Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Дәулетше Күсепқалиев

2025-12-05T17:47:37Z

Ansar Töre Sultan: «Төрелер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Дәулетше Күсепқалиев.tif|thumb|right|200px|Дәулетше Күсепқалиев]]
'''Дәулетше Күсепқалиев''' ([[1870]], [[Екатеринослав уезі]], [[Старосербск]] қаласы -1944) - Батыс [[Алаш орда]]ның белгілі қайраткері . Тегі - төре, [[Нұралы хан]]ның ұрпағы.

Бала кезінде Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіріп, [[Мәскеу императорлық университеті]]нің медицина факультетіне түседі.
* 1900 жылы университетті үздік нәтижемен бітіреді. Сол жылы [[Орал облысы]] [[ілбішін уезі]]не, [[Қарағаш болысы|Қарағаш]], [[Өлеңті болысы|Өлеңті]], [[Жымпиты болысы|Жымпиты]], [[Қалдығайты болысы|Қалдығайты]] болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады.
* 1903 жылы [[Орал облысы]]ның [[Есбол болысы|Есбол]], [[Қарабау болысы|Қарабау]], [[Тайсойған болысы|Тайсойған]], [[Қызылқоға болысы|Қызылқоға]] болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады.
* 1912 жылдан бастап Жымпиты земстволық ауруханасына меңгеруші болады. Дәрігерлік қызметін ықыласымен атқара жүріп, халыққа пайдалы істер істейді. Жымпиты земстволық ауруханасында меңгеруші болып жүрген жылдары ауруханада жүйке ауруын емдейтін бөлімше және перзентхана ашуды ұйымдастырады. Сонымен қатар Қазақстанда алғаш [[оба]]ға қарсы зертхана ашқан.
* 1915-1916 жылдары сауда, кәсіпкерлік ісінің дамуы үшін елеулі еңбек етті. [[Нар]] тұқымын жетілдірумен шұғылданды. Несиемен жұмыс істейтін шаруашылықтардың құрылуына, несие беретін ұйымдардың қалыптасуына жетекші болады. [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін әлеуметтік жұмыстарға араласады.
* 1917 жылы 10 наурызда Жайық сырты қазақтары өкілдерінің жиналысында облыстық комитетке мүше болды. Сол жылы сәуірде өткен бірінші [[Орал облысы қазақтарының съезі]]нде [[Орал облысы қазақ комитеті]]не мүше болды.
* 1917 жылы [[екінші жалпықазақ съезі]]нің хатшысы болды. Онда [[Алаш автономиясы]]н кешіктірмей жариялауды жақтап дауыс береді. 1918 жылы Жайық сырты облыстық басқармасының мүшесі болады. Сол жылы мамырда Жымпитыда өткен төртінші [[Орал]] облыстық қазақ съезінде съез төрағасының орынбасары міндетін атқарады.
* 1918 жылы «[[Ойыл уәлаяты]]ның» Уақытша үкіметі кеңесіне мүше болады. Батыс Алаш орда таратылған соң кеңес үкіметінің қарауында қызмет атқарады. Бұл кезде ол өз мамандығы бойынша жұмыстар істейді. Қоғамдық жұмыстарға белсенді болмаса да, тәжірибелі маман ретінде оған Қазревкомның денсаулық сақтау бөлімі санитарлық-эпидемиологиялық қосалқы бөлімінің меңгерушісі, [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] дәрігерлік бөлімінің меңгерушісі секілді жауапты жұмыстар жүктеледі.
* 1928 жылы «жартылай феодал және бұрынғы Алаш орда қайраткері» ретінде ұсталып, [[Жетісу]]ға жер аударылады.
* 1934-1940 жылдары [[Қаскелең ауданы|Қаскелең]], [[Келес ауданы|Келес]] аудандарында, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Абай ауданы]] ауруханасында бас дәрігер қызметін атқарады.
* [[1944 жыл]]ы қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{stub}}

[[Санат:1870 жылы туғандар]]
[[Санат:Старосербскде туғандар]]
[[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеу императорлық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]]
[[Санат:Төрелер]]

Мұхаметқали Тәукин

2025-05-20T19:30:10Z

Ansar Töre Sultan: «Қазақ сұлтандары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Мемлекеттік қайраткер|thumb|70px|centre||түс=|Қазақша есімі=Мұхамметқали сұлтан|Шынайы есімі=|Суреті=|Сурет ені=|Атауы=|Титулы=[[Батыс аймақ|Кіші жүздің батыс бөлігінің]] билеуші-сұлтаны|Ту=|Ту2=|Басқара бастады=1847|Басқаруын аяқтады=1865|Ізашары=[[Баймұхамед Айшуақов|Баймұхамед сұлтан]]|Ізбасары=[[Әлмұхаммед Сейдалин|Әлмұхамед сұлтан]]|Титулы_2=|Ту_2=|Ту2_2=|Реті_2=|Басқара бастады_2=|Басқаруын аяқтады_2=|Ізашары_2=|Ізбасары_2=|Титулы_3=|Ту_3=|Ту2_3=|Реті_3=|Басқара бастады_3=|Басқаруын аяқтады_3=|Ізашары_3=|Ізбасары_3=|Титулы_4=|Ту_4=|Ту2_4=|Реті_4=|Басқара бастады_4=|Басқаруын аяқтады_4=|Ізашары_4=|Ізбасары_4=|Туған күні=1814|Туған жері=|Қайтыс болған күні=1894|Қайтыс болған жері=|Жерленді=|Діні=Мұсылман|Әкесі=Тәуке сұлтан|Анасы=|Жұбайы=|Балалары=|Партиясы=|Білімі=|Қолтаңбасы=|Сайты=|Commons=|Марапаттары=|Династия=[[Төре]]}}
'''Тәукин Мұхаметқали''' (1814 – 20.2.1894) – [[сұлтан]], [[Кіші жүз]]дің Батыс бөлігінің басқарушысы (1847 – 1865).

[[Айшуақ хан]]ның немересі. [[Орынбор]]дағы [[Неплюев]] кадет корпусында оқыған. Корпусты толық бітірместен, 1831 жылы 25 қарашада [[Кіші жүз]]дің Батыс бөлігі басшысының қарамағына әкімшілік қызметке жіберілді. [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті басуға қатысты. 1839 жылы [[Ресей]]дің [[Хиуа]]ға жіберген әскери [[экспедиция]]ның құрамына енді. 1847 жылы [[Кіші жүз]]дің Батыс бөлігінің сұлтаны (правитель) болып тағайындалды. Сұлтан [[М.Баймұхамедов]] бастаған Кіші жүз қазақтары өкілдерінің қатарында [[Петербор]]ға барып, император [[Николай I-нің қабылдауында болып, “[[Әулие Владимир]]” орденімен марапатталды. 1860 жылы екінші рет [[Мәскеу]] мен [[Петербор]]ға [[Кіші жүз]] өкілдерімен барды. Осы сапарында [[Ш.Уәлиханов]], [[П.И. Небольсин]], [[Л.Н. Плотников]] секілді шығыстанушылармен танысты және императорлық ерікті экон. қоғамға мүше болып қабылданды. Петерборда шығатын “[[Экономические записки]]” журналына қазақтардың шаруашылығы туралы мақаласын жариялады. [[Кіші жүз]] сұлтандарының шежіресін қағазға түсірумен айналысты. 1865 жылы полковник шенінде отставкаға шықты. 1868 жылы патша өкіметі қабылдаған “[[Уақытша ереже]]ге” наразылық танытқаны үшін 1870 жылы [[Архангельск]]іге жер аударылып, одан 1874 жылы елге оралды.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,, 8-том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{bio-stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]

Әлмұхаммед Сейдалин

2025-05-20T19:29:12Z

Ansar Töre Sultan: «Қазақ сұлтандары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Сейдалин''' Әлмұхамед (туған-өлген жылы белгісіз) – Кіші жүз сұлтаны, Орыс географиялық қоғамының мүшесі.

{{Мемлекеттік қайраткер|thumb|70px|centre||түс=|Қазақша есімі=Әлмұхамед сұлтан|Шынайы есімі=|Суреті=|Сурет ені=|Атауы=|Титулы=[[Батыс аймақ|Кіші жүздің батыс бөлігінің]] билеуші-сұлтаны|Ту=|Ту2=|Басқара бастады=1866|Басқаруын аяқтады=1869|Ізашары=[[Мұхаметқали Тәукин|Мұхаметқали сұлтан]]|Ізбасары=Билеуші-сұлтандық билік жойылды|Титулы_2=|Ту_2=|Ту2_2=|Реті_2=|Басқара бастады_2=|Басқаруын аяқтады_2=|Ізашары_2=|Ізбасары_2=|Титулы_3=|Ту_3=|Ту2_3=|Реті_3=|Басқара бастады_3=|Басқаруын аяқтады_3=|Ізашары_3=|Ізбасары_3=|Титулы_4=|Ту_4=|Ту2_4=|Реті_4=|Басқара бастады_4=|Басқаруын аяқтады_4=|Ізашары_4=|Ізбасары_4=|Туған күні=|Туған жері=|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Жерленді=|Діні=Мұсылман|Әкесі=|Анасы=|Жұбайы=|Балалары=|Партиясы=|Білімі=|Қолтаңбасы=|Сайты=|Commons=|Марапаттары=|Династия=[[Төре]]}}

Әбілқайыр әулетінің өкілі, атасы Сейдалы [[Е.И Пугачев]] бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. 1855 жылы Сейдалин [[Орынбор]]дағы [[Неплюев]] кадет корпусының азиялық бөлімін бітіріп шығып, [[прапорщик]] шенінде Орынбор әскери корпусының 4-жаяу әскер батальонында қызмет атқарды. 1856 жылы Шекаралық комиссия төрағасының тілмаштығына ауыстырылды. Шығыстанушылар [[В.В. Григорьев]],[[Ю.Ф. Костромитин]],[[А.А. Бобровников]]пен жақын таныс болған. 1856 және 1860 жылдары [[Санкт-Петербург]]ке жіберілген қазақ делегациясының тілмашы болып, сол сапарларында [[Ш.Уәлиханов]] және В.В. Вельяминов-Зерновпен танысқан. 1859 жылы Арал флотилиясының 1-рангілі капитаны [[А.И. Бутаков]]тың Қоңыратқа жасаған экспедициясына қатысты. 1860 – 65 жылдары шаруашылық мәселелермен айналысты. Сейдалин халықтық дәстүрлер мен құқықтың терең білгірі ретінде жерлестері арасында үлкен беделге ие болды. 1865 жылы [[Түркістан]] өлкесін зерттеу жұмысына қатысты. 1866 – 69 жылдары Кіші жүздің батыс бөлігінің сұлтаны болды. 1869 жылы полковник Мұхамеджан Баймұхамедовпен бірге “[[Уақытша Ережеге]]” қарсы көтеріліс жасаған қазақтармен келіссөздер жүргізуге жіберілді. Келіссөзден кейін Сейдалинге [[майор]] атағы беріліп, Торғайға сот жұмысына жіберілді. 1869 – 89 жылдары шешекке қарсы егу жұмыстарын ұйымдастыруға, [[Ыбырай Алтынсарин|Ы.Алтынсарин]]мен бірге [[Ырғыз]]да, [[Қостанай]]да, [[Ақтөбе]]де, [[Қарабұтақ]]та орыс-қазақ мектептерін ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласты. 1876 жылы шығыстанушылардың бүкілдүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысқан.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]