Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Азия ошағаны

2025-07-02T06:37:20Z

Archaeodontosaurus:

[[file:(MHNT) Agrimonia eupatoria inflorescence.jpg|270px|right]]
'''Азия ошағаны'''<ref name="source1">[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]]</ref>(Agrіmonіa asіatіca) – [[раушангүлділер]] тұқымдасы, ошаған туысына жататын тамырсабақты көп жылдық [[өсімдік]]. 
[[Қазақстан]]да [[тау]] шатқалдарында, [[өзен]]дердің аңғарлары мен арық жағалауларында, [[бақ]]тарда, жол бойларында өседі. 
Биіктігі 30 – 140 см. [[Жапырақ]]тары үздік-создық, ұзындығы 3 – 30 см, ені 2,5 – 12 см. Тостағанша [[жапырақ]]шалары [[жұмыртқа]] тәрізді, үшкір. 
Тік сабағы мен [[жапырақ]] сағақтары қалың қабықты, ұзын, қатты, түсіп қалатын түктермен жабылған. 
Күңгірт сары [[гүл]] желектері эллипс тәрізді, гүлшоғыры ұзын, [[жеміс]] берген кезде оның ұзындығы 40 см-ге жетеді. 
[[Маусым]] – [[шілде]]де гүлдеп, тамыз айында [[жеміс]] береді. 
Жемісшелері иілген, ұзындығы 9 мм-дей.

Азия ошағаны [[Маңғыстау облысы]]нда Батыс [[Қаратау]]да кездесетін сирек түр болып саналады, сондықтан облыстың «Қызыл кітабына» енгізілген.
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Гүлдер]]

{{stub}}

Арқал

2025-05-05T10:08:18Z

Archaeodontosaurus:

{{taxobox
|name = Арқал
|image = (MHNT) Centaurea Benedicta - Jardin Botanique Henri GAUSSEN.jpg
|image_caption =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]
|subfamilia = [[Carduoideae]]
|tribus = [[Cynareae]]
|genus = '''''Cnicus'''''
|genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|species = '''''C. benedictus'''''
|binomial = ''Cnicus benedictus''
|binomial_authority = L.
|synonyms =
* ''Cnicus microcephalus'' Boiss.
* ''Cnicus pseudo-benedictus'' Asch.
* ''Epitrachys microcephala'' K.Koch
}}
'''Арқал''' , кникус ({{lang-la|Cnicus}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасына жататын тікенді бір жылдық өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]ның [[тау]]лы аймақтарындағы [[шөл]]ді жерлерде, [[егістік]]терде [[арамшөп]] ретінде өсетін 1 түрі – аскөк Арқал (С. benedіctus) бар. Биіктігі 5 – 50 см, шоғыр бұталы өсімдік. Әрбір бұтағының басында бір-бірден қызғылт себеті орналасқан. [[Жапырақ]]тары түкті, күлтелері боз, сары түсті. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, жуан, жылтыр, қара түсті, шеті тілімденген, құрамында май көп (24 – 29%). Арқал – дәрілік өсімдік, сондай-ақ оны [[ликер]] жасау үшін де пайдаланады. Қолдан да өсіріледі, ондай кезде одан түсетін өнім мол болады (26 ц/га).
<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref>
== Сілтемелер ==
* [[Арқалық]]
*[[Арамшөп]]
== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://holytealife.com/%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/blessed-thistle/ Кникус аптечный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622043840/http://holytealife.com/%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/blessed-thistle/ |date=2011-06-22 }}
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Күрделігүлділер]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Бөрітарақ

2024-01-27T10:38:48Z

Archaeodontosaurus:

{{taxobox
|image = Hibiscus flower TZ.jpg
|image_caption = ''[[қытай раушан гүлі]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malvales]]
|familia = [[Құлқайыргүлділер тұқымдасы|Құлқайырлар]]
|subfamilia = [[Malvoideae]]
|tribus=[[Hibisceae]]
|genus = '''''Hibiscus'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 679 түрі белгілі
|}}
'''Бөрітарақ''' ({{lang-la|Hibiscus}}) – [[Құлқайыргүлділер тұқымдасы|құлқайырлар]] тұқымдасына жататын бір жылдық [[бұта]].

Негізінен [[тропиктік]], [[субтропиктік]] және [[қоңыржай]] белдеулерде өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. [[Қазақстан]]да [[Іле]], Күнгей Алатауларында, [[Қаратау]]да, [[Балқаш]] – [[Алакөл]] ойысында, [[Қызылқұм]]да кездесетін 2 түрі бар: кендір Бөрітарақ (cаnnabіnus) және үшқатар Бөрітарақ (''trіоnіum''). Олардың биікт. 50 – 75 см, кейде 3 – 4 м-ге жетеді. Кіндік тамырлы, сабағы тік, көп қырлы. Жапырақтарының жиектері әр түрлі иректеліп, өркен бойына кезектесіп орналасады. Сары, ақ түсті ірі гүлдері [[жапырақ]] қолтығынан дамиды. Жәндіктермен тозаңданады. Маусым – қазанда гүлдеп, [[тамыз]] – қарашада жемістенеді. Жемісі 5 ұялы, көп тұқымды қауашақ. Жас жемістерін және [[бамия]]ны көкөніс ретінде жеуге болады. Бөрітарақтың барлық мүшесінде кілегей зат шығаратын ерекше клеткалары бар. Бұл клеткалар өсімдіктің бойындағы ылғал мөлшерін реттеп отыратындықтан, өсімдік шөлді жерге төзімді келеді. Бөрітарақ – талшықты өсімдік. Одан бағалы кендір, [[арқан]] есетін, қап тоқитын [[жіп]], су өтпейтін кенеп, ал тұқымынан май алынады. Кейде Бөрітарақ ты сәндік үшін де өсіреді.

БӨРІТАРАҚ (HIBISCUS) – [[мальва]]лар тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі. 200-ден астам түрі бар. Оны «[[кенаф]]», «[[каркаде]]», «[[қытай раушан гүлі]]» деп те атайды. Бөрітарақ [[мәңгіжасыл]], бұтақты өсімдік. Өз отанында оның бойының ұзындығы 5 метрге дейін жетеді. Үй жағдайына байланысты бөрітарақты қалаған биіктікте ұстаған дұрыс. Жапырақтарының жиектері аратісті, қою жасыл түсті. Ерте көктемнен күзге дейін гүлдеп тұрады. Гүлдері жай, гүлпарлы, жартылай гүлпарлы болып бөлінеді. Олардың диаметрі 12-16 см, күлгін, ақ, қызыл, сары түсті болып келеді. [[Египет]]те бөрітарақтың гүлдерінен «[[каркадэ]]» шайын дайындайды. Ол [[Малайзия]]ның ұлттық гүлі болып саналады. Ал, [[Гаити]] аралында бөрітарақты «[[махаббат гүлі]]» деп есептейді. Елімізде бұл өсімдіктің оншақты түрін үй жағдайында әдемі гүліне бола өсіреді. Жақсы күтім жасалса жылдың мезгіліне қарамастан гүл жарып, ұзақ уақыт үйіңізді көркейтіп тұрады.
== Жарығы: ==
Күн көзінде өскенді қалайды. Көлеңке жерде гүлдемейді әрі жапырақтары ұсақталып кетеді.
== Жылуы:==
Қыста ауа температурасы 12°С-ден төмен болмағаны дұрыс.
== Суғарылуы:==
Жазда жиі, қыста сирек суғару керек.
== Ылғалдылығы: ==
Жапырақтарын тазарту және ылғалдандыру мақсатында су бүркіп тұрған пайдалы. Құрғақ ауадан жапырақтары сарғайып кетуі мүмкін. Жылу құбырынан алшақ қою керек.
== Қоректендірілуі:==
Айына екі рет минералды тыңайтқышпен қоректендіру қажет.
== Аурулары:==
Жапырақтарын таза ұстаса, ауруға көп шалдыға бермейді.
== Көбейтілуі:==
Қалемшесі арқылы ақпан, наурыз айларында көбейтуге болады. Қалемшесін бірден топыраққа отырғызып тамырландырған жөн.
== Сілтемелер ==
* [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }}

== Дереккөздер ==
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
==Суреттер==
<gallery>
Сурет:Hibiscus pink.jpg
Сурет:(MHNT) Hibiscus coccineus flower and bottoms.jpg
Сурет:Hibiscus insularis.jpg
Сурет:01761 - Hibiscus cannabinus (Eibisch).JPG
Сурет:Hibiscus rhodanthus.jpg
</gallery>

[[Санат:Құлқайырлар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Долана көбелегі

2023-02-28T10:09:37Z

Archaeodontosaurus:

‎{{Taxobox
|name = Долана көбелегі
|image = AporiaCrataegi.jpg
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Буынаяқтылар]]
|classis = [[Жәндіктер]]
|ordo = [[Қабыршақ қанаттылар‎]]
|familia = [[ақкөбелек|Pieridae]]
|genus = ''[[Aporia (genus)|Aporia]]''
|species = '''''A. crataegi'''''
|binomial = ''Aporia crataegi''
|binomial_authority = ([[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
}}
'''Долана көбелегі ''' ({{lang-la|Aporia crataegi}}) – [[ақкөбелек]] тұқымдасына жататын зиянды [[көбелек]].

[[Жер]] шарында кең таралған. [[Қазақстан]]ның солт. аймақтарынан басқа барлық жерлерінде кездеседі. Көбінесе [[долана]], [[алма]], [[алмұрт]], [[алхоры]], [[өрік]], т.б. [[жеміс]] ағаштарын зақымдайды. Жас [[жұлдызқұрт]]тары ағаш бұтағына ұя салып, қыстап шығып, ерте көктемде [[ағаш]], бау-бақшаларға тарай бастайды. [[Жұлдызқұрт]]тары жемір келеді. Олар алғашқыда ағаштың бүршігін, одан соң жапырағын кеміріп, шанағы мен күлтелерін зақымдайды. Әдетте маусым айының 1-жартысында [[қуыршақ]]тарынан көбелектер ұшып шығады. Олар күндіз ұшып, түрлі [[өсімдіктер]]дің шірнесімен қоректенеді. Ұрғашылары 20 – 300-ге дейін жұмыртқа салады. Олар 15 – 20 күннен кейін жұлдызқұртқа айналады. Жұлдызқұрттар, әсіресе, көктемде жеміс ағашына үлкен зиян келтіреді. Күрес шаралары: күзде ағаш жапырағы түскеннен кейін, оларды жинап өртейді. [[Жеміс]] ағашына түрлі инсектицидтер бүркеді.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>
<gallery mode=packed heights="140px">
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male dorsal.jpg|''Aporia crataegi'' ♂
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male ventral.jpg|''Aporia crataegi'' ♂ △
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg| ''Aporia crataegi'' ♀
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg| ''Aporia crataegi'' ♀ △
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қабыршақ қанаттылар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Қырыққабат ақ көбелегі

2023-02-23T09:17:23Z

Archaeodontosaurus:

'''Капуста ақ көбелегі'''(''Pіerіs brassіcae'') – [[капуста]]ның және [[капуста тұқымдас өсімдіктер]]дің зиянкесі. Ақ көбелектер тұқымдасына жатады. [[Қазақстан]]да кең таралған. Қанаты жайылғандағы ұзындығы 55 – 60 мм, қанатының үстіңгі жағы ақ, астыңғы жағы жасыл түсті, сарғыш, алдыңғы қанаттарының жоғарғы бұрышында [[орақ]] тәріздес қара жолақ және екі қара нүктесі бар. Жылына 2 – 4 ұрпақ беріп көбейеді. [[Қуыршақ]]тары қыстайды, [[сәуір]] – [[мамыр]]да [[көбелек]] шығады. Жұмыртқаларын топтап (15 – 200) капуста [[жапырағының]] астыңғы бетіне салады. Капуста ақ көбелегі 1-ұрпақтың жұмыртқаларын [[арамшөптер]]дің жапырағына салады, ал келесі ұрпақтарын егістіктегі екпе [[айқыш гүлдер тұқымдасы]] өсімдіктерінің жапырақтарына салады. Жұмыртқадан жаңа шыққан [[жұлдызқұрттар]] (ұзындығы 40 – 45 мм) бастапқы кезде шоғырланып капуста жапырағымен, кейінірек өсімдік бойымен өрмелеп жан-жаққа таралып, дараланып қоректенеді. Қырыққабат ақкөбелегінің жұлдызқұрты өскен кезде, ағашқа, дуалға немесе үйдің қабырғасына өрмелеп шығады. Осы жерде оның сыртқы жамылғысы түсіп, қуыршаққа айналады. Қуыршақтан шыққан көбелектің кішкене жұмсақ қанаттары болады. Ол қанаттары қатайып, жазылғанша бірнеше сағат бір жерде отырады.<ref>Зоология, 6-7, (1986),87 б, 7-2481</ref>

Зақымданған өсімдіктің өсуі төмендеп, алатын өнім азаяды. Күресу шаралары: егіс даласын өсімдік қалдықтарынан тазарту, арамшөптерді құрту, [[биология]]лық және [[химия]]лық күрес шараларын қолдану.
<ref name="test">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>
<gallery mode=packed heights="160px">
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|''Pieris brassicae'' ♂
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|''Pieris brassicae'' ♂ △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|''Pieris brassicae'' ♀
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|''Pieris brassicae'' ♀ △
</gallery>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қабыршақ қанаттылар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Ементоғай бөденешөбі

2022-04-19T09:24:33Z

Archaeodontosaurus:

{{taxobox
|image = (MHNT) Veronica chamaedrys - Plant Habit.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Бақажапырақ тұқымдасы]]
|genus = ''[[Бөденешөп]]тер''
|species = '''''V. chamaedrys'''''
|binomial = ''Veronica chamaedrys''
|binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}
'''Ементоғай бөденешөбі''' ({{lang-la|Veronica chamaedrys}}) — [[Бақажапырақ тұқымдасы]]на жататын [[бөденешөп]]тер ({{lang-la|Veronica}}) туысының көпжылдық шөптес өсімдігі.

Ол құрғақ шабындықтарда, бұталар арасында, орман алаңқайларында тек Қазақстан Республиканың солтүстік шетінде және [[Алтай]] таулары мен [[Жоңғар]] және [[Іле Алатау]]ында өседі. Бұл көпжылдық өсімдіктің биіктігі 30-42 см-ге дейін жіңішке басқа бөдене шөптерден айырмашылығы екіден қатарласып тік, сабағын бойлай өседі. Жапырағы да үлпілдеген, дөңгеленген, жиегі тісті, сабаққа жұптаса қарама-қарсы орналасқан. Әрбір екі жұп айқаса орналасқан, олай болса олар бір-бірін көлеңкелемейді. Басқа бөдене шөптермен салыстырғанда гүлдері көрнекті. Олар едәуір қомақты, 1,5см-ге дейін, көкшіл қою жолақты әдемі түске боялған. Отырыңқы босаң гүлшоғырына жиналған, олар алыстаан көзге түседі және көп жәндіктерді өзіне тартады. Мысалы, аралар мен қоңыздар. Едәуір ашық түсті төрт қабатты сыпыртқының ортасы гүл түтігінің тереңінен бөлінетін шырынға баратын жол көрсеткіші қызметін атқарады.

Қауашағы өте ұсақ, көп тұқымды. Құрғақ күндері жетілген қауашақтары жабық, ал жаңбырлы күндері су болады, ашылады. Тұқым жаңбырмен тез шайылады, және су тоспалары арқылы тарайды. Бөденшөптің жер үсті бөлігі халықтың медицинада, жараны емдеуге, терлететін, тыныс жолдары және өкпе аурулары, организмді әлдендіруге қолданады.<ref>Қазақстанның өсімдіктер әлемі, А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2008</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бақажапырақтар]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Көгілдір (өсімдік)

2021-05-18T10:27:13Z

Archaeodontosaurus:

[[Сурет:(MHNT) Fumaria officinalis - Habit.jpg‎|right|thumb|КӨГІЛДІР, Fumaria]]
'''Көгілдір''' немесе '''Аран өсімдігі''' ({{lang-la|Fumaria}}) – [[Көкнәр тұқымдасы]]на жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен [[Жерорта теңізі]] аймағында, сондай-ақ [[Еуразия]]ның [[қоңыржай]] аймақтарында кездеседі. 55-ке жуық түрі белгілі. 1 түрі – [[Шығыс Африка]]да өседі.

Бұлардың көпшілік түрінің жапырақтары екі немесе үш рет тілімденіп, басқа өсімдіктердің жапырақ сағақтарына жабысып өседі. Гүлдері бұрыс, тепкісі болады, қызғылт, қара қошқыл, сирек ақ түсті. [[Жәндіктер]]мен тозаңданады. Қазақстанда тастақты тау беткейлері мен шөлді жерлердегі малтатастар арасында, егістік жерлерде арамшөп ретінде, жол жағаларында өсетін 4 түрі бар. Аран мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Көбіне бұталардың арасында, егіндіктерде, бақшаларда өседі .Дәріге шөбі пайдаланылады. Гүлдеп тұрған кезінде жиналып кептіріледі. Аранды халық ертеден шипалы санаған .

Жиі кездесетіні – [[Дәрілік шытыра|дәрілік көгілдір]] (F. officinalis). Оның биіктігі 30 см-дей, бұтақтары аса көп емес, жарылған сабақтары болады. Жапырақтары бірнеше рет қандауыр-таспа тәрізді бөліктерге бөлінген. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа немесе қандауыр тәрізді, шеті тілімденген, күлтесінен 2 – 3 есе қысқа. Күлтелерінің ұзындығы 7 – 9 мм, күлгін қызғылт түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды [[жаңғақша]]. Дәрілік Көгілдір – дәрілік өсімдік және оның құрамынан жүнді бояйтын бояу алынады.

<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Көкнәрлер]]

{{stub}}

Дәрілік шытыра

2021-05-18T09:20:03Z

Archaeodontosaurus:

{{taxobox
|name = Дәрілік шытыра
|image = Illustration Fumaria officinalis0.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|unranked_divisio =
|unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo =
|ordo =
|familia = [[Көкнәрлер тұқымдасы]]
|genus = '''Шытыра''' (''Fumaria'')
|species = '''''Дәрілік шытыра'''''
|binomial = ''Fumaria officinalis''
|binomial_authority =
|}}

'''Дәрілік шытыра''' ({{lang-la|Fumaria officinalis}}) - [[көкнәрлер тұқымдасы]] шытыра туысына жататын, көлбей өсетін, бір жылдық, шөп тектес өсімдік.

=== Ботаникалық сипаты ===
[[Сурет:(MHNT) Fumaria officinalis - Habit.jpg|thumb|225px|]]

* Биіктігі 15-20 см-ге жетеді.
* Сабығының іші қуыс, сырты қырлы, түрі жасыл.
* Жапырақтары кезектесіп орналасқан, екі-үш салалы, қауырсын тәрізді, екі бөлімді.
* Гүлдерінің түсі қызыл, гүл сабақтары қысқа, бұтақтарының ұшында масақ тәрізденіп шоғырланып тұрады. Гүл жапырақшалары төртеу, олар гүл тостағаншасының бөліктерінен 3 есе ұзын болып келеді.
* [[Мамыр]] айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Ол арамшөптер тәрізді мәдени дақылдардың арасында, бұталары көп жерлерде, бақтардың ішінде кездесе береді.

=== Құрамы және емдік қасиеті ===
Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында фумарин, критокрпин, ауротепсин, ащы заттар бар. Халық медицинасында шытыраны кеңінен пайдаланады:
* Сулы тұнбасын [[геморрой]] түйіндерін, бауыр ауруларын, [[өкпе туберкулезі]] мен [[шемен]] аурруын және [[сары ауру]]ды емдеу үшін қоланады.
* Әйелдердің ақ етеккірі келгенде, өт қабынғанда және іш өткенде қолданылған жағдайларда шытырадан жасалған дәрілер аса шипалы болып табылады.
* Бұл өсімдіктің қақырық түсіреті қасиеті бар. Осыған байланысты бронх қабынғанда да қолдануға болады.
* Асқазанға жара түскенде, іш желденгенде емдеу үшін пайдаланады.

=== Дәріні дайындау және қолдану тәсілі ===
* Ұнтақталған 15 грамм өсімдікті 300 мл қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан 3 мезгіл ішеді.
* Спиртті тұнба: өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 100 мл спиртке салып, 8-10 күн тұндырады да, 30 тамшыдан 1 мезгіл ішеді.
* Асқазанның қышқылы кемігенде өсімдіктің ұнтақталған 3 шай қасығын 2,5 стақан қайнап тұрған сыраға қосып 10 минут тұндырады да, жарты стақаннан күніне 5 рет ішеді.<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Дәрілік өсімдіктер]]

[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Өсімдіктер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]
[[Санат:Көкнәрлер]]

Қала шыршайы

2021-05-17T05:40:21Z

Archaeodontosaurus:

{{taxobox
|name = Қала гравилаты
|image = (MHNT) Geum urbanum - Habit.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Core eudicots]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Rosales]]
|familia = [[Раушангүлділер|Rosaceae]]
|genus = [[Шыршай]] (''Geum'' )
|species = '''''Қала гравилаты'''''
|binomial = ''Geum urbanum''
|binomial_authority =
|}}

'''Қала гравилаты''' ({{lang-la|Geum urbanum}}) - [[раушангүлділер]] тұқымдасы [[шыршай]] туысына жататын шөп тектес, көп жылдық өсімдік.

=== Сипаты ===

* Сабағы тік өседі, биіктігі 30-60 см-ге дейін жетеді.
* Бұтақтары аз, төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары ұзын, қауырсын тәрізді болады. Ал жоғарғы жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, 3--4 салалы немесе бүтін болып келеді.
* Гүлдері ірі, сабағы ұзын, ашық сары түсті, гүл жапырақшалары бесеу.
* [[Мамыр]]-[[тамыз]] айларында гүлдейді. [[Маусым]]-[[қыркүйек]] айларында жемісі піседі. Шалғынды жерлерде, ормандарда, бұталарадың арасында, өзендердің жағаларында, бақшаларда өседі.
<gallery mode=packed heights="180px">
Қала гравилаты.jpg
(MHNT) Geum urbanum - Buds and flower.jpg|Бүршіктер мен гүл.
(MHNT) Geum urbanum - flower.jpg| Гүл.
(MHNT) Geum urbanum - Fruit.jpg| Піспеген жемістер.
</gallery>
=== Емдік қасиеті ===
Қала гравилатының құрамында илік заттар, [[эфир майлары]], С [[дәрумені]] және ащы заттар бар. Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын күзде, жер үстіндегі бөлігін көктемде гүлдеген кезінде жинап алады.
* Халық медицинасында өсімдіктің сулы тұнбасымен асқазанның түрлі ауруларын емдейді.
* Өсімдіктің қабынуға қарсы әсер ететін, [[микробтар]]ды жоятын қасиеттері де бар.
* Ол [[дизентерия]]ға, асқазанның қабынуына қарсы қолданылады.
* Іш желденгенде, ішек түйнеп ауырғанда және [[геморрой]] түйіндерінен қан кеткенде де осы өсімдікпен емдеуге болады.
* Ол бауыр мен өт жолдарының ауруларына да шипа.
* Кейде қала гравилатын қатты жөтелді басу үшін және тістің түбін босап, қанағанда, тамақ бездері қабынғанда қолданады.

=== Дәріні дайындау және қолдану тәсілі ===
Өсімдіктің 1 ас қасық ұнтақталған тамырын немесе шөбін 1 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, стақанның төрттен біріндей мөлшерде күніне 3-4 рет ішеді.<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Дәрілік өсімдіктер]]

[[Санат:Раушангүлділер]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Қазақстан флорасы]]

Бакен сирек металдар кен орны

2017-01-09T18:06:30Z

Archaeodontosaurus:

[[Сурет:Apatite Canada.jpg|thumb| alt=A.|120 px| ''[[Апатит]]''.]]
'''Бакен сирек металдар кен орны''' - [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]]ндағы [[Асубұлақ]] елді мекенінен 18 км жерде орналасқан [[тантал]] және [[ниобий]] өндірілетін [[пегматит]]ті кен орны. [[1948 жыл]]ы ашылған. Зерттеу және барлау жұмыстары [[1948 жыл|1948]]-[[1970 жыл|1970]] жылдары жүргізілді.

== Геологиялық құрылымы ==
Кен алаңы [[Қалба-Нарын сирек металды белдеуі|Қалба-Нарын сирек металдар белдеуі]]ндегі тектоникикалық жарылымдардың қиылысында жатыр. Оның құрылымына [[Шөгінді желі|шөгінді]], [[Метаморфтық кенорындар|метаморфты жыныстар]] мен Қалба [[Гранитоидтар|гранитоидт]]ы кешенінің жыныстары кіреді.

== Жатыс сипаты ==
Ауданы 3,5 км2 болып келетін кен орны тақта, желі, линза пішінді 100-ден астам кен денелерінен тұрады. Желілер субмеридианды бағытта, 150-180 м-ден 500 м-ге дейін созылған, қалыңдығы 2- 6 м-ден 22 м-ге дейін жетеді.

== Минералдар ==
Негізгі минералдар — [[колумбит]]-танталит, [[поллуцит]], қосалқы минералдар — [[апатит]], [[касситерит]], [[сподумен]], [[турмалин]], [[Слюдалар|слюда]], т.б. Бакен сирек металдар кені ашық әдіспен және жер астынан қазу арқылы [[1955 жыл]]дан игерілуде.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары]]

{{stub}}

Бәңгілер

2016-11-16T18:43:00Z

Archaeodontosaurus: /* Галерeя */

{{Taxobox
| trend = Бәңгілер
| image = Laothoe amurensis.jpg
| image_caption = Laothoe amurensis
| image_width = 250px
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = Буын аяқтылар
| classis = Бұнақденелер
| ordo = Көбелектер
| familia = Sphingidae
| genus =
| species =
| subspecies=
| trinomial =
| binomial = Sphingidae
| binomial_authority = [[Латрейль, Пьер Андре|Latreille]], 1802
| synonyms =
}}
'''Бәңгі көбелектер''' тұқымдасына ({{lang-la|Sphingidae}}) 1000-нан аса түрі бар ерекше ымырт көбелектері жатады.

== Биологиялық сипаттама ==
Қонып отырған бәңгіні барынша ірі шылымтәріздес денесі мен қанатынан байқауға болады. Оның алдыңғы қанаты тар және ұзын, артқы қанаты қысқа және кең болып келеді.

Ал қанат қаққан бәңгіні колибримен шатастырып алып жатады. Басқа көбелектен гөрі Бәңгілер шымшыққа ұқсайтыны қызық. Бәңгілер өте жылдам самғайды, тіпті жылдамдықтары 54 км/сағатқа дейін жетеді. Бұл кезде қанаттарын жылдам қағатыны соншалық, алуан реңмен араласып, жеңіл дыбыс шығарады. Гулге ұшып жеткен бәңгі ауада қалықтап тұрып, ұзын тұмсығын оның түбіне дейін сүңгітеді. Ұзын түтікпен [[хош иісті темекі]], [[шырайгүл]], [[меңдуана]]ның нәрін сорып алады. Әдетте бәңгілер тозаңдандыратын гүлдердің иісі тунде ерекше аңқып тұрады.

[[Сурет:Oleander hawkmoth up.jpg|thumb|left|220px|Олеандр бәңгісі]]
Бәңгілер арасында талғамен боялған ірі түрлері аз емес. Олардың бірі Олеандр бәңгісі, қанатын жайғанда 10 см-ге дейін жетеді. Мадагаскарда гүлінің тереңдігі 20 см-ге жететін орхидея табылған кезде, Чарлз Дарвин оны ұзын тұмсықты бәңгі тозаңдандырған деген жорамал айтты. Мұндай көбелек 1903 жылы ашылды. Бұл көбелек Африкада, Жерорта теңізінде, Иранда, Ауғанстанда кең таралған, бірақ кейде жазды күні солтүстікке сапар шегіп, Ресейдің орта белдеуінде де ұшырасып қалады. Тұрақты мекені Каваказдың Қара теңіз жағалауы, мұнда жерорта теңізі олеандрларының көшеттері егілген (олардың жапырақтары жұлдыз құрттарының жеңсік асы болып саналады). Олеандр бәңгісінің ірі жұлдызқұрттарының дене ұштарында мүйіз түріндегі тығыз бездер өседі. Олар ірі ақтаңдақ- «көзшелері» бар денесін көтере ісініп дұшпандарын үркітеді.

[[Сурет:Acherontia lachesis 0202.JPG|thumb|left|220px|«Өлі бас » бәңгісі]]
Ірі бәңгі «Өлі бас » осылай аталуының арқасында қу бас пен айқасқан сүйектерді еске салатын сурет орналасқан. Көптеген халықтар осы көбелекке қатысты ырым - тыйымдар шығарып, оны бақытсыздық нышанына балайды. Бұл ащы дауыс шығара алатын бірден бір көбелек. Ол тек қанатымен гуілдеп қана қоймайды, сонымен бірге шиқылдайды да. Жаңадан туған араның аналығы шығаратын дыбысқа ұқсас бұл шиқылға елігіп, бәңгі омартаға адасып кіріп кетеді. Гүл шіресінен бөлек, ол балға да құмар, жүздеген ара ұясынан балды құныға сорады. Бәңгінің көшпелі жәндік екендігі де қызықты: Еуропаның оңтүстігінде дүние есігін ашқан көбелектер Қола түбегіне дейін ұшып жетеді.

=== Smerinthinae тұқымдас тармағы ===
* LaothoeFabricius, 1807
** Laothoe amurensis (Staudinger, 1892)
** Laothoe populi (Linnaeus, 1758)
* Smerinthus Latreille, (1802)
** Smerinthus ocellata Linnaeus, 1758
** Smerinthus caecus
* Marumba Moore, (1882)
** Marumba quercus (Denis & Schiffermüller, 1775)
** Marumba gaschkewitschii (Bremer & Grey, [1852])
* Mimas Hübner, (1819)
** Mimas tiliae (Linnaeus, 1758)
** Mimas christophi (Staudinger, 1887)
* Callambulyx Rothschild & Jordan, 1903
** Callambulyx tatarinovii (Bremer et Grey, 1852)
** Callambulyx poecilus
* Dolbina Staudinger, 1887
** Dolbina elegans
** Dolbina tancrei Staudinger, 1887
* Akbesia Rothschild & Jordan, 1903
** Akbesia davidi
* Clanis
** Clanis undulosa
** Clanis schwartzi

=== Sphinginae тұқымдас тармағы ===
* Sphinx Linnaeus, 1758
** Sphinx ligustri Linnaeus, 1758 
** Sphinx pinastri Linnaeus, 1758
* Agrius Hübner, (1819)
** Agrius convolvuli (Linnaeus, 1758)
* Acherontia [Laspeyres], 1809
** Acherontia atropos (Linnaeus, 1758)
** Acherontia lachesis

=== Macroglossinae тұқымдас тармағы ===
* HemarisDalman, 1816
** Hemaris fuciformis (Linnaeus, 1758)
** Hemaris tityusLinnaeus, 1758 
** Hemaris thysbe
** Hemaris croatica
* ProserpinusHübner, (1819)
** Proserpinus proserpina (Pallas, 1772)
* SphingonaepiopsisWallengren, 1858
** Sphingonaepiopsis gorgoniades
* Rethera Rothschild & Jordan, 1903
** Rethera komarovi (Christoph, 1885)
* DaphnisHübner, (1819)
** Daphnis nerii (Linnaeus, 1758)
* ClarinaTutt, 1903
** Clarina kotschyi
* AcosmeryxBoisduval, (1875)
** Acosmeryx naga (Moore, 1857)
* Macroglossum Scopoli, 1777
** Macroglossum stellatarum Linnaeus, 1758
** Macroglossum gyrans
* Hyles Hübner (1819)
** Hyles euphorbiae (Linnaeus, 1758)
** Hyles galii Rottemburg, 1775
** Hyles livornicaEsper, 1780
** Hyles vespertilio (Esper, 1780)
** Hyles hippophaes
** Hyles nicaea
* Deilephila Laspeyres, 1809
** Deilephila elpenor (Linnaeus, 1758)
** Deilephila porcellus (Linnaeus, 1758)
* HippotionHübner, (1819)
** Hippotion celerio (Linnaeus, 1758)
* Theretra Hübner, (1819)
** Theretra clotho
** Theretra alecto
* Euchloron Boisduval, 1875
** Euchloron megaera (Linnaeus, 1758)

== Галерeя ==
<Gallery>
Сурет:Laothoe amurensis.jpg|Амур бәңгісі
Сурет:01 Sphinx du peuplier.jpg|Терек бәңгісі
Сурет:Smerinthus ocellatus MHNT Female dos.jpg|Smerinthus ocellatus
Marumba quercus MHNT CUT 2010 0 89 La Croix-Valmer Male dorsal.jpg|Емен бәңгісі
Сурет:Mimas Tiliae 02.jpg|Жөке бәңгісі
Сурет:Sphinx ligustri MHNT dos femelle.jpg|жұпаргүл бәңгісі
Сурет:Sphinx pinastri01.jpg|Қарағай бәңгісі
Сурет:Agrius convolvuli MHNT dos.jpg|Шырмауық бәңгісі
</Gallery>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/ Sphingidae of the Western Palaearctic\Бражники западной палеарктики]
* [http://www.sphin-sea.unibas.ch/SphinSEA/SphinSEA_speclist.htm Бражники Азии]
* [http://www.ecocoop.ru/save_nature/they_live/brazhniki/index.html Бражники]
* [http://www.insecta-web.org/cgi-bin/MWM/db_typen/display.pl?tname=family&fam=Sphingidae Sphingidae — Список типов]

==Дерек көздер==
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Көбелектер]]

Фердинанд Фабр

2016-09-17T16:01:10Z

Archaeodontosaurus:

'''Фердинанд Фабр''' ({{lang-fr|Ferdinand Fabre}}, 1827-1898 жылдар) – француз ақыны және романшы <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B1%D1%80,_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4</ref>.
[[file:Bedarieux Monument de Ferdinand Fabre par Jacques Villeneuve.jpg|thumb|Фердинанд Фабр]]
1853 жылы ''«Feuilles de lierre»'' атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көреді. Бірақ бұл жинақта поэтикалық шығармашылық байқалмайды. [[1862 жыл]]ы көпшіліктің назарын аударған ''«Les Courbezon»'' атты романын жазып шығарады. Оның шығармалары екі бағытта жазылады. Алғашқысы дін жайында болса, кейінгісі ауылдың қарапайым өмірі туралы болды. Біріншісінің қатарына ''«L'abbé Tigrane»'', ''«Lucifer»'', ''«Madame Fuster»'', ''«Mon oncle Célestin»'' (1881) сияқты шығармалары кірсе, екіншіге ''«Les Courbezon»'', ''«Barnabe»'', ''«Xavier»'', ''«Le chévrier»'' және т.б. шығармаларын жатқызады. Парижде оған арнап ескерткіш тұрғызылған.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]