланды. Қатысушылар тек жанды дауыспен ән айтуы тиіс. Жоба [[2010]] жылдың басында басталды, оссы уақытқа дейін жобаның 3 [[маусым]]ы өтті. [[2011]] жылдың [[қыркүйек]] айының соңында 4 маусым басталды.

«Екі жұлдыз» бұрынғыдан да жарқырай түспек. Отандық өнер жұлдыздарының осынша шоғыры қатысып, вокал мен актерлік қабілетін сынға салатын жоба елімізде бұрын-соңды болған емес. Жұлдызды жұптардың міндеті – тек сахнаға шығып ән айту ғана емес, өзге қарсыластарынан артықтығын көрерменге дәлелдей білу. Ол үшін сайыскерлер әлемдік хиттер мен бәсекелестерінің репертуарларындағы туындыларды орындап, түрлі жанрды еркін меңгере алатынын көрсетеді және алуан түрлі образдарға енеді. Алайда, жоба жұлдыздардың әсем әуендері мен әсерлі қойылымдарын назарға ұсынатын думанды бағдарлама ғана емес, әр саны сайын бір жұппен қош айтысуға тура келетін драма. Өткен маусымдарда қазылар алқасы бір көтерген бағасын өзге жұпқа қоя алмай, қиналатын ереже бұл маусымда жүрмейді және әр жұп бағасын білгенше хабардың соңын күтіп уайымдамайды, өнер көрсеткеннен кейін бірден біледі. Ал жұптарды бағалаудағы көрермен құқығы бұрынғыдай. 50 пайыз дауысқа ие.

«Екі жұлдыз» жобасының тарихында тұңғыш рет жұптар тек кәсіби әншілерден құралады. Бұл продюсерлерге әлемге әйгілі «Жұлдызды жекпе-жек» кинофильміне сәйкес әлқиссалар жасау туралы ой салды. Сондықтан, қазақ көрермендеріне ұсынылатын ең бірінші тосынсый бағдарлама аңдатпасындағы жұлдыздардың бейнелері. Трейлер- аңдатпаларды «Қазақстан» Ұлттық арнасынан және ғаламтордан көруге болады. Түсірілген аңдатпа біраз қатысушылардың есімін елге жария етеді. Олар: [[Бейбіт Қорған]], [[Айқын Төлепберген]], [[Ақылбек Жеменей]], [[Жанна Орынбасарова]], [[Жеңіс Ысқақова]], [[Айжан Нұрмағамбетова]], [[«Азия» тобы]]ның әншісі [[Ербол Шәріп]] пен [[«Алау» дуэті]]. 4-ші маусымның жүргізушілері: отандық эстрада жұлдызы [[Нұрлан Абдуллин]], белгілі киноактер [[Нұрлан Әлімжан]] және тележүргізушілер [[Майя Веронская]] мен [[Таһир Сұлтан]].

Жаңа маусым тақырыптарымен де ерекше. «Екі жұлдыз» жобасында тұңғыш рет бір хабар қазақ эстрадасының аңыз әншісіне айналған, ҚР Халық әртісі [[Роза Рымбаева]]ның шығармашылығына арналып отыр. Сонымен қатар, күллі әлемді дүркіреткен, кәрі құрлық жастарына арналған «Евровидение» байқауының әндері де «Екі жұлдыз» сахнасында шырқалмақ. Әр думан отандық және шетелдік жұлдыздардың қатысуымен жарқырай түспек.

Бұл маусымда жобаны насихаттап жүрген баспасөз өкілдері де назардан тыс қалмайды. БАҚ – на арнайы орын бөлініп, әр бағдарламаның түсіріліміне қатысуға мүмкіндік алып, дауыс беру нәтижесі мен жұлдызды жобада болып жатқан жаңалықтарді бірінші болып біле алады.

Нағыз дүлдүлдердің додасы «Қазақстан» ұлттық арнасында 24-қыркүйектен бастап, әр сенбі сайын көрсетілетін болады.
[[Сурет:Ekizhuldyz4-sahna.jpg|thumb|center|1000px|"Екі жұлдыз" теле думанының сахнасы]]
==Ережесі==
Жұлдызды жұптардың міндеті – тек сахнаға шығып ән айту ғана емес, өзге қарсыластарынан артықтығын көрерменге дәлелдей білу. Ол үшін сайыскерлер әлемдік хиттер мен бәсекелестерінің репертуарларындағы туындыларды орындап, түрлі жанрды еркін меңгере алатынын көрсетеді және алуан түрлі образдарға енеді. Алайда, жоба жұлдыздардың әсем әуендері мен әсерлі қойылымдарын назарға ұсынатын думанды бағдарлама ғана емес, әр саны сайын бір жұппен қош айтысуға тура келетін драма. Ал жұптарды бағалаудағы көрермен құқығы бұрынғыдай 50 пайыз дауысқа ие.

===Дауыс беру===
*Жазира және Жанболат - № 1
*Ақжол Мейірбеков және Бағдат Сәмединова - № 2
*«А-лау» дуэті (Ақтоты Ажигулова және Лаура Артелбек) - № 3
*Ринат Малцагов және Динара Қайырова - № 5
*Дастан Оразбеков және Айқын Төлепберген - № 6
*Болат Құсайынов және Гауһар Қаспақова - № 8
*Айжан Нұрмағамбетова және Еркін Мәулен - № 9
*Жұбаныш Жексенұлы және Жанна Орынбасарова - № 10
*Бейбіт Қорған және Роза Солдатова - № 11
*Ордабаевтар отбасы - № 13
*Ақылбек Жеменей және Тамара Асар - № 14
*Қайрат Нұртас және Айбөпе Қарашаева - № 16

Дауыс беру үшін 8030 нөміріне смс жолдаңыз! ''(Смс бағасы - 170 теңге )''

==Қатысушылары==
*[[Жанболат Ербатыров]] - [[Жазира Байырханова]]
*[[Ақжол Мейірбеков]] - [[ Бағдат Сәмединова]]
*[[Алау Дуэті]]
*[[Бақтияр Тайлақбаев]] - [[ Майра Дәулетбақ]]
*[[Ринат Малцагов]] - [[ Динара Қайырова]]
*[[Айқын Төлепберген]] - [[Дастан Оразбеков]]
*[[Жеңіс Ысқақова]] - [[Ербол Шәріп]]
*[[Болат Құсайынов]] - [[Гаухар Қаспақова]]
*[[Айжан Нұрмагамбетова]] - [[Еркін Мәулен]]
*[[Бейбіт Қорған]] - [[Роза Солдатова]]
*Жантемір, Нұргүл Ордабаевтар
*[[Қайрат Нұртас]] - [[Айбопе Қарашаева]]
*[[Данияр Өтеген]] - [[Дария Ақпарова]]
*[[Мұрат Қожа]] - [[Индира Расылхан]]
*[[Жұбаныш Жексен]] - [[Жанна Орынбасарова]]
*[[Ақылбек Жеменей]] - [[Тамара Асар]] (жеңімпаздар)

===Бірінші сегіздік===
*Жанболат Ербатыров - Жазира Байырбекова
*Ақжол Мейірбеков - Бағдат Сәмединова
*А-ЛАУ дуэті
*Бақтияр Тайлақбаев - Майра Дәулетбақ
*Ринат Малцагов - Динара Қайырова
*Айқын Төлепберген - Дастан Оразбеков
*Жеңіс Ысқақова - Ербол Шәріп
*Болат Құсайынов - Гаухар Қаспақова

===Екінші сегіздік===
*Айжан Нұрмагамбетова - Еркін Мәулен
*Бейбіт Қорған - Роза Солдатова
*Жантемір, Нұргүл Ордабаевтар
*Қайрат Нұртас - Айбопе Қарашаева
*Данияр Өтеген - Дария Ақпарова
*Мұрат Қожа - Индира Расылхан
*Жұбаныш Жексен - Жанна Орынбасарова
*Ақылбек Жеменей - Тамара Асар

== Жүргізушілер ==
*[[Майя Веронская]]
*[[Нұрлан Абдуллин]]
*[[Таһир Сұлтан]]
*[[Нұрлан Әлімжан]]

==Фотогалерея==
<center><gallery perrow=5 widths="185px" heights="185px">
Сурет:A85beae5f8d97c0a9d684f285004274f.jpg
Сурет:B38384c845acfbf40b63546fedcac926.jpg
Сурет:B786ff3a6e00e1dfd3a7e9badc167b62.jpg
Сурет:Cc20a67ca1433c8910c04f78b97b4d5a.jpg
Сурет:D01456b77e18b17213a9515d365eaf6b.jpg
Сурет:E8d4c24308a277edad02447fe76439a2.jpg
Сурет:09c8077e3dd7aed5ba4720f9caa715ee.jpg
Сурет:211ed746888c5d77a347239ae1695a4a.jpg
Сурет:4768553762939edfd1fab57f723d3d9d.jpg
Сурет:58728f6210f94caeab5277d14ac36363.jpg
Сурет:5e796ce5ec338b365e5c81296ef5634e.jpg
Сурет:73dc01ae269a853099b90025b4306c1b.jpg
Сурет:89c7e91651be444b1b2d7cde62a49dce.jpg
Сурет:9414fff2694b394987f776560277a4d6.jpg
</gallery></center>

==Пікірлер==
{{Екі жұлдыз Пікірлер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://old.kaztrk.kz/2zhuldyz/ "Екі жұлдыз" тележобасының веб-порталы]

{{Қазақстан Телерадиокорпорациясы}}

[[Санат:Қазақстан телевизиясы]]
[[Санат:Шоу]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]

[[Санат:Телебағдарламалар]]

Османлы түрік тілі

2016-12-23T12:25:18Z

Arystanbek:

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты = Османлы тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = {{Байрақ|Османлы империясы}}
|аймақтар =
|ресми тіл =
|реттейтін мекеме =
|сөйлеушілер саны =
|рейтинг =
|күйі =
|жойылды = Жаңарту нәтижесінде [[1928 жыл]]дан бері қазіргі [[түрік тілі]] ретінде белгілі
|санаты = Еуразия тілдері
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Батыс түркі тілдері]]
:::[[Оғыз тілдері]]
|жазу = [[Османлы түрік әліпбиі]] (1928 жылдан бері қолданылмайды)
|МЕСТ 7.75–97 =
|ISO1 =
|ISO2 = ota
|ISO3 = ota
}}

'''Османлы тілі''' ({{lang-ota3|لسان عثمانی|Lisân-ı Osmânî}}) — [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]]нің әкімшілік және әдеби тілі ретінде қолданылған тіл. Оның құрамында [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген кірме сөздердің саны өте қомақты. Соның салдарынан османлы тілі елдің білім деңгейі төменірек азаматтарына онша түсінікті болмады. Алайда біртіндеп түрік сөйлеу тілі османлы түрікшесінің қатты ықпалына шалдықты.

==Құрылымы==
Османлы тіліндегі [[Араб тілі|арабшадан]] енген сөздер оған тікелей арабшадан емес, парсы тілі арқылы енгені сол сөздердің фонологиялық қасиеттерінен көрінеді. Яғни араб сөздерін көптеп сіңірген парсы тілі түркі тайпаларының [[Түркі тілдері|түркі тіліне]] олар солтүстік-шығыс Иранда көшіп жүрген кезінде, олардың батысқа, қазіргі Анатолия түбегіне қарай көшуінен бұрынғы кезеңде әсер еткен. Араб тілімен қатынастары азырақ түркі тілдерінде, мысалы [[татар тілі]]ндегі араб сөздерінде парсы фонетикасының ықпалы байқалатындығы осының тағы бір дәлелі бола алады.

Әлеуметтік және [[прагматика]]лық мағынада османлы түрікшесін мына үш түрге бөлуге болады:

* ''Fasih Türkçe'' (әдеби түрікше): әкімшілік пен поэзия тілі.
* ''Orta Türkçe'' (орта түрікше): жоғарғы таптар мен сауда-саттықтың тілі.
* ''Kaba Türkçe'' (қарапайым түрікше): төменгі таптардың тілі.

Түрік тілін қолданушы осы варианттардың әрқайсысын түрлі мақсаттарда қолданылатын. Мысалы, хатшы болып істейтін адам ресми құжат жазғанда [[бал]] деген ұғымды білдіру үшін арабтың ''asel'' (عسل) сөзін қолданатын да, сол балды базарда сатып алғанда түріктің ''bal'' сөзін қолданатын.

== Тарихы ==
Османлы тілінің тарихын үш кезеңге бөлуге болады

* ''Eski Osmanlı Türkçesi'' (Ескі османлы түрікшесі): [[16 ғасыр|XVI ғасырға]] дейін қолданылған. Ол [[салжұқтар]] және Анадолы түрік бейліктері қолданған түрік тіліне өте жақын. Оларды біріктіріп кейде ''Eski Anadolu Türkçesi'' (Ескі Анадолы түрікшесі) деп атайды.
* ''Orta Osmanlı Türkçesi'' (Орта османлы түрікшесі) немесе ''Klasik Osmanlıca'' (Классикалық османлыша): [[16 ғасыр|XVI ғасырдан]] бастап Танзимат жаңартуларына дейін қолданыста болған әдебиет және әкімшілік тілі. Османлы тілі дегенде көпшілік жағдайда осы кезеңнің тілі туралы сөз болады.
* ''Yeni Osmanlı Türkçesi'' (Жаңа османлы түрікшесі): мерзімді баспа және батысшыл әдебиеттің ықпалымен [[1850 жыл]]дан бастап [[20 ғасыр|XX ғасырға]] дейін қалыптасты.

===Тіл жаңартпасы===
Ұлы Османлы Мемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін құлағаннан кейін және [[Түркия|Түрік Республикасы]] орнағаннан кейін [[1928 жыл]]ы тіл жаңартпасы жүргізіліп, тілдегі көптеген араб және парсы кірме сөздері түрік баламаларымен алмастырылды. Араб әліпбиінің орнына толықтырылған латын әліпбиі енгізілді. Бұл реформа [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] жүргізген жаңартулардың бір бөлігі болатын. Бұл өзгерістердің басты мақсаты — әдеби түрік тілінің ауызекі тілге жақынырақ түрін қалыптастырып, Түркияның Ұлы Османлы Мемлекетінің орнына пайда болған [[ұлттық мемлекет]] ретіндегі сана-сезімін баянды ету болды.

Төменде [[түрік тіліндегі алмастырылған сөздердің тізімі]]нен алынған үш мысал келтірілген. Османлы түрікшесіндегі үш парсы сөзінің қазіргі түрікшеде қандай сөздермен алмастырылғаны көрсетілген:

{| class="wikitable"
! [[Қазақ тілі|Қазақша]] !! Османлыша !! [[Түрік тілі|Қазіргі түрікше]]
|-
| уәзипа || {{lang|ota|واجب}} vâcib || zorunlu
|-
| мүшкіл || {{lang|ota|مشکل}} müşkül || güçlük, zorluk
|-
| шаһар || {{lang|ota|شهر}} şehir || şehir
|}

==Тарихи ықпалы==
Тарихи тұрғыдан алғанда, османлы түрікшесін қазіргі түрік тілінің ізашары деп атау дұрыс емес. Керісінше, қазіргі түрік тілін латын әліпбиімен жазылатын, көптеген неологизмдер енгізілген «жаңа османлы түрікшесі» деп атауға болады. Османлы түрікшесі мен қазіргі түрік тіліндегі ең басты айырмашылық — қазіргі тілде араб және парсы тілдерінің ережелері бойынша құрама сөздер жасалмайды. Ондай сөздер тілде әлі де бар, бірақ олардың қолданылу аясы шектеулі; тек ғылыми, философиялық немесе діни контекстерде ғана қолданылады. Мысалы сөзбе-сөз аударғанда «құдайлық тағдыр» дегенді, ал мағынасы «құдайдың жазмышы» дегенді білдіретін ''takdîr-i ilâhî'' деген изафет құрылымы қазір де қолданылады. Егер осы сөз тіркесін қазіргі түрік тілінің ережелерімен құрастырғанда, ол ''ilâhî takdîr'' («құдайлық жазмыш») деген түрде болар еді.

==Әліпби==
{{main|Османлы түрік тілінің әліпбиі}}
Османлы түрікшесі негізінен Османлы түрік тілінің әліпбиімен (الفبا ''elifbâ'') жазылатын. Ол әліпби парсы әліпбиінің ықпалына ұшыраған араб әліпбиінің бір түрі болатын. Бірақ османлы түрікшесінің армен жазуымен жазылған кездері де болған: мысалы, Османлы империясында жазылған алғашқы [[роман]] «Акаби романын» [[1851 жыл]]ы Вартан паша армен әріптерімен жазған. Сол сияқты, [[I Әбділмәжит]] кезінде османлының теңгесін соғумен айналысқан армен ұлтынан шыққан Дүзұлылар әулеті өз жазбаларын османлы түрікшесінде, бірақ әрмен әліпбиімен жүргізген. Басқа жазу жүйелері де қолданылған, мысалы [[грек әліпбиі]]н, еврей әліпбиінің Раши хатын мұсылман-емес топтар қолданған, себебі араб әліпбиі Ислам дінімен байланысты болған. Керісінше жағдайлар да болған. Мысалы, грекше сөйлейтін мұсылмандар османлы түрік әліпбиін қолданып, грек тілінде жаза алатын болған.

{| class="wikitable"
|-
! colspan="4"|Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері
! rowspan="2"|Аты
! rowspan="2"|[[ALA-LC романдандыруы|ALA-LC]] траслитерациясы
! rowspan="2"|[[Түрік тілі|қазіргі түрікшеде]]
|-
!дара
!аяғында
!ортада
!басында
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺍ}}||{{lang|ota|ﺎ}}||colspan="2"|—
| elif || a, â || a, e
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺀ}}||colspan="3"|—
| hemze || {{Unicode|ˀ}} || ', a, e, i, u, ü
|- align="center"
| {{lang|ota|ﺏ}}||{{lang|ota|ﺐ}}||{{lang|ota|ﺒ}}||{{lang|ota|ﺑ}}
| be || b, p || b
|- align="center"
|{{lang|ota|ﭖ}}||{{lang|ota|ﭗ}}||{{lang|ota|ﭙ}}||{{lang|ota|ﭘ}}
| pe || p || p
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺕ}}||{{lang|ota|ﺖ}}||{{lang|ota|ﺘ}}||{{lang|ota|ﺗ}}
| te || t || t
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺙ}}||{{lang|ota|ﺚ}}||{{lang|ota|ﺜ}}||{{lang|ota|ﺛ}}
| se || s || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺝ}}||{{lang|ota|ﺞ}}||{{lang|ota|ﺠ}}||{{lang|ota|ﺟ}}
| cim || c, ç || c
|- align="center"
|{{lang|ota|ﭺ}}||{{lang|ota|ﭻ}}||{{lang|ota|ﭽ}}||{{lang|ota|ﭼ}}
| çim || ç || ç
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺡ}}||{{lang|ota|ﺢ}}||{{lang|ota|ﺤ}}||{{lang|ota|ﺣ}}
| ha || {{Unicode|ḥ}} || h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺥ}}||{{lang|ota|ﺦ}}||{{lang|ota|ﺨ}}||{{lang|ota|ﺧ}}
| hı || {{Unicode|ẖ}} || h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺩ}}||{{lang|ota|ﺪ}}||colspan="2"|—
| dal || d || d
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺫ}}||{{lang|ota|ﺬ}}||colspan="2"|—
| zel || z || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺭ}}||{{lang|ota|ﺮ}}||colspan="2"|—
| re || r || r
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺯ}}||{{lang|ota|ﺰ}}||colspan="2"|—
| ze || z || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﮊ}}||{{lang|ota|ﮋ}}||colspan="2"|—
| je || j || j
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺱ}}||{{lang|ota|ﺲ}}||{{lang|ota|ﺴ}}||{{lang|ota|ﺳ}}
| sin || s || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺵ}}||{{lang|ota|ﺶ}}||{{lang|ota|ﺸ}}||{{lang|ota|ﺷ}}
| şın || ş || ş
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺹ}}||{{lang|ota|ﺺ}}||{{lang|ota|ﺼ}}||{{lang|ota|ﺻ}}
| sat, sad || {{Unicode|ṣ}} || s
|- align="center"
|{{lang|ota|ﺽ}}||{{lang|ota|ﺾ}}||{{lang|ota|ﻀ}}||{{lang|ota|ﺿ}}
| dat, dad || ż, {{Unicode|ḍ}} || d, z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻁ}}||{{lang|ota|ﻂ}}||{{lang|ota|ﻄ}}||{{lang|ota|ﻃ}}
| tı || {{Unicode|ṭ}} || t
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻅ}}||{{lang|ota|ﻆ}}||{{lang|ota|ﻈ}}||{{lang|ota|ﻇ}}
| zı || {{Unicode|ẓ}} || z
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻉ}}||{{lang|ota|ﻊ}}||{{lang|ota|ﻌ}}||{{lang|ota|ﻋ}}
| ayın || {{Unicode|ʿ}} || ', h
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻍ}}||{{lang|ota|ﻎ}}||{{lang|ota|ﻐ}}||{{lang|ota|ﻏ}}
| gayın || ġ || g, ğ
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻑ}}||{{lang|ota|ﻒ}}||{{lang|ota|ﻔ}}||{{lang|ota|ﻓ}}
| fe || f || f
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻕ}}||{{lang|ota|ﻖ}}||{{lang|ota|ﻘ}}||{{lang|ota|ﻗ}}
| kaf || {{Unicode|ḳ}} || k
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻙ}}||{{lang|ota|ﻚ}}||{{lang|ota|ﻜ}}||{{lang|ota|ﻛ}}
| kef || k, g, ñ || k, g, ğ, n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﮒ}}||{{lang|ota|ﮓ}}||{{lang|ota|ﮕ}}||{{lang|ota|ﮔ}}
| gef¹ 
| g
| g, ğ
|- align="center"
|{{lang|ota|ﯓ}}||{{lang|ota|ﯔ}}||{{lang|ota|ﯖ}}||{{lang|ota|ﯕ}}
| nef, sağır kef || ñ || n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻝ}}||{{lang|ota|ﻞ}}||{{lang|ota|ﻠ}}||{{lang|ota|ﻟ}}
| lam || l || l
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻡ}}||{{lang|ota|ﻢ}}||{{lang|ota|ﻤ}}||{{lang|ota|ﻣ}}
| mim || m || m
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻥ}}||{{lang|ota|ﻦ}}||{{lang|ota|ﻨ}}||{{lang|ota|ﻧ}}
| nun || n || n
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻭ}}||{{lang|ota|ﻮ}}||colspan="2"|—
| vav || v, o, ô, ö, u, û, ü || v, o, ö, u, ü
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻩ}}||{{lang|ota|ﻪ}}||{{lang|ota|ﻬ}}||{{lang|ota|ﻫ}}
| he || h, e, a || h, e, a
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻻ}}||{{lang|ota|ﻼ}}||colspan="2"|—
| lamelif || lâ || la
|- align="center"
|{{lang|ota|ﻯ}}||{{lang|ota|ﻰ}}||{{lang|ota|ﻴ}}||{{lang|ota|ﻳ}}
| ye || y, ı, i, î || y, ı, i
|}

1''gef'' әрпінің дұрыс түрінде ﻙ-ның ''кіші кафы'' және گ-ның қосарланған сызығы болуы тиіс. Қазіргі қаріптерде сирек кехздеседі.

Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері осында тізіп жатуға тым көп. Мұнда солардың ең бастылары келтірілген.

==Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері==
Бүгіндері дүние жүзінде Османлы түрік әдебиетінің мыңдаған курстары ұсынылады. Тарихи маңызы зор [[Классикалық тілдер|классикалық тіл]] ретінде османылы түрікшесін Түркияның жалғыз өзінде отыз мыңнан астам студент зерттеуде [http://meta.wikimedia.org/wiki/User:Mehrdad/Statistics_on_Ottoman_Turkish_Education].

===Түркия университеттеріндегі курстар===
* [http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-142-osmanlica-ii662.php '''Erciyes Üniversitesi '''] http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-141-osmanlica-i702.php Әдебиет факультеті — курстың мазмұны және кестесі.
* [http://suis.sabanciuniv.edu/prod/sabanci_www.p_get_courses?coll_code=S&levl_code=UG&subj_code=TLL&lang=eng&css= '''Sabanci University''']  — Бастауыш және орташа деңгейдегі үйренушілерге арналған османлы түрікшесі
* [http://www.boun.edu.tr/graduate/social_sciences_and_humanities/turkish_language_literature.html '''Bogazci Universiti''']  — Ерте кезеңнен бастап 19-шы ғасырға дейінгі түрлі тақырыптардағы мәтіндерді зерттеу
* [http://www.beykent.edu.tr/dosyalar/erasmus/faculties/turkish%20language%20and%20literature.pdf Beykent University]  — Османлы түрік тілі бойынша курс туралы
* [http://brahms.emu.edu.tr/tdeb/Programs.htm '''Eastern Mediterranean University''' ]  — Османлы түрік тілі мен жазуы
* [http://fef.baskent.edu.tr/tde/resources/TDE-ECTS-ENG.pdf '''Baskent University''']  — Османлы түрік тілі мен диуан әдебиеті.
* [http://www.mersin.edu.tr/derslerbol.php?id=14&fid=3 '''Mersin University'''] Түрік тілі мен әдебиетінің факультеті.
* [http://www.istanbul.edu.tr/edebiyat/bolum_sayfasi/tarih_ders_programi.htm '''İstanbul University'''] Тарих
* [http://www.ksef.gazi.edu.tr/dturkce.htm '''Kastamonu University'''] Түрікше үйретуші (Türkçe öğretmenliği)
* [http://www.emu.edu.tr/teb/ '''Doğu Akdeniz Üniversitesi'''] Түрікше үйретуші (Türkçe öğretmenliği)
* [http://www.ciu.edu.tr/english/u-turkish-lit.html '''Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi'''] Түрік әдебиеті (Türk Dili ve Edebiyatı)
* [http://egitim.selcuk.edu.tr/turkdili/dersler.asp '''Selçuk Üniversitesi'''] Әдебиет үйретушісі (Edebiyat Öğretmenliği)
* [http://www.neu.edu.tr/tr/main.asp?sayfa=tr/egitim%20fakultesi/tarih_ogretmenligi_ders_listesi '''Yakın Doğu Üniversitesi '''] Тарих үйретушісі (Tarih Öğretmenliği)
* [http://www.trakya.edu.tr/Fakulte/FenEdebiyatFak/Turkce/SanatTarihi/dersicerikleri.htm '''Trakya Üniversitesi'''] Өнер тарихы
* [http://www.yeditepe.edu.tr/yeditepe/Yeditepe%20UniverSiteSi/EGitim/LiSanS%20UStu/SoSyal%20Bilimler%20EnStituSu/Tarih/Ders%20Programi.aspx?cacheid=/Yeditepe%20UniverSiteSi/EGitim/LiSanS%20UStu/SoSyal%20Bilimler%20EnStituSu/Tarih/Ders%20Programi '''Yeditepe University'''] Тарих
* [http://www.lefke.edu.tr/akademik/tarih41.htm '''Lefke Avrupa Üniversitesi'''] Тарих
* [http://www.fef.ibu.edu.tr/?lang=tr&template=b3&page_type=show_circ&page_name=7 '''Abant İzzet Baysal University'''] Тарих

===Ғаламтордағы курстар===
* [http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html Османлы түрікшесі бойынша курстар]

==Ғаламтордағы османлы түрік ресурстары==
* [http://www.umich.edu/~turkish/langres_ott.html '''Мичиган университеті''']
* [http://www.mevlevi.de/islam-_2.php Османлы түрік тіліндегі жазбалар]

==Османлы-түрік сөздіктері мен құралдары==
* [http://www.ebrulisozluk.net/ Османлы түрікшесі — түрікше ғаламтор сөздігі]
* [http://www.umich.edu/~turkish/links/keyboard/klavye.htm Османлы түрік пернетақтасы]
* [http://www.lexilogos.com/clavier/osmanlica.htm Османлы түрік пернетақтасы]

== Тағы қараңыз ==
* [[Түрік тілі]]
* [[Түркі тілдері]]

==Әдебиеттер==
* Lewis, Geoffrey. «[http://www.turkishlanguage.co.uk/jarring.htm The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success]».

==Түсініктемелер==
{{Reflist}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.osmanlimedeniyeti.com http://www.osmanlimedeniyeti.com] Османлы түрік мәтіндерінің жинағы

{{Алтай тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлі тілдер]]
[[Санат:Османлы империясының мәдениеті]]
[[Санат:Түрік тілі]]
[[Санат:Оғыз тілдері]]
[[Санат:Классикалық тілдер]]

Матақ батыр

2016-12-19T15:50:26Z

Arystanbek: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Матақ батыр''' — (шамамен 1750-1839), Қазақ елінің бостандығы үшін күрескен, [[Абылай хан]]ның мыңбасы, [[Қарқаралы ауданы]]ның әкімі болған. Матақ батыр туралы дерек көзін алғаш ашқан өлкетанушы С. Даулетбаев. Матақ батырдың есімі тарихга Есіл Нұра жорығы деп аталатын (1752) жорық кезінде белгілі болады. Матақ батырдың әкім болғандығын растайтын, оның мөрі басылған құжаттар мұражайда сақтаулы. Матақ батырдың күмбезі [[Қарағанды]]-[[Қарағайлы]] темір жолының бойында, батыр есімімен аттас өзен жағасында орналасқан.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Пхумипон Адульядет

2016-12-14T07:47:25Z

Arystanbek: revert (vandalism)

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі = ภูมิพลอดุลยเดช
| Суреті = King Bhumibol Adulyadej Portrait-1945.jpg
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = Таиланд патшасы
| Лақап аты =
| Ту = King's Standard of Thailand.svg
| Ту2 = Emblem of the House of Chakri.svg
| Басқара бастады = [[9 маусым]] [[1946 жыл]]
| Басқаруын аяқтады =
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Ананда Махидол]]
| Ізбасары =
| Тәж кигізу жорасы = [[5 мамыр]] [[1950 жыл]]
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері = [[Маха Вачиралонгкорн]]
| Діні = [[Буддизм]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 5.12.1927
| Туған жері = [[Кембридж]], [[Массачусетс]], [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні = 13.10.2016
| Қайтыс болған жері = [[Бангкок]], [[Тайланд]]
| Жерленді =
| Династия = [[Чакри]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Маха Вачиралонгкорн]]
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы = King Rama IX Signature.svg
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}
'''Пхумипон Адульядет''' ({{lang-th|ภูมิพลอดุลยเดช}} {{IPA|[pʰūːmípʰōn àdūnjādèːt]}}; [[5 желтоқсан]] [[1927 жыл|1927]] - 13 қазан 2016 жылы ) — [[1946 жыл]]дан бастап [[Таиланд]] [[патша]]сы.

Халық арасында «Ұлы» деген атаққа ие, сондай-ақ '''IX Рама''' ретінде әйгілі. Тақта [[1946 жыл]]дың [[9 маусым]]ынан бері отыр. [[1950 жыл]]дың [[5 мамыр]]ында тәж кигізу жорасы жүргізілген. [[Билік басындағы монархтардың тізімі|Билік басындағы монархтардың]] да, тіпті мемлекет басшыларының да ішіндегі ең ұзақ билік құрған монарх.Патшаның тәж кигізудегі есімі: «Phrabat Somdet Phra Paramindara Maha Bhumibol Adulyadet Mahitaladhibet Ramadhibodi Chakrinarubodind Sayamindaradhirat Boromanatbophit».

== Өмірбаяны ==

Пхумипон Адульядет [[АҚШ]]-тың Массачусетс штатындағы [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]] қаласында Жоғары Мәртебелі Ханзада Махидон Адульядет пен Мом Сангвалдың (кейін Сомдет Пхра Синакариндра Боромаратчачоннани) отбасында [[1927 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ы дүниеге келген.

== Қызықты мәліметтер ==

Пхумипон Адульядет алғаш рет жасанды бұлтты жасаап, оған патент иеленген. Ол көпірлер мен бөгеттердің жобаларын дайындаған, сондай-ақ кәсіби саксофоншы. 1000 баттық банкнотада патшаның Canon фотоаппаратымен түскен суреті бейнеленген. Фотоаппараттың объективін жасап шығарушы

[[Санат:Монархтар]]

Адамның мінез-құлығы

2016-12-12T02:12:14Z

Arystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Қуаныш026 соңғы нұсқасына қайтарды

[[Image:Sechenov.jpg|left|200px|thumb|[[Сеченов Иван Михайлович]]]]

Адам ағзасы басқа тірі ағзалар сияқты өзінің биологиялық қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылады. Осы арқылы ағза өзінің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап отырады. Адам ағзасы өз қажетін
қанағаттандыру үшін үнемі тамақтанады, тыныс алады және т.б.
Соған байланысты өседі, дамиды және тіршілігін жалғастырады.
Адам қоғамдағы өз мінез-құлығы аркылы әлеуметтік және [[рухани қажет]]ін қанағаттандырады. Мұндай қажеттіктерге еңбек етуі, білім
алуы, шығармашылық жұмысы, білгенін басқаларға үйретуі және
т.б. жатады. Адам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін міндетті
түрде алдына мақсат қояды. Ішкі сезімге беріліп, ойлайды, қиялданады, есіне түсіреді. Мұның бәрі әр адамның жеке ішкі сезімі арқылы
миында алдын ала бейнеленеді. Бұлар адамның психикасына тән қасиеттер.
[[Сеченов Иван Михайлович|И. М. Сеченов]] [[адам психикасы]] мен [[жоғары жүйке қызметі]]нің
рефлекстік сипатының ұқсастығына ерекше мән берді. [[Психология|Психология ғылымының]] [[физиология]]мен өте тығыз байланысты екенін атап
көрсетті.

Әрбір адам белгілі бір әлеуметтік ортада тіршілік ететіндіктен, сол
ортаның тыныс-тіршілігімен санасады. Адам қоғамда басқа адамдармен қарым-қатынас жасамай, өмір сүре алмайды. Отбасында, ұжымда, қоғамда тіршілік етіп, сол аркылы психикасы қалыптасады. Осындай қарым-қатынастың нәтижесінде әрбір адам жеке тұлға ретінде
өмір сүреді. Адамның психикасының қалыптасуында сөздің де маңызы зор.
Өз қажетін қанағаттандыру мақсатында қалыптасқан күрделі [[психикалық үдерістер|психикалық]] және [[физиологиялық үдерістер]] жиынтығы - [[мінез-құлық]]ты білдіреді.

[[Image:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|right|200px|thumb|[[Рене Декарт]]]]
Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды [[этология]] ({{lang-el|«еtһоs» - мінез, «logos» - ілім}})
дейді.
Рефлекс — [[жүйке қызметі]]нің негізі, оның түрлері. Адам денесіндегі
барлық тіршілік үдерістердің тікелей жүйке жүйесінің басқаруымен
жүретіні өздеріңе белгілі (жүйке жүйесін, рефлексті естеріңе түсіріңдер).
Ағзаға сыртқы және ішкі ортаның өзгерістері тітіркендіргіш ретінде
әсер етіп, [[рефлекс]] пайда болады. Рефлекс арқылы ағза үнемі өзгеріп
тұратын сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделеді. Ішкі мүшелермен мүшелер жүйелері қызметтерінің үйлесімді жүруі рефлекс арқылы реттеледі. Рефлекс кезінде үлкен ми сыңарларының қыртысында сыртқы және ішкі ортадан келетін тітіркендіргіштердің әсері
талданады.
Рефлекс ұғымын ғылымға алғаш рет еңгізген француз ғалымы - [[Рене Декарт|Р.Декарт]] ([[1596]]-[[1650]]).

Рефлекстерді шығу тегіне сәйкес шартсыз жөне шартты рефлекстер деп екі топқа бөледі.
Шартсыз рефлекс орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдері
([[жұлын]], [[сопақша]], [[ортаңғы ми]], [[мишық]]) арқылы жүзеге асады. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары алып тасталған жануарларда
шартсыз рефлекс сақталады. Шартсыз рефлекстер адамның жасына
сәйкес үнемі өзгеріп отырады.
Туа пайда болған ретті тізбек арқылы бірімен-бірі байланысқан
шартсыз рефлекстер жиынтығы - [[түйсік]] - [[инстинкт]] ({{lang-la|«instictus» - түйсіну}}) деп аталады. Түйсік - едәуір күрделі мінез-құлықтың бір түрі. Түйсік көбінесе топтасып тіршілік ететін
бунақденелілерде де айқын байқалады. Түйсік арқылы ағзаның ішкі
ортасының қажеті қанағаттандырылады.

Жаңа туған [[нәресте]]нің алғаш рет анасын емуі - тағамдық шартсыз рефлекске жатады. Көзге бір затты жақындатқанда көзді жұму -
қорғаныштық шартсыз рефлекс. Сәбиге таныс емес затты көрсеткенде
соған карай басы мен көзін бұруы - бағдарлаушы шартсыз рефлекс.
Шартсыз рефлекстер арқылы ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы
қамтамасыз етіледі. Ішкі мүшелер мен мүшелер жүйесінің қызметі
үйлесімді түрде жүреді.

==Шартты рефлекстер==
Шартты рефлекстер. Ми қыртысында шартты рефлексті жүзеге
асыратын жүйке - рефлекс орталықтары орналасады. Жүйке орталығы мен жүйкелер арасында шеңбер түрінде үнемі байланыстар болып тұрады. Шартты рефлекстер кезінде ми қыртысы мен мидың басқа
бөлімдерінің арасында уақытша байланыстар түзіледі.
Шартты рефлекстер - ағза мінез-құлығының ең қарапайым
көрінісі. Шартты рефлекстер бірімен-бірі белгілі бір реттілікпен жүзеге асатын бірнеше кезеңдерден тұрады. Шартты рефлекстер аркылы
адам тамағын табуға, кауіпті жағдайлардан қорғануға әрекет жасайды. Мүның бәрі де жоғары жүйке қызметі аркылы жүзеге асады.

==Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі==
Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі сөздің пайда болуымен тікелей
байланысты. Адамның мінез-құлығы негізінен екі түрлі жағдайларға байланысты қалыптасады.
Біріншіден — ағзаның ішкі қажетін қанағаттандыру.
Екіншіден - сыртқы орта жағдайларына бейімделу.
Мидың және жүйке жүйесінің баска бөлімдерінің қызметі рефлекстер түрінде жүзеге асады, яғни рефлекстік сипатта болады. Ми
қыртысының рефлекстік қызметін ғылыми түрғыда түсіндірген орыс
ғалымы - [[Сеченов Иван Михайлович|И.М.Сеченов]] ([[1829]]-[[1905]]). Ол «[[Мидың рефлекстері]]» ([[1863]])
еңбегінде рефлекс ұғымына жан-жақты анықтама берді. Ғалым алғаш рет біздің саналы жөне санасыз әрекеттеріміздің бәрі рефлекстерге негізделгенін дәлелдеп берді. И. М. Сеченовтың пікірі бойынша,
рефлекстер үш кезеңді қамтиды.
Оның бірінші кезеңінде сыртқы
тітіркендіргіштердің әсерінен сезім мүшелерінде қозу пайда болады.
Екінші кезеңінде - мида қозу мен тежелу үдерістері жүреді. Осы
үдерістердің нөтижесінде психикалық құбылыстар (түйсіну, сезу, т.б.)
пайда болады. Үшінші кезеңінде - адамның мінез-құлығы әрекеттер
арқылы көрініс табады. И.М.Сеченовтың зерттеулері мидың төменгі
орталықтары, оның жоғары орталықтарының тікелей бақылауында
жүретінін дәлелдеп берді. Ми қыртысындағы рефлекс орталықтары
көптеген шартсыз рефлекстердің қызметін кейде тежеуі, кейде күшейтуі
мүмкін.

[[Image:Ivan Pavlov (Nobel).png|left|200px|thumb|[[Павлов Иван Петрович]]]]
Рефлекстер туралы ілімді одан әрі толыктырып дамытқан көрнекті
орыс ғалымы [[Павлов Иван Петрович|И. П. Павлов]] ([[1849]] - [[1936]]) . Ол - жоғары жүйке
қызметінің физиологиясы — мінез-қүлық туралы ғылымның негізін
салушы ғалым. Ғалым мінез-құлықты зерттеуде шартты рефлекстердің
қальпггасу әдістерін ашты. И.П.Павлов жоғары жүйке кызметі тікелей
шартты рефлекстер жиынтығынан түратынын толық дәлелдеп берді.

'''Бірінішіден''', шартты тітіркендіргіштің әсер ету уакыты шартсыз
тітіркендіргіштердің өсерімен сәйкес келуі кажет. Мысалы, бұрын ет
жеп көрмеген итке етті көрсетсе де иттің оған сілекейі бөлінбейді. Итке
етті көрсетіп, артынша ет беруді бірнеше рет кайталаса, ет көріне салысымен сілекей бөліне бастайды.

'''Екіншіден''', шартты тітіркендіргіштің өсері шартсыз тітіркендіргіштің алдында бірнеше рет кайталануы шарт. Қоңырау шалып, артынан
итке тамак беруді бірнеше рет кайталаса, шартты рефлекс түзіледі.

'''Үшіншіден''', шартты жөне шартсыз тітіркендіргіштердің әсер ету
уакытын сәйкестендіріп, бірнеше рет кайталаганда да шартты рефлекс түзіледі.

Шартты рефлекстің қалыптасуы, шартты және шартсыз тітіркендіргіштерді қабылдайтын [[ми қыртысы]]ның екі орталығының арасындағы уакытша байланыска негізделген. Шартты тітіркендіргіштің
әсерінен ми кыртысының бір жерінде козу ошағы пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен де ми қыртысының екінші жерінде қозу
ошағы пайда болады. Ми қыртысындағы осы екі козу ошақтарының
арасында уақытша байланыс түзіледі.
Адам өмірінде көптеген шартты рефлекстер түзіледі. Мұның бәрі
де біздің өмір сүруіміздің басты мәні болып саналады. Тіршіліктің бұл
өмірлік мәні жеке адам үшін басты рөл атқарады, бірак бұл тұқым
қуаламайды.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Адам]]
[[Санат:Мінез-құлық| ]]

{{Biosci-stub}}

Айгөлек (журнал)

2016-12-01T07:32:02Z

Arystanbek: Сыдықов Шыңғыс (т) өңдемелерінен Ulan соңғы нұсқасына қайтарды

"Айгөлек журналы- республикалық балалар журналы. Қазақстан Республикасында [[2000 жыл|2000 жылдың]] күзінде 22 беттік журнал болып бастап шығарылған. Бас редакторы- [[Қымбат Әбілдәқызы]]. [[2010 жыл|2010 жылдан]] бастап 10 бет қосылып, қазір 32 беттен тұратын журнал болып саналады. Журнал "Лидер офсет" баспаханасында басылады.

[[Санат:Қазақстан журналдары]]

Инвестор

2016-11-24T11:07:23Z

Arystanbek: Lyazzat Sultanova (т) өңдемелерінен Batyrbek.kz соңғы нұсқасына қайтарды

'''Инвестор''' – [[инвестиция]]ны жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға, [[мемлекет]].

Инвестор ең алдымен үнемі [[табыс]] алуға, күрделі қаржысының қауіпсіз болуына және [[капитал]] құнының өсуіне мүдделі. Мемлекет, аймақтар, ұйымдар, кәсіпорындар, жеке адамдар, құнды қағаздар рыногіндегі ойыншылар инвестор бола алады. Инвестициялау мақсатына қарай стратегиялық және қоржынды инвесторларға; [[шаруашылық]] қызметінің бағытына қарай институционалдық және жеке инвесторларға; резиденттерге қарастылығына қарай шетелдік және отандық (ұлттық) инвесторларға бөлінеді.

'''Шетелдік инвестор''' – шетелдік заңды тұлғалар, шет ел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар, шет мемлекеттер.

'''Ұлттық инвестор''' – [[Қазақстан Республикасы]]нда тұрақты тұратын, Қазақстанда инвестицияны жүзеге асыратын жеке не заңды [[тұлға]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>

==Сілтемелер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Астана

2016-11-22T13:53:24Z

Arystanbek: /* Сыртқы сілтемелер */

{{Елді мекен
|статусы = Республикалық маңызы бар қала
|қазақша атауы = Астана
|шынайы атауы =
|сурет =
|жағдайы = Астана
|ел = Қазақстан
|елтаңба = New coat of arms of Astana.svg
|ту = New flag of Astana.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150
|ту ені = 150
|lat_deg = 51|lat_min = 08|lat_sec =
|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec =
|CoordAddon =type:city(584800)_region:KZ
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = облыс
|аймағы = Ақмола облысы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = әкім
|басшысы = [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]
|құрылған уақыты = 1830
|алғашқы дерек = 1830
|бұрынғы атаулары = [[Ақмола]], [[Целиноград]], [[Ақмола]]
|статус алуы =
|жер аумағы = 710
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = қазақ тілі
|тұрғыны ={{Өсім}} 880 191<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470 2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>
|санақ жылы = 2016
|тығыздығы = 1239
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 75,08 % [[орыстар]] 15,64 % [[украиндар]] 1,63 % басқалары 7,65 % (2015ж.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны]</ref>
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = астаналық
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = 7172
|пошта индексі = 010000
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = Z, 01
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Астана
|сайты = http://www.astana.kz
|сайт тілі = kz
|сайт тілі 2 = ru
|сайт тілі 3 = en
}}
{{мағына|Астана (айрық)}}

'''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] елордасы. Астанада 880 191 адам тұрады (1 мамыр 2016)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT133470 2015 жылғы 1 мамырға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны]</ref>. Қазір қаланың аумағы 710 км2 алып жатыр. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан.

== Атауы ==
Қаланың атауы қазақ тілінен алынған. Қазақша ол сөз елдің бас қаласы дегенді білдіреді. Астана сөзі қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан. Онда ол "киелі орын", "босаға" деген мағыналарға ие.

== Астана қаласының Бас жоспары ==
{{main|Астана қаласының Бас жоспары}}
'''Астана қаласының Бас жоспары''' — [[Астана қаласы]]ның тіршілік-тынысының қолайлы ортасын құру және оны орнықты дамыту, экологиялық қауіпсіздікті, табиғат пен мәдени мұраларды сақтау мақсатында жасалған қала құрылысының жоспары. Бұл жоба [[Қазақстан]]ның президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен іске асып жатыр.

=== Табиғаты және табиғи қоры ===
== Жалпы мәлімет ==
Бүгінгі заман қаласы-өзін қоршаған экономикалық кеңістікпен және табиғи ортамен алуан түрлі экономикалық - географиялық қарым-қатынастағы, демографиялық жолмен қалыптасатын , әлеуметтік - экономикалық күрделі жаратылыс. Антропоэкологиялық тұрғыдан алғанда - ол, ең алдымен, адам өз қолымен жасаған ортада оның тығыз қауымдастығы. Әлеуметтік-техникалық прогрестің көптеген белгілері осы "қала" ұғымымен астатыс жатыр , алайда қалаға шоғырланған өркениет адам баласына тек игілік сыйлай бермейді. Техногенді қалалық орта адамның әлеуметтік басты сапасы- оның денсаулығына зор әсерін тигізеді. Қарқынды қала құрылысы , соған орай тұрғындар санының артуы жылу мен су қорына, көлік пен коммуналдық инфрақұрылымға деген сұранысты үдете түседі, осыдан келіп ауаны ластанудан тазарту, өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды жиыстырып отырудың жүйелі жолын қарастыру мәселері туындайды. Табиғи ортаның басты көздері -су, ауа, жер атаулы, қалың көпірдің қолданысына түсіп, үлкен өзгеріске ұшырайды. Мұндағы басты мәселе , ауа мен су көзінің қашанда жаңарып , тазарып отыруы, табиғатты қоқысқа толтыратын қалдықтардың мөлшерін мүлде азайту ғана қала өмірін жақсартуға мүмкіндік әкеледі. Қаланың топырақ жамылғысы да ерекше күтімді қажет етеді. 
ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 8 сәуіріндегі №381 қаулысымен Астана қаласының болашақтағы дамуы ескеріліп, қала маңы аумағын қарқынды игеру жағдайына орай аумаққа Целиноград, Шортанды және Ақмола облысының Аршалы ауданы жерінің бір бөлігі және Вячеслав бөген іаймағы енгізілді. 
Астана қаласының аумағ ыҚР Үкіметінің 2000 жылдың 8 тамызындағы №432 жарғысымен Промышленный , Железнодорожный, Көктал, Интернационал, Мичурин кенттері мен Күйгенжар, Пригородный, Тельман атындағ ыауылдардың және Цилиноград пен Шортанды аудандары жерінің бөлігін қосу есебінен ұлғайтылды. 
Бүгінде Астана -71014 га (1998 ж. -25,8 мың га болған) аумақты алып жатқан ірі мегополис, соның ішінде Алматы ауданы- 46257 га; Сарыарқа ауданы 24757 га аумақты қамтиды. Тұрғынының саны 2007 ж. 574,4 мың адамнан асты. 
Бүгінгі таңда Астана - мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен айтқанда, ол жаңаны кейіптейтін , Қазақстанның динамикалық дамып келе жатқан жаңаруының, біздің тәуелсіз республикамыздың нышаны. Статистикалық деректер бойынша Астананың аймақтық жалп ыөнімі (АЖӨ) 2007 ж. 830,7 млрд теңгені құрады. Елдің жалпы ішкі өнімінің 10% Астана қаласының үлесіне тиесілі.
== Жер бедері ==
Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауындағы жазықта және ішінара өзен аңғарында орын тепкен. Аумақтық жер бедері еңісі мен биігі байқалмайтын жазық болып келуімен сипатталады. Мұндағы ойдым-ойдым көлтабандарда ғана қар суы мен көл немесе сор-сазда уытты көлшіліктер пайда болады. Қала қуаң дала белдеуінде , оның күңгірт қоңыр , қоңыр топырақты,бетегелі-селеулі іші қуаң белдеуінде орналасқан. Топырақ жамылғысы біртекті емес, алуан сипатты. Қала орналасқан өңірдің ⅔ аумағын жадағай толқынды , суайрықты жазықтық алып жатыр. Қала аумағының жер бедерінен айтарлықтай еңіс немесе көзге шалынардай өр байқалмайды, мұндағы геморфологиялық бөлшектер бір-біріне ұласа жалғасып кете барады. Жазық Есіл өзеніне қарай аздап еңістеу болып келеді.
== Климаты ==
Климатының өзіндік ерекшелігі тым континентік болып келеді, жауын-шашынның орташа жылдық мөлшерінің аз және күн көзінің өткір болуы салдарынан көлдердің суы азайып, шағын өзен арналардың кеуіп қалуына әсерін тигізеді. Қысы суық, аязды. Ызғарлы аяз шамамен 245 күнге, ал қыстың ұзақтығы 5-5,5 айға созылады. Қарашаның ортасына қарай түскен қар 130-140 күнге дейін жатады. Қаңтар айының орташа температурасы -17°С (52°С-қа көтерілетін аяз өте сирек болады). Аязды күндердің орташа температурасы -25°С. Мұндай күндердің ұзақтығы жылына 10-14-тен 38-45 күнге дейін ауысып отырады. Қыс айларының шамамен 30 күні боранды , боран оңтүстік-батыстан соғады. Қар қалың түскен жылдары өзендер тасып, көлтабандар көлге , көлдер шалқыған айдынға айналады. Бұлтты күндер аз, жылына шамамен 2200 сағаттай күн бұлтсыз ашық болады. Жазы ыстық, қуаң. Шілде айының температурасы ең жоғарылаған кезде +42°С -ға жетеді. Ең жоғары температура шілденің 11-12 күнін қамтиды. Жылы мезгіл шамамен 213 күнді, аязды мезгіл 120 күнді құрайды. Жазғ ынайзағалы күн саны шамамен 19-25 күн аралығында , ұзақтығы 2,4 сағат. Жазда 1-2, кейде 4-9 күндей бұршақ жауатын мезгіл байқалады. Жерге түсетін ылғалдың жылдық мөлшері 300 мм, оның 30 %-көктемге, 34 %-жазға, 36% күз, қыс айларына келеді. Жел жиі соғады, орташа жылдамдығы-2м/сек. Желдің қаттырақ соғатын мезгілі наурызға (6 м/сек), баяу соғатын мезгілі тамызға (4 м/сек) келеді. Ал жылына 40 кейде 87 күн қатты жел соғатын (15 м/сек жуық) тұсы болады. Өте күшті дауыл (36 м/сек) 20 жыл мөлшерінде бір рет байқалған.

== Су қоры ==
Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: Сасықкөл, Жоламан, Тышқанкөл, Танакөл, Жылтыркөл, Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, Майбалық, Бұзықты, Жалаңаш , Шенет, Ағанас, т.б. 
Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы -2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады. 
Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар. Олар: Вячеслав (пайдалану көлемі-375,4 млн текше м), Сергеев (пайдалану көлемі-635,0 млн текше м) және Птропавл (пайдалану көлемі -16,1 млн текше м) бөгендері. Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған , сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м). 
Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы -3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады. 
Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2- нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды. 
Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы- жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне :Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады) , Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады.
== Әкімшілік бөлінісуі ==
Астанада [[Сарыарқа ауданы]], [[Алматы ауданы]] және [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] бар.

== Халқы ==
{| class="wikitable"
|-
! 1989!!1997!!1998!!1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006
|-
|281252<ref name='116-6-1'/>
|275100<ref name='116-6-1'/>
|275300<ref name='116-6-1'/>
|326900<ref name='116-6-1'/>
|381000<ref name='116-6-1'/>
|446200<ref name='116-6-1'/>
|493100<ref name='116-6-1'>[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php Население Астаны]</ref>
|501998<ref name='116-6-2'/>
|510533<ref name='116-6-2'/>
|529335<ref name='116-6-2'/>
|550438<ref name='116-6-2'/>
|}
{| class="wikitable"
|-
! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016
|-
|574448<ref name='116-6-2'/>
|602684<ref name='116-6-2'/>
|605254<ref name='116-6-2'/>
|649139<ref name='116-6-2'/>
|697129<ref name='116-6-2'/>
|742918<ref name='116-6-2'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref>
|778083<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны |издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2013-24-02}}</ref>
|814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref>
|852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref>
|872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана]</ref>
|}

Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны - 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында.

Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім — 6,7 құрады.

Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды.

Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж. — 6,8 мың, 2003 ж.- 5,4 мың, 2004 ж. — 14,2 мың, 2005 ж. — 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді.
=== Астана халық санының өсуі ===
{{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны=

* [[1989]] 281,3 мың. адам.(санақ)<ref>
{{cite web
|url = http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php
|title = Астана халық саны динамикасы
|author = Забирова А.Т.
|date =
|work = Демоскоп Weekly Электронная версия бюллетеня Население и общество
|publisher =
|accessdate = 2012-07-13
|lang = {{ref-ru}}
}}
</ref>
* [[1999]] 326,9 мың. адам.(''санақ'')
* [[2000]] 381,0 мың. адам.
* [[2001]] 446,2 мың. адам.
* [[2005]] 529,3 мың. адам.
* [[2007]] 574,4 мың. адам.
* [[2009]] 613,6 мың. адам. (''санақ'')
* [[2010]] 697,1 мың. адам.
* [[2011]] 730,8 мың. адам.
* [[2012]] 743,0 мың. адам.
* [[2015]] 853,0 мың. адам.
* [[2020]] 950,0 мың. адам. (''болжам'')
*[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'')
}}
Осы [[тенденция]] сақталса қала халқының саны бірнеше жылда [[миллион]]ға жетеді.
Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады – бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.
<ref>
{{cite web
|url = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana-
|title = Астана - Қазақстанның астанасы
|author =
|date =
|work = ҚР премьер минстрінің ресми сайты
|publisher =
|accessdate = 2012-08-05
|lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}}
}}
</ref>

Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php|title=Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ|publisher=demoscope.ru|language=ru|accessdate=2008-09-27}}</ref>

<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:340
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

bar:1989 text:1989
bar:1997 text:1997
bar:1998 text:1998
bar:1999 text:1999
bar:2000 text:2000
bar:2001 text:2001
bar:2003 text:2003
bar:2005 text:2005
bar:2007 text:2007
bar:2009 text:2009
bar:2010 text:2010
bar:2011 text:2011
bar:2012 text:2012
bar:2015 text:2015
bar:2020 text:2020
bar:2030 text:2030

PlotData=
color:barra width:27 align:center

bar:1989 from:0 till: 281300
bar:1997 from:0 till: 275100
bar:1998 from:0 till: 275300
bar:1999 from:0 till: 326900
bar:2000 from:0 till: 381000
bar:2001 from:0 till: 446200
bar:2003 from:0 till: 501998
bar:2005 from:0 till: 529335
bar:2007 from:0 till: 574448
bar:2009 from:0 till: 605254
bar:2010 from:0 till: 649139
bar:2011 from:0 till: 697129
bar:2012 from:0 till: 742918
bar:2015 from:0 till: 852985
bar:2020 from:0 till: 950000
bar:2030 from:0 till: 1200000

PlotData=

bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5)
bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5)
bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5)
bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5)
bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5)
bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5)
bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5)
bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5)
bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5)
bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5)
bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5)
bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5)
bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5)
bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5)
bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5)
bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5)

TextData=
fontsize:S pos:(220,20)
text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы
</timeline></center>


== Тарихы ==
Астана [[1830]] ж. [[Есіл (өзен)|Есіл]] өзенінің жағасында [[орыс]] әскерлері негізін қалаған бекіністен бастау алады.

[[1862]] ж. Ақмола қала мәртебесін алды.
[[1962]] ж. қалаға Целиноград атауы берілді.
[[1997]] ж. егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан [[Ақмола]]ға көшіру туралы шешім қабылдады.
[[1998]] ж. [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді.
[[1998]] ж. [[10 шілде]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.
[[1998]] ж. [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды.

== Өзін-өзі басқаруы ==
[[Мәслихат]] жалпыға бірдей тең және тікелей сайлау құқығының негізінде құпия сайлау арқылы қала халқымен 4 жылдық мерзімге сайланады. Астана қаласы мәслихатының құрамына бір мандаттық аймақ бойынша сайланған 25 депутат кіреді. [[Депутат]]тар арасынан сайланып, өз қызметтерін босатылған негізде атқаратын қалалық мәслихат хатшысы мен тексеру комиссиясының төрағасынан басқа қалалық мәслихат депутаттары өз қызметтерін босатылмаған негізде атқарады.

Сессияда қарастыруға енгізілетін мәселелерді алдын ала қарастыру, мәслихат шешімдерін жүзеге асыруға әрекет жасасу және бақылау қызметтерін іске асыру үшін мәслихатта 4 тұрақты комиссия құрылған:
* әлеуметтік-экономикалық даму, бюджет және қаржы мәселелері жөнінде;
* заңдылық, құқық тәртібі, депутаттың өкілдігі және этика мәселелері жөнінде;
* шаруашылық құрылысы, экология, халыққа көлік, сауда және тұрмыстық-тұрғын үй қызметтерін көрсету мәселелері жөнінде;
* әлеуметтік және ұлттық-мәдени даму мәселелері жөнінде.

== Экономикасы ==
[[Сурет:Astana12.jpg|thumb|right|300px|Астана]]
Астана өте серпінді дамуда. [[Елорда]] көшірілген кезден бастап қала экономикасына салынған инвестиция көлемі 3,5 миллиард [[доллар]]дан асты. 2007 жылға дейін Астананың құрылысына 238,6 миллиард теңге көлемінде қаражат жұмсау жоспарлануда.

Астананың ойдағыдай дамып келе жатқанының белгілерін оның халқының жедел өсуінен байқауға болады. Елорданы көшіру жарияланған жылы мұнда небәрі 225 [[мың]] адам тұратын. [[2004]] жылы елорда тұрғындарының саны екі есе өсіп, жарты миллионнан асып кетті.

[[1998]] жылы Астана еркін экономикалық аймақтың WEPSA халықаралық қауымдастығына кірді. Әлемнің 15 қаласы Қазақстан елордасының бауырлас қалалары болып табылады, олардың арасында Мәскеу, Берлин, Варшава, Минск, Киев, Анкара, Бангкок және басқалары бар.

Елорданың жаңа әкімшілік орталығында Бейбітшілік пен келісім сарайы мен «Пекин-Палас» бизнес-орталығының құрылысына дайындық жұмыстары басталды.

Тағы 10 нысан — жанар-жағармай құю стансасы, «Capital Forum» Ынтымақтастық және даму халықаралық орталығы, 6 қабатты медиа-орталық, сауда-демалыс кешені, халықаралық сауда орталығы,т.б. нысандар құрылысқа рұқсат алу және жобалау кезеңінде тұр.

[[2005]] жылдың басынан бері барлығы 15 нысан тіркелді, оның ішінде 3 әкімшілік ғимарат, әлеуметтік мақсаттағы 4 нысан, 4 тұрғын үй, 4 инженерлік, көлік инфрақұрылымдары бар.

Ал, соңғы 6 айда Жоғарғы сот, муниципалдық 4 тұрғын үй кешені, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 2 жатақханасы, т.б. нысандар пайдалануға берілді. ҚР Парламент Мәжілісі мен Сыртқы істер министрлігі ғимараттарының, «Ғашықтар» саябағының, «Президент-отель» қонақүй кешені мен Ислам орталығының ашылу рәсімі өтті.

[[Сенат]] мен [[Үкімет]]тің әкімшілік ғимараттары, «Тұлпар» тұрғын үй кешенінің құрылысы аяқталып келеді. Дипломатиялық қалашық, цирк ғимараты, «Сол жағалау — Абылай хан даңғылы тас жолы мен Есіл арқылы көпірдің» құрылысы жалғасуда.

[[Есіл (өзен)|Есілдің]] сол жағалауын әкімшілік орталыққа айналдыру мақсатында құрылған «Астана — жаңа қала» экономикалық аймағында 141 нысан салынып жатыр. 2010 жылға дейін мұнда тағы 150 ғимарат бой көтеруі тиіс. Бұл құрылыс жұмыстары үшін 240 миллиард теңге қаржы жұмсалмақ. [[Арнайы экномикалық аймақ]] Елбасы жарлығымен жаңа Астана құрылысын қарқынды дамытуға қолайлы жағдай жасау үшін құрылған-ды. Ол үшін Есілдің сол жағалауынан мың жарым гектар жер бөлінді. 2002-2007 жылдарға арналған арнайы бағдарлама жасалып, оған 240 миллиард теңге инвестиция тарту көзделді. Қазір құрылыс жұмыстарына 162 миллиард теңге құйылып, жаңа ғимараттар бой көтерді. Аймақ құрылған осы 3-4 жылдың өзінде 141 нысан тіркелсе, оның 49-ы толықтай салынып бітіп, пайдалануға берілді. Сондай-ақ 2005 жылдың соңына дейін тағы 30 нысан іске қосылмақ.

Қаланың дәл жүрегінде орналасқан [[Бәйтерек]] мұнарасы жағаласындағы паркқа ұқсас ашық аланында ұдайы арнайы мерекелер өткізіліп отырады. 2010 жылы осы жерде Әкімшіліктің шақырумен [[Берлин]] қаласынан келген [[Аюлар достастығы]] көрмесінің таныстыру мерекесі өткізіле алынды. Осы көрмеде дүниенің 125 елінен 125 өнерпаздар жасап шығарған 125 көркемөнер уникаттары, бірбірімен татулықпен тыныш тұрып тұрған түрінде, көрсетілді.

== Мәдениет және қоғам ==
[[Сурет:Congress Hall Astana.jpg|300px|left|thumb|Конгресс-холл]]
Соңғы жылдары қалада мәдени-ағарту мекемелері желісі едәуір көбейді. 3 театр, 23 [[кітапхана]], 5 [[мұражай]], 1 [[клуб]] мекемесі, 2 кинотеатр, [[Мемлекет]]тік [[филармония]], 2 сарай, 3 балалар [[музыка]] мектебі, [[өнер]] мектебі, [[көркемөнер]] мектебі жұмыс істейді.

Халықты спортпен және дене шынықтырумен тұрақты айналысуға тарту мақсатында өткен кезеңде жаңа спорт кешендері ашылды және балалар-жасөспірімдер спорт мектебіне (БЖСМ) күрделі жөндеу жүргізілді. Халыққа қызмет көрсетуге 25 спорт-сауықтыру кешендері іске қосылды.

Қалада ақпараттық инфрақұрылым қалыптасқан және оның дамуы жалғасуда. 2001—2005 жылдар кезеңінде бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) саны 78-ден 169-ға дейін (77 газет, 82 журнал, 7 телерадиокомпания, 3 ақпараттық агенттік) өсті. Олардың ішінде 25 БАҚ ағылшын, неміс, украин, татар тілдерінде шығады. Сонымен бірге мемлекеттік емес БАҚ-тар үлесін арттыру үрдісі байқалып отыр, бұл қазіргі уақытта 66 %-ды құрайды. Ақпараттық саясатты іске асырудың маңызды құралы мемлекеттік тапсырысты мемлекеттік, сондай-ақ жеке меншік БАҚ-қа да орналастыру болып табылады. Ақпараттық саясат медиажоспарларға сәйкес іске асырылады.

== Әлеуметтік саласы ==
[[Сурет:Астана қаласы 01.jpg|thumb|300px|Биліктің үш тармағы: Үкімет, Сенат, Парламент.]]
Әлеуметтік қорғау саласында жүргізілген жұмыс кедейлік шегінен төмен өмір сүріп жатқан халықтың, сондай-ақ халықтың әлеуметтік осал жіктерінің өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталды. Астанада 2005 жылғы желтоқсанда орта есеппен жан басына шаққандағы ең төменгі күнкөріс шамасы 6,2 мың теңгені құрады. Кірісі кедейлік шегімен бірдей немесе одан төмен тұрмысы төмен азаматтардың саны [[2006]] жылдың [[1 қаңтар]]ына 2,9 мың адамды құрады, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 4,2 есе кем.

Қалада зейнеткерлердің саны 2000 жылғы 32,3 мың адамнан 2005 жылы 34,7 мың адамға өсті. Мүгедектердің саны 7,7 мың адам болды.

Жергілікті бюджеттен төленетін есебінен әлеуметтік төлемдердің жалпы сомасы 2005 жылы 678,7 млн. теңгені құрады, оның ішінде тұрғын үй көмегі — 23,5 млн. теңге, атаулы әлеуметтік көмек — 35,4 млн. теңге. 2005 жылы Астана қаласы бойынша кедейлік шегінің орташа мөлшері 2,4 мың теңгені құрады. Атаулы әлеуметтік көмек алатындардың саны 2,3 мың адам болды. 14 мыңға жуық тұрмысы төмен азамат жергілікті бюджеттен атаулы әлеуметтік көмек, тұрғын үй жәрдемақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық және демеушілік көмегі түрінде түрлі материалдық көмек алды.

Қалада 11 жоғары оқу орны (оның 8-і жеке меншік), 22 [[колледж]] жұмыс істейді. Оқудың барлық түрлері бойынша жоғары оқу орындары мен колледж студенттерінің жалпы саны 58,3 мың адам. Оқушылар саны 1,9 мың адам болатын небәрі 5 мемлекеттік кәсіптік мектеп бастауыш және орта кәсіптік даярлықты жүзеге асырады. Астанада 54 мемлекеттік жалпы білім беретін мектеп, 2 дарынды балаларға арналған қазақ-түрік лицей-интернаты, арнаулы түзету мектеп-интернаты, ұйымдардың деректері бойынша жалпы саны 60,1 мың оқушысы бар кешкі мектеп жұмыс істейді. Мектеп жасына дейінгі білім беру жүйесінде 11,2 мың баланы қамтыған 36 мектеп жасына дейінгі ұйым жұмыс істейді. Бес-алты жастағы балалардың мектеп алды дайындығын ұйымдастыру үшін жағдайлар жасалған.

Қалада білім беру кеңістігі құрылды. Білімге ынталы дарынды балалар үшін мектептер ашылды. 26 мектепте жекелеген пәндерді тереңдете оқытатын сыныптар ашылды. Қалада ғылым салыстырмалы түрде төмен деңгейде, ғылыми қызметкерлер санының күрт төмендегені байқалады.

2005 жылы Астана қаласының тұрғындарына барлық мамандықтағы 3,6 мың дәрігер және 4,2 мың орта медицина қызметкерлері еңбек ететін, жергілікті басқару органдарының қарамағындағы 32 мемлекеттік [[медицина]] ұйымы және 100-ден астам мемлекеттік емес медицина ұйымдары қызмет көрсетті.

Астана қаласында 5 жыл ішінде кепілді медициналық көмектің көлемі 1 821,2 млн-нан 4 176,6 млн-ға дейін өсті. Халықтың жеке санаттарын ауру түрлері бойынша дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету үшін 2005 жылы 102,4 млн. теңге пайдаланылды, бұл емдеу процесін жүргізу сапасына оң ықпалын тигізді.

== Спорт ==
* [[Барыс (хоккей клубы)]]

== Қаланың назар аударарлық орындары ==
* [[Сулы-Жасыл гүлзар]] — Астана орталығындағы жаңа көше.
* [[Ақ Орда (резиденция)|Ақ-Орда]] — [[Қазақстан]] Республикасы Президентінің резиденциясы.
* [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] — Астананың басты символы.
* [[Тәуелсіздік Сарайы]] — мемелекеттік ресми іс-шараларды, форумдарды, мәжілістерді, кездесулерді, съездерді өткізу орны болып табылады
* [[Бейбітшілік пен келісім сарайы]] — Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезін өткізу үшін арналған ғимарат.
* [[Хан-Шатыр]] — Астананың ең үлкен ойын-сауық орталығы.
<ref name=source1> [[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>

[[Сурет:astana_panoramasy.jpg|thumb|center|900px|Астана қаласының панорамасы]]
{|class="graytable" style="text-align:center"
|+Қаланың назар аударарлық орындары 
|width="25%"|[[Сурет:Астана-Бәйтерек.jpg|150px]]
|width="25%"|[[Сурет:Тәуелсіздік-сарайы_2010.jpeg|180px]]
|width="25%"|
|width="25%"|[[Сурет:KazakhstanGazKalvisVitolins.JPG|180px]]
|width="25%"|
|-
|[[Бәйтерек]]
|[[Тәуелсіздік Сарайы]]
|"Нұр-Астана" мешіті
|ҚазақстанГазКалвисВитолинс
|Хан-Шатыр
|}

== [[Бауырлас қала]]лар ==

Астананың 20 [[бауырлас қала]]сы бар.

{| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;"
|-
! style="background:#811541" | Бауырлас қала
! style="background:#811541" | Жылы
! style="background:#811541" | Мемлекет
|-
| [[Анкара]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Ыстамбұл]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Измир]] ||-|| {{Flagicon|Turkey}} [[Түркия]]
|-
| [[Мәскеу]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Санкт-Петербург]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Қазан]]||-||{{Flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|-
| [[Бішкек]]||-||{{Flagicon|Kyrgyzstan}} [[Қырғызстан]]
|-
| [[Киев]]||-||{{Flagicon|Ukraine}} [[Украина]]
|-
| [[Амман]]||-||{{Flagicon|Jordan}} [[Иордан]]
|-
| [[Рига]]||-||{{Flagicon|Latvia}} [[Латвия]]
|-
| [[Гданьск]]||1996||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
|-
| [[Варшава]]||-||{{Flagicon|Poland}} [[Польша]]
|-
| [[Тбилиси]]||2005||{{Flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
|-
| [[Сеул]]||-||{{Flagicon|South Korea}} [[Оңтүстік Корея]]
|-
| [[Ташкент]]||-||{{Flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]]
|-
| [[Дубай]]||-||{{Flagicon| United Arab Emirates}} [[БАӘ]]
|-
| [[Бейжің]]||-||{{Flagicon|China}} [[Қытай]]
|-
| [[Манила]]||-||{{Flagicon|Philippines}} [[Филиппиндер]]
|-
| [[Сараево]]||-||{{Flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Босния және Герцеговина]]
|}

== Қызықты деректер ==
*Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан.
*Астана — ғаламшардағы ең суық астаналардың бірі, [[Моңғолия]] астанасы [[Ұлан-Батыр]]дан жылы, [[Канада]] астанасы [[Оттава]]дан суық
*Әлемдегі астана аталатын астаналар тек қана [[Қазақстан]] астанасы — [[Астана]] қаласы және [[Оңтүстік Корея]] астанасы — [[Сеул]] қаласы.

== Түсініктемелер ==

== Тағы қараңыз ==
{{Commons category|Astana}}

* [[Астана велоклубы]]
* [[Астана көшелері тізімі]]
{{Портал|Астана}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі]
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Астана Астана] [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
* [https://earth.nullschool.net/#current/wind/surface/level/overlay=temp/orthographic=-290.50,41.20,296/loc=71.26,51.08 Астана қаласының дәл қазіргі уақыттағы температурасы]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Азия елордалары}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

{{Kz-geo-stub}}

[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Астана]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Азиядағы елордалар]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]

Байғозы Наймантайұлы

2016-11-21T15:52:12Z

Arystanbek: Begalykyzy Dilyara (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды

'''Байғозы Наймантайұлы'''<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> (''1705 — 1803, [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] [[Көктіңкөлі (ауыл)|Көктіңкөлі ауылы]])'' — [[батыр]]. [[Ру]]ы — тарақты. Әкесі Наймантай батыр Сүтемгенұлы [[Тәуке хан]]ның бас батырларының бірі болған (бейіті [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесінің іргесіндегі қорымда). Әкелі-балалы батырлар есімі [[жоңғар шапқыншылығы]]на қарсы азаттық күресінде қатар шыққан. Байғозы Наймантайұлы [[жоңғар]]лармен арада болған [[Қарасире]], [[Аңырақай (тау)|Аңырақай]], [[Хан тауы]], [[Қызылтау]], [[Ыстықкөл]], [[Ерейментау]], [[Түркістан]], [[Қарқаралы]] төңірегіндегі шайқастарда ерлік көрсеткен. Байғозы Наймантайұлының қызы Қойсанадан Шұбыртпалы [[Ағыбай батыр]], немере қызы Шәкіден әйгілі [[күйші]] [[Ықылас Дүкенұлы]] туған. Байғозы Наймантайұлының бейіті тұрған жер “[[Батыр басы]]” деп аталады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

#'''Байғозы Наймантайұлы''' ([[1705]]-[[1803]]) - қазақ халқының елдік пен еркіндікті қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысында ерен ерліктер жасап, исі қазаққа даңқы жайылған батырлардың бірі. Байғозы батырдың туып-өскен жері Арқаның [[Ортау]], Қызылтау деп аталатын сілемді тауларының арасы. Топырақ бұйырған жері Қарағанды облысының Жаңаарқа және Шет аудандарының жапсарындағы [[Жаман Сарысу өзені]]нің бойы. Батырдың бейіті тұрған жер "Батыр Басы" деп аталады.<ref>"Елтұтқа". Ел тарихының әйгілі тұлғалары. (М.Жодасбекұлы, Қ.Салғараұлы, А.Сейдімбек.) Астана, 2001, 155-156 бб.</ref>
Байғозының батырлық тұлғасын Қожаберген жыраудың мынадай жолдары да аша түсетіндей:
 "Тарақты Ер Байғозы қолдың басы,
 Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы.
 Ол-дағы Кіші жүзге күйеу екен,
 Сыйлаған оны да елдің кәрі-жасы." ([[Сейдімбек Ақселеу Сланұлы|Ақселеу Сейдімбеков]]тің жеке қоры)

Байғозы батырдың шешесі - Шолпан, Кіші жүздің Жетіруын билеген тархан [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]]дың (1667-1749) туған қарындасы. Байғозы батырдың Баяу деп аталатын жақын әпкесінен [[Қанжығалы Бөгенбай|Қанжығалы Бөгембай]] батыр туады. Байғозы батыр өз кезінде [[Болат хан|Болат]], [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]], [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]], [[Абылай хан|Абылай]] сияқты хандардың алдын көрді. [[Төле би|Төле]], [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Едіге би|Едіге]], [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұқар]] сияқты би-жыраулардың ұлағатты сөзін естіді. [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Жәнібек батыр|Жәнібек]], Жаңатай сияқты батырлардан тәлім алды. [[Жарылғап батыр|Керей Жарылғап]], Әлтеке Жидебай, [[Шапырашты Наурызбай]] сияқты батырлармен төс тигізген дос болды.
Байғозы батырдың Шәкі деп аталатын немере қызынан әйгілі қобызшы [[Ықылас Дүкенұлы]] туған екен. Ал батырдың өзінің Қойсана деген қызынан [[Ағыбай батыр|Шұбыртпалы Ағыбай]] батырдың анасы өмірге келген екен.<ref>Қазақстан тарихы: Этникалық зертетулерде, 10-том. 273-274-бб.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1705 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1803 жылы қайтыс болғандар]]

{{Bio-stub}}

Молекулалық физика

2016-11-13T14:46:07Z

Arystanbek: «Ғылым» деген санатты аластады; «Физика» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[File:Hardware-accelerated-molecular-modeling.png|thumb|alt=A.| ''Молекулалық физика''.]]
'''Молекулалық физика''' – физиканың әр түрлі [[агрегаттық күй]]дегі заттардың физикалық қасиеттерін олардың молекулалық құрылысы негізінде зерттейтін саласы. ''Молекулалық физиканың'' ең алғаш қалыптасқан бөлімі – газдардың молекулалық-кинетикалық теориясы. Бұл теория [[1858]] – [[60]] жылдары [[Дж.Максвелл]]дің, [[1868]] жылы [[Л.Больцман]] және [[1871 – 1902]] жылдары [[Дж.Гиббс]] еңбектерінің нәтижесінде классикалық - статистикалық физика болып қалыптасты. Молекулалардың өзара әсері ([[молекулалық күштер]]) жөніндегі сандық мәліметтер [[капиллярлық құбылыс]]тар теориясында: [[1743]] жылы [[А. Клеро]]ның, [[1805]] жылы [[Т.Юнг]]тың, [[1806]] жылы [[П.Лаплас]]тың, [[С.Пуассон]]ның, т.б-дың классикалық еңбектерінде дамытылып, [[беттік құбылыстар]] теориясының жасалуына негіз болды. Голланд физигі [[Ван-дер-Ваальс|Я.Ван-дер-Ваальс]] нақты газдар мен сұйықтықтардың физ. қасиеттерін түсіндіру үшін молекула аралық өзара әсер ұғымын ([[1873]]) пайдаланып нақты газдардың күй теңдеуін (Ван-дер-Ваальс теңдеуі) қорытып шығарды. [[1906]] жылы француз физигі [[Ж.Перрен]] мен швед ғалымы [[Т.Сведберг]]тің, 1904 – 06 жылы поляк физигі [[М.Смолуховский]] мен [[Эйнштейн|А.Эйнштейннің]] микробөлшектердің броундық қозғалысына және заттардың молекулалық құрылысына арналған зерттеу жұмыстары кез келген заттың молекулалардан тұратындығының айғағы болды. Осы мақсатта көптеген ғалымдар алғашқыда заттарға түсірілген рентген сәулесінің дифракциясын, кейіннен электрондар мен нейтрондар [[дифракция]]сын пайдаланып, нәтижесінде қатты денелер мен сұйықтықтардың құрылысы жөнінде нақты мәліметтер алды. [[Кванттық механика]]да молекула аралық өзара әсер туралы ілім 1927 жылы [[Ф.Лондон]]ның, 1927 жылы В.Гейтлердің, 1930 жылы П. Дебайдың, 1937 – 39 жылы М.Борнның еңбектерінде дамытылды. 19 ғасырда Я.Ван-дер-Ваальс пен У.Томсон (Кельвин) байқаған және Дж.Гиббс пен 1937 жылы Л.Ландаудың еңбектерінде дамытылған бір агрегаттық күйден екінші агрегаттық күйге ауысу теориясы фаза түзілудің қазіргі теориясына айналды; сөйтіп ол молекулалық физиканың маңызды жеке тарауы болып қалыптасты. Я.И. Френкельдің, [[Дж.Бернал]]дың, т.б. еңбектерінде статистик. әдістің заттардың құрылымы жөніндегі көзқараспен біріктірілуі сұйықтықтар мен қатты денелердің молекулалық физикасының дамуына үлкен әсер етті.

==Молекулалық физика нені қамтиды ? ==

Мұнда газдардың, сұйықтықтардың және қатты денелердің құрылысы, олардың сыртқы әсерлердің (қысым, температура, электр және [[магнит өрісі|магнит өрістері]]) нәтижесінде өзгеруі, тасымалдау құбылысы ([[диффузия]], [[жылуөткізгіштік]], [[ішкі үйкеліс]]), фазалық тепе-теңдік және ауысу процестері (кристалдану және балқу, булану және конденсация, т.б.) заттардың кризистік күйі, әр түрлі фазалардың бөліну шекараларындағы беттік құбылыстар қарастырылады. 20 ғасырда молекулалық физиканың жедел қарқынмен дамуы нәтижесінде одан статистикалық физика, физ. кинетика, қатты денелер физикасы, физ. химия тәрізді ірі, өз алдына дербес салалар бөлініп шықты. Қазіргі ғылым мен техниканың жаңа заттар мен материалдарды кеңінен пайдалануының нәтижесінде заттар құрылысын зерттеудің сан алуан әдістері пайда болды. Заттардың және олардың зерттеу әдістерінің әр түрлі болуына қарамастан молекулалық физика заттар құрылысының микроскопиялық (молекулалық) сипатына негізделе отырып, олардың [[макроскопия]]лық қасиеттерін зерттейді.
<ref name="Source 6">''Гиршфелдер Дж., Кертис Ч., Берд Р., Молекулярная теория газов и жидкостей, пер. с ағылш., М., 1961; Кикоин И.К и Кикоин А.К.''</ref> 
<ref name="Source 5">''Молекулярная физика, М., 1963; Фриш С.Э. және Тиморева А.В., Жалпы физика курсы, 1-т., 2-бас., А.-А., 1971.''</ref> 
<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> 
==Дереккөздер==
<references/> 
==Cілтемелер==
*[http://ido.tsu.ru/schools/physmat/data/res/molek/metod/ Кітапша]
*[http://bse.sci-lib.com/article077561.html Молекулярная физика]

{{Статистикалық физика}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Phys-stub}}

Шайтан

2016-11-11T16:26:04Z

Arystanbek:

'''Шайтан'''— діни танымда [[Құдай]]дың қаһарына ұшыраған, адамды азғырып аздыратын, өзімен бірге [[тозақ]]қа әкетуді мақсат ететін [[пері]]. Шайтан оттан жаратылған, [[Ібіліс]]тің бұйрығын орындаушылар. Басты сипаттары тәкаппарлық, өзімшілдік, көре алмаушылық, менмендік. Құдайға көп құлшылық етуінің арқасында о баста [[періште]]лік дәрежеге жеткен, еткен тағат-ғибадатының қарымына орасан зор ғылым мен білімді иеленіп, періштелерге сабақ берген. Соңында осынша терең біліміне мастанып, топырақтан жаратылған Адам атаға сәжде жасамаймын деп Алла әмірінен бас тартып, лағнет қамытын киген, тозақ отына күю жазасына кесілген. Адам баласына тек дұшпандық ойлайды, бірақ оның дұшпандығының өзі Рахымды Құдайдың құдіретімен адамның рухани толысуына қызмет етуі мүмкін. Яғни, адам баласы Шайтанның әрекетіне қарсы күресудің арқасында рухани дамиды. Ібіліс Құдайдан бұл дүниеде мәңгі өмір сүруді, адам баласының ойына араласып, аздыру мүмкіндігін сұрап алған. Құран Кәрімнің [[Исра сүресі]]нің 62-аятында Шайтан «Адам ұрпақтарын хақ жолдан тайдырып, түп-тамырымен құртамын. Тек біраз құлдарыңды ғана азғыра алмаймын» дейді. Әрбір адамның бойында періштесімен қатар өзінің Шайтаны болады. Шайтан адамның бойындағы нәпсілік құштарлықтарын қоздыру арқылы әрекет жасайды, күнәлі істерге бастап, құлшылығына кедергі жасайды, адамды түзу жолдан тайдыруға, сөйтіп, түбінде тозаққа түсуге итермелейді. «Мен адам ұрпақтарын алдынан, артынан, оңынан, солынан келіп, азғырамын. Ей, Раббым, сен өзіңнің құлдарыңның көбін, берген нығметтеріңнің қадірін біліп, шүкіршілігін қылатындардың қатарынан таппайсың» ([[әл-Ағраф сүресі]], 17-аят) деген Шайтаннан пана табудың жолы Алла есімін көп еске алып, зікір ету.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>

==Тағы қараңыз==
*[[Құдай]]
*[[Ислам]]
*[[Дін]]

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

Шәкәрім Құдайбердіұлы

2016-11-08T15:36:22Z

Arystanbek:

{{Тұлға
|Есімі = Шәкәрім Құдайбердіұлы
|Шынайы есімі =
|Сурет = Kudaiberdiev.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Туылған күні = 11.7.1858 (кейбір деректер бойынша 24.7.1858)
|Туылған жері = Кең-Бұлақ, Семей облысы, Ресей империясы
|Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], [[философия|философ]], [[тарих]]шы, [[композитор]]
|Азаматтығы =
|Ұлты = қазақ
|Қайтыс болған күні = 2.10.1931
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Құдайберді
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan kz626.jpg|thumb|300px|Шәкәрім Құдайбердіұлы бейнесі берілген пошта маркасы, 2008 жыл]]
'''Шәкәрім Құдайбердіұлы''' ([[1858]]-[[1931]]) – [[ақын]], [[жазушы]], [[философия|философ]], [[тарих]]шы, [[композитор]]. Абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын керебілуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде Құдайбердіұлы Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] [[Күңке]] деген бәйбішесінен туған, яғни Абайдың туған ағасы. Шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды.

Жеті жасында әкесінен жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының төрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның таланты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазады: «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, қазақ ішінде Абай деп атайды, сол кісі мұсылманша Һәм орысша ғылымға жүйрік Һәм Алланың берген ақылы да бүл қазақтан белек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім». Кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, ез бетінше ізденіп және Абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан Құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімдар адамдардың бірі болды. [[Араб тілі|Араб]], [[парсы тілі|парсы]], [[түрік тілі|түрік]], [[орыс тілі|орыс тіл]]дерін жетік білді. Ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. Олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. Ал, біреулер оку-біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзеледі деді. Біреулері бай, кедейді теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге болады деді. Өмірдің өзі — тіршілік таласы. Сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек дегендер де болған. Шәкәрімнің өзі бұл идеялардың ешқайсысы адам жаратылысын өзгерте алмайтынына сенімді болды.

== Өмірбаяны ==
Туған жері қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Абай ауданы]]ндағы [[Шыңғыстау]] бөктерінде [[1858]] ж. [[шілденің 11]]-де дүниеге келген. Оның әкесі Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, [[Абай]]мен әкесі бір, шешесі бөлек. Шәкәрім сонда Абайға немере іні болып келеді.

Шәкәрім бес жасында оқуға беріліп, екі жылдай оқиды. Құдайберді отыз жеті жасында дүниеден өткенде, атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болған Шәкәрім жетімдік тауқыметін тарта қоймаған. Өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл молдасынан сабақ ала бастағанын жазады. Атасы оның көңіліне қаяу түсірмей, бетінен қақпай, еркелетіп өсіреді: ол жөнінде ақынның өзі: «қажы марқұм мені „жетім“ деп аяп, қысып оқыта алмай, жетімді сылтау етіп, ойыма не келсе, соны істеп ғылымсыз өстім» деп өкіне еске алады. Алайда ақылды бала өсе келе тез ес жиып, жеті жасынан бастап өлең сөзге бейімділігін танытады.

Оның ерекше зеректігін аңғарған Абай Шәкәрімді өз қамқорлығына алады, «молда сабағынан» басқа [[орыс тілі|орысша]] үйренеді. Былайғы өмірін ғылым білім қуумен қатар, [[домбыра]] тарту, [[гармонь]]да ойнау, ән салу, саятшылық құру, сурет салу, т.б. өнерлерге арнайды. Оның өнеге көрген ортасы Құнанбай ауылының зиялы тобы, ұлы Абайдың тағылымы болды. Ол жас Шәкәрімнің азамат және ақын ретінде қалыптасуына ерекше әсер етеді. Абайдың кеңесімен әр түрлі кітаптар оқуға машықтанған Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өседі. Ақындық өнерін де таныта бастайды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Ресми ақталуы ==
1988 жылы Шәкәрім ақталып, оның өлмес, өшпес мұрасы халқына қайта оралды. Осы жылы ақынның “Жазушы” және “Жалын” баспасынан өлеңдер, ал “Өнер” баспасынан әндер жинақтары жарық көрді. Тап осы жылы қажының 130 жылдығы Абай ауданы, 1998 жылы 140 жылдығы Семей қаласы көлемінде тойланды. Осы жылдар аралығында Семейдегі бір жоғары оқу орнына қажы есімі беріліп, ескерткіші орнатылды, қала орталығындағы үлкен бір даңғыл ақын есімімен аталды. Мұның сыртында қаладағы байырғы бір қазақ мектебі ақын есімін иеленді.

Бүгінде осындағы екі бірдей жоғары оқу орнында – Семей педагогика институты мен Шәкәрім атындағы Семей университетінде шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталықтары жұмыс істейді. Сол орталықтардың күшімен “Шәкәрім” және “Шәкәрім әлемі” атты екі бірдей журнал жарық көруде.

Семей педагогика институтындағы Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығында қазірде Шәкәрімнің тұлғалық экциклопедиясы дайындалуда. Мұның сыртында аталмыш орталықта Шәкәрім мұрасы туралы бүгінгі күнге дейін бес томдық еңбек дайын тұр.

== Шығармашылығы ==
[[Сурет:Шәкәрім.jpg|300px|нобай|солға|Бүркітін қолына қондырған Шәкәрім]]
«Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық», «Қалжыңбас», «Тойымсыз нәпсі» сияқты дидакалық өлең-жырларында боямалы ажарлы, жасанды мінез бен жағымсыз қылықты сынға алады. Ғашықтық сезім таза, пәк жүректен маздайтынын айта келіп («Анық асық әулие», «Шын сырым»), адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге үндейді («Жастарға»), [[1905 жыл]]ы Шәкерім қажылық сапар шекті. Меккеге барған бұл сапарын пайдаланып, ақын өзінің байырғы арманын жүзеге асырды. Стамбұл, Париж кітапханаларынан туған халқының тарихына байланысты кітаптарды оқыды. Осылай жинаған материалдар негізінде «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» ([[1911]]) кітабын, қисындарын халық мүддесіне түсіндіру мақсатымен «Мұсылмандық шарты» деген еңбек жазды ([[1911]]). Бұл тұста ақынның діншілдігі танылады. Ол дін бұзушыларды қатты сынға алады. Шәкерім өз шығармасында Аллаһ Тағаланың кітабы [[Құран]] сөздерін және [[Пайғамбар]]ымыздың (с.а.у.) [[хадистер]]ін адал сөзіне қатысты қолданысқа мол алған:

{{start citation}}«...және аятта: «Ей, мұсылмандар, пайдаланыңыз берген адал ырзығымнан», - деген», «Хадис: «Адал уәдесін бұзбаған иманның белгісі», - деген, «...адам өзін-өзі танымақ деген, жаратқан иесінің құны екенін һәм ғибадат үшін жаралғанын біліп, өзін-өзі тексеріп, зиянды істен қашып адал, пайдалы істі қылуға тырыспақ».{{end citation}}

Сонымен қатар, Шәкерім шығармасында әділ, [[адал]] адам бейнесіне ерекше орын берілген:
{{start citation}}
«Тарихта әрқашан адал жан өлмейтін», «Адамның адал ұлы болам десең, алдымен өзіңнің нәпсіңді жең», «Көп төбетке жетелі қайдан күшін, Құтқара алмай адалды пысады ішің», «Адаспайсың ақылды арлыға ерсең, Жолай көрме жылмайы сопы көрсең, Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың, Алданбайсың артынан ере берсең»; «Бір мезгіл: «Ой, тәңір-ай Адал жардың жолында өлгеннің арманы не?» - дегенде, тіпті, ер болып кетеді», «Адалға орын емес қазақ іші, Татты ғой соры арылмас таза кісі, Өзін асырар қазақтың өнері жоқ, Бірін-бірі талайлы бар жұмысы», «Адалдың әділ жолына, Ақырын басып жет, халық»;
{{end citation}}

Адал адамның адалдығының басы адал еңбек деу Шәкәрім шығармаларындағы адал іс-хәрекет, таза [[еңбек]] адамы мағынасындағы қолданыстары:
{{start citation}}
«Арсыз, арам айланы тастасалық, Адал іске талаппен бастасалық», «Адал сол - таза еңбекпен күнін көріп, жаны үшін адамшылық ар сақтайды», «Талаптан адал істі істемекпіз, Тапсырдық бір Аллаһқа біз демекпіз», «Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар, Кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек», «Адал еңбек, ақ жүрек берер шешіп, Таза ақыл косылса, Әлемнің таласын», «Мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек, - Бұл төртеуін кім кылса, шын адам сол»;
{{end citation}}

Шәкәрім адал, халал мағынасында сөздерді тура және ауыспалы мағынада да қолданады:
{{start citation}}
«Адам мен еті адал хайуандардың бәрінің де сарқыты адал», «Халалға ойламайды шыдайын деп», немесе, «Мойныңа менің қаным халал болсын, Болма
енді Қалқаманның қанына ортақ».
{{end citation}}

Ол орыс, [[Батыс әдебиеті]]нің тамаша үлгілерін қазақ оқырмандарына таныстырды. [[Лев Толстой]]дың шығармаларын аса жоғары бағалап, өз халқын дүние жүзілік озат мәдениетін игеруге тақырлы. Өзін ғұмыр бойы Толстойдың шәкіртімін деп санады. Онымен хат жазысып тұрды. Американ жазушысы [[Гарриет Бичер-Стоун]]ның «Том ағайдың балағаны» романын, Толстойдың «Үш сауал», т.б. әңгімелерін, [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкиннің]] «Боран», «Дубровский» повестерін қазақ тіліне аударды. [[Физули Мұхаммед Сүлейманоғлы|Физулидің]] «[[Ләйлі - Мәжнүн]]» дастанын назира үлгісімен жырлады. Шәкерім үнемі демократтық, халықтық, гуманистік-ағартушылық бағытта болды. Бұл орайла ол XX ғасыр басындағы озат ойлы қазақ зиялыларымен үндес болды. Ақын кеңестік тоталитарлық жүйенің құрбаны болды.

Көтеріліске шыққан халық пен жергілікті билік өкілдерін татуластыруға, қантөгісті болдырмауға тырысқан ол жазалаушылар атқан оққа ұшып, денесі айдаладағы құдыққа тасталды. «Халық жауы» ретінде айыпталып, шығармаларын оқуға тиым салды. 1988 жылы ақын есімі толық ақталды.<ref name="ReferenceA">Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

=== Шығармалары ===
Құдайбердіұлының қаламынан терең ойлы, сыршыл лирик. өлеңдер, «[[Қалқаман-Мамыр]]», «[[Еңлік-Кебек]]», «[[Нартайлақ-Айсұлу]]» сияқты оқиғалы дастандар, «[[Әділ-Мәрия]]» романы жөне басқа да прозалық туындылар, аудармалар, тарихқа, философияға қатысты еңбектер, сазды әндер туды. [[1911]] ж. «[[Түрік, қырғыз, қазақ Һәм хандар шежіресі]]», [[1912]] ж. [[Семей]] қаласындағы «[[Жәрдем]]» баспасынан «[[Қазақ айнасы]]», «[[Қалқаман-Мамыр]]», «[[Жолсыз жаза яки кез болған іс]]», «[[Енлік-Кебек]]», «[[Үшанық]]», «[[Мұсылмандық шарты]]», «[[Ләйлі-Мәжнүн]]» т. б. шығармалары жарық көрді. [[1978 жыл]]ы [[Ленинград]]та шыққан «[[Поэты Казахстана]]» деген жинақта Құдайбердіұлының бірқатар өлеңдері орыс тілінде басылды. Үлкен жинағы [[1988]] ж. «[[Жалын]]» баспасынан жарық көрді.

=== Әндері ===
Шәкәрімнің әндерін алғаш рет нотаға түсірген голландық [[Альвин Эрнестович Бимбоэс]]. Ол [[1919]] - [[1922]] жылдар аралығында Ақмола саяси бөлімінде нұсқаушылық қызмет атқарып жүріп, қазақ әндерін нотаға түсірумен шұғылданады. Соның нәтижесінде [[1926]] жылы Н.Ф. Финдейзеннің редакциялауымен шыққан «Музыкалық этнография» жинағында Бимбоэстің қазақ музыкасы туралы жазған көлемді мақаласына қоса қазақтың жиырма бес әнінің нотасы басылады. Осы аталған жинақтың ішінде «№ 1 Шакарим», «№ 2 Шакарим» деген атпен Шәкәрімнің екі әні жарық көреді. Бірақ, екі әннің де өлеңі нота астына жазылмаған, тек орыс тілінде мазмұны берілген. А.Э. Бимбоэс нотаға түсірген «№1 Шакарим» әнінің екінші түрі [[Александр Викторович Затаевич|А.В.Затаевичтің]] [[1925 жыл]]ы шыққан «[[Қазақ халқының 1000 әні]]» жинағына «[[Тілек - бата]]» деген атпен енген. Ал Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деген әні А.В. Затаевичтің 1931 жылы жарық көрген «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» деген жинағында «Шәкәрім Құдайбердин әні» деген атпен жарияланған. Осы жинақтың № 156 анықтамасында А.В.Затаевич: «Шәкәрім Құдайбербин - Семей уезінің қарт ақыны, қазір тірі, жасы жетпістер шамасында. Жинақта келтірілген әнін орыс әндерінің үлгісіне еліктеп шығарса керек, - деп жазған.

Шәкәрім әндері қазақ композиторларының шығармаларына да арқау болды. [[Ахмет Жұбанов]]тың «Абай» сюитасының бірінші бөліміне, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсындағы Айдардың ариозосына, Айдар мен Ажардың дуэтіне сазгердің шығармалары пайдаланылды. Ал ақын поэмаларының сюжеті еліміздің ақын-жазушыларының, композиторларының шығармашылығынан кең орын алғанын айтсақ артық болмас. Мысалы, «Қалқаман - Мамыр» балетіне, «Еңлік - Кебек» пьесасына, «Еңлік - Кебек» операсына Шәкәрім туындылары арқау болғаны барша жұртқа аян.

==== Орындаушылар ====
Шәкәрім әндерін өз бабында, иін қандырып айтатындар Әбдіғали Алдажаров, Зікағил Абайұлы, Рақымжан Мамырқазов, Есбай Бекхожин, Зұлғарыш Әзімбаев, Жебрайыл Тұрағұлов, Әлмағамбет деген өнерпаз адамдар болды.

Шәкәрімнің әндерін өзінен үйренгендердің ішінен басқалардан шоқтығы биік, көпке танымал болған әнші Қабыш Керімқұлов болса керек. Ол ақынның оншақты әнін музыкатанушы Асқан Серікбаеваға айтып береді. Ал ол өз тарапынан осы әндерді қағазға түсіреді. Шәкәрімнің «Жиырма үш жасымда», «Жылым - қой, жұлдызым - шілде», «Қорқыттың сарыны», «Қорқыт, Хожа Хафиз түсіме енді де», «Анадан алғаш туғанда», «Сұраған жанға сәлем айт», «Ойладым бір сөз жазайын да», «Мұтылғанның өмірі», «Сен ғылымға болсаң ынтық», «Көңіл», «Байғазы» сынды әндері ұзақ жылдар Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның фольклорлық зертханасының қорында сақталып келген бұл әндер сол Қабыш айтқан, Асқан нотаға түсірген дүниелер екенінде дау жоқ. Ал қазір Шәкәрім әндерінің бірден-бір насихатшысы, жанашыр іздеушісі әрі орындаушысы әнші Келденбай Ұлмесеков. Ол ел ішінде ұмыт болып бара жатқан ақынның біраз әндерін жинастырып, жарыққа шығарды, қазақ радиосының Алтын қорына жазғызды.

==Шәкәрім және Абай==
Құдайбердіұлы өмір сүріп, еңбек еткен тарихи кезеңде қазақ әдебиетінде Абай іргетасын қалаған реалистік дәстүр қалыптасып кележатқанды. Шәкәрім осынау өнегелі үрдісті алғашқы жалғастырушылардың бірі болды. Абай мен Шәкәрім арасында тамырластық аса терең. Өз заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда екі ақын да ерекше қуат танытқан. Абай тәрізді Шәкәрімнің де ақын ретінде ұсақ-түйек міндерді сынаудан бастап, өз кeзінің күрделі әлеуметтік мәселелерін көтеруге дейінгі аралықтағы терең ойлары, парасатты тұжырымдары сайрап жатыр. Шәкәрім айналасындағы құбылыстарды сырттай ғана жырлаушы болған жоқ, ол бар нәрсенің қай-қайсысына да мән бере қарады, жақсылығына қуанды, кемшілігіне күйзелді. Ақындық болмысын да осы ыңғайда қалыптастырды. Ақынның азаматтық үні осы тараптан естіледі. Оның Абай үлгісіндегі [[реализм]]і алдымен азаматтық лирикасынан көрінді. Өз заманының көзі ашық, көкірегі ояу азаматы ретінде ол халқының басындағы нақты жағдайды көре білді. Осы бағыттағы барлық ой пайымдарын лирикасына нәр қылып құйды. Ақын лирикасының басты объектісі - адам. «Ескіден қалған сөз теріп», «Сәнқойлар», «Қалжыңшыл қылжақпас», «Еріншек», «Құмарлық», «Бір салмойын сал келер» сияқты өлеңдерінде ақын замандастарының бойындағы ірілі-уақты кемшіліктер сыналады. Шәкәрім надандықтың негізін осылардан көреді. Бұл өлендерінің қай-қайсысында да оның реализміне тән шыншылдық пен сыншылдық бар. Қандай кемшілікті болсын, ақын типтендіре суреттеуге күш салады. Сол себепті оның кейбір өлеңдерінде сыналатын кейіпкерлер өзімізбен бүгін де қатар жүрген жандар секілдіқабылданады. Өз халқының мүддесін көздеген ақын оның бойындағы жағымсыз қасиеттерді жұртқа жария етуші ғана емес, солардың үкімін айтушы да бола білді. Әшкерелей отырып, өз үкімін айтады, айналасына ой тастай сөйлейді. «Ашу мен ынсап», «Шаруа мен ысырап», «Анық пен танық», «Ер қоспақ пен сөз сөйлемек», «Дүние мен өмір», «Мақтау мен сөгіс», «Міндеу мен күндеу» сияқты бірқа- тар өлеңдерінде Шәкәрім айналасына сын көзбен қарай отырып, заманының шынайы суретінжасайды. Халық тағдыры - Құдайбердіұлы жырындағы арналы тақырып. Бұл тұста да ол Абаймен сабақтас, үндес. Абай тәрізді Шәкәрім де өзінің насихат өлеңдері мен жеке өнегесі арқылы жұртшылық санасындағы кейбір кері қасиеттердің тамырын шірітіп, халықтық ар-намысты оятуға күш салады

== Ақын және халық ==
Ақын әрдайым халықтан қол үзбейді. Оның әшкерелейтіні де халық басындағы кемшілік, мақтан тұтары да халықтық қазына. Әр кезеңде жазылған «Бай мен қонақ», «Партия адамы», «Ей, көп халық, көп халық», «Өкінішті өмір», «Қазақ», «Насихат», «Тағы сорлы қазақ», «Қош!», «Қош, жұртым» тәрізді өлеңдерінде ұлтының басындағы халді шыншылдықпен бейнелеп береді. Ақыл мысалдары нанымды. Оларда сол көзеңнің тарихи дамуына тән ерекшеліктер белгі береді. «Қош, жұртым» атты өлеңінде кәрілік кезеңіне аяқ басқан лирикалық кейіпкер - ақынның өзі халқының өткен өміріне көз жібереді, бүгініне үңіледі. Бүгінде патша тақтан құлаған, қазақ даласына айрықша бір сәуленің нүры шашыла бастағандай. Асарын асап, жасарын жасаған ақын қуана тұрып өзіне «ендігі мақсатың не?» деген сауал қояды да, соған жауап іздейді. Өлеңде оптимизм бар. Ақын мұнда жақсылықты көп көргенін, патшаның тақтан құлағанын айтады. Халқының болашақта тәуелсіз өмір сүретініне үміттенеді. Алайда ақында алаңдаушылық та бар. Ендігі жерде халқының бойындағы күндестік, мақтаншақтық сияқты қасиеттердің жойылуы қажет екенін алғатартады. Әкінішке орай, бұл қасиеттер әлі де болса аяққа тұсау болып отырғанына күйзеледі. Қандай әлеуметтік кеселді болсын ол уақыт ағымынан туған, міндетті түрде түзетуге болатын кемшілік деп біледі. Өзінің осы бағыттағы өлеңдерінде ақын сол көзеңдегі қоғамдық психологияны дәлме-дәл бере біледі. Халық ойына қозғау салу бағытындағы ақынның арқалайтын жүгін де салмақтай отырады. Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік ең алдымен ақынның жанарына шалынса керек. «Бай мен қонақ» өлеңінде қазақ тұрмысынан алынған шағын сюжет баяндалады. Бай үйіне келген қонақ пен үй иесі арасындағы диалог сол дәуірдегі қазақ аулының психологиясын, [[этика]]сы мен [[эстетика]]сын, тұрмыстық ерекшеліктерін, рухани түсінігінің деңгейін сипаттап береді. Мұнда да Абай жырлаған тоғышар кейіпкерлер бар. «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық» адам баласын қалай аздыратынын ұлы Абай қандай шебер айтып кеткен болса, Шәкәрімнің мұндағы кейіпкерлері де алдында асы бар, істер ісі жоқ, тойғанына мәз, бірін-бірі кемсітуге құмар мүгедек жандар. Шәкәрім айналасында болып жатқан құбылыстар мен оқиғаларға әрдайым сергек қарады. Ақынның азаматтық сергек үні әсіресе [[1917]] жылғы төңкeрістер көзінде айқын естілді. Патша тақтан құлатылған сәтте «[[Бостандық таңы атты]]», «[[Бостандық туы жарқырап]]» деп қуана өлең жазды. Бір қарағанда ұран іспетті көрінетін бұл өлеңдерде жалаң қуаныш, лепірген сезім ғана емес, ақынның лирикасына тән терең философиялық ой бар. Ә дегеннен-ақ, ақын мына болып отырған жаңалықтан өзінше ой түйеді. Қуана тұрып, ол халқының бұдан былайғы өміріне ой жібереді. Ендігі заман еңбек адамынікі болу керектігін айтады.

== Ағартушылық лирикасы ==
Құдайбердіұлы реализмінің айқын керінген ендігі бір тұсы - оның ағартушылық тақырыптағы лирикасы.
Ақынның бұл бағыттағы еңбегі [[1879]] ж. жазылған «Жастарға» атты өлеңінен басталған. Ағартушылық идея Шәкәрім лирикасының алтын діңгегі болып табылады. Оның Абаймен үндестігін танытатын бір сала да осы. Өзінің «Насихат», «Сынатар сың өзінді», «Үш-ақ түрлі өмір бар», «Сен ғылымға...», «Ғылымсыз адам айуан», «Жасымнан жетік білдім түрік ілін» сияқты көптеген өлеңдерінде Құдайбердіұлы Абайдың ағартушылық идеяларын одан әрі жалғастырады. Бұқараны оятуға ұмтылады, ғылымға жетелейді. Еңбек етуге, мәдениетті елдерден үлгі алуға шақырады. Құдайбердіұлы үшін байлықтың ең үлкені - ғылым. Өзінің «Үш-ақ түрлі өмір бар» атты өлеңінде ол адам өміріне «ортаншы өмір» деген ұғымды қолданады. Бұл – адамның жастық шақ пен кәріліктің арасындағы белсенді өмірі. Шәкерімнің айтуынша, міне, осы жылдары уақытыңды босқа еткізбей, ғылымға үңілсең, одан өзіңе керек қазынаны тауыпала білсең- өмірлік мұратыңа жеткенің. Бас-аяғы үш шумақтан тұратын өлеңнің идеясы - адам баласын, Абай айтқандай, «ержеткен соң тұспеді уысыма» деп өткініште қалдырмау.

==Шәкәрім және әлем әдебиеті==
Абайдың әдеби мектебінентәлім алған Құдайбердіұлы ұстазының қазақ халқын әлемдік мәдениет үлгілерімен таныстыру бағытындағы қызметін жемісті жалғастырды. Шәкәрімнің осы тұрғыдағы еңбегін үш салаға беліп қарауға болады. Оның :бірі ақынның әлем әдебиетінің озық ойлы өкілдерін өз өлеңдерінде насихаттап отыруы десек, :екіншісі оның Н. Толстой сияқты заңғар қаламгермен тікелей хат алысып, шығармашылық байланыста жүруі. Ал :үшінші сала - Шәкәрімнің өзге елдер әдебиетінің үлгілі шығармаларын қазақшаға аударуы. Шәкәрім Шығыстың [[Қожа Хафиз]], [[Физули]], [[Науаи]] секілді жарық жұлдыздарын, А. С. Пушкин мен [[Лев Николаевич Толстой|Л. Н. Толстойды]] қастерледі. Әйгілі «Ләйлі-Мәжнүн» дастанының Физули жырлаған нұсқасын қазақша жырлап берді. Хафиздің бірқатар өлеңдерін, А.С. Пушкиннің «Дубровский», «Боран» атты шығармаларын, Л. Н. Толстойдың алты әңгімесін, американ жазушысы Гарриэт Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» атты романын аударды.

==Лирикасы==
Құдайбердіұлының лирикалық қаҺарманыда Абай кейіпкерлеріне ұқсас. Оның басынан қуаныш пен күйініш те, үміт пен күдік те өтеді. Кей сәттерде мұңға беріледі. Бірақ, бұл қүрғақ пессимизм емес. Абай өлеңдеріндегі сияқты Шәкәрімде де «жүрек», «тіл», «сөз» ұғымдары мол ұшырасады. Лирикалық қаһарманының көңіл-күйін, ахуалын бейнелеу мақсатындаақын«жаралы жүрек», «улы жүрек», «жылы жүрек», «ет жүрек», «долы тіл», «ащы тіл», «тәтті тіл», «улы сөз» деген сияқты ұғымдарды образдылықпен пайдаланады. Көп ретте ақынның лирикалық қаһарманы «таза жүрек» іздеу жолында «ет жүрегін» қолына алып, «сүм жүректермен»айқасады. Заман деңгейінен аса алмай пұшайман болған көздерінде «дертті жүрекке» айналады. Шығармашылық жолы- ның өне бойында адамгершілік мәселесін, ардың тазалығын, имандылықты бірінші орынға қойып отырады. «Арың сатпа, терің сат, адалды ізде», -дейді ақын. Бұл мәселелерге ол өз елінің перзенті тұрғысынан қарады. Ойғабатты, толғанды. Абайға жүгініп отырады. Өзінің алғашқы шығармаларының бірі - «Жастарға» атты өлеңіңде ақын өзіне де, өзгеге де Абайды бағыт сілтеуші, жолбасшы ретінде ұсынды. Әлеңде жас ақынның сезімталдығы мен керегендігі танылды. Сол кезде небары отыздан жаңа асқан Абайдың кемеңгерлігін, даналығын, парасатын бағалай білудің өзі Шәкәрімнің осы қасиеттерін дәлелдей түседі. 21 жасында жазылған «[[Жастық туралы]]» өлеңінде Абайға тән өлең өрнегі, сезім суреттері мол. Өлеңнің ұйқасы да, өлшемі де өзгеше. Абайдың «Сегіз аяғымен» тамырлас. Өлеңде қыз сұлулығымен қоса жастықтың алаулаған жүрек бұлқынысын, ыстық сөзім, ар-инабат мәселөлерін ақын әсерлі зерлейді.

==Поэмалары==
Құдайбердіұлы,- поэма жанрында да жемісті еңбек еткен қаламгер. Ол 19 ғасырдың 2-жартысында Абайдан бастау алатын реалистік үлгідегі оқиғалы дастан дәстүрінің дамуына елеулі үлес қосты. Оның қаламынан қазақтың ертеректегі өмірінен алынып жазылған «[[Қалқаман-Мамыр]]», «Еңлік-Кебек»,
«Нартайлақ-Айсұлу» атты поэмалар туындады. Жаңа тұрпатты қазақ поэмаларының алғашқылары Абайдың «Eскендірі» мен «Масғұты» десек, одан кейінгі Ақылбай мен Мағауияның, Әсет пен Көкбайдың, Шәкәрімнің дастандары Ұлы Абайдың ақындық ықпалымен, шығармашылық тәлім-тәрбиесімен жазылған туындылар еді. Абай ең алдымен өзінің айналасындағы Шәкәрім тәрізді жастарды жаңа үлгідегі поэмалық өрісін кеңейту ісіне жұмылдырды. Тіпті кейбіреуіне өз жанынан тақырып беріп, жазғандарын талқыға салып, сынынан еткізіп отырды. Соның нәтижесінде Шәкәрімнің лирикалық поэзияда меңгерген көркемдік шеберлігі мен жетістіктері оның поэмаларының табиғатынан да айқын керініп жатады. Оның дастандарына шыншылдық, суреткерлік, терең психологизм, әлеуметтік астарлылық, философиялық ой-тұжырым кендігі тән болып келеді. Ақынның «Еңлік-Кебек» дастаны тікелей Абайдың тапсыруымен жазылған. Ұлы ұстаз Еңлік пен Кебек арасындағы оқиғаны өлеңмен жырлап шығуды Шәкәрім мен Мағауия ақынға қатар тапсырады. Соның нәтижесінде ғашықтық туралы екі дастан өмірге келеді. Кeзінде Абай екі дастанды салыстырып, әрқайсысына лайықты баға берген. Құдайбердіұлы көркем проза саласында да елеулі мұра қалдырды. «Әділ-Мәрия» атты роман ([[1925]]) жазды. Онда ғасыр басында қазақ аулында еткен оқиға баяндалады. Әділ мен Мәрия атты ғашық жастардың өмірі арқау болады. Абай бастаған реалистік әдебиетке тек шыншылдық, суреткерлік қасиет бұл шығарманың бойына мол сіңірілген. Абай өлеңдерінде бейнeлеңетін табиғаттың әсем көркі, ауыл мен дала- ның күнделікті қам-қарекеті романда керкем өрнекпен зерленген.

== Прозалық шығармалары ==
Құдайбердіұлының прозалық шығармаларында осы тәрізді айқын бояу, айшықты суреттермен қатар, терең [[философия]], халық даналығы, тарих тағлымы қоса еріліп жатады. Құдайбердіұлының [[философ]], [[тарихшы]], [[ойшыл]] ретінде танылуына себепкер болған «Үш анық», «[[Мұсылмандық шарты]]»,
«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты еңбектері көзінде жеке-жеке басылып шықты. Олардың жазылуына да Шәкәрімнің Ұлы ұстазы Абайдың ықпалы аз болмаған. Шәкәрімнің бозбала шағында оның білімділігін сөзген Абай оған қазақтың шежіресін жинауды тапсырады. Абайдың осы тапсырмасын жүзеге асыру жолында Шәкәрім ел ішіндегі түрлі әңгіме - аңыздарды жинаумен қатар, Батыс пен Шығыстың әйгілі ғалымдары Әбілғазының, [[Жүсіп Баласағұн]]ның, Радловтың, Березиннің, Аристовтың, Левшиннің, басқада [[қытайлар|қытай]], [[арабтар|араб]], [[парсылар|парсы]] зерттеушілерінің еңбектерімен танысады. Оларда айтылатын тұрлі топшылаулар мен тұжырымдарды сараптай отырып, шежіре еңбек жазып шығады. Құдайбердіұлы өз өлеңдеріне арнап ән жазған компoзитор да. Оның сөзімді жүрегінен жиырмаға тарта әсем әуөзді әндер туды. Әсіресе оның «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» атты әндері нәзік сыршылдығымен, сөзімге байлығымен, компoзициялық тұтастығымен есте қалады. Абайдың тікелей тәрбиесін көрген шәкірт Шәкәрім өзінің көлемді де көркем шығармашылық мұрасын дүниеге әкелу барысыңда қазақ әдебиеті мен өнерінің тарихындағы, тіпті бүкіл ұлттық мәдениетіміздің тарихындағы өзіндік орны бар көрнекті ақын, тамаша жазушы, білікті [[аудармашы]], ойшыл философ, білімдар тарихшы, сыршыл [[сазгер]] дәрежесіне көтерілді.<ref name="ReferenceA"/><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

== Өлеңдері ==
* [[Жастық туралы]]
* [[Адам немене?]]
* [[Адамшылық]]
* [[Ажалсыз әскер]]
* [[Арман]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://thenews.kz/2011/01/25/699497.html Шәкәрімнің идеал қоғам арманы А. Мәсәлім]
* [http://abai.kz/content/anyrlanova-shekerim-poeziyasy-olen-sozdin-ornegi Шәкәрім поэзиясы – өлең сөздің өрнегі]
* [http://shakarim-kudaiberdi.narod.ru/ Шәкәрім Құдайберді - шығармалар жинағы]
* [http://lit.kz/kz/books/kudaiberdiev-shakarim Шәкәрім Құдайберді - Туындылар тізімі]

[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:1858 жылы туғандар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Қазақша Уикипедия

2016-11-05T11:59:08Z

Arystanbek: /* Келушілер саны */ (ProveIt арқылы өңдеді)

{{Уикипедия
| код = kk
| аты = Қазақша Уикипедия
| шынайы аты =
| скриншоты = KazWıkı-main page.png
| тілі = қазақша
| ашылған уақыты = [[3 маусым]] [[2002]]<ref name="main page">{{cite web | url=https://kk.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1 | title=First currently-kept Main Page of 3 june 2002 | accessdate=2013-11-26}}</ref>
}}
'''Қазақша Уикипедия''' — Уикипедияның [[қазақ тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2002]] жылдың 3 маусымынан бастап жұмыс жасап келеді<ref name="main page"/>.

Бұл Уикипедияның ерекшелігі — 3 түрлі [[әліпби]]мен жазылады: [[кириллица]] ([[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Моңғолия]])<ref name="gz">{{cite web|url=http://articles.gazeta.kz/art.asp?aid=41053|title=Казахская диаспора за рубежом — есть ли надежда на возвращение?|author=Олег Сидоров|date=19 ақпан 2004|work=|publisher=Gazeta.kz|accessdate=2010-11-01|lang=ru}}</ref>, [[Араб жазуы|төте жазу]] ([[Қытай]], [[Иран]])<ref name="gz" /> және [[латын жазуы]] ([[Түркия]]).<ref name="gz" /> Бірнеше әліпби бойынша жазылатын Уикипедиялар қазақша Уикипедия тәжірибесіне жүгінуде.

Қазақша Уикипедиясында қазіргі уақытта {{NUMBEROFADMINS}} [[Уикипедия:Әкімшілер|әкімші]] бар.

== Негізгі статистикалық көрсеткіштер ==
=== Сандық ===
{| align="right"
|-
| {{bar box
|title=Редакторлар үлесі 
(2014 1 қаңтар — 2014 31 желтоқсан)<ref>{{cite web | url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm#Kazakh | title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language - Breakdown | publisher=stats.wikimedia.org | date=8 қаңтар, 2015 | accessdate=20 қаңтар, 2015 | lang=en}}</ref>
|titlebar=#ddd
|width=300px
|bars=
{{bar percent|[[Қазақстан]]|Blue|95.0}}
{{bar percent|[[Ресей]]|Red|1.6}}
{{bar percent|[[Түркия]]|Green|1.2}}
{{bar percent|Басқалары|Gray|2.2}}
}}
|}
{{LOCALYEAR}} жылдың {{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{LOCALDAY}} күніне сәйкес Қазақша Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|kk|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|kk|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kk|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|kk|N}} қатысушы әкімші қызметін атқарады. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|kk|N}}. Тереңдігі (бүгін): {{Tереңдік|kk}}

Қазақша Уикипедия мақалалар саны жағынан {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kk}}-орында (''{{LOCALDAY}}.{{LOCALMONTH}}.{{LOCALYEAR}} көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Уикипедиялар_тізімі | title=Уикипедия:Уикипедиялар тізімі (күнделікті жаңартылады) | lang=kk}}</ref>, алайда өңдеу саны жағынан әзірше 58-ші орында тұр (''16.11.2014 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html.php?sort=edits_desc | title=List of Wikipedias per edits (күнделікті жаңартылады) | publisher=s23.org | accessdate=16 қараша, 2014 | lang=en}}</ref>.

Қазақша Уикипедия 1000 сөйлеушіге (қазақ тілінде) шаққандағы мақала саны бойынша (мың адамға 37.2-ден) 50-орында тұр ('' 31 наурыз 2015. көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_speakers_per_article | title=List of Wikipedias by speakers per article | publisher=Wikimedia META WIKI | date=31-03-2015. | accessdate=28 қазан, 2016 | lang=en}}</ref>.

=== Сапалық ===
Мақаларға көп өңдемелер жасау жағынан 11.9индекспен 121-орында тұр (''19.07.2015 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_edits_per_article | title=List of Wikipedias by edits per article | publisher=Wikimedia META WIKI | date=19 шілде 2015‎ | accessdate=28 қазан 2016‎ | lang=en}}</ref>.

[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі|Барлық Уикипедия тіл бөлімдерінде болу керек 1000 мақала]] санағында 24.82 индекспен 49-орында (''05.03.2016 көрсеткіш'')<ref>{{cite web | url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles | title=List of Wikipedias by sample of articles | publisher=Wikimedia META WIKI | date=ай сайын жаңартылады | accessdate=10 наурыз, 2016 | lang=en}}</ref>.

=== Келушілер саны ===
{| align="right"
|-
| {{bar box
|title=Көрушілер үлесі 
(2014 1 қаңтар - 2014 31 желтоқсан)<ref>{{cite web | url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm#Kazakh | title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Views Per Wikipedia Language - Breakdown | publisher=stats.wikimedia.org | date=7 қыркүйек, 2016 | accessdate=27 қыркүйек, 2016 | lang=en}}</ref>
|titlebar=#ddd
|width=300px
|bars=
{{bar percent|[[Қазақстан]]|Blue|69.0}}
{{bar percent|[[АҚШ]]|Violet|14.7}}
{{bar percent|[[Германия]]|Orange|4.4}}
{{bar percent|[[Канада]]|Red|4.3}}
{{bar percent|[[Франция]]|Pink|2.2}}
{{bar percent|[[Ресей]]|Green|2.0}}
{{bar percent|[[Румыния]]|Yellow|1.2}}
{{bar percent|Басқалары|Gray|2.2}}
}}
|}
Айына орта есеппен қазақша Уикипедияның беттері 13.7 млн рет қаралады (күніне 457 мың, сағатына 19 мың, минутына 317, секундына 5)<ref>
{{cite web
|url = http://stats.wikimedia.org/EN/SummaryKK.htm
|title = Kazakh Wikipedia at a glance February 2016
|author =
|date =
|work =
|publisher = stats.wikimedia.org
|accessdate = 2016-04-07
|lang = {{ref-en}}
}}
</ref>.
[[2016 жыл]]дың наурыз айында қазақша Уикипедия беттері 9.1 млн рет қаралған (күніне 304 мың, сағатына 13 мың, минутына 211, секундына 4).<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized">{{cite web | url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesPageViewsMonthlyCombined.htm | title=Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized | publisher=stats.wikimedia.org | date=3 қараша, 2016 | accessdate=5 қараша, 2016 | lang=en}}</ref>
2016 жылдың қазан айында Қазақша Уикипедия беттері ең көп каралған (16.3 млн).<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized" />
[[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|Барлық Уикипедия бөлімдерінің]] арасында келушілер саны бойынша Қазақша Уикипедия 37-орында тұр (''2016 жылдың қазанындағы көрсеткіш'').<ref name="Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized" /><ref>{{cite web | url=https://stats.wikimedia.org/EN/ReportCardTopWikis.htm#lang_kk | title=Wikipedia Report Card: summaries for 50 most visited languages | publisher=stats.wikimedia.org | date=11 қазан, 2016, | accessdate=5 сәуір, 2016 | lang=en}}</ref>

== Тарихы ==
{{main|Қазақша Уикипедияның тарихы|Қазақша Уикипедия/Статистика}}
[[File:Wikimania 2013 - a delegation of students from Kazakhstan.webm|right|300px|нобай|[[Назарбаев зияткерлік мектептері]] оқушыларының Уикиманиа Гонг Конг 2013 конфереренциясына қатысуы.]]

Ағылшын тіліндегі 2001 жылдың қаңтар айынан бастап жұмыс істеуде. Қазақ тілді Уикипедия 2002 жылы пайда болды, бірақ оған алғашқы мақалаларды жазу 2005 жылдың сәуір айынан басталған болатын.

2011 жылдың 16 маусым күні [[Алматы]] қаласында қазақша Уикипедиясының дамуына арналған баспасөз мәслихаты өтті. “Wikibilim” қоғамдық қорының басшысы Рауан Кенжеханұлы — "қазақ тіліндегі мақалалардың саны 16 Желтоқсанға дейін 200 000 жетеді" — деді.

Тамыз айында белсенді редакторлар саны 232-ге дейін, ал мақала саны 70 000 жетті. "Мұндай қарқынды даму ешбір уики-қауымдастық тарихында болмаған" - деді Джимми Уейлс. Аталған көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін және Уикипедия жобасын халық арасында жүргізгін насихат жұмысы үшін "WikiBilim" қоғамдық қорының құрылтайшысы Рауан Кенжеханұлы Әлемнің жыл уикипедияшысы (Global Wikipedian of the Year) деп танылды. Ал "WikiBilim" қоғамдық қорына Джимми Уейлстің түркі тілді Уикипедиялардың конференциясын ұйымдастыру үшін арнайы гранты табыс етілетіндігі жарияланды.

Мақалалар саны жағынан [[түркі тілдері|түркі тілдес]] Уикипедиялардың арасынан қазақша Уикипедия [[түрікше Уикипедия]]дан кейін екінші орын алады (бірінші орын 29.11.2012 - 25.12.2012ж.).

{| cellpadding="10"
|- style="vertical-align:top;"
|
* [[2007]] жыл — 1000 мақала
* [[2011]] жыл [[сәуірдің 7]] — 10 000 мақала
* [[2011]] жыл [[шілденің 9]] - 50 000 мақала
* [[2011]] жыл [[қазанның 26]] - 100 000 мақала
* [[2012]] жыл [[тамыздың 6]] - 150 000 мақала
* [[2012]] жыл [[қарашаның 29]] - 200 000 мақала.
||
||
* [[2011]] жыл [[қыркүйектің 25]] - барлық өңдеулердің саны 500 000
* [[2012]] жыл [[шілденің 9]] - барлық өңдеулердің саны 1 000 000
* [[2013 жыл]] [[тамыздың 19]] - барлық өңдеулердің саны 2 000 000
* [[2016 жыл]] [[27 ақпан]] - барлық өңдеулердің саны 2 500 000
|}

== Халықаралық Түркі тілдес Уикипедиялар конференциясы ==
[[2012 жыл]]дың 20 - 21 сәуірінде [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нде тілдес елдер уикипедияшыларының конференциясы өтті. Шараға [[Қазақстан]], [[Түркия]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Қырғызстан]], [[Башқұртстан]], Саха (Якутия) елдері уики-қауымдастықтарының, сонымен қатар «Wikimedia Foundation», «Creative Commons», «Open Software Foundation» секілді халықаралық қозғалыстар мен ұйымдардың және «Google» компаниясының өкілдері қатысты.<ref>{{cite web | lang=kk | url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Түркі_тілді_Уикимедиа_конференциясы | title=Түркі тілді Уикимедиа конференциясы | publisher=Wikimedia META WIKI}}</ref>

== Логотиптер ==
<gallery caption= perrow="5" widths="160px" heights="130px">
Сурет:Wikipedia-logo-v2-kk.png|ресми логотипі
Сурет:Kazakh Wiki-logo-100000.png|100 000 мақала
Сурет:Kazakh Wiki-logo-TWC.png|2012 жылы сәуірдің 20-21 аралығында өткізілген [[:meta:Turkic Wikimedia Conference 2012|түркі тілдес Уикипедиялардың конференциясына]] байланысты шыққан логотипі
Сурет:Kazakh Wiki-logo-200000.png|200 000 мақала
Сурет:Kazakh Wiki-logo-11 year.png|Қазақша Уикипедияға 11 жыл
Сурет:KazWiki-2million-edit-logo.png|2 миллион өңдемеге арналған логотип
</gallery>

== Қазақ Уикипедиясына құйылған кітаптар==
[[Сурет:Kazenc.jpg|нобай|Қазақ энциклопедиясының өзінің материалдарын CC BY-SA лицензиясы аясында жариялауға рұқсат бергені жөніндегі хаты]]
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 - 50 000 мақала
* Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
* Қазақ телевизиясы, Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
* Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. — Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
* Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Сөздік-Словарь». ISBN 9965-822-57-3
* Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
* Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
* Тараз энциклопедиясы.
* Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. — Алматы: Атамұра, 2009 жыл. ISBN 9965-34-934-7
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3
* ISBN 9965-09-033-5 Тұрсын Қ., Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет.
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002 жыл.
* Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ISBN 5-7667-8188-1 ISBN 9965-16-512-2
* Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5
* Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8
* Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сейітов, А. Абдулин. — Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4
* Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
* Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
* Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3
* Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8
*Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
* Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
* Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
* Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы — геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, 2000. — 328 бет.
* Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
* Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006 жыл. ISBN 9965-783-20-9
* Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
* Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт
* Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
* Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. — Алматы: Атамұра, 2006 жыл. ISBN 9965-34-515-5

== Дереккөздер ==
<references/>

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Kazakh Wikipedia|Қазақша Уикипедия}}
* [http://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaKK.htm Қазақша Уикипедиясының статистикасы]
* [http://www.wikistatistics.net/wiki/kk Қазақша Уикипедиясының статистикалық көрсеткіші]
* [http://kk.m.wikipedia.org/ Қазақша Уикипедияның мобильдік нұсқасы]
* [[File:F icon.svg|15px]] [http://www.facebook.com/KazakhWikipedia Қазақша Уикипедияның] [[Facebook]] әлеуметтік желісіндегі парақшасы

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақша Уикипедияның тарихы]]
* [[Қазақша Уикипедия/Статистика]]

{{Уикипедиялар}}
{{Түркі тілді Уикипедиялар}}

[[Санат:Түркі тілді Уикипедиялар]]
[[Санат:Қазақ тілді сайттар]]
[[Санат:Уикипедия бөлімдері]]
[[Санат:Қазақ тілі|*]]
[[Санат:Қазақша Уикипедия]]
[[Санат:Қазақша энциклопедиялар]]
[[Санат:Қазақстан интернеті]]
[[Санат:Қазақстан ғылымы]]