https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Argunn Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz] 2026-09-08T02:09:01Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 Жәпек бытыр 2024-08-28T21:35:58Z <p>Argunn: </p> <hr /> <div>'''Жәпек бытыр''' (18 ғ-дың 1-жартысы – өлген жылы бегісіз) – қазақ батыры. Арғын тайпасының [[Құдайберді]] [[Атығай]] руынан&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= &quot;Қазақ ру тайпалары тарихы&quot; Арғын|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО|жыл= 2007|томы= 9|беттері= |барлық беті= 660|сериясы= |isbn= 9965-765-16-2|тиражы= 1000}}&lt;/ref&gt; тараған. [[Абылай хан|Абылай ханның]] үзеңгілес серігі болған. 18 ғ-дағы жоңғарларға қарсы болған негізгі соғыстардың барлығына қатысқан. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлихановтың «]]ХVІІІ ғасырдағы батырлар туралы тарихи естеліктер» очеркінде айтылады. Жәпек бытыр туралы [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұхар жырау]], суырып-салма ақын [[Тiлеуке Құлекеұлы|Шал ақын]] жырлаған, [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|М. Жұмабаев]] «[[Батыр Баян]]» поэмасында жазған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> ==Пайдаланылған cілтемелер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div> Argunn https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Айсары-Шорман 2024-06-24T17:02:58Z <p>Argunn: </p> <hr /> <div>'''Айсары-Шорман''' - ғашықтық дастан.<br /> <br /> 1946 жылы [[Қазақстан Ғылымдар Академиясы]]ның [[Тіл және әдебиет институты]] ұйымдастырған фольклорлық экспедиция [[Ақмола]], [[Көкшетау]] өңірінде болғанда көкшетаулық жергілікті халық ақыны [[Сатыбалды Аймағанов]] жырлап беріп, [[Бозтай Жақыпбаев]] қағазға түсірген. Дастан қара өлең түріндегі 7–8, кейде 11 буынды болып келетін жыр үлгісімен шығарылған. Авторы белгісіз. Көкшетау өңіріне кең тараған. Дастанның негізгі тақырыбы – екі жастың махаббат жолындағы күресі мен ауыр да қайғылы тағдыры. Бай қызы Айсары мен малшы жігіт, сал-сері, батыр Шорман аралығындағы сүйіспеншілік сезімдері, бас бостандықтары жолында махаббат үшін құрбан болып, арманда кетуі шынайы суреттеледі, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік батыл айыпталады. Жыр бұрын ешқайда жарияланбаған. Толық нұсқасы ҚР Ғылымдар Академиясының [[Орталық ғылыми кітапхана]]сы мен [[Әдебиет және өнер институты]] қорында сақтаулы. <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> [[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]]<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан әдебиеті]]<br /> [[Санат:Қазақ фольклоры]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div> Argunn https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B Қазақ-ноғай қатынастары 2024-01-18T21:38:41Z <p>Argunn: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Deshtikipchak.jpg|thumb| alt=A.|250 px|[[&quot;Дешті Қыпшақ&quot;]]]]<br /> <br /> [[Қазақ-ноғай]] қарым-қатынастары (15 – 17 ғасырлар) – екі [[халық]]тың саяси және этникалық байланыстары. Қазақ хандығының сыртқы байланыстарында Ноғай ордасы елеулі орын алады. Қазақтар мен ноғайлар этн. жағынан өте жақын. Олар бұрыннан [[Дешті Қыпшақ]]ты мекендеген туыстас ру-тайпалардан құралды. Екі ел қарым-қатынастары әр кезеңде әр түрлі сипат алды. 15 ғасырдың ортасында қазақтар мен ноғайлар бірге тізе қосып, Шайбани ұрпағы билеген Әбілхайыр хандығын құлату үшін соғысты. [[Әбілхайыр хандығы]] құлаған соң, қазақтардың күшеюінен қорыққан [[ноғай]] билеушілерінің бірі [[Мұса би Әбілхайыр]] ханның немересі [[Мұхаммед Шайбани]]ді жақтап шығады да, оны [[Қыпшақ]] даласының ханы етіп көтеруге талпыныс жасайды. Бұған жауап ретінде Қазақ хандығының билеушісі Бұрындық хан 50 мың әскерімен ноғайлар мен Мұхаммед Шайбаниға қарсы жорық ұйымдастырды. Олардың арасында шайқас болып, [[Бұрындық]] Мұсаның ағасы Хорезмиді өлтіреді, бірақ шайқаста жеңіске ноғай әскері жетеді. Алайда ноғай билеушілері Мұхаммед Шайбанидің күшеюінен қорқып, оның хан болуына қарсы шықты. 15 ғасырдың 80-жылдары қазақтар мен ноғайлар Мұхаммед Шайбаниға қарсы [[Түркістан]] аймағында бірігіп күресті. Ноғай билеушілерін [[Едіге]] ұрпақтарының бірі [[Хамза]] бек басқарды. Қазақ хандығының тегеурініне шыдамаған Мұхаммед Шайбани [[Орта Азия]]ға кеткен соң, олардың арасында ортақ мақсат болмай, Қазақ-ноғай қарым-қатынастарында енді ел мен жер үшін күрес орын алады. 16 ғасырдың басында, [[Бұрындық хан]] тұсындағы күресте қазақтар басым түсіп, Ноғай ордасының астанасы [[Сарайшық]] қаласы Қазақ хандығының қол астына өтті. [[Қасым хан|Қасым ханның]] Ноғай ордасына қарсы 1519 – 21 жылдары жүргізген соғыстарын Қазақ хандығының құрамына бұл елдің көп аумағын қосты, ноғайлар [[Еділ]] өзенінің оң жағалауына өтіп, бой сағалауға мәжбүр болды. Ноғай ордасындағы көптеген ру-[[тайпа]]лар өздеріне туыс қазақ ру-тайпаларымен қосылу мақсатында Қазақ хандығы жағына шықты. Бірақ Қасым хан өлген соң (1521) жағдай күрт өзгерді. 16 ғасырдың 20 – 30-жылдары ноғай билеушілері қайта күш жинап, тақ үшін таласып жатқан Қазақ хандығына қарсы соғыс жүргізіп, кезінде айрылған жерлерінің көбін қайтарып алды. Осы жылдары олар қазақтарға қарсы құрылған өзбек-моғол одағына қосылып, Қазақ хандығының әлсіреуіне үлкен әсер етті.<br /> <br /> ----<br /> <br /> 40-жылдардағы Қазақ-ноғай қарым-қатынастары туралы нақты дерек жоқ. Бірақ жанама мәліметтер екі ел арасы бейбіт өмір сүрді деген тұжырым жасауға негіз береді. 50-жылдары Ноғай ордасындағы ішкі саяси тартыстар мен елдегі ашаршылықтан (1557 – 58) ноғайлар көрші мемлекеттерге – [[Қырым]], [[Қазақ]], [[Орта Азия]] хандықтарына ауды. Осы жағдайды Қазақ хандығының жаңа билеушісі ‘[[Хақназар хан]] (1551 – 80/81) ұтымды пайдалана білді. Ол Ноғай ордасының билеушілерімен бейбіт қарым-қатынас ұстап отырса да, ауып келген ноғайларды қол астына алып, Жайық өз-не дейінгі жерлерді Қазақ хандығының құрамына енгізді. 1568 жылы Ақназар Ноғай ордасына үлкен жорық жасады.<br /> <br /> Сөйтіп, ол біртіндеп құлдырап бара жатқан Ноғай ордасының едәуір бөлігін өз қарамағына қаратты, бұл 16 ғасырдың аяғында кең өріс алды. Қазақ халқы осы ноғай руларын өз құрамына қоса отырып қалыптасты.<br /> <br /> [[1577 жылы]] Ақназар [[Сарайшық]] қаласын қайтадан қазақтар қарамағына қосты. [[Ақназар]] ханның өлімінен кейін ноғай билеушілері айрылған жерлерін қайтадан қайтарып алуға талпыныс жасап, Қазақ хандығына бірнеше жорық жасады. Алайда, бұл кезде ноғайларға да, қазақтарға да қауіпті жаңа жау – ойраттар (қалмақтар) пайда болды да олардың арасындағы соғыс біраз уақытқа тоқтады. 17 ғасырда ноғай билеушілері өзара қырқысып, халқы күйзеліп жатқанда қалмақтар Жайық бойына орныға бастады. Оларға ноғайлар жалғыз төтеп бере алмай, қазақ билеушілерімен қосылып соғысуға мәжбүр болды. [[1619 жылы]] ноғайлар ‘’Есім ханның’’ қол астында соғысты. 17 ғасырдың бас кезінде ноғайлар үшке бөлінді. Олардың екеуі Кубань, Азов, Терек және Еділдің төменгі ағысын мекендеп, үшінші бөлігі Жайықтың шығыс жағын қоныстанды. 20 – 30-жылдары қалмақтар ноғайлардан [[Еділ – Жайық]] өзендері арасын тартып алады. Ноғайлардың кей бөлігі оларға тәуелді болып қалды. Кейінірек олар түгелдей Солтүстік [[Кавказ]]ға орын тепті.&lt;ref name=source1&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, 5 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{уики}}<br /> {{бастама}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}<br /> [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</div> Argunn https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B Бөгенбай Қожекеұлы 2023-12-26T13:43:28Z <p>Argunn: </p> <hr /> <div>'''Бөгенбай Қожекеұлы''' (кейбір деректерде Бірқұртқаұлы) (1700, [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]] Торғай өзені бойы — 1759, Жайыққа құятын Шаған өзені бойы) — [[батыр]], қолбасы. [[Орта жүз|Орта жүздегі]] кіші арғынның қараман атасынан.<br /> <br /> Бөгенбай арғын-қыпшақ қолын, кейін [[Кіші жүз]] қазақтары мен [[ноғай]] әскерін басқарған. [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау аймағы]], Жайықтың шығыс жағалауы, [[Ойыл (өзен)|Ойыл]],[[Жем]], [[Сағыз]] өзендері бойы мен Түркістан, Шу, Жетісу, Аягөз өңіріндегі, т.б. шайқастарға қатысып, қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтарын, Алатау қырғыздарын жоңғар-қалмақ шабуылынан қорғауда ерлігімен танылған. Архив құжаттарында Бөгенбайдың әлеуметтік-экономикалық мәселелерге де араласқаны туралы деректер келтіріледі. 1747 жылы 20 мамырда [[Шақшақ Жәнібек]] тархан мен Бөгенбай батыр Орынбор губернаторы [[Иван Иванович Неплюев|И. Неплюевке]] Орта жүз жері арқылы Ресейдің тауарлы керуендері ешбір қақтығыссыз өтетіні жөнінде аманат хат жолдаған. 1748 жылы 20 маусымда Ор қамалында [[Алексей Иванович Тевкелев|А. Тевкелев]] пен қазақтардан Жәнібек тархан, оның баласы Жауқашар, Бөгенбай батыр және тағы 6 адам арасында қазақ-орыс өзара қарым-қатынасы жөнінде құжат қабылданды. Бұл құжатта Бөгенбай батыр Жәнібек тарханның сенімді адамы әрі орынбасары ретінде “бригадир Тевкелевпен тең дәрежеде” болғаны көрсетіледі. Бөгенбай 1759 жылы жазда Маңғыстау аймағын түрікмен басқыншыларынан тазартып, жеңіске жеткен соғыста ауыр жараланып, сарбаздары найзаға салып әкеле жатқан жолында қаза табады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1700 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Жангелді ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:1759 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақ батырлары]]<br /> [[Санат:Қолбасшылар]]<br /> [[Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар]]</div> Argunn