Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Постмодернділік

2026-02-20T08:43:05Z

Amherst99:

'''Постмодернділік''' ({{lang-en|postmodernity}}, кейде '''постмодерн''', 'пост' - ''кейінгі, келесі, соңғы''; 'модерн' - ''осызаман''; қазақшалағанда: '''''постзаман''''', немесе '''''пост-осызаман''''') — осызаманнан (модерн) кейін пайда болатын (тіпті бола бастаған), соңғы ғылыми-техникалық, ақпараттық, мәдени өзгерістермен тығыз байланысты жаңа экономикалық және мәдени қатынастар мен процестер, өзгеше сана күйі, не ойлау формасы, ерекше тұрмыс стилі. Кейбір зерттеушілер бойынша [[1990]] жылдардың басында модерн (осызаман) аяқтап, постмодерн қоғамы дами бастады. Ал, басқа зерттеушілер бойынша, постмодерн дегеніміз модерннің кеңейген жаңа нұсқасы.<ref>Jameson, Fredric, The Cultural Logic of Late Capitalism, ''Postmodernism'' (London 1991), p. 27</ref>

[[Постмодерн жағдайы]] (''postmodern condition'') идеясы [[модернизм]]нің прогрессивті сана күйіне қарсылық болып, ол мысалы регрессивті оқшаулану секілді кез келген сызықтық немесе автономды күйде жұмыс істеу қабілетінен айырылған мәдениет ретінде сипатталады. Постмодерн қоғамының ерекшеліктері ретінде жаһандану, тұтынушылық, авторитеттің күйреуі, білімнің [[тауар]]ға айналуын негіз еткен [[білім экономикасы]]ның пайда болуы, технократияы, роботтану жатады.

Постмодернистік дәуір мәдени және әлеуметтік алуан түрліліктің күрт өсуімен, бұған дейін үстемдік еткен таза экономикалық мақсаттылықтың принциптерінен алшақтауымен, даму жолдарының көпнұсқалылығының мүмкіндігімен, жалпыға ортақ әлеуметтік әрекеттен бас тартумен, адамдар қызметін ынталандыру мен себептерінің жаңа жүйесін қалыптастырумен, мәдени факторлардың рөлінің артуымен сипатталады. Постмодерн плюралистік парадигмалардың орнығуын, [[еуропоцентризм]] мен [[этноцентризм]]нен бас тартуды, мәдени бірліктің фрагменттілігін, көптік принципін, жеке тұлғаға және оның ішкі әлеміне үңілу, өзін-өзі басқаратын құрылымдарға бірегейлену мәселелеріне көңіл аударуды білдіреді.

==Саяси постмодерн ==
Дегенмен, саяси ғылымдар дискурсында саяси постмодерн мәселесі [[1980]]-ші жылдарда талқылана бастады, бірқатар зерттеушілер саясаттағы постмодерн дәуірінің басталуын [[1968]] ж. [[Франция]]дағы студенттердің демократиялық қозғалыстар мен толқуларымен байланыстырады.

Саяси ғылым саласында постмодернистік тәсіл мәдени және саяси алуан түрлілігі мен әркелкілігі (саяси субмәдениеттердің, мезо және микромәдениеттердің өркендеуі) мәніне; постмодерннің саяси құндылықтарының кеңінен таралуына; жалпы саясатта және жеке саяси басқаруда бірегейлену мәселелеріне; саясаттың тұлғалық белгілерінің рөлін көтеруге; төменнен басталатын әлеуметтік саясатқа; төменгі демократиялық құрылымдардың және азаматтық қоғам деңгейінде және мемлекеттік саясаттың төменгі және орта "қабаттарындағы" жазықтық іс-әрекеттің рөлінің артуына; өзін-өзі басқаратын жазық желілердің дамуына; саяси басқарудағы бірегейліктің рөліне; интерактивті және ақпараттық технологиялардың кеңінен дамуына ерекше көзқарасты білдіреді.
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Постмодерндік теориялар]]
[[Санат:Тарихнама]]
[[Санат:Батыс мәдениеті]]
[[Санат:Шығыс мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Постмодернизм]]
[[Санат:Тарихи дәуірлер]]
[[Санат:ХХ ғасыр]]
[[Санат:ХХІ ғасыр]]
[[Санат:Цинизм]]
[[Санат:Релятивизм]]
[[Санат:Осызаман]]

Кларнет

2025-06-19T01:55:58Z

Amherst99:

[[Сурет:Clarinette.jpg|thumb|200px|right]]

'''Кларнет''' ({{lang-de|Klarіnette}}, {{lang-fr|clarіnette}}, {{lang-la|clarus – ашық}}) – көп тілді үрмелі музыкалық [[аспап]]. Кларнет [[гренадиль]] немесе [[эбен]] (қара) ағашынан және пластмассадан (эбонит, т.б.) жасалады. Ол сыбызғының негізінде 17 ғасырдың аяғында пайда болды, ал оның жетілдіруі – ойықтарының санын көбейту, тіл механизмінің құрылымын жақсарту, т.б. әлі күнге дейін жалғасуда. Ұзындығы 590 – 680 мм, оның шамамен 20 тілі, 7 ойығы болады. Қазіргі оркестрлерде, негізінен, си-бемоль, ля бұрауындағы Кларнеттер пайдаланылады. Кларнеттің диапазоны кіші октаваның ми нотасынан 3-октаваның до нотасына дейін болады. Кларнет жеке орындаудағы және ансамбльдік аспап ретінде қолданылады, симфониялық және үрмелі аспаптар оркестрлерінің құрамына кіреді. Кларнеттің бірнеше түрлері бар (кіші Кларнет, альт немесе тенор-бассетгорн Кларнет, бас Кларнет, [[контрабас]] Кларнет). Қазақ ұлттық консерваториясында және музыкалық колледждер мен мектептерде Кларнет класы жұмыс істейді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

Смультринг

2024-12-04T07:43:41Z

Amherst99:

[[Сурет:Munkinpaisto.jpg|thumb|Қуырылып жатқан смультрингтер]]
[[Сурет:Smultring vendor.jpg|thumb|[[Норвегия]]дағы смультрингтер сатушысы]]
'''Смултринг''' ({{lang-nb|smultring}}) және '''хьортетакк''' (''hjortetakk'', кейде ''hjortebakkels'' аталады) — [[норвегия]]лық тоқаштар. Әдетте олар [[глазурь]]сіз және [[салма]]сыз, көбінесе [[кардамон]]мен дайындалады.

Смултрингтер жиі [[тор]] пішінді болады және арбашалардан, ал [[Рождество]] кезінде сауда шатырларда сатылады. Оларға келесі сипаттама береді: «лярдта қуырылған жуан ауыр тоқаш — ыстық және майы тамып жатқанда жеу керек!»<ref>L-Jay [http://mylittlenorway.com/?s=smultring] 10.12.2008 My Little Norway</ref> Смултрингтер Норвегиядан шыққандар арасында танымал, әсіресе, [[Миннесота (Миннесота)|Миннесотада]], рождестволық түскі ас кезінде оларды крумкакпен үстелге қояды.<ref>[http://www.sonsofnorwaymankato.org/pastnewsletters/2005newsletters/december2005.pdf Sons of Norway Mankato] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728041144/http://www.sonsofnorwaymankato.org/pastnewsletters/2005newsletters/december2005.pdf |date=2011-07-28 }} қараша 2005 Sons of Norway (Mankato)</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Аспаздық]]

Конферансье

2023-09-16T18:20:20Z

Amherst99:

'''Конферансье''' ({{lang-fr|conférencіer – баяндамашы}}) – [[концерт]]тік- [[эстрада]]лық [[ойын]]-сауықтарды жүргізуші [[артист]]. Ол ойын-сауыққа қатысушыларды [[көрермен]]дерге хабарлап әрі оларды ойын-сауық арасында уытты әзіл-оспақ, күлкілі [[қалжың]]мен көңілдендіріп отырады. Конферансье [[өнер]]і орындаушыдан мәнерлі үнді, қиыннан қиыстырар тапқырлықты, өткір тілділікті талап етеді. Көбінесе, [[фельетон]]дар, әңгімелер оқу, [[өлең]] айту Конферансье қызметіне кіреді. Конферансье алғаш рет [[Париж]]дің [[кабаре]]сі мен [[кафе-шантан]]дарында [[актер]]лер және [[әдебиет]] сүюшілер ұйымдастырған [[импровизация]]ланған [[әуесқой]]лық [[дивертисмент]]терде пайда болды. [[19 – 20 ғасырларда]] Конферансье [[варьете театр]]лары мен [[миниатюра]]ларда жиі өнер көрсетті, ал [[Ресей]]де [[20 ғасырдың]] басында пайда болды.
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Өнер]]

Көкірек қуысы

2022-02-11T05:16:14Z

Amherst99:

[[Сурет:Heart-and-lungs.jpg|200px|right|thumb|Көкірек қуысы]]
{{merge|Кеуде қуысы}}
'''Көкірек қуысы''', кейде '''Кеуде қуысы''' ({{lang-la|cavum thoracіs}}) – [[адам]]ның [[дене]] қуысының жоғарғы бөлігі ([[сүтқоректілер]]де алдыңғы бөлігі). Көкірек қуысын [[құрсақ]] қуысынан [[көк]] [[ет]] бөліп тұрады. Көкірек қуысында тыныс алу жолдары, [[өкпе]], [[өңеш]], [[жүрек]], [[айыршық без]], кеңірдекше және [[лимфа бездері]], [[қантамырлар]]ы, лимфа тамырлары және жүйкелер болады. Көкірек қуысының ішкі беті сірі қабықпен көмкерілген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

Көкірек қуысы — оң және сол жақ сірі қабық қапшықтары аралығында орналасқан, алды-тос сүйегімен, арты — омыртқаның кеуде түсы бөлігімен, төменнен- диафрагмамен, жоғарыдан — кеуде қуысының жоғарғы апертурасымен шектелген кеуде қуысының бір бөлігі.<ref>Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5</ref>

Көкірекаралық өкпеқаптар арасындағы кеңстікті толтыратын ағзалар кешені '''Көкірекаралық''' деп аталады. Бұл ағзалар кешені екі өкпе қаптары арасында перде түзетін сияқты. Көкірекаралық ағзалар күрделі нерв-тамыр түзілістері бар шелмаймен қоршалған.

Көкірек қуысының ішкі беті сір қабығы мен көмекерілген. Көкірек қуысы 12 жұп қабырға, төстік және омыртқа жотасын кеуде бөлігінің омыртқаларынан құралған. Көкірек қуысының жоғарғы және төмеңгі тесігі бар. Оның төменгі жағы мен іш қуысының аралығын көкет (диафрагма) бөліп тұрады. Көкірек қуысының пішіні адамның жынысына қарай әртүрлі болып келеді, сондай-ақ мамандығына және түрлі аурулар әсеріне қарай өзгеруі мүмкін.

==Дереккөздер==
<references/>

{{stub}}

[[Санат:Адам анатомиясы]]

Академизм

2022-02-07T09:36:43Z

Amherst99:

'''Академизм''' (французша académisme), "''бейнелеу өнерінде''" — 16-19 ғасырлардағы көркемсурет академияларында қалыптасқан, көне [[заман]] мен [[қайта өркендеу]] дәуіріндегі өнердің сыртқы пішіміне жалаң [[еліктеу]] негізінде құрылған классикалық [[өнер]] бағыты. Академизм 16 ғасырдың аяқ шенінде [[Италия]]да пайда болып, өнердегі ресми [[бағыт]] ретінде 17-19 ғасырларда басқа елдерге тараған. Академизм кәсіби білімді бір жүйеге келтіруге [[жағдай]] <ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]