Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Өзен соқыр

2020-04-24T10:35:05Z

Amangeldi Mukhamejan: /* Дереккөздер */

{{Infobox_Disease
| Name = Onchocerciasis
| Image =
| Caption =
| DiseasesDB = 9218
| ICD10 = {{ICD10|B|73||b|65}}
| ICD9 = {{ICD9|125.3}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1667
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|oph|709}}
| MeshID = D009855
}}

{{Taxobox
| name = ''Onchocerca volvulus''
| image = Onchocerca volvulus 01.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''O. volvulus'', the causative agent of river blindness.
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Nematode|Nematoda]]
| classis = [[Secernentea]]
| ordo = [[Spirurida]]
| familia = [[Onchocercidae]]
| genus = [[Onchocerca]]
| species = ''O. volvulus''
| binomial = ''Onchocerca volvulus''
| binomial_authority = [[Carol Bickel|Bickel]] 1982
}}
'''Өзен соқыр''' ({{pron-en|ˈɒnkoʊsɝːˈsaɪəsɨs}} немесе {{IPA|/ˈɒnkoʊsɝːˈkaɪəsɨs/}}) — бұл [[індет|инфекция]] ұсақ құрттардан пайда болады, олар адамнан адамға [[қара шыбын]] (симулидтер) деп аталатын өте ұсақ бүкір шыбындардың немесе масапардың шағуы арқылы тарайды

Тараған жерлері: [[Африка]], [[Оңтүстік Мексика]]ның кейбір аудандары, [[Орталық Америка]], [[Оңтүстік Америка]]ның солтүстігі.

== Белгілері ==
*Қара шыбын шағып, организмге құрт енгеннен кейін бірнеше айдан соң тері астында бітеу жара пайда бола бастайды бұл жара американдықтардың басына және кеудесінің жоғарғы жағына, ал Африкада кеудеге, кеуденің төменгі бөлігіне және санға шығады. Әдетте жаралар көп болмайды — 3—6 түйір ғана болады. Олар жайлап есе бастайды, аумағы 2—3 сантиметрге жетеді, ауырмайды.
*Құрттардың личинкалары таралып, дене қыши бастауы мүмкін.
*Арқа, иық, сан буындары немесе бүкіп дене ауырады.
*Шаптың лимфотүйіндері ісінеді.
*Арқаның немесе іштің терілері қалыңдап, апельсин сияқты үлкен түйіншек пайда болады. Оны керу үшін теріге бір жақ қырынан жарық түсіріп қарау керек.
*Егер ауруды емдемесе, қарт адамдардағыдай теріні әжім басады. Ақ таңдақтар мен ұсақ-ұсақ нүктелер аяқтың алғы бетінің төменгі бөлігінде пайда болуы мүмкін. Аяқ және кеудеге құрғақ бөрітпе шығады.
*Көз аурулары көбіне көзден айырылуға әкеп соқтырады. Алғашқыда көз қызарады, көп жас ағады, сонан соң иритистің белгілері көрінеді, кедір-бұдырланып тұрады. Ақырында, тыртықтардың катарактаның, глаукоманың немесе басқа да аурулардың салдарынан адам соқыр болады.

== Емдеу жолдары ==
Көзді аман сақтау үшін емді ерте бастаудың үлкен маңызы бар. Бұл ауру көп тараған жерлерде оның алғашқы белгілері білінісімен адамдар тексеріліп, дәрігерге барып емделеді.
# Ивермектин (мектизан)— өзен соқырдың ең жақсы емі. Оны жергілікті емдеу мекемесінен тегін алуға болады. Диэтилкарбамазин мен сурамин де өзен соқырды емдеуге пайдаланылады, бірақ ауру асқынып кетсе олардың кейде пайдасынан зияны көп бола-ды. бұл дәрілерді медицина қызметкерлерінің бақылауымен қабылдау қажет.
#Антигистамин қышуды азайтады (386-бет).
#Бітеу жараларды хирургиялық жолмен ертерек алып тастау организмдегі құрттарды азайтады.

== Алдын алу ==
# Қара шыбындар ағыны қатты суларда өмір сүреді. Ағынды су тоғандарының жағалауын шөп-шалаңдар мен өсімдіктерден тазарту шыбындардың азаюына көмектеседі.
# Ашық ауада, әсіресе күндіз, үйықтамаңыздар, себебі бұл шыбын адамды күндіз шағады.
+ Қара шыбындарды жоюға бағытталған шараларды жүзеге асыруға жәрдемдесіңіздер.
'''Көзіңнің шырағы сөнбесін десең — аурудың алдын ал, ол аурудың жайылу өрісін де тарылтады.'''

== Дереккөздер ==

*'''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. '''Сол үшін оларға көп-көп рақмет!'''

{{Кедейлер дерті}}
[[Санат:Паразиттік індеттер]]
[[Санат:Тропиктік індеттер]]
[[Санат:Алғашқы көмек]]
[[Санат:Медицина]]

Аты теріс

2015-08-13T07:38:35Z

Amangeldi Mukhamejan:

'''Аты теріс''' - дәстүрлі неке-отбасылық қатынастарда қалыптасқан әйелдердің сөйлеу мәдениетінде орын алған [[табу]]дың ([[тыйым]]ның) баламасы, [[тұспал]] атауы.

Жасы мен жолы үлкен, көзі тірі, тіптен дүниеден өтіп кеткен ата-апаларының аттарын атамай тұспалдап айтқан. Жанама немесе телінген есімі жоқ адам туралы сөз сөйлеу, баяндау, қажет болған жағдайда әйел әдебі бойынша оның атын атамай «аты теріс» (аттеріс) деп тергейтін болған. Бұл анықтама тіркеске қосымша аты теріс көрші, аты теріс бала, Атайдың аты теріс тамыры, балалардың ([[отағасы]]ның) бұрынғы өткен аты теріс әжелері және т.б. жолдармен білдірген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

«Тентегім, сен теріс айтып жатырсың» ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]]). Халық дәстүрінде адамға құрмет көрсетудің жолдары көп. Соның бірі – ат тергеу. Ұлт дәстүрі бойынша әйелдер атасының, қайнаға, [[қайынсіңлі]]сінің атын атамай, өзіне лайықты ат қойып «мырза қайнаға», «бай атам», «би атам», «жалқы бала», «тентегім», «еркем», әйел болса «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым», «күлімкөзім» деп атайды. Жеңгелер жағы небір күлкілі аттар да қоя береді. Мысалы: тапалды «сұңғағым», жайбасарды «жүйрігім» дейді. Мұның бәрі шын мәнінде сыйластық пен [[құрмет]]тің ерекше белгісі болып табылады. Ер адамдар да [[ақсақал]]дар мен өзінен үлкендерді «ата», «әке», Ереке, Аха, Жәке, Сәке деп құрметтеген. Бұл да осы ғұрыптың бір түрі. Ат тергеу – біздің халқымыздың адам сыйлау жөніндегі [[ізеттілік]], көргендік, кішіпейілділік қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен адамның атын тура атау анайылық болып табылады.
Халық аузында мынадай қызықты әңгіме бар: Бір [[келіншек]] «сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр! Білемені жанымаға жанып-жанып тез келіңдер!», - депті. Сөйтсе ол Өзенбай, Қамысбай, Қойлыбай, Қасқырбай, Қайрақбай, Пышақбай деген қайны, қайнағаларының атын атай алмай тұр екен!
[[Жолаушы]]лар су әкеле жатқан әйелден: «бұл кімнің ауылы» деп жөн сұрапты. Сонда келіншек «өзінде ғана бардай, өзгеде жоқтай атамның ауылы» депті. Сөйтсе бұл Көтібар ауылы екен.
«Ат тергеу» басқа жағдайларда да қолданылады. Мысалы, халық [[қасқыр]]ды «ит-құс» деп, қорасан, шешек,қызылша сияқты ауруларды «әулие» деп атайды. Ол осындай пәле-жала бізден аулақ болсын деген [[ырым]].<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

Үлгі:Аптаның жұмысы/2015, 32-апта

2015-08-02T16:39:01Z

Amangeldi Mukhamejan: Жаңа бетте: {{Аптаның жұмысына ұсыныс |апта =32 |Үлгі =Қазақ хандары |Мақала = |Тақырыбы = |Ұ...

{{Аптаның жұмысына ұсыныс
|апта =32
|Үлгі =Қазақ хандары
|Мақала =
|Тақырыбы =
|Ұсынушы =Мұхамеджан Амангелді
|Аударма =
|Белгі =
}}

Үлгі:Аптаның жұмысы/2015, 31-апта

2015-08-02T16:37:30Z

Amangeldi Mukhamejan: Жаңа бетте: {{Аптаның жұмысына ұсыныс |апта =31 |Үлгі =Қазақ хандары |Мақала = |Тақырыбы = |Ұ...

{{Аптаның жұмысына ұсыныс
|апта =31
|Үлгі =Қазақ хандары
|Мақала =
|Тақырыбы =
|Ұсынушы =Мұхамеджан Амангелді
|Аударма =
|Белгі =
}}

Портал:Тибет

2013-09-24T16:10:16Z

Amangeldi Mukhamejan:

<div style="min-width: 650px;border: 1px solid #ccc;padding:10px;">
{{Index box|border=#ccc;}}
{{Портал:Тибет/Сыртқы бөлімдер|Портал:Тибет}}
<div style="background-color:White;">
{| style="background-color:white; border-left: 1px solid #7C18B5; border-right: 1px solid #7C18B5; border-bottom: 1px solid #7C18B5; padding-left:5px;" width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|
<div style="text-align:center;margin-top:10px;">
<span style="letter-spacing:.25em; font-family:Impact;color:red;font-size:220%;">ПОРТАЛ:ТИБЕТ</span>
</div>
|}
{{Портал:Тибет/Қалпақша}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып =
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе|{{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}} }}
|{{Editme2|Портал:Тибет/Кіріспе|Өңдеу}}
}}
<div style="float:left; width:64%;">
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Тартымды мақала
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Қызықты мақала|{{{{FULLPAGENAME}}/Қызықты мақала}} }}
|{{Editme2|Портал:Тибет/Қызықты мақала|Өңдеу}} | [[/Қызықты мақала/Мұрағат|Мұрағат]]
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Таңдаулы тұлға
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы тұлға|{{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы тұлға}} }}
|{{Editme2|Портал:Тибет/Таңдаулы тұлға|Өңдеу}} | [[/Таңдаулы тұлға/Мұрағат|Мұрағат]]
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Апта суреті
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет|{{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет}} }}
|[[/Таңдаулы сурет|Қарау]] | [[/Таңдаулы сурет/Мұрағат|Мұрағат]]
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Жаңа мақалалар
| Мазмұны = {{col-begin}}{{col-2}}
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар|{{{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар}} }}
{{col-end}}
|{{Editme2|Портал:Тибет/Жаңа мақалалар|Өңдеу}} | [[/Жаңа мақалалар/Мұрағат|Мұрағат]]
}}
</div>
<div style="float:right; width:35%">
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Сіз … екендігін білесіз бе?
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?|{{{{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}} }}
|{{Editme2|Портал:Тибет/Сіз білесіз бе?|Өңдеу}} | [[/Сіз білесіз бе?/Мұрағат|Мұрағат]]
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып =Санаттар
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Санаттар|{{{{FULLPAGENAME}}/Санаттар}} }}
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Мен қалай көмектесе аламын
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын|{{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын}} }}
<br />
|{{Editme2|Портал:Тибет/Мен қалай көмектесе аламын|Өңдеу}}
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Ортаққор
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Ортаққор|{{{{FULLPAGENAME}}/Ортаққор}} }}
<br />
|{{Editme2|Портал:Тибет/Ортаққор|Өңдеу}}
}}
</div>
<br clear="all" />
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Навигация
| Мазмұны = {{Тибет тақырыптарда|state=expanded}}
}}
{{Портал:Тибет/Әсемдеу
| Тақырып = Туыстас порталдар
| Мазмұны = {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар|{{{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар}} }}
<br />
|{{Editme2|Портал:Тибет/Туыстас порталдар|Өңдеу}}
}}
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

</div>
[[Санат:Порталдар]]

Портал:Талдықорған

2013-08-31T15:06:17Z

Amangeldi Mukhamejan: Жаңа бетте: "{{Index box}} {{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=<big>{{PAGENAME}}</big>|editpage={{FULLPAGENAME}}/Кіріс..."

{{Index box}}

{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=<big>{{PAGENAME}}</big>|editpage={{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}}
<div style="float:left; width:64%;">
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Таңдаулы мақала|editpage={{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала}}
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Таңдаулы тұлға|editpage={{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы тұлға}}
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Сіз білесізбе?|editpage={{FULLPAGENAME}}/Сіз білесіз бе?}}
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Мен қалай көмектесе аламын|editpage={{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын}}
</div>
<div style="float:right; width:35%">
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Таңдаулы сурет|editpage={{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет}}
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Санаттар|editpage={{FULLPAGENAME}}/Санаттар}}
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Жобалар|editpage={{FULLPAGENAME}}/Жобалар}}
</div>

<div style="width:100%; clear: both;">
{{Портал:Box-header-elite|border=#4BC2E6|background=#ECF2F2|titlebackground=#4BC2E6|title=Туыстас порталдар|editpage={{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар}}
</div>
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

[[Санат:{{PAGENAME}}|*{{FULLPAGENAME}}]]
[[Санат:Порталдар]]