Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

АҚШ доллары

2017-04-01T17:48:53Z

Alphy Haydar: /* Сыртқы түрі, дизайн */ уикилендіру

{{Валюта
|Атауы = АҚШ доллары
|Шынайы атауы =
|Тіл коды = kk
|ЖВК-ru = АҚШ доллары
|ISO-en = US Dollar
|ISO-fr = Dollar des États-Unis
|Сурет = USDnotes.png
|Сурет2 =
|Жалпы сурет атауы =
|Сурет атауы =
|Сурет атауы2 =
|Ені =
|Сурет ені =
|Сурет ені2 =
|ISO = USD
|ISO сандық = 840
|ISO2 =
|ISO сандық2 =
|ISO3 =
|ISO сандық3 =
|Эмитент = {{Байрақ|АҚШ}}
|Ресми қолданушылар = ''{{Байрақ|Бермудалар}} {{Байрақ|Бонэйр}} {{Байрақ|Британдық Вирджин аралдары}} ''{{Байрақ|Timor-Leste|Шығыс Тимор}} {{Байрақ|Зимбабве}} {{Байрақ|Маршалл аралдары}} {{Байрақ|Палау}} {{Байрақ|Панама}} ''{{Байрақ|Пуэрто-Рико}}'' ''{{Байрақ|Саба}}'' {{Байрақ|Сальвадор}} ''{{Байрақ|Синт-Эстатиус}} {{TCI}}'' {{FSM}} {{Байрақ|Эквадор}}
|Бейресми қолданушылар =
|Тұрады1 = [[Дайм]]
|Сәйкестік1 = 10
|Тұрады2 = [[Цент]]
|Сәйкестік2 = 100
|Тұрады3 = [[Милль (ақша бірлігі)|Милль]]
|Сәйкестік3 = 1000
|Тұрады4 =
|Сәйкестік7 =
|Еселік1 =
|Сәйкестік4 =
|Еселік2 =
|Сәйкестік5 =
|Еселік3 =
|Сәйкестік6 =
|Параллельді1 =
|Параллельді2 =
|Параллельді3 =
|Символ = {{Валюта таңбасы|USD|all|sep= •}}
|Аббревиатура =
|Белгіленуі =
|Мәнеттер = 1 және 5 цент, 1 дайм, {{бөлшек|1|4}}, {{бөлшек|1|2}} және 1 доллар
|Банкноталар = 1, 2, 5, 10, 20, 50 және 100 доллар
|Еңгізілді = 15.11.1993
|Еңгізілді-соңы =
|Алматырды =[[КСРО рублі]] (SUR) / [[Ресей рублі]] (RUR)
|Хроника =
|Орталық банк = [[Федералдық резервтік жүйесі]]
|Орталық банк _сайт = www.federalreserve.gov
|Басып шығарады = [[Гравировка және мөр бюросы]]
|Басып шығарады_сайт = www.moneyfactory.gov/
|Ақша сарайы = АҚШ Монета сарайы
|Ақша сарайы_сайт = www.usmint.gov/
|Ақша сарайы2 =
|Ақша сарайы_сайт2 =
|Ортаққор = Category:Money of the United States
|СілтемеТобы = 1,50% (наурыз) [http://www.clevelandfed.org/research/data/us-inflation/mcpi.cfm источник]
}}

'''[[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Доллар|До́ллары]] ''' ({{lang-en|United States dollar}}, МФА: {{IPA|[jʊˌnaɪ.tɪd ˈsteɪts ˈdɑlɚ]}}) — АҚШ [[ақша]] бірлігі, әлемдік негізгі [[резервтік валюта]]лардың бірі. 1 доллар = 100 [[цент]]. Белгіленуі: [[Доллар белгісі|$]] немесе USD. [[Ақша шығарылымы | ақша шығару]] құқығы Америка Құрама Штаттарында [[Орталық банк | Орталық банк]] функцияларын жүзеге асыратын [[Федералдық резервтік жүйесі (АҚШ) | Федералдық резервтік жүйесіне]] ({{lang-en|Federal Reserve System}}) тиесілі.

АҚШ долларының, басқа да бірқатар елдерде (мысалы, [[Маршалл аралдары]], [[Сальвадор]]) ұлттық валюта мәртебесі бар. Сондай-ақ (өзінің жеке валюта жүзінде қолма-қол ақша немесе қолма-қол емес айналыстағы пайдаланылмайтын жағдайларда, оның ішінде [[құқықтық төлем қызметі]]де бар, оларда АҚШ доллары ұлттық валюта ғана емес елдерінде көбіне (параллель) валюта болып табылады Мысалы, [[Зимбабве]]де. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html Мир в фактах]</ref>).

Әлемдік сауданың 80% астам АҚШ долларымен есептеледі деп саналады. <ref>{{cite web|url=http://www.echo.msk.ru/programs/beseda/1325270-echo/|title=Интервью с гостем радиостанции "Эхо Москвы" Олегом Вьюгиным|date=2014-05-22|format=интервью|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2014-05-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Pl5BvOo7|archivedate=2014-05-22}}</ref>.

[[Bloomberg]] Агенттігінің деректері бойынша, [[SWIFT]] банкаралық айналым жүйесінде 2013 жылдың мамыры мен 2014 жылдың мамыр аралығында АҚШ долларының үлесі 42% -ды құрады. [[Еуро]]ның (сол кезең үшін) үлесі 32%, [[Қытай юані|юань]] - 1,47%, ал көршіміз [[ Ресей рублі|Ресей рублі]] - 0,35% құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-07-06/putin-s-land-grab-undermines-global-ambition-for-ruble|title=Putin’s Land Grab Undermines Global Ambition for Ruble|author=Ye Xie, Halia Pavliva|date=2014-07-07|publisher=BloombergBusiness|accessdate=2015-01-30|lang=en}}</ref>.

== Номиналдары ==
Барлық [[АҚШ]] ''федералдық'' банкноттары, [[1861 жыл]]дан шыға бастаған, осы күнге дейін заңды түрде төлем қызметін атқарады. 1971 жылдың 15 тамызынан доллардың алтын қормен қамтамасыз етілуі тоқтатылды.

Еркін қазіргі айналымға [[номиналды құны | деноминация]] [[банкнот | Банкноталар]] шығады және қол жетімді
* [[Бір доллар (банкноттар) | 1 доллар]];
* [[Екі АҚШ доллар (банкноттар) | $ 2]];
* [[Бес АҚШ доллары (банкноттар) | $ 5]];
* [[Он АҚШ доллар (банкноттар) | $ 10]];
* [[Жиырма АҚШ доллары (банкноттар) | $ 20]];
* [[Елу АҚШ доллар (банкноттар) | $ 50]];
* [[Жүз АҚШ доллар | $ 100]].

[[АҚШ Монеталары]]ның құндылықтары:
* [[Бір АҚШ центі| 1 центі]] '' ([[пенни]]) '';
* [[Бес АҚШ центі Джефферсон суреті салынған| 5 цент]] ''(никель)'';
* [[Дайм|10 цент]] (''дайм '' - басқа атауларды айырмашылығы номиналды құны ресми атауы болып табылады;
* [[Ширек Доллар (АҚШ) | {{Бөлшек| 1 | 4}} доллары]] ''(квотер)'';
* [[Жарты доллар (АҚШ) | {{Бөлшек|1|2}} доллары]] '' (хаф) '';
* [[Бір доллары (АҚШ) | 1 доллар]].

500, 1000, 5000, 10000 доллар номиналымен жарамды банкноттар әлі де бар. Олар [[1945 жыл]]ға дейін шығарылды, [[1969 жыл]]дан ресми айналыстан алып тасталады ([[SWIFT (төлем жүйесі)|электрондық банк төлемдер]] пайдалануға байланысты). <ref>[http://www.moneyfactory.gov/uscurrency/largedenominations.html U.S. Currency Large Denominations]. U.S. Department of the Treasury.</ref> Олардың [[Бонистика | бонистикалық]] құны номиналды құнынан әлдеқайда жоғары болып табылады. Мысалы, аукционда 5000 купюрасының құны 10 000 АҚШ долларына дейiн болуы мүмкін <ref>[http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=959 ГЛАВНЫЕ ДЕНЬГИ МИРА] {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013}}</ref>. [[АҚШ Федералдық резервтік жүйесі | ФРЖ]]-мен саны қадағаланып отыратын шығарылған барлық ноталардың [[номиналды құны | номиналымен]] 10 000 долларға дейін, және ең соңғы басылымы [[1944]] жылы басылған ([[1934 жыл]]ғы сериясы) айналыстан тек 130 данасы алынған жоқ. Сондықтан, каталогтарда осы раритеттердің құны, әдетте, көрсетілген емес.

[[1934 жыл]]ы айналымға түспеген және тек [[АҚШ Федералдық резервтік жүйесі | ФРЖ]] және Қазынашылықта ішкі есеп айырысу үшін пайдаланылған 100 000 долларлық банкноталар шығарылған .

Қазіргі уақытта ең ірі банкнотаның номиналы $100 болып табылады.

== Сыртқы түрі, дизайн ==
{| class="wikitable"
|- style="background:#2E8B57;"
! Атауы
! Аверс
! Реверс
! Кескін
! Реверс тақырыбы
! Алғашқы серия
! Кейінгі серия
! Айналым
|-
| Бір доллар
| [[File:Onedolar2009series.jpg|250px]]
| [[File:US one dollar bill, reverse, series 2009.jpg|250px]]
| [[Джордж Вашингтон]]
| Құрама штаттың ұлы таңбасы
| 1963 серия
| 2013 серия
| Кең
|-
| Екі доллар
| [[File:US $2 obverse.jpg|250px]]
| [[File:US $2 reverse.jpg|250px]]
| [[Томас Джефферсон]]
| [[Трамбалл Тәуелсіздік Декларациясы]]
| 1976 серия
| 2013 серия
| Шекті
|-
| Бес доллар
| [[File:US $5 Series 2006 obverse.jpg|250px]]
| [[File:US $5 Series 2006 reverse.jpg|250px]]
| [[Авраам Линкольн]]
| [[Линкольн мемориалы]]
| 2006 серия
| 2013 серия
| Кең
|-
| Он доллар
| [[File:US10dollarbill-Series 2004A.jpg|250px]]
| [[File:US $10 Series 2004 reverse.jpg|250px]]
| [[Александр Гамильтон]]
| [[АҚШ қазынасы]]
| 2004A серия
| 2013 серия
| Кең
|-
| Жиырма доллар
| [[File:US20-front.jpg|250px]]
| [[File:US20-back.jpg|250px]]
| [[Эндрю Джексон]]
| [[Ақ үй]]
| 2004 серия
| 2013 серия
| Кең
|-
| Елу доллар
| [[File:50 USD Series 2004 Note Front.jpg|250px]]
| [[File:50 USD Series 2004 Note Back.jpg|250px]]
| [[Улисс С. Грант]]
| [[Құрама Штаттар Сарайы]]
| 2004 серия
| 2013 серия
| Кең
|-
| 100 доллар
| [[File:New100front.jpg|250px]]
| [[File:New100back.jpg|250px]]
| [[Бенджамин Франклин|Франклин Бенджамин]]
| [[Тәуелсіздік Сарайы]]
| 2009 серия
| 2013 серия
| Кең
|}

{| class="wikitable sortable"
|- style="background:#2E8B57;"
! Атауы
! Жалпы аты
! Аверс
! Реверс
! Кескін
! Реверс тақырыбы
! Салмағы
! Диаметр
! Материал
! Қыры
! Айналымы
|-
| Бір цент 1¢
| Пенни
| [[File:US One Cent Obv.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:US One Cent Rev.png|frameless|upright=0.4]]
| [[Авраам Линкольн]]
| Штат қалқаны
| 2.50 g
| 19.05 mm
| 97.5% [[цинк|Zn]] 2.5% [[мыс|Cu]]
| Жаттық
| Кең
|-
| Бес цент 5¢
| Никел
| [[File:US Nickel 2013 Obv.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:US Nickel 2013 Rev.png|frameless|upright=0.4]]
| [[Томас Джефферсон]]
| [[Monticello]]
| 5.00 g
| 21.21 mm
| 75% Cu 25% [[Nickel|Ni]]
| Жазық
| Кең
|-
| Он цент 10¢
| Дайм
| [[File:Dime Obverse 13.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:Dime Reverse 13.png|frameless|upright=0.4]]
| [[Franklin D. Roosevelt]]
| [[olive branch]], [[torch]], [[Oak|oak branch]]
| 2.27 g
| 17.91 mm
| 91.67% Cu 8.33% Ni
| 118 reeds
| Wide
|-
| [[Quarter (United States coin)|Quarter Dollar]] 25¢
| quarter
| [[File:2014 ATB Quarter Obv.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:US coin 25c 2016 ATB Harpers-Ferry.jpg|frameless|upright=0.4]]
| [[George Washington]]
| Various; five designs per year
| 5.67 g
| 24.26 mm
| 91.67% Cu 8.33 % Ni
| 119 reeds
| Wide
|-
| [[Half dollar (United States coin)|Half Dollar]] 50¢
| half
| [[File:US Half Dollar Obverse 2015.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:US 50 Cent Rev.png|frameless|upright=0.4]]
| [[John F. Kennedy]]
| [[Seal of the President of the United States|Presidential Seal]]
| 11.34 g
| 30.61 mm
| 91.67% Cu 8.33 % Ni
| 150 reeds
| Limited
|-
| [[Dollar coin (United States)|Dollar coin]] $1
| dollar coin, golden dollar
| [[File:Sacagawea dollar obverse.png|frameless|upright=0.4]]
| [[File:2017 Native American Dollar Reverse.png|frameless|upright=0.4]]
| Profile of [[Sacagawea]] with her child, [[Jean Baptiste Charbonneau]]
| [[Bald eagle]] in flight (2000–2008), Various; new design per year
| 8.10 g
| 26.50 mm
| 88.5% Cu 6 % Zn 3.5% [[Manganese|Mn]] 2 % Ni
| Lettered
| Limited
|}

== $ ==
1778 жылы 1 сәуірде Жаңа Орлеандық бизнесмен Оливер Поллок АҚШ-тың ұлттық валютасы долларға арнап белгі ойлап тапқан болатын. Белгі бір-біріне қабаттасқан U және S (United States) әріптерінен тұрды. Уақыт өте келе U -дің төменгі жағы жойылып, одан кейін уақыттарда америкалықтар тек қана бір сызықпен сыза салатын болған. Ақырында қазіргі біз көріп жүрген $ белгісі жасалып шыққан.

== Дереккөздер: ==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Ақша]]
[[Санат:АҚШ экономикасы]]

{{stub}}

Күлкі күні

2017-04-01T13:58:10Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Aprilsnar 2001.png|thumb|right|300px|Күлкі күні]]
1 [[сәуір]] – '''Күлкі күні'''. Бұл күнді тойлау [[Франция]]да бастау алған деседі. Ежелгі римдіктер де ақпанның он жетісінде «ақымақтар мерекесін» атап өткен. Шығыс [[Үндістан]]да [[наурыз]]дың отыз бірінде «қалжыңдау салты» ежелден етек алған екен.

==Қысташа тарихы==
Күлкі күнін адамзат өте ерте кезден бастап атап өткені тарихи жазбаларда бар. Ежелгі [[эллин]]дер ([[ежелгі гректер]]) бұл күннің шығу тарихын жер асты құдайы [[Аид]]тың [[Деметра]] құдайдың қызы - Прозерпинаны ұрлап əкетуімен байланыстырады , қанша іздесе табылмаған қыздың жер астынан шыққан дауысы - жалған , жаңғырық. Міне , сол көктем күнін - алдау күні дейді эллиндер өз жазбаларында.

[[Ежелгі Рим]] жазушысы [[Апулей]] 1 - ші сәуір күлкі құдайы [[Кизиз]]дің құрметіне өтетін көңілді шараларды суреттеген.

Ежелгі исланд сагалары 1- ші сәуір - алдау күні Англия, Германия, Норвегия, Дания, Швеция т.б. елдерде өтетініне деректер келтіреді.

1- ші сәуірді күлкі күні ретінде атап өту ежелгі индустарда да бар , олар өз құдайы [[Сито]]ның туған күні деп есептеп , бір - бірін осы күні күлкі үшін алдаған.

Тіпті бұл күнді халықаралық атеистер күні деп атау да жоқ емес.

Бірде таңертең мәлім қала тұрғындары әдетте өрт шыққанда ұрылатын қатты дабылдың даусынан оянады. Әбігерге түскен халық өрт ошағын көре алмайды. Сөйтсе, бұл әзілкештердің ойыны екен. Әзілкештердің бұл әрекеті сәуірдің біріне тап келді. Сол кезден бастап, бұл ойын халық қолдауына ие болды.

== Ерекшелігі ==
Күлкі күнінің аталуы мен ерекшелігіне келер болсақ, Франция, Англия, Америкада бұл – ақымақтар күні, [[Испания]]да – дөкірлер, Үндістанда – тоқылдақ, Жапонияда – қуыршақтар, [[Шотландия]]да тепкі күні деп аталады екен. Бұл күні әркім таныстарының арқасына сездірмей «мені теп» деген жазу іледі де, оны сырттай күлкіге айналдырады. Бірақ атаулар әртүрлі болғанымен, бұл күн күлкі күні болып саналған соң, бұл күнгі қалжыңға ешкім ренжімейді. 1 сәуір ресми мереке емес. Бұл күні ешкім демалмайды, бір-біріне сыйлық ұсынып, мерекелік дастарқан жайылмайды. Тек ел бір-бірімен қалжыңдасып, көңіл көтеріп, күлкіге қарық болады.

Әзіл-қалжыңға қашанда теріс қарамайтын [[қазақ]] халқы да бұл күнді ескерусіз қалдырмаған. Қыстың қыспағын, ерте көктемнің алай-дүлей мінезін қалжыңмен жуып-шайғысы келген халық бұл күні бір-бірінің көңілін қалжыңмен көтеруге тырысады.

[[Санат:Мейрамдар]]
[[Санат:Сәуір оқиғалары]]

Көкбауыр

2017-03-16T16:57:30Z

Alphy Haydar:

[[Сурет:Illu spleen.jpg|thumb|Адамның Көкбауыры]]
'''Көкбауыр''' (σπλήν—splḗn, Spleen, Селезенка) — 1) омыртқалы жануарлардың құрсақ қуысына орналасқан органы; [[қан]] түзуге, [[зат алмасуы]]на қатысады; [[иммунобиология]]лық және қорғаныш функциясын атқарады; 2) отқа қуырылған көк [[бауыр]]ды сөкпен жаншып, май салып дайындаған.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref>

[[Сурет:Visceral surface of Human Spleen.png|thumb|right|200px|Көкбауыр]]
Көкбауыр – адам ағзасындағы құпиясы ашылмаған мүшелердің бірі. Екінші атауы – талақ. Салмағы 100-150 грамм. Бір қызығы, ішастар қуысында орналасатын көкбауырсыз адам өмір сүре береді.
Кейде бұл мүшені ота арқылы алып тастаса, қызметін бауыр жалғастырады. Бауыр мен талақ бір-біріне ұқсайды. Кейбір адамдар көкбауырсыз дүниеге келеді. Бұған қарап, көкбауырдың ағза үшін қажеті жоқ екен деген пікір болмауы тиіс.

Себебі, көкбауыр – лимфоциттерді өндіреді және иммундық жүйенің бір бөлігі саналады. Қан тамырларда айналып жүретін қанның бір бөлігі көкталақта болады. Бактерия мен бөтен денелерді сүзгіден өткізеді. Әрі қан қорын сақтайды.

Егер баланың көкбауырын ота арқылы алып тастаса, өсе келе бактериалды инфекциялық ауруларға жиі шалдығады. Адам көкбауыры ауырғанын сезіне бермейді. Сондықтан алғашқы кезеңдерінде диагностика жасау қиын.

Көкбауырдағы кесел – жиі кездесетін және ауыр инфекциялық, созылмалы жүрек қан-тамыр, ағзадағы өзге қабыну ауруларында тексеру кезінде қосымша анықталып жатады.
Ер адамдарға қарағанда әйелдер мұндай ауруларға көп шалдығады. Мамандар мұны нәзік жандыларда гормоналды ахуалдың жиі өзгеретінімен түсіндіреді.

Сондай-ақ, әйелдерде іштегі бұлшықеттер әлсіз болғандықтан, көкталақ ішке қарай жылжиды. Көкбауырды сақтамаса, қауіпті аурулардың пайда болуына әкеліп соғады. Қызметі бұзылғанда, көлемі ұлғаяды. Не болмаса іріңді жарадан ет өседі, ісікке айналады.

Егер көкбауыр сау болса – қанның құрамы, бұлшықет пен терінің өңі жақсарады. Мұндай кезде әйел заты целлюлитке ұшырамайды. <ref>Айкүл Керімбайқызы</ref>

Көкбауырды адамның мінезімен байланыстыратын түсініктер бар, әсіресе ашуы қатты, долы адамдардың көкбауыры оларды сондай мінезге ие етіп тұр дейтін түсінік бар. Қазақта балаға малдың көкбауырын жегізбейді, өйткені оны жесе адам көкбет болып, көрінгенмен жұлысатын болады делінеді. Бұл әрине ғылыми түсінік емес, мәдени түсінік екені анық.

==Тағы қараңыз==
*[[Бауыр]]
*[[Жүрек]]
*[[Асқазан]]
*[[Ішек]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{stub}}

Петра

2016-05-24T15:47:58Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[File:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|Петра]]
'''Петра''' (({{lang-ar|البتراء}}); [[Ежелгі Грекия]]: Πέτρα) – биік тас үйінді жартаста орналасқан [[Иордания]] [[қала]]сы. Әр кезеңде қала әр түрлі шапқыншыларға тиесілі болды. Б.з.д идумей, набатей, бертін келе орта ғасырда [[Рим]], [[Византия]], [[Араб]] шапқыншылары жаулап алды. Әр шапқыншы қаладағы сәулет өнерінің өзіндік жаңа айшықтарын әкелді. Қала шөлді даланы кезіп жүрген керуен сарай жолаушыларына арналған демалыс орны болатын. Тар [[каньон]]да керуеншілер шөлдерін қандырып, ұзақ сапарға аттанғандар өздеріне молынан су толтырып алатын. Жартастағы ойылған [[үй]]лер мен [[ғибадатхана]]лар суық күндері пана болатын. Көне қала бұл күндері саяхатшыларды өзінің айшықтарымен таң қалдыруда. Петра қаласында танымал ''«[[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]]»'' (''Indiana Jones & The Last Crusade'') киносы түсірілген.<ref name="Jordan Tourism board">[http://www.visitjordan.com/Default.aspx?Tabid=63 Major Attractions: Petra], Jordan tourism board</ref>

== Әріптес қала ==
Петра қаласына [[бауырлас қала]]сы әлемде [[Перу]]дің әйгілі [[Мачу-Пикчу]] қаласы есептеледі.

== Галерея ==
<gallery>
File:Petra-1.JPG
File:Petra-2.JPG
File:Petra-3.JPG
File:Petra-4.JPG
File:Petra-5.JPG
File:Petra-6.JPG
File:Petra-7.JPG
File:Petra-9.JPG
File:Petra-11.JPG
</gallery><ref>Fabio Bourbon: ''Petra. Die geheimnisvolle Felsenstadt.'' Müller, Köln 2004, ISBN 3-89893-564-7, S. 56–57.</ref>.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Әлемдік мұра]]
[[Санат:Иордания қалалары]]

Антей

2016-05-21T22:04:24Z

Alphy Haydar:

[[Сурет:Hercules and Antaeus.jpg|thumb|right|300px|[[Геракл]] мен Антейдің айқасы, Gregorio de Ferrari сызған.]]
'''Антей''' ({{lang-gr|Ἀνταῖος}}, Antaios) — [[ежелгі грек мифологиясы]]ндағы жойқын күш иесінің бірі. Антейге қатысты [[бербер мифологиясы]]нда да ұқсас сюжет кездеседі, демек екеуі бір тамырдан шыққан [[миф]] екені анық.

Миф бойынша, Антей жер құдайы [[Гея]] ({{lang-gr|Γαῖα}}) мен теңіз құдайы [[Посейдон]]ның ({{lang-gr|Ποσειδῶν}}) ұлы<ref>Apollodorus, [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+2.5.11 2.5.11]; Hyginus, ''Fabulae'' [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae1.html#31 31].</ref>, [[Ливия]]ның патшасы болған. Әйелі Тингис.<ref>I. Malkin, ''Myth and Territory in the Spartan Mediterranean'', 1994:181-87, giving sources, noted in Robin Lane Fox, ''Travelling Heroes in the Epic Age of Homer'', 2008:182 and note 51.</ref> Антейдің күші ерекше жойқын болған және ол жерге денесі тиіп тұрса болды, жер құдайы Геядан (анасынан) шексіз күш-құдірет бойына сіміріп, ешкім оны жеңе алмайтын болған. Ол өз жерінен өткен адамдарды өзімен күресуге мәжбүрлеген және оларды өлтіріп, өз әкесі Посейдонға олардың сүйегінен бір ғибадатқана салуға тырысқан.
[[Сурет:Herakles Antaios Louvre G103.jpg|thumb|left|200px|[[Геракл]] мен Антей, б.з.б.515-510жж., Лувр]]
Грек батыры [[Геракл]] (Геркулес) Ливиядан өтіп бара жатып Антеймен күрескен екен. Антей әр рет жерге жығылғанда денесі жерге тисе болды жарасы қалпына келіп, қайтадан күші тасып шыға келген. Мұны байқаған [[Геракл]] оны биікке көтеріп, оның денесін жерге еш тигізбей қойған. Сөйтіп Антейдің күші сарқылып, тұншығып өлген.<ref>Pseudo-Apollodorus, ''[[Bibliotheke]]'' ii. 5; Hyginus, ''Fabula'' 31.</ref>

Қазір адамдар Антей әңгімесінің мәнін "Рухани күш Материялық негізден ажырап қалмауы керек" дегенге келтіреді. Сондай-ақ, бұл мифология бір адам өзінің отанынан, тегінен, негізінен, тамырынан ажырап қалмауға тиіс, әйтпесе оның күші сарқылып, күйреп жоғалады деген мағынаны да емексітеді. Ал, мемлекет тұрғысынан айтқанда әр ел, әр халық өз жерінен ажырап қалмауы, [[территория]]сын ішкі-сыртқы жаулардан қатаң күзетуге, қорғауға тиіс дегенді білдіреді.<ref>Scholia on Pindar, Pythian Ode 9, 185, referring to [[Pherecydes of Leros|Pherecydes]], [[Pisander of Camirus]] and other unspecified writers</ref>

Ежелгі [[скульптура]]да Антей мен [[Геракл]]дің күресі негізгі тақырыптың бірі болған. [[Данте Алигьери|Алиьгери Данте]]нің «Құдіретті комедия» еңбегінде де Антей образын Тозақтың тоғызыншы қабатын күзетуші жауынгер ретінде суреттеген. [[Генрих Гейне]] Антей туралы мифті өлеңмен жазған.

Грек мифологиясындағы Антей - Посейдон мифі мен Ливия - бербердің осы тектес мифі ({{lang-gr|Änti}} деп аталған) сабақтасып жатқандықтан, тарих атасы [[Геродот]] [[Посейдон]]ды ең алғашында [[Бербер]]лердің мифі деп, кейін оны Гректер өз мифологиясына қосып алған деп жазады.<ref>Olson, Charles. [http://books.google.co.uk/books?id=mUOIRUZvatUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The collected poems of Charles Olson: excluding the Maximus poems]. University of California Pr, 1997. p.3</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.theoi.com/Gigante/GiganteAntaios.html Антей мифологиясы ағылшынша]

[[Санат:Ежелгі грек мифологиясы]]
[[Санат:Ежелгі_грек_құдайлары]]

Ми

2016-05-21T08:44:57Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Frontal_lobe_animation.gif|thumb|right|200px|Ми]]
[[Сурет:Brain 090407.jpg|thumb|right|238px|Адам миы]]
[[Сурет:Central nervous system.svg|thumb|200px]]
''Ми''' ('дұрыс айтылуы — ''мый'') —латын тілінен encephalon деп аталады.\ [[сүтқоректілер]]де мінез-құлыққа жауапты [[орталық нерві жүйесі]]нің меңгеру торабы. Ми [[бас]]та бассүйек қуысында орналасады. Ол мынадай бөлімдерден тұрады: [[сопақша ми]], [[ми көпірі]], [[мишық]], [[ортаңғы ми]], [[аралық ми]] және [[үлкен ми]] сыңарлары.

== Ми бөлімдерінің қызметі ==
Жұлындағы сияқты мида ақ және сұр заттар болады. Ақ заттан өткізгіш жолдар түзіледі. Олар миді жұлынмен, сондай-ақ ми бөліктерін өзара байланыстырып тұрады. Өткізгіш жолдардың арқасында бүкіл орталық жүйке жүйесі біртұтас қызмет атқарады. Сұр зат өз алдында шоғырланып, ақ затқа ядролар түрінде орналасады. Мұнымен қатар сұр зат ми сыңарларымен мишықты қаптап, ми қыртысын түзеді.

Сопақша ми мен көпір жұлынның жалғасы болып табылады, олар [[рефлекс]]тік және [[өткізгіш]]тік қызмет атқарады.

'''Сопақша ми''' мен көпірдің ядросы ас қорыту, тыныс алу, жүрек қызметін және басқа процестерді реттейді, сондықтан сопақша ми мен көпірдің зақымдалуы өмірге қауіпті. Шайнау, жұту, ему процестерінің реттелуі, сондай-ақ құсу, түшкіру, жөтелу сияқты қорғаныш рефлекстері мидың осындай бөлімдерінің қызметіне байланысты болады.

Сопақша мидің үстіңгі жағына мишық орналасады. Оның беті сұр зат — қыртыстан тұрады, қыртыстың астындағы [[ақ зат]]та [[ядро]] болады. Мишық орталық жүйке жүйесінің көптеген бөлімдерімен байланысады.

Мишық адамның қимыл әрекетін реттейді. Оның қалыпты қызметі бұзылса, адам дәл үйлесімді қимылынан айырылып, дененің тепе-теңдігін сақтай алмайды. Мұндай адамдар, мысалы, иненің көзінен жіп өткізе алмайды, олар мас адамдарша теңселіп жүреді, жүргенде қол-аяғы сермеп, ебедейсіз қимыл жасайды.

'''[[Ортаңғы ми]]да''' [[ядро]]лар орналасады, олар қаңқа бұлшық еттеріне үнемі жүйке импульстарын жіберіп, олардың шыриғып тұруын — тонусын сақтауға мүмкіндік береді. Көру және дыбыс тітіркенуін қабылдайтын бағдарлау рефлекстерінің рефлекс доғалары ортаңғы ми арқылы өтеді. Бағдарлау рефлекстері бас пен денені тітіркендіргішке қарай бұрудан бөлінеді.
[[Сурет:Descartes-reflex.JPG|thumb|right|200px|[[Рене Декарт]]тың суреті: [[рефлекс]] қалай қалыптасады?]]
Сопақша ми, көпір және ортаңғы мидан ми бағаны түзіледі. Одан 12 жұп бассүйек — ми жүйкелері таралады. [[Нервтің қабынуы|Нервтер]] миды баста орналасқан сезім мүшелерімен, бұлшықеттер мен бездермен байланыстырады.

Нервтердің бір жұбы — кез келген жүйке миды ішкі мүшелер — жүрек, өкпе, қарын, ішектермен және т.б байланыстырады.

Жүйке жүйесі эволюциялық даму кезінде бірнеше негізгі кезеңнен өтті: І-кезең – ''торлы жүйке жүйесі'' (''ішекқуыстыларда''); ІІ- кезең – ''түйінді жүйке жүйесі (омыртқасыздарда)''; ІІІ-кезең – ''түтікті жүйке жүйесі (хордалыларда)'', ал омыртқалыларда ми пайда болды. Жүйке жүйесінің одан әрі дамып, мидың пайда болуы сенсорлық (''иіс, жарық сезу'') жүйенің жетілуіне байланысты. Мидың филогенездік І-кезеңінде үш: артқы, ортаңғы және алдыңғы ми көпіршіктері пайда болады. Одан кейінгі эволюциялық даму барысында (ІІ-кезең) ми екіге: сопақша ми мен мишыққа бөлінеді. Организмнің қоршаған ортамен зат алмасуының өзгеруінен сопақша ми мен артқы мида тыныс алу, қан айналым, ас қорыту, т.б. орталықтары пайда болады. ІІ-кезеңде көру рецепторының әсерінен ортаңғы ми күштірек дамыды (''тіпті балықтарда да''). ІІІ-кезеңде, жануарлардың сулы ортадан құрлыққа шығуына байланысты алдыңғы ми дами бастайды. Одан әрі алдыңғы мидың көлемі ұлғайып, аралық және соңғы ми (ми қыртысы) дамыды. Жануарлардың судан құрлыққа тіршілік етуге бейімделуі арқылы алғаш рет ми қыртысының жеке шоғырлары жорғалаушыларда байқалады. Жүйке жүйесінің одан әрі қарай эволюциялық дамуы барысында ми қыртысы барған сайын барлық төмен жатқан орталықтардың қызметтерін өзіне бағындырып, ми қызметі біртіндеп ми қыртысына ауысты. Адамда мидың одан әрі дамуы – оның шығу тегіне байланысты заңдылықтарға бағынады. Адам миының салмағы 1100 г-нан 2 кг-ға дейінгі аралықта ауытқып отырады, көлемі – 1456 см3, аумағы 1622 см2. Адамның ақылдылығы мидың салмағы мен көлеміне байланысты емес. Мысалы, дарындылығы деңгейлес екі жазушы – [[Иван Сергеевич Тургенев]]тің миының салмағы – 2012 г., ал [[Анатоль Франс]]тың миының салмағы – 1017 г.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref>

Ми бассүйектің ми сауытының ішінде жатады. Мидың орташа салмағы шамамен 1300-1400 г. Салмағы бұл көрсетілгеннен көбірек болатын адамдар да кездеседі. Адамның дарындылығы мен ақылдылығы мидың салмағына байланысты емес. Ми 20 жасқа дейін дамиды. Оны бұлшықеттер тәрізді «жаттықтыруға» болады. Ойлау жүктемесін оқу арқылы үнемі жетілдіру нәтижесінде нейтрондар жүктемесі өседі де қысқа өскіндер көбірек қалыптасады, сөйтіп олар тармақтала түседі. Тұрақты шұғылдану нәтижесінде есте сақтау, назар аудару, ойлау, көз алдына елестету және басқа да жоғары жүйке қызметінің үдерістері жетіле түседі.

Жұлындағыдай ми да ақ зат пен сұр заттан құралған. Жұлыннан айырмашылығы - мидың ақ заты ішкі жағында, сұр заты сыртында болады. Мидың бөлімдеріне байланысты сұр заты тұтас немесе ақ затының әр жерінде топтанып жатады, оны «ядро» дейді. Мидың ақ затынан өткізгіш жолдар түзіліп, миды жұлынмен байланыстырады. Ми бөлімдерінің өзара байланысы өткізгіш жолдар арқылы қамтамасыз етіледі.

Мидың ішінде ми сұйықтығы толған қуыстар бар. Оларды ми қарыншалары дейді, себебі ішінде мөлдір әрі тұтқыр сұйықтық болады. Ол қорғаныштық, ыдырау өнімдерін шығару және ми ішіндегі қысымды реттеу қызметін атқарады.

== Ми бөлімдері ==
[[Сурет:Chemical_synapse_schema_cropped.jpg|thumb|right|200px|Мидағы нерв талшықтары және нейрондар]]
Миды пайда болу, құрылымдық және қызметтік ерекшеліктеріне байланысты үлкен үш бөлімге бөледі: бағаналы (сопақша ми, ми көпірі, мишық, ортаңғы ми), қыртысасты (аралық ми, алдыңғы мидың ми сыңарлары) және алдыңғы ми сыңарларының қыртысы. Мидың бағаналы және қыртысасты бөлімдері ертеден пайда болған. Ал ми қыртысы кейіннен пайда болған бөлім. Ми ұрықтың даму ерекшелігіне байланысты 5 бөлімнен тұрады:
# [[сопақша ми]];
# [[мишық]] (артқы ми);
# [[ортаңғы ми]];
# [[аралық ми]];
# [[алдыңғы ми сыңарлары]].

# [[Сопақша ми]] - жұлынның жоғарғы шетінің жалғасы. Сопақша мидың төменгі шеті жіңішкелеу, жоғарғы шеті жуандау. Жұлындағы сияқты, сопақша мидың ақ заты сыртында, сұр заты ішкі жағында орналасады. [[Жұлын]]нан айырмашылығы - сұр заты ақ затында ядро тәрізді әр жерінде шоғырланып жатады. Сопақша мидың ұзындығы 2,5-3 см. Сопақша мида бір ми қарыншасы орналасқан. Онда ему, жұту, жөтелу, түшкіру, көзді жыпылықтату рефлекстерінің орталығы бар. Сұр затында тынысалу, қан тамырларын, аскорытуды реттейтін орталықтар орналасқан. Жұлынға қарағанда сопақша мидың рефлекстік қызметі күрделі.
Сопақша ми арқылы жүзеге асатын рефлекстер: 1) қорғану (жөтелу, құсу, түшкіру, жас болу, көзді жыпылықтату); 2) тамақ (ему, жұту, сөл бөлу, асқорыту бездері); 3) жүрек пен қантамырлар жұмысын реттеу; 4) өз-өзінен жұмыс істейтін тынысалу орталығы өкпе жұмысын жақсартады; 5) есту ақпараттарын басқарады. Жұлын сияқты сопақша ми қозуды жұлыннан мидың басқа бөлімдеріне өткізеді. Егер сопақша ми зақымданса, тынысалу мен жүректің тоқтауынан адам тез өліп кетеді.
# [[Артқы ми]]ға - мишық пен ми көпірі жатады. [[Ми көпірі]] ортаңғы ми мен сопақша мидың аралығына орналасқан. Сопақша ми мен ортаңғы миды байланыстырып тұратындықтан, оны ми көпірі дейді. [[Ми көпірі|Ми көпір]] арқылы төменірек орналасқан бөлімдерден қозу келеді. Ми көпірінің өткізгіш доғасы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысын жұлынмен және мишықтың қыртысымен жалғастырады. Ми көпірінің жүйке жасушалары (нейрондары) беттің терісінен, тілден, ауыз қуысының сілемейлі қабықшасынан (дәм сезгіштік) келетін хабарларды қабылдайды. Есту, тепе-теңдікті сақтау мүшелерінен келетін ақпараттар (информация) ми көпіріне хабарланады. [[Ми көпірі]]нде сілекей, жас бездері мен шайнау, ымдау бұлшықеттерінің жұмысын реттейтін жүйке орталықтары да орналасқан. Мишық - сопақша ми мен ми көпірінің артқы жағында жатады. [[Мишық]]тың сыртында сұр заттан түзілген қыртыстары және өте көп қатпарлы болады. Сұр заттың астында ақ заты орналасады. Нейрондардың мишықтан шығатын өсінділері оны орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерімен байланыстырады. Мишық қаңқа бұлшықеттерінің үйлесімді жиырылуын реттейді. Әсіресе мойын, тұлға, аяқ-қол бұлшықеттерінің қозғалысын, дененің тепе-теңдігін сақтайды. Егер мишық жарақаттанса, адамның қолаяғы тез шаршайды, қозғалысы, тепе-теңдігі, сөзі бұзылады.
# [[Ортаңғы ми]] - артқы ми мен аралық мидың арасында орналасқан. Ол алдыңғы ми мен артқы миды бірімен-бірін жалғастырып тұрады. Мидың бұл бөлімі арқылы жоғары және төмен қарай өткізгіш [[жүйке жолдары]] өтеді. Теріде пигменттің бояутектің түзілуін реттейді. Кенеттен шыққан дыбыс, жарық тітіркендіргіштерін тез бағдарлауды реттейді. Тізбесі берілген ми бөлімдерінің мишықтан басқалары ми бағанасын құрайды. Одан 12 жүп бассүйек-ми жүйкелері таралады. Бұл жүйкелер көру (II жұп), есту (VIII жұп), көзді қозғаушы (III жұп), кезеген (X жұп).
# [[Аралық ми]] - ортаңғы мидың алдыңғы жағында жатады. Көру төмпешіктері(гипоталамус) мен төмпешікасты аймақтан тұрады. Аралық мида да бір ми қарыншасы бар. Көру, дәм сезу, есту және т. б. [[рецептор]]лардан келетін қозу аралық ми арқылы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысына өтеді.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>

== Пайдаланылған cілтемелер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Бас миы]]

Айқындау

2016-05-21T08:36:50Z

Alphy Haydar: уикилендіру

'''Диагностика''' (diag- noctics) — ақауларды және дүрыс жұмыс істемей түрған қүрылғылар, желілер мен жүйелерді айқындау және олардың теріс өсерін жоюға арналған процедуралар мен жүйелер.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Шарль Пьер Бодлер

2016-05-18T15:46:03Z

Alphy Haydar: уикилендіру

'''Шарль Пьер Бодлер''' ({{lang-fr|Charles Pierre Baudelaire}}, 9 сәуір 1821 жыл – 31 тамыз 1867 жыл, Париж) – ақын және сыншы, әлем және француз әдебиетінің классигі <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%80</ref>.

[[1857 жыл]]ы «Сұрқия гүл» атты тұңғыш поэтикалық жинағы жарық көреді. Ол шығармаларын символизм және модернизм бағытында жазады. 1860 жылы «Париждік сплин» атты проза түріндегі өлеңдер жинағы басылып шығады. Бодлердің өлеңдеріне К. Дебюсси, Э. Шабрие, Г. Форе, Венсан д’Энди, Эрнест Шоссон, Альфредо Казелла, А. фон Цемлинский, А. Берг, К. Штокхаузен, Н. Рорем, Л. Андриссен, А. Соге, Кайхосров Сорабджилер ән жазады. 16 жыл бойы [[Эдгар По]]ның шығармаларын француз тіліне аударады.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]

Жан Мореас

2016-05-18T14:44:47Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Jean_Mor%C3%A9as_par_Antonio_de_La_Gandara.jpg|thumb|right|200px|Жан Мореас]]
'''Жан Мореас''' ({{lang-fr|Jean Moréas}}; шын аты-жөні Иоаннес А.Пападиаманто́пулос, {{lang-el|Ιωάννης Α. Παπαδιαμαντόπουλος}}; 15 сәуір 1856 жыл, Афина – 30 наурыз 1910 жыл, Сен-Манде, Сена басқармасы) – грек тегінен шыққан француз ақыны <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%81</ref>.

Тұңғыш шыққан «Сирттар» («Les Syrtes», 1884) және «Кантиленалар» («Les Cantilènes», 1886) атты француз тілінде жазылған жинақтарында ақын-символист ретінде танылады. Символизм терминінің негізін қалаушылардың бірі. Оның жеті томнан тұратын «Станстар» атты шығармалар жинағы мол табыс алып келеді. Шығармаларын Валерий Брюсов, И.Тхоржевский, В.Маккавейский, И.Эренбург, Б.Лившиц, А.Ромм, А.Эфрон, Г.Ратгауз, Р.Дубровкиндер орыс тіліне аударған.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат:1856 жылы туғандар]]
[[Санат:1910 жылы қайтыс болғандар]]

Ғаламатжұлдыз

2016-05-13T14:08:48Z

Alphy Haydar: /* Әйгілі ғаламатжұлдыздар */ уикилендіру

[[Сурет:Keplers supernova.jpg|thumb|right|300px|[[Иоганн Кеплер|Кеплер]] ғаламатжұлдызы]]
'''Ғаламатжұлдыз''' (Supernova) — жойқын жарылыстан жарқырауы кенеттен мыңдаған, тіпті миллиондаған есе артатын, көлемі де шұғыл кеңейетін (орта есеппен 104 есе артатын), содан кейін баяулап азаятын жұлдыздар. Бұл жарылыстан аталмыш жұлдыз ғаламат жарқырап, тіпті оның әсерінде бүкіл галактика түгел жарқырап көрінеді де, біртіндеп солғындайды. Ең үлкен жарқырауы 1 — 2 сағаттан (шапшаң ғаламатжұлдыздар) бірнеше тәулікке (баяу ғаламатжұлдыздар) дейін созылады, сосын бірнеше апта, не бірнеше айдан кейін көрінбей кетеді. Бұл аралықта ғаламатжұлдыз күн секілді тұрақты жұлдыздардың бүкіл өмірінде шығарған энергиясын түгел шығарып үлгіреді. ТҰрақты жұлдыз жарылыс әсерінен барлық материясын 10 нан 1 жарық жылдамдығымен сыртқа шашады да, төңірегіндегі радиацияны жоғары қарқында толқытады. Бұл толқын кеңейген шар және тозаң пішінді құрылым қалыптастырады, оны әдетте ғаламатжұлдыздың қалдығы деп атайды.

Ғаламатжұлдыздардың жарқырауы бірнеше жылдан кейін бұрынғы шамасына келеді. Кәдімгі ғаламатжұлдыздардан өзгеше бірнеше рет қайталап от алатын әрі от алу аралығы ондаған жылға созылатын қайталама Ғаламатжұлдыздар да бар. Өзінің қалыпты жағдайында Ғаламатұлдыздар көмескі жұлдыздарға жатады.

[[Сурет:Core collapse scenario.png|thumb|left|400px|Ғаламатжұлдыздың тартылыс күштен жемірілу моделі]]
Ғаламатжұлдыздардың қопарылыс себептері толық ашылып болған жоқ. Дегенмен Ғаламатжұлдыздарда өтетін қопарылыс процесі массасы онша үлкен емес ергежейлі жұлдыздардағы орнықсыздықтың жинақталуынан екендігі айқын болды. Ғаламатжұлдыздардың қопарылысы — олардың дамуының маңызды кезеңдерінің бірі. Ғаламатжұлдыздардың қопарылысы кезінде бөлінетін толық энергия мөлшері шамамен 1045 — 1047 эрг.

Белгілі болған ғаламатжұлдыздардың қалыптасуының негізінен екі нұсқасы бар. Бірі, өзегіндегі термоядролық әлеует сарқылыпуынан алып жұлдыздар [[нейтрон жұлдызы]]на, не [[қара құрдым]]ға айналады. Тартылыс күші әсеріндегі өзегіне құлаудан туған ғаламат энергия оның сыртқы материясын шұғыл қыздырады және кеңейтеді. Бұдан ғаламатжұлдызды пайда қылуы мүмкін.

Екінші нұсқасы, кейбір ақ ергежейлі жұлдыздар өз серікжұлдыздарынан материя сорады, немесе оны кенет өзіне қосып алады, сонымен оның энергиясы шұғыл артып, әуелгі тепе-теңдік бұзылып, тұрақты жұлдыз "күйіп" кетеді. Әдетте тұрақты жұлдыздың массасы [[Чандрасекара шегі]]нен (шамамен [[күн]]нің 1.38 есесіндей) асып кеткенде, тұрақты жұлдыздың ішкі термоядролық қозғалыс жеткілікті энергиямен қамтылмағанда тұрақты жұлдызда ішіне қарай жемірілу пайда болады. Егер, өзегінің ішіне тарту күші аталған шектен шығып өте жоғары болған жағдайда ол шұғыл жарылыс туғызады.
[[Сурет:Progenitor IA supernova.svg|thumb|left|300px|өзіне сору, немесе өзіне қосып алудан ғаламатжұлдыздың қалыптасуы]]
Назар аударуға тиістісі, ақ ергежейлі жұлдыз CNO циклі арқылы жоғарыдан басқаша, көлемі кішірек ядролық жарылыстар туғызғанда, оны жай жаңа жұлдыз деп атаймыз. Әдетте, массасы күннің 9 есесінен төмен жұлдыздар ішке жеміріліп құлағанда одан ғаламатжұлдыз қалыптаспайды.
[[Сурет:Evolved star fusion shells.svg|thumb|right|200px|Жарылыс алдындағы ғаламатжұлдыздың құрамы (элементтері)]]
Есептеулер бойынша, Құс жолы галактикасындағы ғаламатжұлдыздардың жарылу мөлшері 50 жылда 1 рет екен. Ол жұлдызаралық материяға мол энергия және элементтер бүркеді. Ғаламатжұлдыздың жарылуынан төңірегінде [[электромагнит]]ті дауыл тарап, ол төңірегінде өзгерістер туғызып, жаңа жұлдыздардың туылуын тездетеді екен.

Ең алғаш ағылшын тіліндегі ғаламатжұлдыз - supernova сөзі 1926 жылдары баспасөзге еніпті.

“Ғаламатжұлдызды” бұрынғы адамдар [[жаңа жұлдыз]]дармен шатастырған. Ол кезде жұлдыздардың жалтырауы ұлғайып көрінгендіктен, мұндай жұлдыздар жаңадан пайда болған жұлдыздар деп ұйғарылған. Алайда, 20 ғасырдың басындағы фотографиялық зерттеулер мұндай тұжырымның қате екендігін дәлелдеді. Кейбір Ғаламатжұлдыздар 1 — 2-жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Ол жұлдыздың басталуы емес, кенет ақырласуы есептеледі.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref>

== Ғаламатжұлдызды бақылау-тіркеу тарихы ==
[[Сурет:Crab Nebula.jpg|thumb|right|400px|Краб галактикасындағы - SN 1054 ғаламатжұлдыз қалдықтары]]
Қытай астрономдары 185 жылы ғаламатжұлдызды тіркеу тарихындағы ең алғашқы естелік қалтырды. SN 1006 жұлдызы тіркелген ғаламатжұлдыздар ішіндегі ең жарығы болып, ол туралы қытай және араб астрономдары жазып қалтырған. SN 1054 ең алып ғаламатжұлдыз болып, оның жарылысынан [[Краб тұмандығы]] пайда болды. SN 1572 және SN 1604 ғаламатжұлдыздары [[Құс жолы]] жүйесіндегі кейінгі байқалған ғаламатжұлдыздар есептеледі. Олар Аристотельдің ай мен ғаламшарлардан басқа жұлдыздар өзгермейді деген идеясын терістеп, еуропалық астрономия дамуына айтарлықтай ықпал етті.

Телескоптың дамуына орай 1885 жылы Андромеда галактикасындағы SN 1885A ғаламатжұлдызын күзетуден бастап, ғаламатжұлдызды күзету басқа жұлдыздық жүйелерге ауысты. Ол ғаламның кеңдігін өлшеуге, жұлдыздар өзгерісін бақылдауда айырықша маңызға ие болды. XX ғасырда түрлі ғаламатжұлдыз моделдері сынақ ретінде ұсынылып, ғалымдардың ғаламатжұлдыз пайда болуы туралы ізденісі артты, пікірталас та көбейді.

Ең таяудағы өлшеулерге негізделгенде, ең алыстағы ғаламатжұлдыздардың күткеннен әлдеқайда қараңғырақ болуы (жарылыс жылдамдығына қарағанда оның жарқырауы әлсізірек болуы) әлем расында да кеңейіп бара жатыр дегенге маңызды бір дәлел болды.

== Әйгілі ғаламатжұлдыздар ==
[[Сурет:Crab Nebula pulsar x-ray.jpg|thumb|right|250px|Краб тұмандығы, жер шарынан 6000 [[жарық жылы]] қашықтықтағы [[Торпақ шоқжұлдызы]]ндағы ғаламатжұлдыз қалдығы және импульс жұлдызы]]
* 185 жылы 12 айдың 7 күні қытайдың шығыс хан патшалығында қытай астрономдары 185 ғаламатжұлдызын байқап, естелік қалтырды. Бұл тұңғыш реткі естелікке алынған ғаламат жұлдыз есептеледі. Ол аспанда 8 ай жарқырап тұрған екен. Аталған жұлдыз туралы 《Кейінгі хан кітабы•Аспан туралы баян》 кітабынан табуға болады.
* 1006 жылы 4 айдың 30 күні [[Арлан шоқ жұлдызы]]ндағы SN 1006 жұлдызы жарылып, адамзат тарихындағы ең жарық ғаламатжұлдыз жарылысы болған екен. Оның жарқырау деңгейі естеліктерге негізделгенде -9 шамада болыпты. Сол кездегі жазбаларға негізделіп қазіргі ғалымдар: 1006 жылы көктемде, адамдар тіпті сол жаңа жұлдыздың жарығында жарым түнде кітап оқи алатын болған деп мөлшерлейді. Оны сол кезде Мұсылман [[Парсы]] ойшылы, [[Әл-Фараби]]дің шәкірті [[Ибн Сина]] өзінің «Шипа кітабында» (Kitab al-shifa, The Book of Healing, 1013-1023жж. жазылған) жазып қалдырған<ref>http://www.islamicnewsdaily.com/islamic-news/11th-century-muslim-scholar-ibn-sinas-supernova-observations-unearthed/</ref>. қытайдың Сун патшалығындағы Жоу деген аспанды күзетушісі де оны зерттеп, жазып қалтырғандықтан, оны қытайлықтар Жоу жұлдызы деп те атайды. "Сун тарихы. Аспан туралы баян" кітабында бұл туралы айтылады.
* 1572 жылы11 айдың басында (2 сі мен 6 сы аралығында) Кассиопея шоқ жұлдызындағы ғаламатжұлдыз (Тихо ғаламатжұлдызы деп аталады) жарылыс жасап, оны Дания астрономы Тихо Браге жазып қалтырған, әрі осы негізде 《De Nova Stella》деген кітап жазған. Жаңа жұлдыз дегенді латын тіліндегі nova сөзімен бейнелеу осы Тиходан басталған. Оған дейін nova сөзі жаңа жұлдызға қаратылмайтын. Бұл ғаламатжұлдыздың жұлдыздық шамасы -15.4 болып, жер шарынан шамамен 7500 жарық жылы қашықтыққа орналасқан. Оның ең жоғары жарқтық шамасы -4 дәрежеде болған, шамамен жер бетінен көрінетін Венерадай болған.
[[Сурет:HST SN 1987A 20th anniversary.jpg|thumb|right|400px|1987А ғаламатжұлдызы]]
* 1604 жылы 10 айдың 9 күні Змееносец шоқ жұлдызындағы ғаламатжұлдыз (Кеплер ғаламатжұлдызы) байқалды. Ол туралы Неміс астрномы Кеплер толық мағлұмат қалтырған. Бұл осыған дейінгі Құс жолы аумағынан байқалған ғаламатжұлдыз есептеледі. Оның жұлдыздық шамасы -2.5, жерден 6000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оны Италия ғалымы Г.Галилей сол кездегі оқымыстылар алдында ежелгі грек ойшылы Аристотельдің аспан мәңгі өзгермейді идеясына тойтарыс беруде пайдаланған болатын.
* 1885 жылы 8 айдың 19 күні [[Андромеда галактикасы]]нан ғаламатжұлдыз 1885A (Андромеда S) байқалды. Оны Ирландияның әуесқой астрономы Issac Ward байқаған. Бұл тұңғыш рет Құс жолы сыртынан байқаған Ғаламатжұлдыз есептеледі. Ол күнібүгінге дейін әйгілі [[Андромеда галактикасы]]нан байқалған бірден бір ғаламатжұлдыз.
* 1987 жылы 2 айдың 24 күні үлкен Мегеллан тұмандығында ғаламат жұлдыз 1987A жарылыстан соң бірнеше сағаттан кейін байқалып, қазіргі асқанжұлдыз зерттеуіне тамаша практикалық нысанға айналды. Оның жарық деңгейі 3 жұлдыздық шамада екен.
* 2006 жылы 9 айдың 18 күні жерден 238 000 000 жарық жылы қашықтықтағы ғаламатжұлдыз SN 2006gy тұрақты жұлдызында жарылыс болып, ол тарихтағы күзетілген ең жойқын ғаламатжұлдыз жарылысы есептелді.

== Ғаламатжұлдыздарды бақылау ==
[[Сурет:STScl-2005-15.png|thumb|right|200px|Үлкен Магеллан тұмандығының тұманды және тозаңды өңіріндегі ғаламатжұлдыз қалдығы (N 63A)]]
Әрбір галактикаларда ғаламатжұлдыздар өте сирек кездесетін жағдай есептеледі. Құс жолы жүйесінде әр 50 жылда бір рет қана ғаламатжұлдыз жарылысы болуы мүмкін. Ғаламатжұлдыздарды дер кезінде толық зерттеу үшін көптеген галактикаларды уақытында тексеріп тұруға тура келеді.

Басқа галактикалардағы ғаламатжұлдыздарды күзетудің өзіндің қиындығы бар. Көбінесе оларды байқаған кезде әлдеқашан оқиға басталып кеткен болады. Ғаламатжұлдыздарға ғылыми мағынадағы зерттеу олардың жарығын зерттеуге негізделеді. Әсіресе, олардың жарқырауы өзінің ең жоғары шегіне жетуден бұрын байқап болудың маңызы жоғары.
[[Сурет:SN1994D.jpg|thumb|left|200px|NGC 4526 галактикасындағы SN 1994D ғаламатжұлдызы（сол жақ астындағы кішкентай жарқыраған жұлдыз）]]
Әдетте әуесқой астрономдар кәсіпқой астрономдардан көбірек, олар түрлі деңгейдегі телескоп арқылы біршама жақын галактикаларға көз жүгіртеді, бұрынғы суреттермен салыстырады, сөйтіп олардың да ғаламатжұлдыздарды байқауға үлесі зор болады.

XXғ. соңынан бері Астрономдар компьютермен басқарылатын телескоп және [[CCD]] арқылы ғаламатжұлдыздарды іздей бастады. Әсіресе әуесқойлар тіпті де солай болды, олардың қолында [[KAIT]] секілді аспаптар, [[SNEWS]] секілді бақылау жүйесі болды.

Ғаламатжұлдыздарды іздеу екі түрлі болды: бірі біршама жақын қашықтықтағы оқиғаларға мән беру, келесісі алыстағы жарылыстарды ертерек байқау болды. Әлем үздіксіз кеңейіп бара жатқандықтан, әлдебір біз жағынан танылған жарық көзі бізден алыстау себебінен жарығы [[Доплер ауысымы]] бойынша қызыл ұшқа қарай жылжып қызара түседі. Алыстағылары жақындағыларына қарағанда тез әлсірейді, тез қызарады. Қызаруды іздеу көбінесе ғаламатжұлдыздағы жарылыстарды байқауды туғызады.

== Ғаламатжұлдызға ат қою ==
[[Сурет:Brahe kepler.jpg|thumb|right|400px|[[Тихо Браге]] және [[Иоганн Кеплер]] ([[Прага]], [[Чехия]])]]
Халықаралық астрономия одағы жаңа ғаламатжұлдыздың байқаланы туралы мәліметті алған соң, оның аты қойылады. Ғаламатжұлдыздың аты байқалған жылмен және бір, немесе екі латын әрібімен белгіленеді. Әдетте ол сол жылы алғаш байқалған ғаламат жұлдыздан бастап латын әрібіндегі А дан Z ға дейін таңбаланады. Мысалы 1987А дегені 1987 жылы тұңғыш байқалған ғаламатжұлдыз есептеелді. Ал егер бір жылда байқалғаны 26 көп болып кетсе латын әрібі қосарланады: аa, аb, аc, ad дегендей тәртіппен кете береді. Кәсіптік және әуесқой астрономдар әр жылы бәлен жүздеген ғаламатжұлдыз байқауы мүмкін, (2005 жылы 367 дана, 2006 жылы 551 дана, 2007 жылы 572 дана). Мысалы 2005 жылы байқалған ең соңғы ғаламатжұлдыз 2005nc деп аталды, ол 367 ғаламатжұлдыз есептеледі.

Тарихта байқалған ғаламатжұлдыздар да олардың байқалған жылы бойынша таңбаланады. Мысалы SN 185、SN1006、SN1054、SN1572（Тихо ғаламатжұлдызы）және SN1604（Кеплер ғаламатжұлдызы）. 1885 жылдан бастап байқалған жылға латын әрібін тіркеп жазу қолға алынды, дегенмен сол 1885 жылы тек бір ғана ғаламатжұлдыз (SN1885A) байқалған екен. Ал 1907 жылы да тек бір ғана ғаламатжұлдыз байқалған болатын: 1907A. Дегенмен, SN таңбасын кейде қысқартып жазуға да жол қойылады.

== Ғаламатжұлдыздың түрлері ==
Астрономдар ғаламатжұлдыздың жарық қисық сызығы мен ұқсамаған химиялық элементтердің спектрдегі ұқсамаған қабылдау сызығы арқылы түрлерге бөледі. Бұл ғаламатжұлдызды танудың бір бөлігі. Түрге бөлудің бірінші шарты сутегі элементі туғызған қабылдау спектрі бар-жоқтығына негізделеді. Еген бір ғаламатжұлдыздың спектрінен сутегі спектр сызығын байқаса ол ІІ түрдегі ғаламатжұлдызға жатады. Болмаса ол І түрдегі ғаламатжұлдыз есептеледі. Бұл екі түрлі модел ішінде әрқайсысы негіз еткен спектрлерде басқа элементтермен болған спектрлі қисық сызықтарына жеке талдау жасап ары қарай ұсақ түрлерге бөлуге болады.

Ғаламатжұлдыз түрлері:

{| class="wikitable"
|+Ғаламатжұлдыз түрлері және түрге бөлу әдісі
|rowspan="3" style="background: #CCCCCC;valign: center"|I түрдегі ғаламатжұлдыздар br/>сутегі спектрлі сызығы жоқ
|colspan="4"|[[Ia ғаламатжұлдыздары]] жарығы өзінің ең жоғары шегіне жеткенде тек 615 нм иондалған кремний (Si II) шамасындағы жеке спектрлі желі пайда болады.
|-
|rowspan="2" style="background: #EEEEEE;valign: center"|[[Ib және Ic ғаламатжұлдыздары]] Әлсіз немесе кремни спектрі жоқ сіңіру сипаттамасы
|colspan="3"|Ib ғаламатжұлдыздары 587.6 нм бейтарап гелий (He I) желісін көрсетеді
|-
|colspan="3"|Ic ғаламатжұлдыздары әлсіз немесе Гелий спектрі жоқ
|-
|rowspan="4" style="background: #CCCCCC;valign: center"|[[II түрдегі ғаламатжұлдыздары]] Сутегінің спектрлі сызықтарын көрсетеді
|rowspan="3" style="background: #DDDDDD;valign: center"|[[II ғаламатжұлдызы|II-P/L/N ғаламатжұлдызы]] ІІ түрдегі ғаламатжұлдыздардың толық спектрі
|rowspan="2" colspan="2" style="background: #EEEEEE;valign: center"|[[II ғаламатжұлдыздары|II-P/L ғаламатжұлдыздары]] тар спектрлі жолағы жоқ
|[[II ғаламатжұлдыздары|II-P ғаламатжұлдыздары]] Жарықтың спектрлі қисықсызығында "қыратты өңір" бар
|-
|[[II ғаламатжұлдыздары|II- L ғаламатжұлдыздары]] Фотометриялық спектрлік қисықтарда «сызықтық» әлсіреу байқалады (жарық уақытқа салыстырмалы айтқанда түзу сызықты спектрлі)<ref name="comparative_study">
{{Cite journal
| last=Doggett |first=J. B.
| last2=Branch |first2=D.
| year=1985
| title=A Comparative Study of Supernova Light Curves
| journal=[[Astronomical Journal]]
| volume=90 | pages=2303–2311
| bibcode=1985AJ.....90.2303D
| doi=10.1086/113934
}}</ref>。
|-
|colspan="3"|[[II ғаламатжұлдыздары|II-n ғаламатжұлдыздары]] тар спектр жолағы бар
|-
|colspan="4"|[[II ғаламатжұлдыздары|IIb ғаламатжұлдыздары]] Спектрлік өзгеріс Іb ғаламатжұлдызына ұқсас
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Астрономия]]

Отыз алты айла

2016-05-02T09:30:20Z

Alphy Haydar:

[[Сурет:36 Stratagems Book Cover.JPG|thumb|right|150px|Отыз алты айла кітабының қытайша нұсқасы]]
'''Отыз алты айла''' (Sān shí liù Jì) — ("Қытайдың 36 қулығы" деп те аталады,) әуел баста соғыста, сосын саясатта, мәдениетте, экономикада, тұрмыста қолданылған қулық-сұмдықтар топтамасы, ол сонымен бірге адамдардың жеке қарым-қатынастарында, көп жағдайда алдамшы немесе қалыптан тыс әдістерге сүйене отырып бірқатар айла-шарғыларды қолдану туралы қытай тілінде жазылған арнаулы шығарма. Оны заманымыздың V ғасырында, Қытайдың Лю Сун патшалығы заманында [[Tan Daoji]] деген әйгілі соғыс генаралы ежелгі кітаптардағы қытай қулық-сұмдықтарын жинақтап, өзінің соғыс амалдарын қорыту арқылы жазып қалтырған.

Негізінен қытайды түсіну үшін қытайдың әскери айла-шарғыларын түсіну керек. Олардың ең ежелгі ойшылы [[Лао-цзы]] айтқан екен: "Жұмсақ қаттыны, әлсіз күштіні жеңеді" деп. Яғни тамшы су тасты теседі, жұмсақ, биязы амалдар қатал келуге қарағанда өнімді болады, қатып алғандар тез сынады, жұмсақ, бейімделгіш нәрсе өміршең, ортаға сәйкескіш болады. Ал, әлсіз күштіні жеңетін себебі, әлсіздер өз әлсіздігі себепті ақыл ойлай бастайды, қулық қарастырады, шығар жол іздейді. Ал, күштілер өз күшіне сеніп қалады, күштілік көбінесе қулықтың алдында сәтсіз болады. Ертегілерде кездесетін "арыстанды құдыққа құлатқан құмырсқа" туралы әңгіме желісі көбінесе осы идеяны айтатын секілді.
[[Сурет:Laozi 002.jpg|thumb|right|400px|Қытай ойшылы [[Лао-цзы]]]]

Сондай-ақ, Лао Цзы "Соғыспай жеңу" деген идеяны ұсынған. Бұл идея бойынша егер жауыңды соғысып жеңсең, күшпен бойұсындырсаң, олардың көңілінде қайткен күнде де өшпенділік болады, бүгін болмаса, ертең, ертең болмаса бүрсүкүні күшейсе сенен өш алмай қоймайды. Соғыспен жеңу уақыттық қана бойсұнуды туғызады. АЛ, соғыспай жеңу деген жауыңды жұмсақ амалдармен риза етіп, сеніміне бөленіп, мәдени тәуелді етіп, өз аяғымен саған келіп берілуге қол жеткізу. Мұндай жеңіс тұрақты болады. Сондықтан "соғыспай жеңуге" тырысу керек дейді.

Сосын Лао Цзы және "Құпиялықта құдірет бар", "Құпиялық үрей туғызады" деп есептеп, құпиялыққа мән беруге, құпиялық арқылы өз жараңды сыртыңа білдірмей ("Бас жарылса бөрік ішінде, қол сынса жең ішінде"), сыртқа күшті көріну керек екенін ескертеді. Құпиялығы жоқ нәрсені кез келген нәрсе жеңіп алады, сондықтан Бірінші ереже Құпиялық болуға тиіс деп есептеген. Лао Цзыдың бұл идеяларының бәрі бүгіндері Қытай мәдениетінің қанына сіңіп кеткенін байқаймыз. Қытай айлакерлігінің үлкен бір тамыры осы Лао Цзыдың идеяларында жатыр.
[[Сурет:Sun-tzu.jpg|thumb|right|150px|[[Сұн Зы| Сун Цзы]]]]
Қытайдың айлакерлікке қатысты кітаптары осы "Отыз алты айламен" шектелмейді. Осыдан 2500 жыл бұрынғы қытай ойшылы [[Сұн Зы| Сун Цзы]] "[[Сун Цзының соғыс өнері]]" кітабын жазған. Аталған кітап күні бүгінге дейін әр елдің қорғаныс саласындағы оқыту істерінде, үлкен әскери жобалар мен әркекеттерде тіке пайдаланылады.
Бұдан басқа Қытайдың әйгілі романдарының бірі "[[Үш патшалық хикаясы]]" деген кітабында да не бір айла-тәсілдер әдеби тәсілде айшықты жазылған. Онда қытай үш патшалық болып бөлінген кезде әскери айлакерліктің не бір тірі мысалдар көрсетілген.
[[Сурет:Mao and third wife He Jijen.jpg|thumb|right|200px|[[Мау Зыдоң]] және әйелі]]
Қытайды азат етуші көсемі [[Мау Зыдоң]] қытайдың ішкі соғысы мен жапонға қарсы соғысында осы Дао ағымының, сосын Сун цзының әскери ілімдерін жетілдірген, "Отыз алты айла" кітабындағы көптеген соғыс айлаларын тіке қолданған. Әсіресе партизандық соғыс жасау, соғыстың қозғалысты күйін сақтау, жау күшті, өзі әлсіз болғанда ұзаққа созылатын соғыс жасау, практикалық білімді негіз ету, қарапайым халықтың күшіне сүйену, шаруаларға жер бөліп беріп қолдауын қолға келтіру секілді көптеген ережелермен, айла-тәсілдерді дамытты.

Оны Батыс әлеміне алғаш рет таныстырған швейцариялық Һарро фон Зенгер болатын. Ол [[Тайбэй университеті]]нде жұмыс істеп жүрген кезінде «Түк шықпаса, онда қашып құтыл» деген қытай мақалымен танысады.

Қазір бұл кітап әлемдегі әскери соғыс тактикасы мен стратегиясы үшін маңызы айырықша әлемдік кең тараған кітаптардың бірі есептеледі. Қытай елі 5000 жыл бойы көптеген халықтар жағынан бодан етілсе де, ақыры қытайлық мәдениет бәрін жеңіп, өзін билегендерді түгел қытайластырып шығуына бұл кітаптың зор әсері болғаны сөзсіз.

== Отыз алты түрлі айла ==
[[Сурет:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|right|300px|Қытайдың әскери әдіс-айлаларға қатысты көне жазбалары]]
"[[Соғыс]] атаулының бірі ғана соғыс, тоғызы қулық" деген сөз бар. "Соғыста ұят болмайды" деген де пікір бар. "Отыз алты айла" кезінде арнаулы түрде соғыс үшін ойластырылған қараңғы амал-тәсілдер есептеледі. Онда этикалылық, адамгершілік ескерілмеген. КӨбінесе соғыстың мақсаты жеңу екен, ендеше жеңіске алып барған кез келген тәсіл дұрыс тәсіл дегенге негізделген. Әрине, бұл айла-шарғылар қазір тек соғыста ғана қолданылмайды, ол кез-келген салада, күнделік тұрмыста, саясатта, экономикада, саудада, спортта, адамаралық байланыста жалпыбеттік қолданылады. Әр ұлттың өзіндік "36 қулығы" бар, тек ішіндегі ең жүйелі және өнімдісі қытайдікі болса керек. Әрине, қулықты білу қу болу үшін емес, ең маңыздысы қулыққа төтеп беру үшін, ең бір сәтсіз кезде қиындықтан шығу үшін, жамандықпен күресу үшін, сол қулықтардың өзіне төтеп беру үшін болмақ. Қазіргі әлемдегі текетірестер мен бәсекелестіктерде, тіпті қақтығыстарда осы қытай 36 қулығының ізі байқалады. Қытайдың отыз алты айласының негізгі мазмұны мен мағынасы төмендегідей (қазақшаға еркін аударма жасалды):
[[Сурет:Terracotta pmorgan.jpg|thumb|right|400px|Көне қытайлық келбет]]

=== Бірінші тарау: Жеңу айлалары ===
'''Бірінші айла: Аспанды алдап теңізден өту айласы''' — көрініп тұрып көрінбеу, яғни көз үйренген нәрсеге адам күдіктенбейді. Демек көз үйренгендей үйреншікті жалған көрініс жасау. Қарамаққа ашық болу, бірақ сол ашықтың тасасында жеңіске апаратын жабық құпия жасыру.

'''Екінші айла: Бірін құтқарып, бірін қоршау айласы''' — топтасқан жаудан бөлшектенген жау оңай. Демек жауыңды бөлшектеу, жауыңды қолдаушылардан айыру ең басты ереже болуы керек. сондай-ақ алдымен жаудың әлсіз тұстарын талқандап, сосын күшті бөліктеріне ауысу керек. Сондай-ақ соғыс жаудың территориясында болуына қол жеткізудің өзіндік маңызы бар.

'''Үшінші айла: Біреудің пышағын қарызға алып адам өлтіру айласы''' — Басқалардың қолымен адам өлтіру. Өз күшіңді ысрап етпей, өзгелерді жауыңа қарсы салып, басқалардың күші арқылы жеңіске жету.

'''Төртінші айла: Жауды жұмыс істетіп дем алу айласы''' — Қаталдық пен жұмсақтықты алма-кезек қолданып, жауды титықтатып құрту; Бұл айла бойынша қоршауға түскен жау қорғанамын деп қуатын сарқиды, сөйтіп күштіден әлсірейді. Сол орайда күшейіп, ырықсыз күйді жеңу керек, бірақ бірден шабуылға өтпей жаудың өз-өзінен күйреуін күту керек. Бұл жауды шаршатып, өз қуатын арттырып жеңіске жету айласы есептеледі.

'''Бесінші айла: Топалаңда тоқаш ұрлау айласы''' — жауың бір бәлеге ұрынып, қатты қиыншылыққа ұшырағанда орайды қалт жібермей мақсатыңа жету. Жығылған кезде жұдырықтап үлгіру, ес жидырмай соққылау. Жауға ешқашанда жанашырлық танытпау.

'''Алтыншы айла: Шығыстан қылаң беріп, батыстан соққы беру айласы''' — Шығыстан қылаң беріп, батыстан соққы беру. Бетінде күліп, құшақтап тұрып, арқадан пышақ ұру. Оңнан былай, солдан алай шығу, сөйтіп жауыңды қаймықтыру, есін шығару, алдап торға түсіру;
"''Соғыс деген қулық дегендік. Қабілетті болып тұрып қабілетсіз көрінуің керек.''
''Қолданып тұрып қолданбағандай болуың керек. Жақын тұрып алыс көрінуің керек.''
''Алыс тұрып жақын көрінуің керек." — Сунь Цзы''

=== Екінші тарау: Жаумен байланысу айлалары ===
'''Жетінші айла: Жоқтан бар жасау айласы''' — жалғанды расқа айналдыру; ашық-әшкере көрініп, жалған көрініс жасап, жаудың күдігін арттырып, сасқалақтаған сәтте бас салу.

'''Сегізінші айла: Көрнеуде жол жасап, көмескіде көпірден өту айласы''' — жаудың ішіне кіріп, алып, ішінен ыдырату, жалған өсек тарату, бірін біріне айдап салу;

'''Тоғызыншы айла: Қарсы жағада өртті тамашалау айласы''' — Егер жаудың ішінде алауыздық өршіген кезде жауға соққы берсең, олар алауыздықты тастап, саған қарсы біріге бастайды. Сондықтан алауыздық туылғанда одан алыстау керек, сонда алауыздық асқынып жау быт-шыт болады.

'''Оныншы айла: Күлкінің артына пышақ жасыру айласы''' — орай келмеген кезде барынша ақкөңіл, бейшара, аңқау, сабырлы болу, бірақ құпия түрде барлық әзірлікті толассыз жасау, жағдай пысып жетілгенде арыстандай айбаттанып шыға келу;

'''Он бірінші айла: Бір ағаштың амандығы үшін екінші ағашты кесу айласы''' — зиянды, жеңілісті, сәтсіздікті, жамандықты пайдаға айналдыра білу, жамандықтың, зиянның, өз қателігіңнің бойынан жақсылық пен пайда қарастыру;

[[Сурет:Enchoen27n3200.jpg|thumb|right|200px|Соғыс ғылымын ең алғаш жүйелі зерттеген, әйгілі «Сунь ұстаздың Соғыс өнері» кітабының авторы, ежелгі қытай ойшылы [[Сұн Зы|Сунь Цзы]]]]
'''Он екінші айла: Ебің келсе ешкі жетелеу айласы''' — Ілік іздеу, азырақ тесік болса соның кеңейуіне, азырақ жыртық болса соның дал-дұл болып жыртылуына қол жеткізу. Жаудың азырақ қателігінен толық пайдалану, ине өткен жерден жіп өткізу

=== Үшінші тарау: Шабуыл айлалары ===
'''Он үшінші айла: Сабанды сабалап жыланды шошыту айласы''' — жауды толық барлап, бақылап алмай іске кіріспеу, күдікті нәрселерді абайлау, қақпан басудан сақтану, әр қадамды сенімді аттау;

'''Он төртінші айла: Өлікті тірілту айласы''' — Пайдалыны тізгіндей алмасаң пайдаланба (беліңе көтере алмайтын шоқпар байлама), Пайдасызды қолдануға шамаң келсе пайдалан, егер пайдасызды тізгіндей білсең, басқаларды да тізгіндей білесің. Пайдасыздан пайдалы жасаудың жолын білу керек.

'''Он бесіші айла: Жолбарысты таудан түсіру айласы''' — Жауды үрейлендіру арқылы өздігінен алдыңа келуіне қол жеткізу. Қорыққанға қос көрінеді дегенді толық кәдеге жарату. Жолбарысты тауынан айырсаң оны соғып алу оңай.

'''Он алтыншы айла: Ұстау үшін босату айласы''' — Жауды қашырсаң, онда оны титықтатып қу, бірақ қайта шабуға мәжбүрлеме (қайта шапқан жау жаман), жаудың қуатын сарқуға, шаршатуға тырыс, тірегін бұз, сүйенішін құлат, бірақ берілуге орай қалтыр, сөйтіп барар жер, басар тауы қалмағанда сені жақтайтын, бағынатын болады.

'''Он жетінші айла: Кірпішке гаухар айырбастау айласы''' — ебін тапсаң, мысты алтын деп, кірпішті гауһар деп жауыңды алдауға болады.

'''Он сегізінші айла: Басшысын құртып бассыз қалтыру айласы''' — Жауыңның негізгі күшін күйреткенде ғана, басшысын ұстағанда ғана, тірегін құлатқанда ғана, күшін тонағанда ғана, рухын жаншығанда ғана жеңдім деп есепте

=== Төртінші тарау: Солақай айлалар ===
'''Он тоғызыншы айла: Отты отыннан айыру айласы''' — Күшің жетпесе, жауды ерегестірмей жұмсақ айланы қолдан. Жұмсақ қаттыны, әлсіз күштіні жеңеді. Бірден қатты күшке салу жеңісті алысты қиындатып, табысты ауырлатып жібереді. Жаудың негізгі күшімен айқаспай, оның тірегімен, сүйенішімен айқасу, азық-түлік, қазына-мүлік, қару-жарақ, дос-жаран секілділерін қолға келтіруге, бүлдіруге кірісу

'''Жиырманшы айла: Суды шалпылдатып балық ұстау айласы''' — жауды ұлғайтпауға, жөргегінде тұншықтыруға, әлсіз кезінде ойрандауға, әсіресе жау қалаймақан болғанда, ішкі қайшылығы асқынып аласапыран болғанда басып алуға тырысу керек. Ондай жағдайда олардың бірбүтін жүйелі қарсылығы болмайды, бірін бірі құртады. ("Жіңішкені үзуге, жұқаны бүктеу оңай, ал жіңішке жуандаса, жұқа қалыңдаса оны үзу мен бүктеу қиын!" Тоныкөк ескерткіші);

"''Өзіңді де, жауыңды да бірдей білсең, жүздеген соғыста жеңілмейсің.''
''Өзіңді ғана біліп жауыңды білмесең бір жеңіп, бір жеңілесің.''
''Өзіңді де, жауыңды да білмесең онда жүздеген соғыста түгел жеңілесің.''" — Сунь Цзы
'''жиырма бірінші айла:Қабығыңа алтын жалату айласы''' — Салтанатты, керемет көрініс жасап жауды сескендіруге, назарын басқаға аударуға, шошытуға, үрейлендіруге, өздігінен келісім жасауға мәжбүр етуге болады. Жауды жылтырақ нәрсемен алдап апанынан шығаруға, жылтыр нәрселермен есін шығарып, сатқындарын сатып алуға болады. Адамдар көргеніне сенеді. Көргені керемет болса жүрегі сескенеді, абыржиды, алаңдайды. Бұл қазақтың "Бөрі арығын білдірмей жүнін қампитады" деген мақалына жақын келеді.

'''Жиырма екінші айла: Есікті бекітіп ұрыны қамау айласы''' — Егер жауды қуғанда оған қашып құтылу орайын қалтырсаң, онда ол сол орайға жету үшін жанын салып күресетін болады. Егер оған еш қашып құтылу жолын қалтырмасаң, онда ол ұсталады. Сондықтан жауға жау қосылмасын десең жауды қоршап, қаумалап, шашау шығармай бағындыруға тырысу керек, Егер өйте алсаң онда оны қоя бере сал.

'''Жиырма үшінші айла: Алыспен сыйласып, жақынмен шайқасу айласы''' — Жағдайың нашар кезде алыспен, қиынмен айқаспай, жақынмен, оңаймен айқас, оңайды, нашарды жеңсең, күшің топталады. Екі жаудың арасында біреуіне көмек етуге уәде берсең де, уәдеңді орындауға асығып кетпе. (мысалы қытай мен орыстың арасында қазақ орысқа ЕАЭО деп уәделескенімен, соны орындауға тым асығып кетпесін дегені болуы керек :) )

'''Жиырма төртінші айла: Басып алу үшін көмектесу айласы''' — Ұсақ мемлекеттерде қиыншылық болғанда оларға көмекті аямай беріп, көмектесу сылтауымен оны өзіне қосып жеп алу. Қытай елі өзінің көп жерін осылай кеңейткен.
[[Сурет:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|right|400px|ХІХғ. май бояулы суреті. Қытайдағы 1850-1864 жылдардағы ұлтазаттық көтерілісі бейнеленген]]
=== Бесінші тарау: Жауға жақындау айлалары ===
'''Жиырма бесінші айла: Үйінің діңгегін шіріген ағашқа ауыстыру айласы''' — Жаудың ұйымдасу әдісін, жоспар жүйесін, құпия ережелерін бұзып, өз ережесіне өзін қайшы ету, олардың сүйенген тірегін құпия ауыстыру, бұл олардың өнімді күресуіне кедергі келтіреді.

'''Жиырма алтыншы айла: Қарағайға қарап теректі қарғау айласы''' — Қарамаққа А болып көрініп, шынтуайтыңда В болып өмір сүр. Шындығыңды сыртына шығара берме. Құпия нәрселер үрей туғызады. Құпиялықтың өзі үлкен күш.кейде қаттырақ сөйлеп зәресін алып, қолдауын қолға келтір. Лайықты қаталдық пен қорқыту бойсұнуға мәжбүр етеді.

'''Жиырма жетінші айла: Байсалды түрде жынды көріну айласы''' — Өтірік ауырғандар ұсталып қалады, өтірік дірілдеп-қалшылдағандар алдап алады (қулығың шынайы құсап көрінгенде ғана жеңесің. Демек актерлік шеберлік керек))
[[Сурет:ZhugeLiang1.jpg|thumb|right|200px|Қытайдың ең айлакер соғыс ақылшысы Чжугэ Лян]]
'''Жиырма сегізінші айла: Үй төбесіне шығушының сатысын құлату айласы''' ең маңыздысы жаудың шабуылшысын құрту, артқы азық-түлік, құрал-жарақ секілді негіздік нәрселерін айыру. Негізгі тірегін құртсаң қалғаны сенің ырқыңда.

'''Жиырма тоғызыншы айла: Ағаш басына гүл жайқалту айласы''' — Өзіңді жауыңа керемет етіп көрсету керексің. Мысалы қытай өзін керемет етіп көрсете білген соң, қазір қытайды "Аспан асты елі" деп әспеттеп айтатындар бар. "Болашақта Қытай ХХІ ғасырға ие болады" деп көпіретіндер бар, соның бәрі қытайдың "Ағаш басында гүл жайқалту" (жалған көрініс жасау) амалының нәтижесі. Олар өзін жарналмаудың шеберлері. Шынтуайтында қытай Аспан асты елі емес, жай қытай ғана.

'''Отызыншы айла: Қонақты қожайын ету айласы''' — Жауыңды төрге шығарып, ақымақ ету, немесе керісі, жаудың төріне шығып жауды ақымақ ету.

=== Алтыншы тарау: Жеңілгенсу айлалары ===
'''Отыз бірінші айла: Сұлу әйелмен аздыру айласы'' — Сұлу әйелмен алдау, аздыру, әлсірету. Әсіресе жауыңның қолбасысын, сардарын сұлу әйел арқылы аздырып, екі ойлы етіп, құпиясын ұрлап, бөлшектеп құрту. Бұл айланы қытай тарихтар бойы Ғұндарға, Түріктерге, моңғолдарға қолданған.

'''Отыз екінші айла: иен қаладан қорқыту айласы''' — қулық істеп жатқандай, қарамаққа өте жайбыр көрінгенсіп, қарамаққа қарсы жақты қулықпен құртып жатқандай көрініп, әсіресе күдікшілдерге керемет тор құрып қойғандай әдейі секем алдырып, ал шынтуайтында қарсы жақтың үрейі мен күдігін өршітіп, сол арқылы оларды екі ойлы етіп, титықтату.

'''Отыз үшінші айла: Жансызды сатып алу айласы''' — Жансыздықты пайдалану, құрған тұзағыңа жауыңның түсуіне көмектесетін жансыздарды көп пайдалану, тіпті жауыңның жансыздарын мол ақшаға сатып алып, түрлі жолдармен өзің үшін жансыз болуға мәжбүрлеп, жаудың жоспарын тығырыққа тіреу.

'''Отыз төртінші айла: Бейшара көріну айласы''' — өзіңді қинап, жазалап, бейшара көрініп, сол арқылы сенімділігіне кіріп аласың да, ары қарай ішінен іреп соя бастайсың. Алдымен зиян шексең де жақсылық жасауға тырысасың. Тасың өрге домалап алған соң, енді шын сырыңды паш етіп, пайда беретін жамандық жасауға кірісесің!

'''Отыз бесінші айла: Мыңсан айланы өзара тоғыстыру айласы''' — бір түрлі қулықты емес, әралуан қулықтарды қатар, алмастырып, еркін қолдану. Қулығы пияздай қабат-қабат болғанда ғана жеңіске ежетесің. Тек бір түрлі қулыққа шектелу ешқайда апармайды. "Қулығына құрық бойламас" деген сөз сол қулықтардың таусылмайтын, түрлі-түсті екенін, түрлі қулықтар тең қолданылғанын көрсетсе керек.

'''Отыз алтыншы айла:Түк шықпаса қашып құтыл айласы''' — Бәрібір жеңе алмайтының белгілі болғанда шегіну, бой тасалау, бүкіл қосынды сақтап қалу үшін жол беру керек. Дегенмен кейде қашудың өзін қулыққа айналдыруға болады, мысалы өтірік шегініп, жауды қуалатып, жау қуалап шаршағанда, негізгі қосыннан алшақтағанда, жеңісіне масайрағанда, кеудесін ұрып кекірейгенде, сауыт-сайманын шешкенде, қайсарлығын әлсіреткенде, сергектігін жоғалтқанда қайта тап беріп тарпа бассалу ....

== «Айла-шарғы» ұғымы туралы ==
Кейбір халықтар үшін, мысалы еуропа халықтары үшін, сондай-ақ Қазақ ұлты үшін «айла-шарғы» ұғымы жағымсыз мағынаға ие. Сондықтан Батыс тілдерінде «стратагема» деген сөз қолданылады. Ол сөзді «стратегия» сөзімен шатастырмау керек.

Неміс тіліндегі «Дуден» түсіндірме сөздігінде ''List'' (айла-шарғы) сөзінің мағынасы былай түсіндіріледі:

* мақсатына біреуді алдау арқылы қалыптан тыс қол жеткізудің жолы
* мақсатына қалыптан тыс әдістер арқылы қол жеткізудің жолы

«Айла-шарғы» ұғымы әдетте «алдау», «біреуге зиян келтіру» ұғымдарымен байланыстырылып қолданылады. Осында «айла-шарғы» екінші мағынада, яғни өз мақсатыңа шын ниетіңді бүркемелеп, басқалар күптеген қадамдар жасау арқылы қол жеткізу деген мағынада қолданылған.

== Шығыса және Батыс елдерінде алатын орны ==
Зенгердің айтуынша, Батыста айла-шарғы қолдануды арсыздық деп («Басқа амалы қалмаған қолынан түк келмейтіндердің қолданатын құралы» — Клаузевиц) және [[христиандық]]қа сай келмейтін іс деп бағаланады. Бұндай көзқарас Батыста мынадай нәтижелерге әкеп соқты:
* айла-шарғы қалай болса солай, жоспарсыз қолданылады,
* айла-шарғыға шебер Қиыр Шығыс елдерінің сондай қадамдары байқалмай және оған қарсы шара қолданылмай қалады,
* айла-шарғыға шебер адам онысын этика талаптарына сай жоспарлап іске асыра алатын болса, батыстың айла-шарғылары әдетте жоспарсыз және мейір-рақым көрсетпей қолданылады,
* Қиыр Шығыс елдерімен қарым-қатынас жасағанда, айла-шарғылар туралы жетімсіз білім түсініспеушіліктерге әкеп соғады, себебі батыстықтардың олардан хабары жоқ, ал шығыстықтар әр нәрсеге айла-шарғы тұрғысынан қарайды. Зенгердің айтуынша, Батыстың саясатшылары әсіресе [[адам хұқықтары]] туралы әңгіме қозғағанда, бұл Қиыр Шығыста қазір қарқындап жамып жатқан, ертең Батысқа экономика және әскери күші жағынан бәсекелес болатын Қытайды әлсірету үшін ғана айтылатын айла-шарғы деп қабылдайды.

Зенгер айла-шарғылар туралы білім мектеп жасынан бастап үйретілуі керектігі туралы бір Қытай газетінің мақаласын келтіреді. Оның ойынша, мақалада оны үйрету керектігі немесе керек еместігі туралы емес, оны қай жастан бастап үйретуге тиіс екендігі туралы соғыс болады. («Die Kunst der List», 2001).

Оның айтуынша, айла-шарғыларды қолданудың екі түрі бар:
# Белсенді – айла-шарғыларды өз мақсатыңда қолдану
# Бақылаулы – басқалардың сөздері мен істерін талдап, айла-шарғыларын әшкерелеп отыру.

Алайда бұл көзқарас толық емес. Мысалы, сақталып отырған Рим және Византия оқулықтарында айла-шарғының бірнеше түрі сипатталады, олардың кейбіреулері төменде келтірілген. [[Никколо Маккиавелли]] секілді саяси ойшылдар айла-шарғыны саясат пен соғыста қолдануға толығымен болады деп пікір білдіреді. Ал [[Клаузевиц]] болса, айла-шарғыны басқа амал қалмағанда қолдану керек, бірақ оның пайдасы онша жоғары емес, себебі оны басқа жақ түсініп қоюы мүмкін, оның үстіне керек күш пен материалдарды ысырап етеді дейді. [[Мидуэй шайқасы]] кезінде жапондықтармен дәл солай болды да. Отыз алты айла-шарғының ішіндегі көбі Батыста да қолданылып келген.

== Айла-шарғылар және этика ==
Зенгер айла-шарғыларды этика тұрғысынан қарастыруға көп көңіл бөледі. Оның ойынша, христиан діні оған тыйым салмайды (ол Матай 10:16-ны тілге тиек етеді: ''«Мен сендердi қасқырлар арасына жiберiлген қойлар сияқты жiберiп отырмын. Сондықтан жыландай көреген, көгершiндей ақ көңiл болыңдар!»''). Ол айла-шарғыларды қолданудың төрт түрін көрсетеді:
# Айла-шарғыны зиян келтіру үшін қолдану
# Айла-шарғыны бір мақсатқа қол жеткізу үшін қолдану
# Айла-шарғыны жай әзіл үшін қолдану
# Этикалық жағынан бейтарап қолдану.

Айла-шарғыны шебер қолдану маңызды, ал басқалардың адамның өзіне қарсы бағытталған айла-шарғыларын ашу үшін оны өте шебер қолдана білу керек.

== Дереккөздер ==
* The Thirty-six Strategies Of Ancient China by Stefan H. Verstappen
* The 36 Secret Strategies of the Martial Arts: The Classic Chinese Guide for Success in War, Business and Life by Hiroshi Moriya, William Scott Wilson
* The Book of Stratagems by Harro von Senger. ISBN 0140169547
* The 36 Stratagems for Business: Achieve Your Objectives Through Hidden and Unconventional Strategies and Tactics by Harro von Senger. ISBN 9781904879466
* Greatness in Simplicity: The 36 Stratagems and Chinese Enterprises, Strategic Thinking by Cungen GE. ISBN 7802076420

[[Санат:Қытай]]
[[Санат:Кітаптар]]

Қоралану

2016-01-07T08:15:35Z

Alphy Haydar: /* Түрлері */ уикилендіру

[[Сурет:22052011809.jpg|thumb|right|300px|Күн қоралануы (Қазақстан, Орал, 22.05.2011)]]
'''Қоралану''' , немесе '''''Гало''''' деп те аталады, (Halo, ''көне грек'': ἅλως, halōs<ref>{{OEtymD|halo}} {{LSJ|a(/lws|ἅλως|ref}}.</ref>) — Күн және Ай секілді жұлдыздық нысандардың айналасында пайда болатын, пішіні алқаға (не дискке) ұқсайтын айқын көрінетін жарық жолағы болып, ол жарықтың бұлттағы мұз кристалдарынан сынуы және шағылуы нәтижесінде пайда болатын атмосфералық-оптикалық құбылыс. Ол көбінесе сақина пішінді, доға, жарық діңгегі, нұрлы дақ секілді пішіндерде болып, күнді, не айды қоршап тұрады. Ол қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк, көгілдір, күлгін секілді 7 түрлі түстің қабаттасуы болып көрінуі мүмкін.
[[Сурет:Гало в Брянске.jpg|thumb|left|150px|Күн қоралану]]
Ата-бабаларымыз қораланудың күннің төңірегінде көрінгенін "күн қоралануы", айдың төңірегінде көрінгенін "ай қоралануы" деп атаған. Бұдан басқа күннің қасынан қатарласқан күн пайда болса оны [[Сағым күн]] деп атаған.<ref>http://www.atoptics.co.uk/halo/circ2.htm</ref>
Атмосферадағы мұз кристалдарын түйдек бұлттар әкеледі, оларға күн (ай) сәулесі шағылысқанда адам көзіне іші қызыл, сырты күлгін сақина пішінді жарықтар көрінеді. Ал, егер су тамшылары күнге шағылысса, одан көбінесе [[кемпірқосақ]] секілді құбылыстар туылатыны белгілі.

== Түрлері ==
[[Сурет:Light-ice 22deg hg.png|thumb|right|200px|Қалыптасу себебі]]
Қоралану – кіші қоралану және үлкен қоралану деп бөлінеді. Кішісі 22° қоралану болса, үлкені 46° қоралану есептеледі. Кіші қоралануда қораланған (күн, не ай) алқа пішінді жарықтың ортасында тұрады, қоралаушы сақина жарықтың іші қызыл, сырты күлгін, не ақ болады. Қоралаған жолақтың ішіндегі аспан сыртындағы аспанға қарағанда біршама жарығырақ болады. Ал, үлкен қоралану аз кездеседі, ол алып және біршама қараңғырақ көрінеді.
[[File:Hexagonal Ice Crystals.svg|thumb|200px|Аспандағы мұз түйіршіктерінің пішіні]]
[[file:Halo overview.svg|left|400px|Қоралану құбылысы және аспандағы орыны]]
 
Көп кездесетін қоралану құбылысы және оның аспандағы орны:
[[Сурет:Moon 22 halo colorado.jpg|thumb|right|200px|Айдың 22° қоралануы]]
[[Сурет:Fargo Sundogs 2 18 09.jpg|thumb|right|200px|Сағым күн, Солтүстік Дакота штаты]]
[[Сурет:Sun pillar and kitesurfers.jpg|thumb|right|200px|Сан-Францискодағы қадау жарық, Калифорния]]
[[Сурет:HALO-S south pole.jpg|thumb|right|200px|Күн алқасы (1980ж.)]]
[[Сурет:Solar halos with foreground, Salem, MA, Oct 27, 2012.JPG|thumb|right|200px|Аспан доғасы]]
{| class="wikitable"
!Қоралану құбылысы
!түсіндіру
|-
|(1) [[22° қоралану]]
|Көп кездеседі; күзету бұрышы 22° сақина пішінді; ол атмосферада көптеген 6 бұрышты мұз кристалдары күнге шағылысып пайда болады.
|-
|(2) [[Сағым күн]]（Sun dog）
|22° қоралануда пайда болады, ол да 6 бұрышты мұз кристалында шағылысуынан аспанда бірнеше күн бір уақытта көрінеді.
|-
|(3) [[Қадау жарық]] (Light pillar)
|көлденең жаттық күйдегі мұз кристалдары қатарласуынан пайда болады.
|-
|(4) [[Күн алқасы]] (Parhelic circle)
|сирек кездеседі, күн сәулесі жаттық, немесе тік күйдегі мұз кесектеріне шағылысып пайда болады.
|-
|(5) [[Аспан доғасы (circumzenithal arc)]]
|Көбіне Сағым күн құбылысымен қатар шығады, пайда болу себебі [[Кемпірқосақ]] құбылысына ұқсайды
|-
|(6) Ұшырасу доғасы
|бір бөлігі ғана көрінеді, көлденең орналасқан мұз кесектерінен қалыптасады
|-
|(7) [[46° қоралану]]
|Өте сирек кездеседі, 22° қоралану тым жарық болғанда ғана туылады.
|-
|(8) Сағым күн（төменде）
|Көкжиектен, таудан етекке қарағанда көрінеді. Кейде ұшақтан да көруге болады
|-
|[[Аспан шудасы]] /[[Аспан жарқылы]] Circumhorizontal arc
|Тек 58° биік өңірде ғана байқалады. Ол отқа жанған бұлтқа, немесе алып кемпірқосаққа ұқсауы мүмкін.
|-
|120° [[Сағым күн]]
|Сирек кездеседі, өте жарық Сағымкүннің пайда болуына қатысты.
|-
|[[Күн жарқылы]] Supralateral arc
|46° қораланумен салыстырғанда өте әдемі, бейне болып, іші қызыл түсті керемет кемпірқосаққа ұқсайды.<ref>[http://www.meteoros.de/arten/ee21.htm meteoros.de 21] (abgerufen 18. März 2010)</ref>

|}

== [[Сағым күн]] ==
Сағым күн（Sun dog<ref>[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/mock%20sun</ref>）— қораланудың айырықша түрі, ерекше бір [[атмосфералық оптикалық құбылыс]] есептеледі. [[Кеңістік]]те қалқыған алты қырлы мұз кесектері ретті түрде күн сәулесін сындырып, шағылыстырғанда әуелгі күннің екі жағынан екі (не төрт) күн пайда болады.<ref name="atoptics-sunalt">{{cite web | url = http://www.atoptics.co.uk/halo/dogalt.htm | title = Effect of solar altitude | publisher = Atmospheric Optics | accessdate = 2007-04-15 | first = L | last = Cowley}}</ref> Мысалы 2013 жылы Қытайдан 5 күн бір уақытта көрінген болатын.
[[Сурет:Sun dog at Stonehenge.jpg|thumb|left|400px|Стоунхендж төбесіндегі шағын Сағым күн]]
Сағымкүн көбінесе 22° қоралануда пайда болады.<ref>[[The American Heritage Dictionary of the English Language]], 2004</ref> Ол әлемнің кез келген түкпірінде, кез келген маусымда болуы мүмкін, бірақ ылғи да анық, көрнекі бола бермейді. Әсіресе күн батқан кезде көбірек көрінеді.

Сағым күн мұз кристалдары өте суық ауада, ауа ағысы біршама баяу өңірде көбірек пайда болады. Сағым күндер шынайы күнге салыстырғанда қызарыңқы болады.

[[Грек]] тілінде Parhelion (παρήλιον – parēlion) сөзінің мағынасы "күннің қасында" дегенді білдіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/parhelion|title=Parhelion|publisher=''[[Oxford English Dictionary]]''|accessdate=2013-12-30}}</ref> Ал ағылшын тіліндегі Sun dog сөзінің келіп шығуы әлі толық анық емес, көбінесе оны ежелгі Скандинавия ертегілерімен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=http://www.digitaliseducation.com/resources-norse.html|title=Norse Constellations|author=Persson, Jonas|publisher=Digitalis Education Solutions, Inc.|accessdate=2013-12-30}}</ref>
[[Сурет:Nuremberg chronicles - Sun Dogs (CCIIIv).jpg|thumb|right|250px|Нюрнберг Хроникасындағы Сағым күн бейнесі]]
Ежелгі грек [[философ]]ы [[Аристотель]] өзінің «Метеорология — Ауа райы туралы» кітабында былай жазған: "Күн секілді екі жасанды күн күнмен бірге туып, бірге айналып, ақыры бірге батты" деп жазады. Ол тағы "Жасанды күндер" әрқашан бірдей биікте және бірдей қашықтықта болады, көбінесе күн шыққан және батқан кезде анық көрінеді, ал түсте тым аз көрінеді деп түсіндірді.

Ақын Араттың (Aratus, «Phaenomena» 880-891）жазуынша, Сағым күн оның ауа райын болжауының бір дерегі есептеледі, ол Сағым күнге қарай отырып жаңбыр мен желді, болуы мүмкін дауылды нөсерді болжай аламын деген.

Артемидор (Oneirocriticaлық, «Түс жору кітабы») өз кітабында жасанды күндер арасындағы Құдайлар туралы айтады.<ref>p.125 Artemidorus – The Interpretation Of Dreams Oneirocritica by Artemidorus Translation and Commentary by Robert J. White c.1975 1990 Oriingal Books, Inc. 2nd Edition Published in the U.S. ISBN 0-944558-03-8</ref>

[[Республика]]шыл шешен [[Цицерон]] Сағым күнді [[сенат]]тың екіжүзділігіне теңеу ретінде қолданады.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/14988/14988-h/14988-h.htm#FNA-296 | title = On the Commonwealth, Book 1 | author = [[Cicero]] | pages = (260), 367, (369) | publisher = [[Project Gutenberg]] | coauthors= CD Yonge (trans.) | year = 1877}}</ref>

[[Сенека]] өзінің табиғат туралы кітабында да Сағым күнді тілге алады.<ref>Seneca, Ricerche sulla Natura, P. Parroni editor, Mondadori, 2010</ref>

1629 жылы жазда [[Рим]]де көрінген Сағым күн [[Рене Декарт|Декарт]]тың [[метафизика]]ны тастап, табиғат [[философия]]сын зерттеу еңбектерін жазуына түрткі болған екен.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/descartes/#MetTurComPhyDis René Descartes - Metaphysical turn], Stanford Encyclopaedia of Philosophy</ref>

== [[Қадау жарық]] ==
Қадау жарық, немесе жарық діңгегі — күн шыққан, не батқан кезде түзу діңгек пішінді жарық құбылысы. Бірақ ол әсіресе жоғары биіктен бақылағанда күндіз де пайда бола береді. 6 бұрышты жалпақ, немесе жұмыр пішінді мұз кристалдары және су тамшылары осы құбылыс пайда болуының себебі есептеледі. Жұмыр таяқ пішінді мұз кристалдары күн көкжиектен 20° биік болғанда осындай қадау жарық пайда қылады. Мұз кристалдары ауада пайда болғанда, көбінесе бірдей жазыққа орналасатындықтан, Қадау жарықтың кеңдігі мен көріну деңгейі мұз кристалдарының орналасуына байланысты болады.

Ай және көше шырақтарының жарығы да Қадау жарық пайда қылуы мүмкін. Жердегі жарық көзінен пайда болған Қадау жарық күн мен айдікінен де биік болуы мүмкін. Әдетте, күзетуші жарық көзіне жақындаған сайын, кристалдың Қадау жарық пайда қылу шамасы да әлсірей түседі.

== Фотографиядағы қораланған жарық ==
Фотографиядағы суретке түскен қораланған жарық көбінесе абайсызда туылатын оптикалық әсер (эффект) есептеледі. Ол негатив бірден жарық еткенде шағылысқан жарыққа дөп келуінен пайда болады, немесе негативті жуған кезде қоршаған және шағылысқан сәуледен туатын диафрагмадан болады. Қазіргі фото негативтерінде "қораланған жарықтан қорғану қабаты" бар және сол арқылы бұл түрдегі қораланудан сақтанады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.abcactionnews.com/dpp/news/science_tech/whats-that-rainbow-ring-around-the-sun-its-a-22-degree-halo-formed-by-ice-crystals Photos and explanation of 22° halo phenomenon]
* [http://www.atoptics.co.uk/halosim.htm Halo explanations and image galleries] at [http://www.atoptics.co.uk/ Atmospheric Optics]
* [http://www.meteoros.de/haloe.htm Meteoros AKM - Halo explanations and image galleries]
* [http://haloreports.blogspot.com Halo reports of interesting halo observations around the World]
* [http://www.astronomy.net.nz Southern Hemisphere Halo and other atmospheric phenomena]
* [http://www.lumis.com/tag/Moon_Ring/page1/ Moon Halo Gallery]
* [http://valeriu.tihai.md/?p=280 Halo in Chisinau Moldova (photo and video)]
* [http://www.detiknews.com/read/2009/10/02/121219/1213668/10/fenomena-halo-muncul-di-kota-padang Sun Halo appeared in Padang after the earthquake]

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Оптикалық құбылыстар]]
[[Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар‎]]

Күңгірт материя

2015-11-10T18:07:48Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:080998 Universe Content 240 after Planck.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Күңгірт материя''' - [[электромагнитті сәуле]] шығармайтын және онымен қатынасқа түспейтін материя формасы. Яғни, астрофизика ғылымында жарықпен әсерлеспейтін, бірақ тартылыс күшінің ықпалына ұшырайтын (гравитациялық эффекті) затты Күңгірт материя (Dark Matter) деп атайды. Бұл қасиет оған бақылау жүргізуге мүмкіндік бермейді. Бірақ оның жасайтын гравитациялық эффектілерінің көмегімен оны байқауға болады.

Қазіргі теориялық физика нақты затты зерттеуге қарағанда сол Күңгірт материяны зерттеуге көбірек кірісіп кеткен. Оның сырын ашу ғаламның құпиясын ашуға, тіршілік құпиясына бойлауға үлкен себі тиері анық. Күңгірт материя мөлшерленуінше бүкіл әлемнің 80 пайыздан артығын, бір деректер бойынша ғарыштың 90 пайыздайын Күңгірт материя құрайтын көрінеді.
[[Сурет:Cosmological composition.jpg|thumb|right|200px|Ғарыш құрылымы, материялар үлесі]]
Кейбіреулер оны тағы "Күңірт материя" және "Күңгірт энергияға" бөледі. Бірақ бұл жаңа тақырып ретінде әлі толық айқындалып біткен жоқ. Ол (Күңгірт материя) тартылыс күшінің әсеріне ұшырауын айтпағанда, қазіргі белгілі физика заңдылықтары оған жүрмейді, заттың қасиеті секілді белгілер онда жоқ. Қазір алыс жұлдыздардан (Андромеда шоқ жұлдызының, сосын Құс жолы жүйесінің жұлдыздарынан) жеткен Х сәулелерін жоғары технологиялық жабдықтармен зерттеу арқылы аталған қараңғы материяға болжал жасалуда.

Күңгірт материяны табу заңдылықтан ауытқыған (аномальді), әрі галактика сыртындағы аса жылдам жылдамдықпен айналатын жасырын масса мәселесін шешуге көмектеседі.

Көбіне «күңгірт материя» терминін [[1933 жыл]]ы өзінің неміс тілінде жазған жұмысында астроном Фриц Цвикки көрсетті деп жазады. Бірақ [[2014 жыл]]ғы мәліметтерге сүйенетін болсақ, Цвикки бұл терминді [[1932 жылы]] [[Ян Хендрик Оорт|Ян Оорт]] жазған мақаладан алғаны байқалады.

== Бақылау ақпараттары ==
[[Сурет:Fermi Observations of Dwarf Galaxies Provide New Insights on Dark Matter.ogv|thumb|left|250px|олар көрінетін затты байқады - [[жұлдыз]]ды, [[газ]]ды, [[тозаң]]ды, бірақ олардың неге солай екенін түсіндіре алмады. [[Ферми]] бақылауы (Fermi Observations) бойынша Ергежейлі галактикалар құбылысы күңгірт материяның өмір сүретінін дәлелдейді]]
[[Сурет:Artist’s_impression_of_the_expected_dark_matter_distribution_around_the_Milky_Way.ogv|thumb|left|250px|Құс жолы төңірегіндегі көк түспен көрсетілген күңгірт материя]]
Күңгірт заттың «жарық» (барионды) нәрсемен әрекеттесетіні белгілі, тым болмағанда гравитациялық күйде және барионнан тығыздығы бірнеше есе үлкен, орташа космологиялық тығыздықты құрайды. Заттар гравитациялық күңгірт материя тесігіне енеді. Күңгірт материя жарықпен қатынасқа түспейтін болса да, жарық күңгір заттар бар жақтан шығарылады. Бұл гравитациялық тұрақсыздықтың тамаша қасиеті күңгір материя санын, күйін және рентгендік сәуледен радиодиапазонға дейінгі бақылау ақпаратын күңгір материяға үлестіруге көмектеседі.

Оншақты жыл бұрын Күңгірт материя туралы жорамалға тек тым аз санды астрофизиктер болмаса, басым көбі оны бос қиял деп сынға алған болатын. Ал, қазір дәлелдердің молаюына орай ол барған сайын астрофизикадағы негізгі ұғымдардың біріне айналуда. Шынтуайтында, тек осы ұғым арқылы ғана жеке жұлдыздық жүйелердің өз өсінде айналғанына бола бытырап кетпейтініне, жұлдыздық жүйелердің бір біріне қалай әсер ететініне жауап табуға болады. Егер тұрақты жұлдыздан, тұмандықтардан, басқа да көрінетін айқын материялардан неше он есе көп Күңгірт матеия болмаса, онда әлемнің қазіргі шындығы ақылға сиымсыз болар еді. Біздің Құсжолы әлеміміз, әрбір жұлдыздық жүйелер түгелдей алып Күңгірт матриямен қымталған деуге болады.
[[Сурет:Galaxy rotation under the influence of dark matter.ogv|thumb|right|300px|[[Галактика]]лардың қара материя ықпалында айналуы]]
Астрофизиктердің айтуынша, ең алғаш пайда болғаны үлкендігі ұқсамайтын Күңгірт материя шоғырлары екен. Бұл көрінбейтін Күңгірт материя шоғырлары қарапайым анық материяларды өзіне сіміру арқылы жұлдыздық жүйелер қалыптастырыпты. Дегенмен қалыптасқан жұлдыздық жүйелердің үлкен кішкенелігі ұқсамайды, кейі үлкен, кейі кішкене, сондай-ақ олар жүздеген миллион жыл бойында жылына мыңдаған тұрақты жұлдызды қалыптастырыпты. Әсіресе жұлдыздардың жарылып, жаңа жұлдыздарға ұйысуында осынау Күңгірт материяның рөлі айырықша болса керек.
[[Сурет:CL0024%2B17.jpg|thumb|right|300px|Күңгірт материя тіке байқалмайды. Гравитациялық мөлдірлік әсері негізінде, [[галактика]] кластеріндегі (CL0024 + 17) қараңғы материя сақинасын аңғаруға болады және ол көк түсте бейнеленген.]]
Зерттеулерге қарағанда, жұлдыздық жүйенің қалыптасуы ол негіз еткен Күңгірт материя шоғырының үлкен-кішілігіне байланысты көрінеді. Егер Күңгірт материя шоғыры өте үлкен болса, онда сутегі үйлесімді біріге алмай, алаулаған тұрақты жұлдыз күйіне келе алмайтын көрінеді. Сонымен сутегі ыдырап, түрліше деңгейдегі шағын жұлдыздық жүйеге бөлінетін көрінеді. (Тұмандықтар бәлкім осылай қалыптасқан болса керек.) Егер Күңгірт материя шоғыры тым кішкентай болса, онда сутегі өте тығыз бірігетін көрінеді. Мұндай жағдайда жұлдыздық жүйенің қалыптасуы тездеп, одан бөлінген жоғары энергия басқа сутегілердіңде қосылуына кедергі болатын көрінеді. Мұндай жұлдыздық күйлердің тұрақтылығы уақыттық болады екен.

Бұл қорытындыларды ғалымдар Гершель ғарыштық телескоп орталығынан алған мәліметтерге сүйеніп шығарған. Гершель ғарыштық телескопы инфрақызыл сәулелі телескоп. Тым алыстан жететін галактикалық шаңдар инфрақызыл сәуле астында өте жарқырап көрінетіні белгілі. Сондықтан Гершель ғарыштық телескопы жеке жұлдыздық жүйелердің суретін бере алмағанымен, бірақ ол әлемнің әр түкпіріндегі инфраэнергиялық ағындардың анық және бұлдыр тұсын айқындай алады. Жарығырақ өңірлер галактикалық тығыздығы жоғары өңір есептеледі, бұлдыр өңірлер тығыздығы сирек өңірлер болмақ.

Ғалымдар өздерінің зерттеген нәтижелерін әлемнің алғашқы үлгісі туралы компьютерлік виртуалды модельмен салыстырып, Күңгірт материяның қалай тарқалғанын көрсетеді. Салыстыру нәтижесіне орай, орташа Күңгірт материя шоғыры мен галектикалық жарылыстардың ортасында байланыс бар екені байқалады.

[[Санат:Астрофизика]]

Қала

2015-10-30T15:30:12Z

Alphy Haydar: /* Қаланың халық саны */

[[Сурет:Manhattan3 amk.jpg|thumb|right|380px|Нью-Йоркте тәңертең, Манхеттен р., АҚШ]]
[[Сурет:Urban population in 2005 world map.PNG|thumb|right|350px|әлем халқының қалаласу ауқымы]]
'''Қала''', '''шаһар''' — тұрғындары [[өнеркәсіп]], [[сауда]], [[қызмет көрсету]] орындарында және ғылыми, мәдени, басқару мекемелерінде жұмыс жасайтын, халқы тығыз орналасқан ірі [[елді мекен]]. Әдетте қала Тұрғындар районы, Өнеркәсіп районы, Сауда районы, кейбірінде Әкімшілік басқару районы секілді негізгі райондарға бөлінеді. Онда негізінен [[ғимарат]], [[көше]], [[бақша]] секілді негігі құрылыс нысандары болады. Қалада біршама дамыған қызмет көрсету, сауда жасау, тазалық, тұрғын үймен қамдау, қатынас-тасымал, ойын-сауық кешендері, спорт кешендері қатарлылар болады. Қалалар қала районы және қала маңы районы деп бөлінеді.

== Қаланың халық саны ==
[[Сурет:Sunset over florence 1.jpg|thumb|250px|Күн батқанда, Флоренция қаласы, Италия]]
Қалаларды алып қалалар, ортша қалалар, ұсақ халалар деп бөлуге болады, Бірақ әлемдегі елдердің халық саны ұқсас болмаған соң қала деп есептелуіне қажетті ең аз халық саны да ұқсамайды. Мысалы, Данияда 250 адам, Канадада 1000 адам, Германияда 2000 адам, АҚШтың біршама штаттарында 12 000 адам, Үндістанда 5000 адам, Малайзияда 10 000 адам болғанда барып қала деп есептеуге мүмкін болады.
1800 жылы әлемде тек 3% адам ғана қалада өмір сүрсе, ХХ ғасырдың соңында бұл көрсеткіш 47% жетті.
Қазір әлемде 3 млрд адам қалада тұрмыс кешіріп жатыр. Әсіресе Латын Америкасы, Қытай, Үндістан, Африканың бірқанша елдерінде қалаласу өте тез жүруде және қаладағы халық саны тез артуда.

'''[[Мегақала]].''' Әлемдегі ең үлкен [[мегақала]] Жапонияның Токио қалсы есептеледі.
Әлем бойынша, бүгінде халық саны 10 млн тұрғыннан асқан 29 ең ірі қала бар. Оларға: [[Токио]], [[Нью-Йорк]], [[Шанхай]], [[Мехико]], [[Мәскеу]] және тағы басқалары жатады. Алатын ауданының кіші болуы, ал халық саны өте тығыз болуы осындай қалаларда көптеген мәселелер туғызады: тұрғын үй қымбатшылығы қатарлылар. Дегенмен, мұндай алып қалалардың тиімді және артықшылық тұсы қалған қалаларға қарағанда жоғары болып келеді.
[[File:Tokyo Tower view.jpg|thumb|200px|[[Токио]], [[Жапония]], әлемдегі ең үлкен мегақала]]
[[File:Smog in the skies of Delhi, India.jpg|thumb|200px|[[Дели]], [[Үндістан]]]]
[[File:Mumbai night skyline.jpg|thumb|200px|[[Мумбаи]], [[Үндістан]]]]
[[File:Ponte e rio.jpg|thumb|200px|[[Сан-Паулу]], [[Бразилия]]]]
[[File:Seoul-Cityscape-03.jpg|thumb|200px|[[Сеул]], [[Оңтүстік Корея]]]]
[[File:Jakarta Skyline (Resize).jpg|thumb|200px|[[Джакарта]], [[Индонезия]]]]
[[File:AZCA (Madrid) 01.jpg|thumb|200px|[[Мадрид]], [[Испания]]]]
[[File:Night view from the Bund.jpg|thumb|200px|[[Шанхай]], [[Қытай]]]]

== Қаланың ерекшелігі ==
[[Сурет:Mohenjo-daro.jpg|thumb|right|250px|[[Маханджо-Даро]], Инд өзен аңғары өркениеті, әлемдік тарихтағы ең көне қала мәдениетінің бірі]]
Қалалардың орталық коныстандырылған пункт және кішкене қала мен [[ауыл]]дардан айырмашылығы онда діни, әскери-саяси, [[экономика]]лық және мәдени қызметтің жүзеге асырылу деңгейі жоғары және үлкен көлемде болады. Оның тоғыспалы күрделі мүмкіндігі қаланы қоршаған шағын ауылдарға бөліп басқаруға қолайлы болады.<ref name=a1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>

Қалада қайткен күнде де біршама дамыған әкімшілік және мәдени орталық болады. Елді мекенді қала дәрежесіне көтеретін басты межелер — ондағы халықтың саны және олардың атқаратын қызметі ([[өнеркәсіп]], мәдени, саяси-әкімшілік орталықтары).

== Қаланың пайда болуы ==
Қалалар Жер бетінде ''6000 жыл'' бұрын құрыла бастаған еді. Ең алғашқы қала [[Орта шығыс]]та пайда болған. Ол алғашында сауда жолы тоғысқан тораптарда, қолөнер орталықтарында, мемлекеттік билік орталықтарында пайда болды. Себебі, қала мағынасы - осы өңірде мекен еткен халықтың маңызды оқиғаларын суреттейді. Қала дегеніміз мәдениет, ғылым, білім және өндіріс орталығы болып, сауда-саттық дамыған жерлерде, керемет ғимараттар салынған жерде және ел басқару болған жерлерде қалаласу тез жүрді.

== Астана қала ==
[[Сурет:Shinjuku 2006-02-22 a.jpg|thumb|left|300px|[[Токио]], [[Жапония]]]]
Әлем мемлекеттердің билігі үшін өте маңызды қала есептеледі. Онда әлеуметтік, экономикалық әрі мәдени орталықтар болып қоймай, ең маңыздысы онда міндетті түрде мемлекеттік биліктің ең үлкен органдары мен басқару апараттары орналасады. Мемлекеттің ең үлкен қаласы астана ретіндегі қалаға жатпауы мүмкін. Мысалы, Канаданың ең ірі өндірістік, әрі транспорттық орталығы ретінде [[Монреаль]] қаласы саналады. Ал, негізгі астанасы ретінде [[Оттава]] саналады. Оттава - [[парламент]], [[үкімет]], сыртқы істер және екі университет орналасқан, [[кітапхана]], [[мұражай]], білім ізденуші орталық бар. Сол секілді [[Қытай]]дың [[Шанхай]] қаласы [[Пекин]]нен әлдеқайда үлкен және дамыған. [[АҚШ]]тың [[Нью-Йорк]] қаласы да сол елдегі ең үлкен, ең дамыған қала есептеледі. Сондай-ақ [[Қазақстан]]дағы [[Алматы]] қаласы да [[Астана]] қаласына қарағанда халқы көп, аумағы үлкен, даму деңгейі жоғары.

== Қала әлеуметтануы ==
[[Сурет:ChacaoAltamiraView2004-8.jpg|thumb|250px|Эль Авиланың Altamiraсы, Chacao муниципалитеті, Миранда, Венесуэла]]
[[Сурет:Jerusalem Modell BW 2.JPG|thumb|right|250px|Археологиялық негіздемелерге сай І ғасырдағы [[Иерусалим]] қаласының қалпына келтірілген моделі]]
Қала әлеуметтануы (Urban sociology) - қаланы негіз етіп, қаладағы [[әлеумет]]тік құрылым, ұйымдасу, қаладағы психология, қаладағы әлеуметтік мәселелер, қаланың дамуы, қаладағы заңға бойсұну және заң бұзушылықтар қатарлы мәселелерді нақты зерттейді. Ол қалаға кеңістіктік және уақыттылық тұрғысынана талдау жасап, физикалық кеңістіктерден (құрылыс, көше, бақша, завод, әкімшілік, саяси ғимараттар, мәдени орындар) бастап әлеуметтік жүйелер (отбасы, көрші, топ, ұжым, кәсіптестер, балар, жастар, кәрілер, әйелдер...) дамуының түрлі мәселелеріне ғылыми практикалық зерттеулер жасап, қалалардың нақты жағдайын түсіндіріп, сақталған мәселелерді көрсетіп береді және шешу жолдарын ұсынады.<ref name="a1"/>

Қала әлеуметтануында әсіресе алғаш рет [[Чикаго университеті]]нде 1920 жылдан бастап қаланы, аудандарды немесе өлкелерді зерттеу тақырыбы [[әлеуметтану]] тұрғысынан қолға алынды. Онда [[Чикаго әлеуметтану мектебі]] деген атаумен әлемге әйгілі болған қала әлеуметтануын зерттеуші ғалымдар қаланың экологиясын, жастарын, қылмыс өткізуін нақты зерттеудің алғашқы үлгісін жасады.

Мысалы Чикаго әлеуметтану мектебі өкілдері Парк, Берджесс және Макензи 1925 жылы жариялаған Қала экологиясына қатысты кітабында Чикаго қаласын бақылап-зерттеу арқылы қала дамуында қалыптасқан бес түрлі концентрлік аймақ моделін (Concentric zone model) ұсынды. Олардың арасында дағадрысқа және қақтығысқа бірден алып баратын, жастардың қылмыс өткізуі өте жиі болған ауысым аймағы (Zone of transition) да бар.<ref>{{cite book|author=Park, Robert Ezra; Burgess, Ernest W.; McKenzie, Roderick D.|title=''The City''|year=1925|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press}}</ref>

Бұл бес аймақ:

* Орталық сауда аймағы (CBD)
* Ауысым аймағы (Zone of transition)：ол тұрғындар аймағы мен сауда аймағы арасында орналасқан.
* Жұмысшы тұрғындар аймағы (Working-class residential zone)
* Орта тап аймағы (Middle-class residential zone)
* Қала маңы аймағы（Commuter zone）қатарлылар.

== Қала экологиясы ==
Қала экологиясы - қаланың тазалығы, қаладағы көгалдандыру, қаланың ауасы, суы, жемек-ішпегі, қаладағы хайуанаттардың жағдайы, қаланың жанға жайлы әсемдігі қатарлы мәселелерді қамтиды.

Бұрынна бері тұрғындар саны көп өңірлерде экологиялық мәселелер де туындаған, бірақ қазіргі кезде өнеркәсіп қалаларында сондай мәселелер көбірек. Осынжай мәселелерді шешу үшін түрлі биоотын, қоқыс тазарту қондырғылары, көгалдандыру мақсатындағы табиғи өңірлер мен саябақтар салу қолға алынуда
<ref>http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php</ref><ref>http://www.impresaitalia.info/sitemap.asp</ref><ref>http://godwomen.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4895:2010-06-19-19-46-58&catid=171:2009-06-22-06-04-58&Itemid=673</ref><ref name="a1"/><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Тағы қараңыз==
* [[Моноқала]]
* [[Серік-қала]]
* [[Бауырлас қала]]

[[Санат:Қала]]
[[Санат:География]]

Нейтрон жұлдыз

2015-10-16T15:34:38Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[File:STELLARLIFECYCLE2.jpg|нобай|300px|Ғарыштағы алуан жұлдыз түрлері]]
'''Нейтрон жұлдыз''' —– [[жұлдыз]] өзгерісінің соңғы мезгілінде кейбір үлкенірек жұлдыздар [[гравитация коллапсі]]нен ғаламатжұлдыз жарылыстарын бастан кешіріп, негізінен нейтроннан құралатын жұлдызға айналады. Нейтрон жұлдыз – [[электрон]], [[протон]] және аса ауыр атом [[ядро]]сының шамалы қоспасынан құралған аса тығыз жұлдыз есептеледі. Ондай жұлдыздардың өзегіндегі [[сутегі]], [[гелий]], [[көміртегі]] қатарлы элементтер [[термоядролық реакция]] барысында сарқылып, соңғы қалдық ретіндегі темір элементі энергия жеткіліксіздігінен термоядролық реакцияға түсе алмайды. Ыстық сәуле қысымында тіреліп тұрған шеткі материялар ендігі жерде [[гравитация]] әсерінде өзекке қарай құлайды және кейбір жағдайда бұл жарылыс туғызып жаңа [[ғаламатжұлдыз]]ға айналады. Немесе, жұлдыз массасының ұқсамастығына орай жұлдыз ішіне қарай шөгіп [[Ақ ергежейлі]]ге, Нейтрон жұлдызға, немесе тіпті [[Қара құрдым]]ға айналады.

Әдетте салмақтары Күн салмағынан 4-8 еседей үлкен жұлдыздар жарылысынан кейінгі қалдықтары нейтрон жұлдызына айналады. Нейтрон жұлдыздар өте тығыз болады және өте қарқынды [[гравитация]]лық және [[магнит]]тік өріске ие болады.

Нейтрондық жұлдыздар алғаш рет [[пульсар]]лар түрінде ашылды (1967).

==Құрылымы мен құрамы==
Нейтрон жұлдыздар көлемі өте кішкентай. Алайда олардың салмағы аз емес. Көптеген нейтрон жұлдыздардың салмағы Күн салмағынан 1,5 еседей артық. Ғалымдардың пікірінше, олардың беткейі тегіс және ортасы өте тығыз болады. Беткейі тор тәрізді тәртіппен орналасқан қарапайым атомдық ядролардан тұрады. Нейтрон жұлдыздар беткейлерінде элетрондар да ұшып жүреді. Нйтрон жұлдыздарының ішіне қара йжылжысақ, нейтрон тамшысы деген жерге жетеміз. Бұл тұста нейтрондар ядроларынан ағып шығады. Бұл аймақта көптеген нейтрондар мен электрондар орналасқан.
==Пульсарлар==
'''Пульсар''' - секундына бірнеше рет жанып - өшіп тұратын айналғаш нейтрон жұлдыз. Ол 1 секунд ішінде 360 градусқа айналуы мүмкін.
==Магнетар==
'''Магнетар''' - орасан зор магнит өрісіне ие нейтрон жұлдызы. Магнетарлар жоғары қуатты электромагнитті радиация, әсіресе рентген және гамма сәулелерін бөледі. Қазір 13 магнетардың бары анық және тағы да бесеуі бар болуы мүмкін.<ref>Ғ 31. Ғалам. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. - Астана: "Фолиант" баспасы, 2012. - 160 б. - "Балалар энциклопедиясы" сериясы. ISBN 978 - 601 - 292 - 633 - 0</ref> Жұлдыздардың эволюциялық теориясы бойынша Күн массасынан массалары 1,2 – 3 есе үлкен жұлдыздардың жанар отындары таусылар сатысында, олардың центрінде өте үлкен жылдамдықпен гравитациялық сығылу (гравитациялық [[коллапс]]) басталады. Гравитациялық [[коллапс]] нәтижесінде тығыздық мәні [[ядро]] тығыздығындай аса жоғары (1017 кг/м3) шамаға жетеді де, Нейтрондық жұлдыздарда нейтрондану құбылысы, яғни [протондар мен атом ядроларының нейтронға айналуы жүреді; алдымен ыстық Нейтрондық жұлдыздар (центрдегі температурасы 1011К) пайда болып, аз уақытта (10 – 100 с) олар нейтрино шығару арқылы 109К-ге дейін суиды. Бұл кездегі Нейтрондық жұлдыздардың ішкі құрылыcы өте күрделі: оның ядросы мен сыртқы қабаты қатты (ферми-кристалл), ал олардың арасы сұйық (ферми-сұйық) болады; жылулық, магниттік қасиеттері негізінен қатты және сұйық қабықшалардағы протондар жүйесінің асқын өткізгіштігі мен нейтрондар жүйесінің асқын аққыштығына байланысты. Нейтрондық жұлдыздардың орташа тығыздығы 1017 кг/м3, орташа радиусы 20 км. Нейтрондық жұлдыздар импульстық радиосәуле шығаруы арқылы табылған.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Шоқжұлдыздар]]

Жетіқарақшы

2015-10-16T15:32:06Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Ursa Major constellation detail map.PNG|right|300px|Жетіқарақшы]]
'''Жетіқарақшы''' (лат. Big Dipper) — аспанның Солтүстік жарты шарындағы [[Үлкен аю шоқжұлдызы]]ның ең жарық жеті жұлдызы. Аталған жеті жұлдыз шөміш пішінді иіліп солтүстік аспаннан өте анық көрінеді және ол [[Темірқазық]] жұлдызын жердің өз өсінде айналуына орай әр күні айналып жүргендей көрінеді. Жетіқарақшының жеті жұлдызының ішінде 1,8 [[жұлдыздық шама]]ға дейін жалтырап көрінетін ең жарық жұлдыз – Ырық ([[Алиот]]) пен Ерік ([[Дубке]]) есептеледі. Және оның шеткі екі жұлдызы (ε және α) бойынша [[Темірқазық]] жұлдызын табуға болады. Жеті қарақшы шоқ жұлдызының төңірегінде көптеген [[галактика]]лар мен планетарлық тұмандықтар бар. Ең жақын галактика мен Жердің арақашықтығы 70 млн. жарық жылын құрайды.
[[Сурет:Astro 4D uma rg anim.gif|thumb|left|300px|150 000 жылдағы Жетіқарақшы өзгерісі ([[Anaglyph 3D|3D red cyan]] әйнегімен көру керек)]]
== Қазақы түсінік ==
Түнгі күзеті көп мал шаруашылығымен шұғылданған қазақ халқы түні бойы батпай Темірқазықты айнала қозғалатын Жетіқарақшыны Жер тараптары мен түн мезгілдерін айыруда жиі пайдаланған. Жетіқарақшының ең жақсы көрінетін айлары — наурыз, сәуір айлары. Жетіқарақшы республиканың барлық аумағынан айқын көрінеді.
[[Сурет:Flag of Alaska.svg|thumb|right|200px|Жетіқарақшы мен Темірқазық (АҚШ Аляска штатының туы)]]
[[Қазақ ертегілері]] бойынша Жетіқарақшы және [[Темірқазық]]қа қатысты екі ертегі сақталған.

Біріншісі: Тәңірі өз аттарын Темірқазыққа байлайды. Темірқазықтың қасындағы қос жарық жұлдыз сол Ақпоз ат пен Көкбоз ат есептеледі. Темірқазыққа арқандалған тұлпарларды ұрлау үшін жеті қарақшы жылқыны торуылдап, жайылған жылқының соңынан қуалап баспалап айналып жүреді. Бірақ әр күні таң атып кетіп олар қапы қалып отырады.

Екіншісі:Осыдан көп заман бұрын аспан әлемінде ағайынды жеті жігіт өмір сүріпті.Өздерінің ауызбіршілігі мықты, күшті, сотқарлықпен аты шығып жүріпті. Күндердің күнінде ағайындылардың бірі [[Үркер]] шоқжұлдызының [[Үлпілдек]] атты сұлу қызына ғашық болып, ұрлап кетіпті. Сол әрекетінен кейін оларды басқалар Жетіқарақшы атап кетіпті. Қыздарын қарақшылардан құтқарып алу үшін Үркеліктер әлі де Жетіқарақшыны қуып жүр екен дейді, жақындап қалғанда ылғи да таң атып қала береді екен. Қуып жеткенде олардың қырғын соғысынан ақырзаман болады дейді, аңыз. Ең жарқырап тұрғаны қарақшылардың атаманы, жанында көмескіленіп тұрғаны сол Үлпілдек ару екен. Шын мәнінде зер салып байқап қарасақ, Жетіқарақшының сабы жағынан қарасыңыз Екінші әлде үшінші жұлдыздың түбінен әлсіз жарықты жұлдызды көресіз. Одан соң аспан әлемінің екеуі екі қарама қарсы тұсынан туса да таң бозарғанда бір-біріне өте жақындап қалады,

Бәлкім көптеген халықтарда Жеті санының қастерлі болуы, әсіресе апта санауының жеті күнді негіз етуі осы жеті жұлдыздан құралған Жетіқарақшыға қатысты болса керек.

== Мәдени сипаты ==
[[Сурет:The Chariot of Zeus - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|right|400px|Зевстің соғыс арбасы, 1876ж. Альфред шіркеуінде сақталған]]
[[Үнді]]лердің мәдениеті бойынша Жетіқарақшы "Saptarshi" деп аталған, яғни, Жетіқарақшының жеті жұлдызы Үнділердің жеті әулиесіне өкілдік етеді деп есептеп, оны "жеті әулие" деген мағынада атаған.

[[Қытай]]лар оны "Солтүстік түкпірдің жеті жұлдызы" (běidǒu qīxīng) деп атаған.

[[Гомер]]дің «[[Илиада]]» дастанында "Аюдайын бұл адамдар Жетіқарақшы" деген өлең жолдары кездеседі екен.<ref>{{cite book|chapterurl=http://sacred-texts.com/cla/homer/ili/ili17.htm |chapter=Book XVII |title=The Iliad|author=Homer|others=translated by Samuel Butler}}</ref>

[[Грек мифологиясы]] бойынша [[Зевс]] сүлу ару [[Каллисто (аңыз)|Каллисто]]ны ханымы Гераның қызғанышынан құтқару үшін оны аюға айналдырып жіберген екен. (Кейбір аңыздар бойынша аюға айналдырушы Гера.) Бірақ Гера оны қуғындауын тоқтатпай әйел аңшы құдайы [[Артемида]]ға әлгі аюды атып алуды бұйырады. Сонымен Зевс Аюды ғарышқа шығарып жіберуге мәжбүр болады. Сөйтіп [[Үлкен аю шоқжұлдызы]] пайда болады. Ал, Темірқазық сол шоқжұлдыздағы өте жарық жұлдыздардан құралып, шөміш пішінді әйгілегендіктен, дербес те қарастырыла береді.

== Жетіқарақшы өзгерісі ==
Үлкен аюға тән бес жұлдыз Үлкен аю шоқжұлдызы айналуымен бірге қозғалады. Екі шетіндегі Ерік (Дубхе) мен Дес (Алькаид) бұл шоқжұлдызға тән емес болғандықтан олар басқа бағытта қозғалады. Жетіқарақшының бүгінгі шөміш секілді пішіні ұзақ замандық өзгерістің жемісі. Жетіқарақшыны құраған жұлдыздардың қозғалыс ерекшелігі бойынша есептегенде, шамамен 50 000 жылдан кейін оның қазіргі пішіні толық өзгереді.

{| class="wikitable sortable"
|- bgcolor="#efefef" | border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" width="400" style="margin-left: 1em"
! | Жұлдыз аты || Қазақшасы || Ағылшыншасы|| Байер жұлдыздық таңбасы || Жарқырау шамасы || арақашықтығы （[[жарық жылы]]）
|-
| Дубхе || Ерік || Dubhe || α UMa || 1.79 || 124
|-
| Мерак || Жігер || Merak || β UMa || 2.34 || 79
|-
| Фекда || Қайрат || Phecda || γ UMa || 2.41 || 84
|-
| Мегрец || Қуат || Megrez || δ UMa || 3.32 || 81
|-
| Алиот || Ырық || Alioth || ε UMa || 1.76 || 81
|-
| Мицар || Құдірет || Mizar || ζ UMa || 2.23 || 78
|-
| Алькаид || Дес || Alkaid || η UMa || 1.85 || 101
|}

==Дереккөздер:==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Шоқжұлдыздар]]
[[Санат:Жұлдыздар]]

Сағым күн

2015-10-12T16:30:31Z

Alphy Haydar:

[[Сурет:Fargo Sundogs 2 18 09.jpg|thumb|right|200px|Сағым күн, Солтүстік Дакота штаты]]
'''Сағым күн'''（Sun dog<ref>[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/mock%20sun</ref>）— [[қоралану]]дың айырықша түрі, ерекше бір [[атмосфералық оптикалық құбылыс]] есептеледі. Кеңістікте қалқыған алты қырлы мұз кесектері ретті түрде [[күн]] сәулесін сындырып, шағылыстырғанда әуелгі күннің екі жағынан екі (не төрт) күн пайда болады.<ref name="atoptics-sunalt">{{cite web | url = http://www.atoptics.co.uk/halo/dogalt.htm | title = Effect of solar altitude | publisher = Atmospheric Optics | accessdate = 2007-04-15 | first = L | last = Cowley}}</ref> Мысалы 2013 жылы Қытайдан 5 күн бір уақытта көрінген болатын.
[[Сурет:Sun dog at Stonehenge.jpg|thumb|left|400px|Стоунхендж төбесіндегі шағын Сағым күн]]
Сағымкүн көбінесе 22° қоралануда пайда болады.<ref>[[The American Heritage Dictionary of the English Language]], 2004</ref> Ол әлемнің кез келген түкпірінде, кез келген маусымда болуы мүмкін, бірақ ылғи да анық, көрнекі бола бермейді. Әсіресе күн батқан кезде көбірек көрінеді.

Сағым күн өте мұз кристалдары өте суық ауада, ауа ағысы біршама баяу өңірде көбірек пайда болады. Сағым күндер шынайы күнге салыстырғанда қызарыңқы болады.

[[Грек]] тілінде Parhelion (παρήλιον – parēlion) сөзінің мағынасы "күннің қасында" дегенді білдіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/parhelion|title=Parhelion|publisher=''[[Oxford English Dictionary]]''|accessdate=2013-12-30}}</ref> Ал ағылшын тіліндегі Sun dog сөзінің келіп шығуы әлі толық анық емес, көбінесе оны ежелгі Скандинавия ертегілерімен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=http://www.digitaliseducation.com/resources-norse.html|title=Norse Constellations|author=Persson, Jonas|publisher=Digitalis Education Solutions, Inc.|accessdate=2013-12-30}}</ref>
[[Сурет:Nuremberg chronicles - Sun Dogs (CCIIIv).jpg|thumb|right|250px|Нюрнберг Хроникасындағы Сағым күн бейнесі]]
Ежелгі грек [[философ]]ы [[Аристотель]] өзінің «Метеорология — Ауа райы туралы» кітабында былай жазған: "Күн секілді екі жасанды күн күнмен бірге туып, бірге айналып, ақыры бірге батты" деп жазады. Ол тағы "Жасанды күндер" әрқашан бірдей биікте және бірдей қашықтықта болады, көбінесе күн шыққан және батқан кезде анық көрінеді, ал түсте тым аз көрінеді деп түсіндірді.

Ақын [[Арат]]тың (Aratus, «Phaenomena» 880-891）жазуынша, Сағым күн оның ауа райын болжауының бір дерегі есептеледі, ол Сағым күнге қарай отырып жаңбыр мен желді, болуы мүмкін дауылды нөсерді болжай аламын деген.

Артемидор (Oneirocriticaлық, «Түс жору кітабы») өз кітабында жасанды күндер арасындағы Құдайлар туралы айтады.<ref>p.125 Artemidorus – The Interpretation Of Dreams Oneirocritica by Artemidorus Translation and Commentary by Robert J. White c.1975 1990 Oriingal Books, Inc. 2nd Edition Published in the U.S. ISBN 0-944558-03-8</ref>

[[Республика]]шыл шешен [[Цицерон]] Сағым күнді сенаттың екіжүзділігіне теңеу ретінде қолданады.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/14988/14988-h/14988-h.htm#FNA-296 | title = On the Commonwealth, Book 1 | author = [[Cicero]] | pages = (260), 367, (369) | publisher = [[Project Gutenberg]] | coauthors= CD Yonge (trans.) | year = 1877}}</ref>

[[Сенека]] өзінің табиғат туралы кітабында да Сағым күнді тілге алады.<ref>Seneca, Ricerche sulla Natura, P. Parroni editor, Mondadori, 2010</ref>

1629 жылы жазда [[Рим]]де көрінген Сағым күн [[Рене Декарт|Декарт]]тың метафизиканы тастап, табиғат философиясын зерттеу еңбектерін жазуына түрткі болған екен.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/descartes/#MetTurComPhyDis René Descartes - Metaphysical turn], Stanford Encyclopaedia of Philosophy</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Оптикалық құбылыстар]]
[[Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар]]

Импульс моменті

2015-10-08T16:24:37Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[File:Torque animation.gif|thumb| alt=A.| ''[[Импульс пен момент арасындағы байланыс]]''.]]
'''импульс моменті''', "Қозғалыс мөлшері моменті" деп те аталады, – материалдық нүктенің немесе жүйенің механикалық қозғалысының динамикалық сипаттамаларының бірі. Физикада ол заттың әуелгі нүктеден қозғалу мен ауысуының физикалық шамасы болып, ол классикалық физикада: \mathbf{L} болып өрнектеледі. [[Күш моменті]] тәрізді қозғалыс мөлшерінің моменті центрге (нүктеге) және оське де қатысты анықталады.

Материалдық нүктенің центрге (O) қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті центрден жүргізілген қозғалыстағы нүктенің радиус-векторының (r) оның қозғалыс мөлшерінің (mυ) векторлық көбейтіндісіне тең: яғни K0=[r.mυ]. Оны есептеу үшін күш моментін есептеуге арналған барлық формулаларды пайдалануға болады, тек онда F векторын (немесе оның проекцияларын) mυ векторымен (немесе оның проекцияларымен) алмастыру қажет.

Қозғалыс мөлшерінің моментінің өзгерісі түсірілген күш m0(F) моментінің әсерінен болады. Бұл өзгерістің сипаты динамиканың негізгі заңы болып табылатын =m0F теңдеуімен анықталады. m0F=0 болған кезде, мысалы, центрлік күштер үшін орындалады, нүктенің O центрге қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті өзгеріссіз қалады; нүкте осы кезде жазық қисық бойымен қозғалады және оның радиус-векторы кез келген бірдей уақыт аралықтарында бірдей аудандар сызып өтеді. Бұл нәтиже [[аспан механикасы]] үшін, сонымен қатар ғарыш ракеталарының, жердің жасанды серіктері, т.б. қозғалысы үшін маңызды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Физика]]

Аққу шоқжұлдызы

2015-10-08T15:46:15Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Cygnus constellation map ru lite.png|нобай]]
'''Аққу''' ({{lang-la|Cygnus}}, '''''Cyg''''') — [[Солтүстік аспан жартышары]]ның [[шоқжұлдыз]]ы. Оның орталығындағы жарық жұлдыздар аспанда айқыш пішінді бейнелейді. Аққу α жұлдызы аспандағы 1 дәрежелі 21 жұлдыздың бірі. Аққу шоқжұлдызы - [[Құс жолы]]нда жатқан шоқжұлдыздардың бірі. Аққу шоқжұлдызындындағы Аққу α жұлдызы, [[Лира шоқжұлдызы]]ндағы Лира α жұлдызы және [[Бүркіт шоқжұлдызы]]ндағы (Орел) Бүркіт α жұлдызы [[жазғы аспан үшбұрышы]]н құрайды.
[[Сурет:CygnusCC.jpg|thumb|left|200px|Аққу шоқжұлдызы]]

== Тарихы ==
[[Сурет:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|thumb|right|200px|Аққу Х, жұлдыздықтардың алып шоғыры]]
Ең алғаш рет аққу щоқжұлдызы [[Клавдий Птолемей]]дің «[[Альмагест]]» кітабында «құс» деген атаумен кездеседі. Егер бір деректер бойынша, аққуды [[Леда]]ның артынан жүретін [[Зевс]] деп айтса, басқа деректер бойынша Аққу [[Лира]] шоқжұлдызының қасында орналасқан [[Орфей]] деп айтылады.

Көп жағдайда бүгінгі шоқжұлдыздардың аты [[грек]] тілінде айтылса, жұлдыздардың аты [[араб]]ша айтылады. Соған байланысты аққуды гректер «орман құсы» деп, ал арабтар «тауық» деп атаған. Арабтардың «тауық» деп атауының себебі, аққу шоқжұлдызының ең жарық жұлдызы – денеб араб тілінен аударғанда «тауықтың құйрығы» деген мағынаны береді.

== Шоқжұлдыз туралы мифология ==
Батыс мифологиясы бойынша Аққу шоқжұлдызы туралы үш түрлі айтылым бар:
[[Сурет:Sidney Hall - Urania's Mirror - Lacerta, Cygnus, Lyra, Vulpecula and Anser.jpg|thumb|right|200px|Аққу және басқа шоқжұлдыздар]]
* Құдайлардың Құдайы Зевс Афинаның солтүстігіндегі Rhamnus-тан өтіп бара жатқанда кек құдайы Немезиданы көріп ғашық болып қалады. Немезида одан құтылу үшін ұқсамаған хайуанның пішініне еніп, біресе су жолымен, біресе құрлық жолымен қашады. Бірақ ақыры Зевстің қуғындауынан қашып құтыла алмайды. Ол ақыры аспандағы Аққу шоқжұлдызына айналып кетеді.
* Зевс кек құдайы Немезиданы қолға түсіру үшін өзі аққуға айналып, махаббат құдайы Афродитаға бір бүркітке айналып өзін қуалауды бұйырады. Мақсаты Немезиданың жанашырлығын ояту болатын. Зевс мақсатына жетеді, сосын осы істі еске сақтау үшін Аққу және Бүркітті бірдей аспанға шығарып, оларды Аққу және бүркіт шоқжұлдызы етеді.
[[Сурет:Cygnus & Lyra.gif|thumb|right|400px|Аққу шоқжұлдызы және басқалары]]
Осы екі ертегідегі оқиға бойынша, Немезида жұмыртқа табады да оны Гермеске береді (кейбір айтылым бойынша Спартаның әйел патшасы Ледаға береді, кейбірі бойынша бір қойшыға береді). Сол жұмыртқадан Гректің ең әйгілі сұлу аруы Елена (Helen of Troy) өсіп шығады.

* Тағы бір айтылым бойынша, Зевс аққуға айналып Спартаның әйел патшасы Леданы қызықтырмақ болады. Содан Леда екі жұмыртқа туады. Оның бірінен егізжұлдыз Кастор（Castor）мен Полидевк （Polydeuces /Pollux）, ал келесі жұмыртқадан Елена (Helen of Troy) мен Клитемнестра (Clytemnestra) пайда болады. Жұмыртқа қабығы Спарта ғибадатханасында жібек жіппен іліп қойған екен. Әдетте Кастор мен Клитемнестра Спарта патшасы Тиндарейдің （Tyndareus）ұрпағы есептеледі. Ал Троялық Елена мен Полидевк екеуі Зевстің ұрпағы есептеледі.

=== Астеризм «жазғы-күзгі үшбұрыш» ===
Жазғы-күзгі үшбұрыш құрамына үш шоқжұлдыз кіреді. Олар: Аққу, Бүркіт және Лира. Бұл шоқжұлдыздардың барлығы да өте жарық және ашық аспаннан оңай табуға болады. Яғни [[үшбұрыш]]ты осы шоқжұлдыздардың ең жарық жұлдыздары құрайды. Аққудың ең жарық жұлдызы – [[Денеб]], [[Бүркіт]]тікі – [[Альтаир]], [[Лира]]ныкі – [[Вега]].

== Тағы қараңыз ==
* [[Аққу шоқжұлдызындағы жұлдыздар тізімі]]

[[Санат:Шоқжұлдыздар]]
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Ғарыш]]

Органон

2015-10-07T18:24:54Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|200px|Аристотель]]
'''Органон''' (көне грекше: Ὄργανον — құрал, метод, әдіснама ) — [[Аристотель]]дің арнайы [[логика]]лық еңбектерінің дәстүрлі аталуы. Органон атауын [[Аристотель]] емес, [[перипатетик]] ([[Аристотель]] жолын қуушы) Андро́ник Родо́сский (др.-греч. Ανδρόνικος; шамамен, б.з.д. 60жж.) [[Аристотель]] еңбектеріне пікір жазу барысында алғаш қолданған.

Органон [[Аристотель]]дің алты [[логика]] кітабын қамтиды. Олар:
* «[[Категория туралы (Аристотель)|Категория туралы]]» (грек. {{polytonic|Κατηγορίαι}}; лат. Categoriae, или Praedicamenta) Аристотельдің 10 категориясы пайымдалған: Мән (субстанция), Сан, Сапа, Байланыс, Орын, Уақыт, Жағдай (күй), Шарт, Қозғалыс, Маһаббат.
* «[[Түсіндіру туралы (Аристотель)|Түсіндіру туралы]]» (грек. {{polytonic|Περὶ ἑρμηνείας}}; лат. De interpretatione) Бұл бөлім кітапта тірек ұғымдар мен тұжырымдар, растау, терістеу, жалпылық, ұғымара байланыс қатарлы тақырыптар сөз болған.
* «Алғашқы [[аналитика]]» (грек. {{polytonic|Ἀναλυτικὰ πρότερα}}; лат. Analytica priora) Бұл еңбекте [[Аристотель]] [[силлогизм]]і, индуктивті тұжырым туралы паймдалған.
* «Кейінгі [[аналитика]]» (грек. {{polytonic|Ἀναλυτικὰ ὕστερα}}; лат. Analytica posteriora). Бұл бөлімінде үлгі, анықтама және ғылыми білім туралы пайымдалған.
* «[[Топика (Аристотель)|Топика]]» (грек. {{polytonic|Τοπικά}}; лат. Topica) Топика – негізгі тақырып мәселесі талқыланып, мәселені талдау мен шешім етуде өнімді де, сенімді дәлел келтіру, тұжырым жасаудың ақылға қонымдылығы туралы пайымдаулар жасалды. Дәл осы еңбегінде предикабил турлы айтты және кейін порфир және схоластик логикашылдардың пікірталасына себеп болды.
* «[[Софистика]]лық [[тойтарыс]] туралы» (грек. {{polytonic|Περὶ τῶν σοφιστικῶν ἐλέγχων}}; лат. Sophistici elenchi, ''часто просто'' Elenchi) Логикалық [[сандырақ]]тар, өтіріктер, ой алдамшылықтары туралы талдаулар жасалып, Аристотель риторикасына бағыттайтын маңызды кілт болды.<ref>{{Cite book
| publisher = Cambridge University Press
| isbn = 9780521822428
| last = Rutherford
| first = Donald
| title = The Cambridge Companion to Early Modern Philosophy
| year = 2006
| page = 170ff
}}</ref>

Аристотельдің "алғашқы" және "кейінгі" аналитикасының айырмашылығы айқындалған жоқ. Осылай бөліп атаған сол Родосскийдің өзі болса керек. Ал, «[[софистика]]лық [[тойтарыс]] туралы»ны «топиканың» жалғасы деп есептеуге де болады

Органонның көптеген грекше көшірмелері жазылған, сондай-ақ [[арап|араб]]ша, [[латын]]ша, [[сирия]]ша және [[армян]]ша [[аударма]]лары бар
.
[[Жаңа дәуір]] [[ағылшын]] [[философ]]ы [[Фрэнсис Бэкон]] «[[Жаңа органон]]» («Novum organon») (1620) деген кітабында өзінің [[индуктивті логика]]сын [[Аристотель]]дің [[декуктивті логика]]сына қарсы қойып, барлық [[білім]]ді [[ақыл]]дық [[ой]]лаудан емес, [[тәжірибе]]ден бастауды ұсынады.

== Дереккөздер ==

[[Санат:философия]]
[[Санат:грек философиясы]]
[[Санат:Грек философтары]]
[[Санат:кітаптар]]
[[Санат:философиялық кітаптар]]

Сюрреализм

2015-10-07T18:12:38Z

Alphy Haydar: уикилендіру

'''Сюрреализм''' ({{lang-fr|surréalisme}} — сверхреализм) — [[модернизм|модернистік]] өнердің бір бағыты. Оның негізін салушылардың бірі француздың ірі ақыны Г. Аполлинер (1880 – 1918). Ол поэзия мен театрдың буржуазиялық тіршіліктен жоғары тұрғанын қалады. 1917 жылы жазылған «Груди Тиресия» (Тиресияның кеудесі) атты «сюрреалистік драмасының» алғысөзінде және 1918 жылы жарық көрген «Жаңа уақыт рухы және ақындар» мақаласында Аполлинердің сыртқы шынайлықты ғана бейнелейтін буржуазиялық драматургияға және сол кездері «асқан сұлулықты» жалау етіп, адам жанының тереңіне бойлай алмай жатқан символистік театрға деген қарсылығы, эстетикалық идеялары көрініс тапты. Аполлионер жырлаған "буржуазиялық тіршіліктен жоғары тұру" деген ұранды суреткер-модернистер шынайы өмірден биіктеу және [[ирреаль]]ды, яғни адам санасының астындағыны көрсету деп түсінді.<ref>История зарубежного театра 3 т. М., Просвещение. 1986 ж. кітабы</ref>

Сюрреализм (асқан шындық) [[Франция]]да басталған өнер ағымы болып, [[дадаизм]] ағымын қайнар етеді. Сюрреализм 1920-1930 жылдары аралығында еуропалық [[өнер]] мен [[әдебиет]]те қатты дәурендеді және кейінгі мәдениетке өз әсерін тигізді. Теориялық негізін [[Зигмунд Фрейд]]тің [[психоанализ]]інен, және [[Бергсон]]ның [[интуиция]] ілімінен қабылдады. Олар интуициялық түйсікті, жанның шындықтан тұйықталған ішкі сезінімін, жасырын сана мен санасыздықты дәстүрлі қалыпты бұзған тәсіл-амалдар арқылы көрсетіп беруге тырысты. Олардың қозғалысын сюрреализм қозғалысы, немесе асқан шындыққа талпыныс деп те атайды.

==Қайнары==
Сюрреализм ұғымын 1924 жылы француз ақыны [[Андре Бретон]] «сюрреализм Декларациясы» ([[Manifeste Du Surréalisme]]) деген еңбегін жариялап, сюрреализмдік бағыттағы өнер ұжымын құрды, сюрреалистік көптеген өлең-әңгіме-эсселер жазды.

==Шығармашылық тәсілдері==
Өнерде сюрреализм адам санасыздығындағы түрлі қайшылықтар мен [[парадокс]]тарды, үрей мен абыржулы көңіл күйлерді, таңырқауды, тіксінуді, өкінуді, дағдаруды, үміттенуді әсіре бұрмаланған нақты шындықтар арқылы елестетуге тырысады. Олардың өзгеше бейнелеу тәсілі адамның қалыпты түйсігін бірден бұзып, шұғыл таңырқау туғызады, тосын ойға ие етеді, жан дүниедегі айныған, бұрмаланған сезімдер мен қайшылықтарды жайып тастаумен бірге, астарында қалжың мен кекесін де жатқан болады. Олар шындықтың адам ақылы аңғара бермейтін сол бір қитұрқы тұсына шұғыл назар аудартып, бейақылдық сезімдері аршылудан туындаған өзгеше эстетикалық сезімге ие етеді.
[http://kanala.net/raboty-v-zhanre-pop-syurrealizma-7-foto/]

==Негізгі өкілдері==
Сюрреализм қозғалысына көптеген өнер қайраткерлері мен жазушылар қатысты. Біршама әйгілісі:
*[[Гийом Аполлинер]]
*[[Андре Бретон]]
*[[Сальвадор Дали]]
*[[Колонка Магритт]]
*[[Миро]]
*[[Джордж Кирико]]
*[[Поль Дельво]]
*[[Mарк Шагал]] т.б.
Бұл тұлғалардың шығармаларын тану қазіргі заман өнерін тануда өте зор маңызға ие.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Философия]]

Деконструкция

2015-10-07T17:59:51Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Derrida-by-Pablo-Secca.jpg|thumb|right|200px|Жак Деррида]]
'''Деконструкция''' - [[мәтін]]нің нағыз [[мазмұн]]ын, мағынасын ашу үшін мәтіннің құрылымын бұзу.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1</ref>

Еуропа ұлы құрлығының философиясы мен әдебиет сыны саласында пайда болған деконструкция ағымы – Ж.Деррида қатарлы ойшылдар қалыптастырған және дәріптеген философиялық шығармалар мен ойлардың мәтінін оқып түсіну әдіснамасы. Жалпы айтқанда деконструкциялық оқу дегеніміз мәтін құрылымы мен батыстық даналық мағынасы（Western metaphysical essence）арасындағы айырмашылыққа (тек батыспен ғана шектелмейді) талдау жасау әдісі. Деконструкциялап оқу – мәтінді тек айырым жазушы тарқатқан айқын ақпарат етіп оқу ғана емес, қайта оны мәлім мәдениет және дүниетаным жүйесіндегі қайшылықтардың бейнесі ретінде оқу. Деконструкцияланған мәтін қатар өмір сүріп жатқан көптеген идеяларды жайып салады, олар тіпті әдетте өзара қарама-қайшы болуы да ғажап емес. Бір мәтінді деконструкциялап оқу дәстүрлі оқу әдісіне салыстырғанда мәтін бойында тұншықтырылған және ескерілмеген көптеген көзғарас бағыттарын айқындауымен ерекшеленеді.
[[Сурет:Guggenheim-bilbao-jan05.jpg|thumb|right|300px|Фрэнка Гериддің Гуггенхайма мұражайы, Бильбао]]
Деконструкция жобалау үлгісі ретінде ХХғ. 80 жылдары дәурендеген болатын. Философиялық қайнары 1967 жылғы Ж. Дерриданың (Jacque Derrida,1930——2004) тілдегі құрылымдарды сынау негізінде "Деконструкция" теориясын жасауымен байланысты. Оның идеясының негізі құрылым атаулыны жақтырмау, символ шындықты ашуға жеткілікті, әрбір жекені зерттеу бүтіндіктің құрылымын зерттеуден маңызды дегенге саяды. М.Хайдеггер бойынша батыс философиясы тарихы метафизика тарихы. Оның түпнұсқасы "болмыстың" "осындалығына" негізделген. М.Хайдеггердің бұл ұғымын Ж.Деррида "осындағы метафизика" деп атады. Осындағы метафизиканың мағынасы: бүкіл әлемнің артында түп негіз ретіндегі ереже бар, орталық сөз мәтіні бар, ортақ қозғатушы күш бар, жасырын Тәңірі, құдірет бар. Бұл ақырғы, шынайы, бірінші нәрсе біртекті Логосты（logos） құрастырады. Барша адам мен зат логос есігінің алдында тұрып, логостың айналым логикасына бойұсынады. Ал, логос мәңгілік, ол Жаратушының заңымен тең, [[Логос]]қа қарсы келу сандырақ пен сұрқиялыққа беттеу деген сөз.

Деррида және оның деконструкция ілімі дәл осы логоцентризм дәстүріне қарсы тұрды! Яғни Деконструкция ағымындағылар қазіргі тармақ-тармаққа бөлінген тәртіп атаулыны бұзуды өз міндеті етті. Бұл тәртіп тек қоғамдық тәртіп, неке тәртібі, этика тәртібі ғана емес, адамдардың жеке санасындағы тәртіптер, мысалы жасампаздық әдеті, қабылдау салты, ойлау әдеті, ішкі жан дүниесіндегі мәдениетке ынталандырған дерексіз сезімдер мен коллектив санасыздық, тіпті ол ұлттық мінездегі ережелер болуы мүмкін. Деконструкция тәртіпті шағуды және тіпті де жақсы тәртіп құруды көздейді.

Деконструкция қазіргі заманның негіздік қағидасы мен өлшем талаптарын сынауды жол етіп ұстанып, модернизм, постмодернизм терминдерін қолданады, сөздер мен сөз тіркестері арасындағы байланыстарды қайта құрып, дәстүрлі қоғамның дәстүрлі ережесінің құрастырылу қисынын (этика, динамика, функция) терістеп, жаңа мәнділік қарастырады. Сөз мағынасына қайта сәп салып мағынаны қайта мәндестіреді. Сөгу, шағу, қатарлау, қайта құру, жекеге мән беру, бөлшектің өздік ерекшелігі ұғымдарымен жұмыс жасап, бүтіндіктің бірлігіне тойтарыс беріп, бөлшектеу мен тұрақсыздықтан қайта құрастыратын мағына астарын аршып алуға тырысады.

Йель университетінің сыншылдық бағытының мүшесі Г.Миллер былай деген болатын: "Деконструкция сөзін жұртшылық бейне әкесінің сағатын бөлшектеп тастаған баладай мәлім бүтіндікті өзара байланысы жоқ, қайта құрастырылмайтын бөлектерге бөлу деп түсінеді. Бірақ деконструкция масылдық емес, қарсылық. Ол батыстың [[метафизика]] дәстүрін қайта жасалмайтындай етіп бүлдірумен шұғылданады".

[[Жак Деррида]] өзінің «Хат және өзгешелік», «Дауыс және құбылыс» және «Грамматология жөнінде» деген үш кітабы арқылы деконструкцияны орнықтырды. Ол әсіресе адамзаттың ақпарат таситын құралы - тілді қайта таразылады. Деррида адамның "әрдайым қатысушы" екендігін уәж етіп, жазу мен оқудың арасындағы айырмашылық мәңгі сақталады деп есептеді. "Осындағылық" деген логикалық ой қисынын жойып, белгі-таңбалар бүтіндігін бөліп, қаратылым (ұғымның неге қаратылуы) мен қаралымды (адам ұғым арқылы нені қарастырды) бірлестіру үшін "өзгешелену" ұғымына айырықша мағыналар қосты.

== Тарихи астары ==
[[Сурет:Text.JPG|thumb|right|400px|Мәтін]]

19 ғ. соңында Ф.[[Ницше]] "Жаратушының өлімі" туралы тосын ой жариялап, "құндылық атаулыны қайта таразыдан өткізу" талабын ұсынды. Оның дәстүрлі жолға керілігі батыс қоғамында ұзыннан ұзақ жаңғырық пайда қылды. Ақылға сенбейтін, дәстүрді төңкергісі келетін Ницше философиясы Деконструкция философиясының маңызды қайнары болды. Бұдан басқа Хайдеггердің Болмыс теориясы да, сосын Гуссерльдің феноменологиясы да Деконструкция ілімін ауыздандырған теориялар.

1968 ж. белсенді студенттер қозғалысы капиталистік Еуропа мен Америкада жандана бастады. Франциядағы қарсылық қозғалысы "Май Бұрқасыны" деген атпен белгілі. Дегенмен ол тез тиылды. Содан кейінгі жылдары аталған саяси құштарлық біртіндеп өмір мен қоғамды тіпті де терең қабатта талдап "сөгу" даналығына ұласты. Батыс қоғамы өзінің тілі, сенімі, құрылымы, түзімі, ғылыми жүйесі мен билік торы қатарлы қалыптасқан, дамыған жүйесінен бас тартпайтыны белгілі болатын. Деконструкция қозғалысы сондай жағдайда басталған қарсылық түрі.

Метафизикаға, логоцентризмге қарсы тұрып, тұйықталған жүйені ыдырату үшін деконструкция ағымы субъекттің жоғалуын, мағынаның өзгешеленуін, еркіндіктің бағытталуын дәріптеді. Былайша айтқанда, олар тіл мен ойдың еркін ойынын дәріптеп, тіпті бұл еркіндік бір түрлі "кісен таққан би болса да мейлі" деген ұстанымға келісті. Олардың қарсылық, керілік табиғатына орай деконструкция ағымы өз-өзіне қайшы ағым болды. Дерриданың айтуы бойынша, деконструкция мәлім бір "осындағы" орнықтылықты емес, "із" салуды көрсетеді. Ол шектеусіз, пішінсіз, белгісіз, барлық жерді, баршаны кернеген. Деконструкция өзінің анықтамасын өзі жеміріп тастайтын жеміру идеясы. Деконструкцияның екі негізгі ерекшелігі оның ашықтығы мен шектеусіздігі. Бір сөздің құрылымын сөгіп деконструкциялау, бір ұғым, бір дәстүрлі сенім ережесінің ішкі мәнін аршу оның барлық философиялық қырын жайып салуға апарады.

== Деконструкцияның сипаты ==
Деконструкциялау структурализмге де қарсы. Олардың ойынша құрылымда өзек жоқ, құрылым қашанда тұрақсыз болады, құрылым көптеген айырмашылықтардан тұрады. Құрылымдық өзгешелік өзгеріске түсетіндіктен, құрылым да өзгеріп отырады және құрылым өзінің тұрақсыздығы мен ашықтығын үздіксіз паш етумен болады. Структурализмнен бет бұрғандықтан, деконструкциялауды кейде постструктурализмдік тәсіл деп атайды. Дерриданың ойынша мәтінде қатып қалған тұрақты мән-мағына жоқ, шығарманың мәңгілік өзгермейтін ақырғы мәні деген бірдеңе өмір сүрмейді.

Деконструкциялық талдау жасаудың негізгі әдісі алдымен мәтін бойындағы екі жақты қайшылықтарды (мысалы, еркек-әйел, мықты-әлсіз, биік-аласа, алдыға-кері, оң-теріс) тауып шығу, сондай-ақ қайшыласқан екі жақтың шынтуайтында ауыспалы және бір-бірінен бөлшектегісіз екенін, қатал бөлінген екі жақ, бөтен екі түр еместігін айқындау. Қалыпты қорытынды бойынша, бұл екі бөлім түрі толық формада тұрақты өмір сүрмейді.

Деконструкция туралы ғылым саласы мен БАҚ саласында өте қайшылықты пікірталас туғаны белгілі. Ғылымда бұл ағымды нигилизмге теңестіріп, масылдығы жоғары және нағыз жындылық идеясы деп те айыптады. БАҚ беттерінде декострукциялау әдісін ғылымның нақты шындықтан ажырап қалғанының жанды мысалы деп бағалады. Осындай күшті айыптауларға қарамастан, деконструкциялау қазіргі заман философиясы мен әдебиетіндегі өте бір қуатты ағымдардың бірі саналады.
Құрылыс саласында, деконструкциялау ХХғ. соңы мен ХХІғ. басында "бөлшектеу" амалы арқылы құрылыс саласында өзін көрсетіп, дәстүрлі әдіснамалардағы жоғары-төмен, оң-сол, іші-сырты деген ажыратуларды мәнсіздестірді.

== Анықтама берудің қиындығы ==
[[Сурет:Wfm stata center.jpg|thumb|right|200px|Массачусетс технология институты, Рэй и Мария Stata ғылыми зерттеу орталығы, 2004 жылы 16 наурызда пайдалануға берілді]]
Батыс философиясында бұл әдіснамаға анықтама беру оңай емес. Ницшелік бұзып-шағып жол ашуды айтпағанда, тұңғыш рет осы ұғымды философияда көтерген адам М.Хайдеггер болатын. Қазақ тіліне бұл ұғым орыс тілінен аударылған батыстық постмодернизм жазушыларынан келгені белгілі және тілден тілге көшіп әрең жету барысында көптеген бедері кетіп, сөз өзінің әуелгі мағынасынан ауытқып түсінілуі ғажап емес. Көптеген адамдар, атап айтсақ Ролан Барт, Г.Ч. Спивак, Хьюстон Бейкер, R. Gasché, Барбара Джонсон, Миллер секілді көптеген майталмандар осы ағым туралы іргелі зерттеулер жасады.

Бұл жазушылардың ешқайсысы бұл ұғымды қарапайым сөзбен анықтай салуға бармаған. Ж.Дерридадан деконструкциялаудың мағынасын сұрағанда, ол былай деген болатын: «Бұл мәселеге қарата менде қарапайым және қалыпқа түскен анық жауап жоқ. Бәріміз барлық шығармаларымызда осынау қорқынышты сұрақтан айналып өтуге тырысқанымызды жасырмаймыз». (Деррида, 1985ж.) Деконструкция өзі туралы мағынаны шатастыратын түрлі мәселеге барып тіреледі, – ол бір ағым, ол бір мәтін оқу әдіснамасы (қалыпқа түскен анықтамада көбі осы сөзді пайдаланады), мәтін субстанциясы (Деррида бірде осылай дарытпалады). Бұл ұғымның шекарасын айқындаған кезде жағдайға қарай аталған айтылымдарға шекті жүгінуге болады, бірақ ұғымның жасырған мағынасына жинақы шоғырлану қиын.

== Phallocentrism мен дуализмге сын ==
Деконструкцияның негізгі мақсаты ағартушылыққа, даналық метафизикасына аяусыз тойтарыс беру, Платон, Руссо және Гуссерль философиясын сынау болды.

== Мәтін және құрылым ==
Деконструкция мәтінді талдау әдісі. Ал, мәтіннің бейне сарымсақ секілді қабат-қабат қабығын аршығанда ғана мәтіннің ең арғы айтпақшы шындығына жетіп барамыз. Деконструкция мәтінталдау ретінде аударма теориясында да маңызға ие болғандықтан, деконструкциялық аударма ағымы пайда болған.

== Мәтіннің мағынасы ==
=== Өзгешелену ===
Өзгешелену (Différance); екі қабат мағынаға ие: бірі сыртқа бағытталу (кеңею); енді бірі кедергі, яғни тіл мағынасының ақырғы есепте игерілмеуі. Мағына тек үздіксіз сыртқа кеңейетін үрдіс. Мағынаның бейберекеттігі, тарқақ болуы мен бүтінсіздігі метафизикалық өзек пен қайнарды сөгіп, жаңа өзек пен қайнар құруға қарсылық көрсетеді. Мағына үздіксіз туылады, ауысады, үздіксіз жойылады, ақыры ол тіпті мағынаның өзін жұтып тынады. Өзектің өшуі мағынаның да өшуін, мағынаның өзгешеленуін білдіреді және ол дүниеде ақырғы өзгермес мағынаның болуын жоққа шығарады. Сөйтіп келесі мәтін жаңа мағынаға көшеді. Міне бұл өзгешелену болмақ.

=== Із ===
Із – өзгешеленудің қозғалысты күйін сипаттайды. Із – жемірілуден түскен қалдықтардан қалыптасады, кейде анық, кейде бұлдыр күйде алдыңғы күйге де, кейінгі күйге де қаратылады және өзі сұрақ туғызады. Мәтін дегеніміз мағына мен сөз егесіп, түрлі ілік болар із қалтыратын, ақырғы нысанасы мәңгі тұрақсыз кеңеюді көрсетеді.
=== Жазу ===
Тіл өзі білмейтінді түсіну үшін сол туралы ойларын жинақтап жаза бастағанда қандай жағдай туылады, міне бұл мәселе. Деррида адам тума сөйлеуге бейім, жазуға жат келеді деген идеямен келіспейді. Айтушы мен сөйлеуші логостық бірлікке келген кезде сөз түсінікті болады, ал, жазу логосты айқындайды дейміз. Дегенме деконструкция бойынша айырмашылық, жарқаш қашанда өмір сүреді және шығарма мәңгі оқылып бітпейді, шығарма жазушы мен шығарма ортасындағы алшақтық сақталады, шығарманың арғы мағынасы тіпті шығарманың өзінде сыналған идея болуы да мүмкін. Бұл сөйлеуге қарағанда жазудың шындыққа сай келуі әлдеқайда мүмкін екенін, өзгермес мәтіндер мағына тұрғысынан баяғыда өзгеріп кеткенін көрсетеді. Мысалы ежелгі кітаптарды оқығандар сол ежелгі заманды оқып отырмын, сол заманмен таныстым, демек мен ежелгі заман мағынасы ішінде жүрмін деп ойлайды, шынтуайты олай емес, ол қазіргі өзінің, осы заманның мағынасында жүр, сол шығарманың тағы бір тың мағынасы ішінде жүр, ол ежелгі адамдар түсінген мағына емес. Мағына өзгермейді деген идеяның қате екенін Деррида жазудың оқылуы арқылы тамаша көрсетіп береді. Дегенмен бір мағынаны өзгертпей сақтауға да болады, бірақ бұл жасанды, өлі мағынаға ұласады. Сондай өлі мағынадан тек ДЕКОНСТРУКЦИЯ амалы ғана құтқарады, оның құтқару амалы оқушыны мәтіндегі жаңа мағынаға көшіру.

== Деконструкцияға айтылған сын ==
Дерриданың деконструкция мәселесі қарапайым мәселе емес, барлық мақалаларымда "анықтамасынан айналып өттім" деген сөзі тіл арқылы бәрін айқындап түсіндірудің мүмкінсіздігін көрсететіндей.

Дериданы қорғаушылар Дерриданың біртұтастығын уәж етіп, «деконструкция» сөзі сөздіктегі кез келген сөздер арасында жөңкіледі деп сипаттайды. Ал, сынаушылар Дерриданың «тәртіпсіздігін», жалтақтап айналып өтуін мін етіп айтады.

Дерриданың деконструкцияны оң жағынан түсіндіруден алыс тұруын бір түрлі терістеумен шектелу (апофатика) амалы деп түсіндіретіндер де бар.

Дерриданың ойынша, деконструкция талдау жасау емес, сынау теориясы да емес, оны дәстүрлі қалып бойынша философиялық түсінуге келмейді. Бұл түрдегі теріс мағынадағы деконструкциядан Дерриданың дәстүрлі философиялық ұғымдарды тықпалаудан сақтану сергектігене талпынатынын байқаймыз. Әрине, бұл деконструкция анализге, сынға, түрлі әдіс-амалдарға еш қатысы жоқ дегендік емес, қайта бұл тек аталған әдістерден белгілі қашықтықта тұруға тырысу деуге болады. Дерриданың мақсаты кейбір Гуссерльдің фенемонологиялық Редукция іліміне ұқсап кететін бөліктерді өшіру болғаны анық. Әрине, Дериданың терістеумен шектелуін апофатизм (терістеу теологиясы) деп те атайтындар бар. 
Бұдан басқа айтылатын сындар: 
* Қолдануға жарамсыздығы;
* Түсініксіздігі;
* Қатаңдық пен мөлдірліктің кемдігі;
* Саяси мағынадағы сын;
* Деконструкцияны нигилизм, релятивизм бағытының жаңа шапан киген түрі деп айыптау.

== БАҚ-тағы деконструкция ==
'''Түр деконструкциясы''' дәстүрлі өнер түрлерінің классикалық формасы мен бейнелеу тәсіліне сенімсіздік білдіреді, оларды өзгертіп, қайта жөндеу арқылы мәтін құнының жаңа көркемдік форма алуын, бұқаралық мәдениетте кең таралуын іске асырады.

'''Қорғаушы''' – дәстүрлі cуреттердегі ғажайып батырлар образын шынайы тарихи кеңістікке қойып, бәрінен мықты батыр образын деконструкциялап, батырдың адамгершілік пен әлеуметтік жағдайға әсерін саралап, оның барлық мәселені шешетін дәрі еместігін, ол тіпті пәлебасы болу мүмкіндігін мөлшерлейді.

'''Сиқыршы''' – туралы түрлі суреттерге деконструкция жасап, сиқырдың тілекті орындауы төлемсіз болмайтынын, мақсаттың орындалуы қалаудың жемісі еместігін көрсетіп береді.

'''Мәтіндерді өзара деконструкцилау''' – өзін жарқырату, өзін қайта таразылау, өзін терістеу арқылы деконструкция мақсатына жету. Бұл енді арнайы мақсаттарда қолданылады.

'''Оның өзгешелігі''' - егер модернизмдік кезең сын дегеніміз дәстүрді құлату, жою, күйрету кұралы болса, Деконструкция сынаса да сын объектісін жоюға тырыспайды. Керісінше, оның бүге-шігесіне жетіп, кайта тірілтуге бейім болады. Әрине, тірілткенде, ол шартты түрде тірілтеді. Бірақ постструктурализмнің ең үлкен жеңісі - ойлау процесінің шарттылығын ұғыну, метафизикадан бас тарту.<ref>Culler, Jonathan. ''On Deconstruction: Theory and Criticism after Structuralism''. ISBN 0-8014-1322-2</ref><ref>Derrida, Jacques, [http://lucy.ukc.ac.uk/Simulate/Derrida_deconstruction.html "Letter to A Japanese Friend,"] ''Derrida and Differance'', ed. David Wood & Robert Bernasconi, Warwick: Parousia Press 1985, p. 1.</ref><ref>Derrida, Jacques, ''Of Grammatology''. Trans. Gayatri Chakravorty Spivak. ISBN 0-8018-5830-5</ref><ref>Derrida, Jacques, ''Positions''. Trans. Alan Bass. Chicago: U. of Chicago Press, 1981. ISBN 0-226-14331-7</ref><ref>Derrida, Jacques. ''Speech and Phenomena and Other Essays on Husserl's Theory of Signs''. Trans. David B. Allison. Evanston: Northwestern U.P., 1973. ISBN 0-8101-0590-X</ref><ref>Eagleton, Terry. ''Literary Theory: An Introduction''. ISBN 0-8166-1251-X</ref><ref>Ellis, John M. (1989). ''Against Deconstruction'' Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-06754-6</ref><ref>Johnson, Barbara, ''The Critical Difference'' (1981)</ref><ref>Moynihan, Robert, ''Recent Imagining: Interviews with Harold Bloom, Geoffrey Hartmen, Paul DeMan, J. Hillis Miller'' (Shoe String Press 1986). ISBN 0-208-02120-5</ref><ref>Rorty, Richard, "From Formalism to Poststructuralism", in ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Vol.8, Cambridge University Press, 1995</ref>

=== Деконструкциялық құрылыс ===

== Тақырыпқа пайдалы сілтемелер ==
* [http://www.press.jhu.edu/books/hopkins_guide_to_literary_theory/deconstruction.html Johns Hopkins Guide to Literary Theory and Criticism]
* [http://www.info.ucl.ac.be/people/PVR/decon.html How to Deconstruct Almost Anything--My Postmodern Adventure]; Chip Morningstar. (Deconstruction from the point of view of a computer engineer.)
* [http://www2.arts.gla.ac.uk/SESLL/EngLit/ugrad/hons/theory/Ten%20Ways.htm Ten ways of thinking about deconstruction]; Willy Maley. (Deconstruction made real short.)
* [http://frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=1276 ''Deconstructing Deconstructionism''] by Robert Locke, a politically conservative commentator.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Деконструкция]]
[[Санат:Постмодернизм]]

Мораль шежіресі

2015-10-07T17:55:38Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
«'''Мораль шежіресі'''» （{{lang-de|Zur Genealogie der Moral}}） (1887ж.) – [[Фридрих Ницше]]нің "Құндылық атаулыны қайта бағалау" сынағы ретіндегі этика тақырыбында жазылған арнаулы еңбегі. Бұл кітапта [[мораль]] келіп шығуының табиғи, әлеуметтік, биологиялық, науқастық (патологиялық) негіздеріне үңіліп, адам баласының ұқсамаған дәуірде, ұқсамаған тарихи шарт-жағдайда жаратқан құндылық өлшемдерінің ортақ алғашқы қозғаушы күшін тауып шығуға талпынды. Автор ''ар-намыс, өшпенділік, кек алу, жазалау'' секілді ұғымдарды пайдаланып бүкіл этика әлемін жаңа логика бойынша қайта түсіндіріп, мораль ұғымының даму тарихы мен дәстүр негізін талдауға басымдық берді.<ref>C. Janaway, ''Beyond Selflessness: Reading Nietzsche's ''Genealogy (OUP, 2007), p. 1</ref> Бұл шағын кітап үш негізгі бөлімнен құралған. Ницшенің ойынша, мораль ұғымы алғашында моральды негізде пайда болған емес, қайта ол рахымсыз билеу, үстемдік ету, бойсұндыру еркінің туындысы. Басқа еңбектеріне салыстырғанда, бұл туындының бітімі мен тіл ерекшелігінде философиялық логикалық тұжырым басым болып келеді.<ref>''The Birth of Tragedy & the Genealogy of Morals'', translated by Francis Golffing, Anchor Books, 1956, p.153</ref> Байсалды жазылған бұл шығарма Ф.Ницше идеяларын түсінудің маңызды бір кілті есептеледі. Француз әлеуметтанушысы, постмодернист [[М.Фуко]] осы кітап негізінде өзінің жындылық, жыныс, жазалау туралы зерттеуін жасаған болатын.

== Бірінші бөлімі ==
[[Сурет:Genealogie der Moral cover.jpg|thumb|left|200px|«Мораль шежіресі» мұқабасы]]
«'''Ізгілік және пасықтық, жақсы және жаман'''» деп аталатын бірінші бөлімінде христиан этикасы "құлдардың этикалық ереуілі" мезгілінің туындысы деп бағалайды және оның негізін қоғамдағы төмен тобырлардың (еврейлердің) күшті, бай, ақсүйек, құдіретті жоғары тектілерге қарсы «өшпенділігінің» жемісі ретінде түсіндіреді. Ницшенің пікірінше, ақсүйектердің жақсылық және жамандық туралы құндылық өлшемі олардың қоғамдағы үстемдік орнына, өздерін бәрінен артық сезінуіне, төмен адамдарды көзге ілмеуіне сай қалыптасады. Ал, құлдар өздерін күштілердің бойсұндыруына келіспей, «қияли өш алып», күштілерді «жамандық» ретінде сипаттап, ал өздерін «жақсылар» ретінде бағалайды. Міне, осындай құлдардың өлшемі негізінде христиандық мораль этикасы пайда болды. Бұл этиканың талабы бойынша қабілетсіз, даралықсыз, бейшара, міскін, әлжуаз, кедей тобырлар ғана жер шарында өмір сүруге толымды. Билікке, байлыққа, жеңіске, үстемдікке, жаңа шығармашылыққа талпынғандар түгел жамандар, олар о дүниеде күнәһар - христиан этикасы адамды осындай кері кеткен өлшеммен өлшеуге үйретеді.

== Екінші бөлімі ==
«'''Күна, күстана және басқалар'''» деп аталатын екінші бөлімінде осынау христиандық этика көрініс тапқан қоғамдық жағдайды саралап, оған дейін біреуді күшпен жазалау хайуандардағы секілді жеке адамның қабілеті мен күшіне негізделсе, ендігі жерде өзара жазаламастыққа (жекелердің бір-бірін жараламауы) мәжбүрлейтін тобырлық ортақ зорлық күш пайда болады. Демек, жазалау дәстүрі [[этика]] бойынша пайда болған емес, ол тек жеке құқының ендігі жерде топқа - құлдардың бір біріне иек сүйеген тобырлық бірлігіне өткізіп берілген. Ендігі жерде жеке адам өзінің өшпенділігі мен кегінен бас тартып, тек топқа қосылу арқылы топтық өш алуға ауысады, оның айналасын жазалау, өмірді бойсұндыру қабілеті азғындап, өз-өзіне шабуыл жасаушы, өз-өзін қаралаушы, өз-өзін жазалаушы болуға мәжбүр болады. Бұл осы түрдегі құлдық мораль туғызған жаман нәтиже. Өйткені ендігі жерде этика адам үшін өз-өзін жазалау мен шектеп тұншықтыру құралына айналды. Сондықтан Ф.Ницше христиан дінін адамзатқа қарсы дін деп жариялаған.

== Үшінші бөлімі ==
«'''Аскеттер нені идеал етеді?'''» делінетін үшінші бөлімде христиандық «[[нәпсі]]ні тежеуші» аскеттік ұстанымға арнайы талдау жасаған. Ф.Ницшенің ойынша осынау аскетизмнің артында күлкілі де негізсіз соқырсенім жатыр, тіпті қазіргі жаңа қоғамның өзінде бұл түрдегі соқырсенім жаңа шапан киіп, адамзатты астыртын шірітумен айналысуда дейді. Аскеттік арқылы христиан діні адамның өз-өзін жазалауы ретіндегі құлдық этиканы әрледі, бірақ оның бойында азғындаудың астыртын зұлымдығы жатыр және ол Дегдарлар этикасына салыстырғанда әлдеқайда күйреткіштік, сұрқиялық сипатқа ие. Дегдарлық этика адам баласына бәсеке, талпыныс, жігерлендіру берсе, ал нәпсіні тежеуге құрылған аскеттік ұстаным христиандық құлдық этиканың адамды тұншықтыру, адамды жою, адамды әлсіз құбыжыққа айналдыру міндетін орындайды. Еуропа 2000 жыл бойы [[еврей]]лер жаратқан құлдық аскеттік этиканың табанында жаншылып жатыр.<ref>See B. Leiter, ''Nietzsche on Morality'' (Routledge, 2002), p. 73; W. Stegmaier, ''Nietzsches "Genealogie der Moral"'' (Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1994), p. 7.; G. Deleuze, ''Nietzsche et la philosophie'' (PUF, 1962), pp. 99.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Вагнер оқиғасы

2015-10-07T17:54:11Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
'''«Вагер оқиғасы – бір музыканттың мәселесі»''' (The Case of Wagner) — Неміс ойшылы [[Фридрих Ницше]]нің 1888 жылы жазылы жазған кітабы. Бұл жыл Ницшенің есі ауысар алдындағы соңғы жылы, сондай-ақ оның шығармашылық шабыты тасыған жыл болды. Бұл шығармасында Ф.Ницше өзінің көне досы, немістің әйгілі композиторы [[Рихард Вагнер]]ге аяусыз шабуыл жасады. Ол Вагнердің музыкалық шығармашылықта табысқа жеткеніне жоғары бағалады, дегенмен оның шығармалары нигилизмнің туындысы ретінде мәдениеттің кері кетуіне өкілдік етті, демек әлсіздікті нәсихаттайтын ездіктің символы деп сынады. Оған салыстырғанда [[Жорж Бизе]]нің туындыларын, әсіресе әйгілі "[[Кармен]]" туындысын жоғары бағалады. Бұл кітап Ницшенің таңдаулы музыка бағалаушысы болғанын да көрсетеді және кітаптағы идеялар кейінгі ойшылдар мен музыкатанушылардың музыка мәніне бойлауы мен адамзаттың көркемөнерлік рөліне ой жүгіртуіне өзіндік ықпал етті.<ref>Andreas Urs Sommer: Kommentar zu Nietzsches Der Fall Wagner. Götzendämmerung (= Heidelberger Akademie der Wissenschaften (ed.): Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken, vol. 6/1). XVII + 698 pages. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2012 (ISBN 978-3-11-028683-0).</ref>

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Антихрист (Ницше)

2015-10-07T17:53:13Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
'''«Антихрист: хриситан дініне қарғыс»''' Der Antichrist. Fluch auf das Christentum）(1888 ж.) — [[Фридрих Ницше]]нің христиан діні этикасына бағыттаған ауыр сын кітабы. Кейінгілердің Ф.Ницшені [[антихрисит]] ретінде бағалауы осы кітабына негізделген. Бұл кітапта ол сатиралы әуезбен бұрынғы кітаптарындағы антихристиандық идеяларын түйіндеді, [[христиан діні]]нің құлдық этикасы көне [[Рим]]нің асқақ та, адами этикасын шірітті деп назаланады.

Жаңа замандық еуропа ойшылары ішінде ағартушылардан [[Вольтер]], [[Жан-Жак Руссо]], [[Поль Анри Гольбах|Гольбах]] секілді ойшылдар антихристік бағыт ұстанды. ХХғ. ойшылы [[Бертран Рассел]] де өзін Антихрист деп есептеп былай деген болатын: "Менің түсінігімше христиан дініндегілер өз ойы бойынша ашық өмір сүре алмайтындар", "Христиан дініне берілген адамдардың көп сандысы өте сұрқия келеді".

Дегенмен, бәрібір олардың Антихристік идеялары Ф.Ницшенікіндей өткір болмағаны тарихтан байқалады. Ф.Ницше өзінің аталған кітабында христиан дінінің қасиетті кітабы [[Інжіл]]ді, Пауылды ([[Апостол Павел]]), [[тақуалық]]ты, шіркеу әкейлерін, [[крест жорығы]]н, [[инквизиция]]ны тілге тиек етіп, осының бәрі құлдық этиканың адамзаттың дегдарлық үстем этикасынан өш алу амалы ретінде түсіндірді. Христиан діні әлсіздер мен ауыруларды жақтайды, жағымпаздық пен жасандылыққа айтақтайды, көлгірсіген екіжүзділік ұстанады деп бағалап, оны күштілер мен шығармашыл тұлғалардың ғажайып еркін құрбан ететін қандықол идеология ретінде сипаттайды. Мысалы, [[Испания]]ның керемет мавритандық мәдени әлемін дәріптей отырып, Реконкиста кезінде христандардың бір [[Кордова]]ның өзіндегі 300 қоғамдық моншаны «мұсылмандық көзі» деп құртып, «тән тазалығына да қарсы шыққанын» уытты тілмен жазады.<ref>Kaufmann, Walter, Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist, Princeton, 1974, ISBN 0-691-01983-5</ref>

Ол [[Иса]]ның өзіне және христиандық [[символ]]дарға ауыр сын айтты, ол басқа кітаптарында кездесетін байсалдылықты тастап, жүйелі тойтарыс беру мен шабуыл жасауды және мазақтап, масқаралау тәсілдерін алма-кезек қолданды. Ол антихрисиандық этиканы дәріптеді, христиан дінінің барлық құндылықтарын шұғыл түрде қайта таразылауды ұсынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# [https://librivox.org/the-antichrist-by-nietzsche/ Антихрист кітабының ағылшынша нұсқасы]
# [https://www.youtube.com/watch?v=IZr8-Hi_uzY Антихрист кітабының электронды оқылымы (Орысша)]

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Қараңдаршы мына адамға

2015-10-07T17:46:20Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Nietzsche.later.years.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
«'''Қараңдаршы мына адамға: біреу қалай өзі болды'''» (Ecce Homo: How One Becomes What One Is) - [[Фридрих Ницше]]нің өз-өзін таныстыру мен түсіндіруге арналған әдеби-философиялық туындысы.

Кітап 1888 жылы жазылып біткенімен, тек 1908 жылы ғана жарық көрді және 1970 жылдарға дейін көп ешкім бұл туындыға назар аудара қойған жоқ. Бұл кітапты Ф.Ницшенің өзі жазған-жазбағаны туралы, кітапта рухани ауытқудың ықпалы қаншалық деңгейде болғаны туралы әлі күнге талас-тартысты пікірлер айтылуда. Аталған кітаптың Алғысөзінде ол "өзін адамдар басқа адамдармен шатастырмас үшін" бұл кітапты жазғанын айтады.

== Негізгі мазмұны ==
[[Сурет:Eh Titel.JPG|thumb|left|200px|"Қараңдаршы мына адамға" кітабының қолжазба мұқабасы"]]
Бұл кітапта Ф.Ницшенің өз өмір тарихы емес, өз идеяларының қалыптасу тарихы айтылады, сол идеяларды туғызған түрлі жағдайлар мен алғышарттар (тіпті азықтық пен климаттың философияға ықпалына дейін) сөз болады. Кітапта ол философия мен әдебиетті ажыратудың шекарасы туралы да баяндайды, философтың жекелік қасиеті, мінезі, денесі, көңіл күйі арасындағы қайшылықтарға назар аударады. Ол өзінің көптеген маңызды идеялары мен дене жаратылысының байланысын ашуға тырысады, бірақ көбінесе өзін біршама байсалды және кішпейіл тұрғыда таныстырудан ауытқымайды. Бұл кітапта Ф.Ницше тіпті өз-өзін мазақ еткендей, қалжың айтқандай, сынағандай да ыңғай байқатады. (Ол [[Сократ]]ты да осылай кішпейіл түрде аяусыз сынаған болатын.) Өзі туралы айта келіп, дүниедегі ең асыл қасиеттер оның бір басында бар екені, әкесінің ерте қайтыс болуы мен бір көзінің шадыр болуын да жігерлі түрде қабылдай білгенін еске салады. Кітапта ол әрбір шығармаларына қысқаша тоқталады. Кітаптың соңғы бөлігіндегі «Неге мен осылай найзағай ойнаттым» делінетін тарауда ол «мәңгілік қайталаным» және «барша құндылық атаулыны түбегейлі қайта бағалау» оның әрі бұлжымас тағдыры, әрі бүкіл идеясының өзегі екенін айтады.

== Кітап аты ==
Кітап аты [[Ecce Homo]] (Behold the Man) сөзі Иоан жазған Інжілде кездеседі. Аталған кітап бойынша, Иса масих тұтқындалғанда Рим империясының Иудеядағы прокураторы (б.з. 26-36жж.) [[Понтий Пилат]] жұртқа қарап, Исаны нұсқап тұрып: «Қараңдаршы мына адамға!» деген екен.

== Кітап құрылымы ==
Бұл кітап өзгеше ғұмырбаяндық шығарма ретінде Ницшенің өз өміріндегі оқиғаларға көп тоқталмаған. Кітаптың негізгі құрылымы:
[[Сурет:Eh Vorwort.JPG|thumb|right|200px|"Қараңдаршы мына адамға" кітабының қолжазбасы]]
* Алғысөз
* Маған даналық қалай дарыды
* Мен неге осылай сұңғыламын
* Осынау керемет кітаптарды қалай жазып шықтым
* [[Трагедияның тууы]]
* [[Дәуірге үйлеспейтін ойлар]]
* [[Адамдық, не деген адамдық]]
* [[Таң шапағы]] – Моральдың алжастыруы туралы
* Шаттық парасаты: [[Шаттану ілімі]]
* [[Заратуштра солай айтқан]]: бәріне арналған, ешкімге арналамаған кітап
* [[Жақсы мен жаман сыртында]]: болашақ философияның бастауы
* [[Мораль шежіресі]]: бір пікірталас
* [[Мүсіннің көлеңкесі]]
* [[Вагнер оқиғасы]]: музыканттың мәселесі
* Неге мен осылай найзағай ойнаттым ("Неге мен осы тағдырдамын" деп те аударуға болады.)
* Өзін сынау сынағы

== Кітаптағы әсіреулер ==

Тақырыптардан байқалып тұрғандай, туындының өн бойынан автордың менмендігі мен асқақтығы көрініс береді, мұның бәрін оның рухани ауытқудан туған көңіл күй тұрақсыздығы мен психологиялық қалыпсыздығына қатысты деп түсіндіре салуға болмайды. Ф.Ницшенің ең маңызды ерекшелігі оның көп қырлылығы, болмыс қабатының алуандығы, ойлау тәсілінің күрделілігі екені белгілі. Мұнда ол өзін болмыстық қабатта тұрып бағалау сынағын жасайды, өзін өмір өрісі мен өріне қойып күзетеді, ал баға сол баяғы Дегдарлық этика өлшемімен өлшенгені байқалады.

Кітапта ол өзін «Тұңғыш [[трагедия]] философымын», «Тұңғыш [[аморалист]]пін», «Еуропаның тұңғыш кемелді [[нигилист]]імін», «саясатқа қарсы соңғы неміспін», «соңғы [[стоик]]пін» деген секілді сипаттамалармен бағалайды. Бұлар сәл әсіреленсе де шындықтан соншалық алыс емес болатын.

Айта кетерлігі, Ф.Ницше кітапқа "Айқышқа шегеленген [[Дионис]]" деп қолтаңба қалтырған.

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Үстемдік еркі (кітап)

2015-10-07T17:38:27Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Nietzsche.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
'''Үстемдік еркі''' кітабы - Неміс ойшылы [[Фридрих Ницше]] тірі және сау кезінде жоспарлаған, бірақ жазылып бітпей қалған кітабы болып, оны басқалар одан қалған қолжазбаларынан құрастырған. Ф.Ницшенің жарияланған кітаптарына енбей қалған үзінді сөздері мен нақылдарын оның мұрағатына заңдық мұрагер болған қарындасы Элизабет ([https://en.wikipedia.org/wiki/Elisabeth_F%C3%B6rster-Nietzsche Elisabeth Förster-Nietzsche]) Ф.Ницшенің досы [https://en.wikipedia.org/wiki/Heinrich_K%C3%B6selitz Heinrich Köselitz] ("Peter Gast")-пен бірлесіп реттеп, «Үстемдік еркі» (der Wille zur Macht) деген тақырыппен 1901 жылы, және 1906 жылдары екі рет басып шығарды.

'''Қате аударма''' 
Аталған кітаптың аты және аталған идея (Ф.Ницшенің бүкіл философиясының тағаны) кейде орысша нұсқасындағы «Воля к власти» аудармасына орай қазақша «Билік еркі» деп қате аталып жүр. Билік сөзінің саяси мағынасы қою болғандықтан Ф.Ницшенің әуелгі түпнұсқа идеясына сай келмейді. XX ғасырдың әйгілі ойшылы [[Мартин Хайдеггер]] 1930 жылы Ф.Ницше кітаптарының идеяларынан сабақ бергенде "Физикалық күш пен Саяси күш бұл идеяға тіке қатысы жоқ" деп ашық айтқан. Неміс тіліндегі Macht сөзінің мағынасы «үстемдік», «күш», «құдірет» сөздеріне сай келеді және Ницшенің айтпақшы болғаны да осындай күштілікке, құдіреттілікке, үстемдікке, жеңімпаздыққа жетуге талпынған ерік туралы болып отыр. Аталған терминнің ағылшынша нұсқасы мен французша нұсқасында да осы мағына көрнекіленген: "[https://en.wikipedia.org/wiki/Will_to_power The Will to power]", немесе "[https://fr.wikipedia.org/wiki/Volont%C3%A9_de_puissance Volonté de puissance]". Демек оны қазақша «Үстемдік еркі» деп аудару Фридрих Ницшенің түпнұсқа идеясына жақынырақ келеді.

'''Түнпнұсқаны бүлдіру''' 
[[Сурет:Elisabeth förster 1894a.JPG|thumb|right|150px| Элизабет Ницше]]
Кейінгі зерттеулер бойынша Ницшенің қарындасы Элизабет Ф.Ницшенің досы Peter Gastпен бірлесіп, бұл кітапты өз қалаулары бойынша келсін-келмесін өзгерткені, әсіресе өздерінің саяси идеялары бойынша көптеген үстемелер мен толықтаулар қосып, мәтін мағынасын мүлде бұзатын түзетулер еңгізгені белгілі болды. Ф.Ницше тірі кезінде өз идеяларына өзгеріс енгізуге қарсы болғаны, әсіресе қарындасының антисемиттік идеяларына бола ренжісіп, сау кезінде көріспей кеткені белгілі. Бірақ Ф.Ницшенің есі ауысып, ештеңені сезбейтін кезге жеткеннен бастап ол ағасының кітабын Нацистік идеялармен өңдеп, [[Нацизм]] идеологиясына Ф.Ницшенің неміс қоғамындағы жоғары беделін пайдаланып көмек беруге тырысты. Олар тіпті автор айтпаған сөздерді де араластырып, басқа автордың сөздерін де еш сілтемесіз қосып, оларды да Ф.Ницшенікі дегендей қате түсінік қалыптастырған екен.

'''Түпнұсқаға қайтару''' 
1960 жылдары зерттеушілер Mazzino Montinari мен Giorgio Colli Ф.Ницше қолжазбасын түбегейлі қайта зерттеп, түпнұсқаға біршама жақындаған алғашқы нұсқасын жариялады, және нақыл сөздердің рет тәртібін түзетті. Бұл нұсқасы кейін әлемнің көптеген тілдеріне аударылды. Тек қазақша нұсқасы күні бүгінге дейін Ф.Ницшенің басқа кітаптары секілді әлі аударылған жоқ.

Бұдан басқа Ф.Ницшенің мысалы ертерек кезде жазған «[[Грек трагедия дәуірінің ойшылдары]]» делінетін жинағы ол қайтыс болған соң басылып шыққан. Аталған кітапта Ф.Ницше Сократқа дейінгі Грек ойшылдарының даналығына талдау жасайды.<ref>Magnus and Higgins, "Nietzsche's works and their themes", in ''The Cambridge Companion to Nietzsche'', Magnus and Higgins (ed.), University of Cambridge Press, 1996, pp.21-58</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Кітаптар]]

Мәңгілік қайталаным

2015-10-07T17:37:15Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg|thumb|right|200px|[[Фридрих Ницше]]]]
'''Мәңгілік қайталаным''' (Eternal return) "шексіз айналу", "мәңгі қайта пайда болу", "мәңгілік қайтым" деп те аталады, — неміс ойшылы [[Фридрих Ницше]] дамытқан философиялық көзғарас, ол ғалам үздіксіз түрде, мәңгі бақи бірдей түрде шексіз қайталанумен болады деп есептейді, бұл ұғым бойынша ғарыштың қайталану саны мен жиілігіне ешкім білмейді, оның қалай қайталанатынын жорамалдау мүмкін емес деп қарайды.<ref>http://myweb.lmu.edu/tshanahan/Nietzsche-Eternal_Recurrence.html</ref>

== Тарихы ==
[[Сурет:Serpiente alquimica.jpg|thumb|right|200px|Уроборос (https://en.wikipedia.org/wiki/Ouroboros|Ouroboros)]]
Мәңгілік қайталаным ең алғаш ежелгі [[Мысыр]]да айтылған, сондай-ақ ол Үнді философиясының маңызды тақырыбы болды, үнді діні мен бұдда дінінде арнаулы Мәңгілік қайталаным идеясы бар.

Ежелгі гректерде Пифагор және Стоиктер осы түрдегі дүниетанымды дамытқан.

Кейбір орталықамерикалық мәдениеттерде (мысалы [[Майя]] мәдениеті, сосын [[Estadio Azteca|Әзтек]] мәдениетінде) де Мәңгілік қайталанымдық дүниетаным және діни сенім нұсқасы бар екені белгілі болды.
[[Сурет:Blake jacobsladder.jpg|thumb|left|200px|Жақыптың сатысы, William Blake сыз. (1800ж., Британия мұражайы, Лондон)]]
Батыста классикалық дәстүрлі мәдениеттің құлдырауы мен христиандық түсініктің, христиандық теологияның орнығуымен Құдай дүниені алты күнде жаратты, ең ақырында соңғы сот өткізген соң дүние шексіз жұмақтық әлемге айналады деп түсіндіреді.

ХІХ ғ. орта шенінде Еуропа физиктері егер уақыт шексіз болса, онда ұқсас пішіндегі материя шексіз қайталанады (жоқтан бар пайда болмайды) деп есептеді. Артур Шопенгауэр осы идеяны физикалық дүниетаным ретінде дамытқан болатын. Ф.Ницше Мәңгілік қайталанымға философиялық толғаныс жасап, батыс философиясын осы ұғымнан дамытудың сынағын жасады.

[[Стоицизм|Стоиктер]] бойынша: Әлемдегі барлық заттар кезінде ұқсас пішінде шексіз рет пайда болған, болашақта да солай болады, әрбір қайталаным ақыры отқа （conflagration）қайтып, сосын тағы жаңа қайталанымды бастайды деп есептеді.

== Ф.Ницшенің бұл идеяны түсіндіруі ==
[[File:Nietzsche-Stein 01.jpg|thumb|"Ницше тасы'', Сурлей маңы (Швейцария), Ф.Ницшенің "[[Заратуштра солай айтқан]]" кітабындағы "Мәңгілік қайталаным" идеясының шабыты дәл осы тастың үстінде ояныпты.]]
Ф.Ницше өзінің дәл осы идеяға бекінуіне 1881 жылдың тамыз айында тау басындағы орманды сейілдеп жүріп келгенін айтады. Ол бұл идеяға ежелгі грек ойшылы [[Гераклит]]тің өзгерістер туралы ілімі негізінде орныққанын жасырмайды. Ол мұны "[[Нигилизм]]нің ең ұшқары формасы", («[[Үстемдік_еркі_(кітап)|Үстемдік еркі]]» кітабы) сондай-ақ нигилизмнен құтылу амалы деп түсіндіреді. Ол «[[Заратуштра солай айтқан]]» кітабында былай айтады:<ref>Nietzsche, [[Ecce Homo (book)|Ecce Homo]], "Why I Write Such Good Books", "Thus Spoke Zarathustra", §1</ref>
{{Дәйексөз|Барша ғалам келеді, барша ғалам кетеді, болмыс доңғалағы мәңгі қайталанады; барша ғалам туылады, барша ғалам өледі, болмыс уақыты мәңгі созылады; алыстау арқылы бірігіп болмыс шеңберін құрайды; әрбір сәтте тіршілікті тыңнан қайта бастау адалдығынан мәңгі айнымайды; "сондағы" әрбір шеңбер "осындағы"ны айналып зыр қаға дөңгелейді; өзек бөлігі бәрін қамтыған мәңгіліктің қыңыр қисық жолымен аттанады.}}
{{Дәйексөз|Сендер мәңгі өмір сүрушісіңдер! Ғаламды мәңгі сүйіңдер! Дүние-ғаламға мұңлы түрде: "Жоғалшы! Бірақ қайта келетін бол!" дейсіңдер. Өйткені әрбір қуаныш мәңгілік.}}

{{Дәйексөз|Бәрі қайталанады. [[Сүмбіле]] (Sirius) жұлдызы да, өрмекші де, және олардың сол сәттегі ойлары да, және олардың ең соңғы пікіріне дейін түгел қайталанып отырады.}}

{{Дәйексөз|[[Айқыш]] (крест) бетіндегі құдай тіршілікті қарғады, тіршілік арқылы күнәні жуудың жоспарын құрды. Шарап құдайы (Дионоис) тіршіліктің уәдесін күйретті: ол күйреу барысында қайта туылады және қайта оралады.}}
Ф.Ницше бойынша Мәңгілік қайталаным идеясы қарамаққа ең ғылымисызы құсағанымен, оның "барлық философиялық жорамалдар арасындағы ең ғылымиы" («[[Үстемдік_еркі_(кітап)|Үстемдік еркі]]» кітабы). Себебі, Ғаламның энергиясы жоғалмайды және уақыт шексіз, шекті күш шексіз уақыт жебесінде қозғалады, демек ол сөзсіз үздіксіз қайта туылуға тиіс. Бірақ бұл түрдегі [[онтология]]ны ғылыми тұрғыда дәлелдеу мүмкні емес, демек бұл идея тек [[физика]]лық, [[метафизика]]лық мағынада қойылмағаны анық.

=== Басқалардың пікірі ===
Әйгілі Ницшетанушы ғалым [[Кауфман]]ның бұл туралы пікірі: "Мәңгілік қайталаным Ф.Ницше үшін ұғымдық мағынасына қарағанда кешірмелік сезінулік мағынасы басымырақ түсінік.... Ол өзінің осындай сезімді тұңғыш кешіргені туралы көп айтқан, өйткені бұл ол үшін тіршілікті (''ақыр-соңы бәрібір жоғалудан'') құтқарудың тамаша сәті болатын."<ref>Kaufmann, Walter. ''Nietzsche; Philosopher, Psychologist, Antichrist.'' 1959, page 376.</ref>

[[Мартин Хайдеггер]]дің айтуынша Ф.Ницше [[Шаттану ілімі]]нің 341 нақыл сөзінде "Мәңгілік қайталаным" идеясын нақты дәйекті, дәлелденген пікір ретінде емес, жорамалдық пікір ретінде ортаға қойған деп есептейді.<ref>See Heidegger ''Nietzsche. Volume II: The Eternal Recurrence of the Same'' trans. [[David Farrell Krell]]. New York: Harper and Row, 1984. 25.</ref>

== Мәңгілік қайталаным идеясының философиялық мағынасы ==
[[Сурет:Wooden hourglass 3.jpg|thumb|right|200px|Құмсағат]]
Зерттеулерге сүйенсек, Ф.Ницше «[[Заратуштра солай айтқан]]» кітабында үш түрлі Мәңгілік қайталанымды алға тартқан, ажыратқан. 1) Ғаламдық, немесе метафизикалық (физиканың ар жағындағы, физика шеше алмайтын) Мәңгілік қайталаным идеясы. Бұл Заратуштраның хайуандарының көкейіндегі Мәңгілік қайталаным. 2) Пессимистік және нигилистік мәңгілік қайталаным. Бұл әлемдегі баршаны шексіз дөңгелеген тұйық шеңбер бойындағы өлі қайталаным көру, не істесең де ештеңе шықпайды, қатал тағдыр бәрібір ештеңені артық, не кем етпейді деу, бұл «[[Заратуштра солай айтқан]]» кітабында айтылатын Дүмшелер санасындағы мәңгілік қайталаным. Бұл екі түрлі Мәңгілік қайталаным идеясы мейлі өткен, мейлі қазір, немесе болашақ болсын, барлық нәрсе ұқсас пішінде, ұқсас негізде, түптүгел қатал түрде мағынасыз қайталана береді дегенге негізделген. Ал, Заратуштраның өзі (Ф.Ницшенің өзі) ол екі түрлі қайталаныспен келіспейді. Заратуштра өз хайуандарының "ұқсас заттардың қайталануы, туралы "былжырақтары мен күңкілін" пышақ кескендей тиып, оларды тікеден тіке түрде "жақсы ниетті ақымақ", "жыртық гармон" деп айыптайды. Ол сондай-ақ Дүмшеге қарап "Дүмше, екеуіміз қатар тұра алмаймыз" дейді. Егер хайуандар айтқан барлық нәрсе сол бір түп-түгел қалпымен қайталанатын Мәңгілік қайталаным болғанда, бәрі тек шеңберді бойлап айналады, барлық мүмкіндік текке кетеді, ештеңе өзгермейді, бәрі бос әурешілік болады. Пессимизм мен нигилизмге салынған Дүмшенің Мәңгілік қайталанымы да сол секілді.<ref>http://myweb.lmu.edu/tshanahan/Nietzsche-Eternal_Recurrence.html</ref>

Әрине, Мәңгілік қайталаным тек Ницшеден басталмайды, ол туралы оған дейін де сансыз ой-тұжырымдар айтылған. Ежелгі Грек ойшылы [[Пифагор]], [[Гераклит]], стоиктер, ежелгі үнділер бұл мәселе туралы көп зерттеген және кейінгісі оны тіпті діни сенім деңгейге көтерген. Бірақ неге Ницше Заратуштраны тұңғыш "Мәңгілік қайтаналым" оқытушысы дейді? Өйткені, "Мәңгілік қайталаным идеясының ең түйінді негізі барлық іске және әрбір сәтке қарата айтылатын сол бір қарсы сұрақта жатыр: "сен осындай адамның қайталанып мыңдаған рет қайта туылуын қалайсың ба?" Немесе, "өзіңнің істемекші болған барлық ісіңе қарсы сұрақ қой: Менің өзімнің шексіз рет осылай жұмыс істеуімді күтемін бе?". Әрине, егер біз өзімізге осылай сауал қойсақ, осындай Мәңгілік қайталаным талабы бойынша өзімізді таңдасақ және іс-әрекетімізді өлшемдестірсек, онда біз тіршілікті қаралайтын, терістейтін істер мен күштерден ажыратамыз, тазалаймыз. Өйткені кез келген өмірге қарсы іс біздің қайта туылуымызды, шексіз қайта келуімізді күтпейді, үміттенбейді, тіпті қаламайды да.

Шексіз қайта туылу мұнда өмірді растайтын, қолдайтын, ақтайтын белсенді күш.
[[Сурет:Ruwenpflanzen.jpg|thumb|left|400px|Тіршілік тынысы]]
Ал, егер өмірді терістеу мәңгі қайталанды десек, онда ол өмірді өзінің кері жағына айналдырып, басқа бір өмірдің қайталаныуына алып барады.

Азап пен қайғы өзін терістеудің бірі, адамның оған мәмілесі одан тезірек құтылу, алыстау, жеңу болады. Сондықтан оның ұраны әркез "тағы келші, қайталаншы" емес, "жоғалшы!" болуға тиіс.

Егер біз әр рет белсенді түрде, қайсар түрде шаттыққа ұмтылып, жоғалған шаттығымыздың тағы да қайталануын тілесек, және осылай өмір сүрсек, міне бұл Мәңгілік қайталанымның адам үшін рухани талап екенін аңғарғанымыз. Демек шаттық қана қайта-қайта келсін, шексіз болсын деуге тұратын нәрсе.

Сондай-ақ, шаттықта басқа талап жоқ, "шаттық тек өзін аңсайды, мәңгі болуды аңсайды, қайталануды аңсайды, бәрінде мәңгі бірдей болуды аңсайды", ал азап өзін аңсамайды, өзінің қайталануы мен мәңгілігін қаламайды, ол өзін терістеу мен асып түсуді, өзінен озуды күтеді.

Әрине, егер жоғарырақ шаттық үшін, жоғарырақ махаббат үшін (бұл түрдегі Дионистік шаттық пен махаббат азап арқылы өз шаттығы мен махаббатын күшейтуге тырысады) азаптанса, онда бұл түрдегі азап пен қайғы өмірді терістейтін нәрсе емес, ол шаттықты растайтын, қолдайтын, жақтайтын күш боғаны.

Демек, Заратуштраның (Ф.Ницшенің) Мәңгілік қайталанымы жоғарыда айтылған екі түрлі Мәңгілік қайталанымнан өзгеше, ол ең алдымен таңдау идеясы: Сен өзіңнің кезектегі өміріңнің қайта келуін, шексіз қайталануын қалайсың ба?
—— Бұл сұраққа екі түрлі жауап беріледі: қолдау және терістеу. Міне бұл Мәңгілік қайталанымның адамды бағалағыштық, сынағыштық қасиеті, алдыңғы жауап белсенді, өз әрекетіне риза түрде белсенді берілу және қайталануын аңсау, ал кейінгісі кері кеткен, оның өз әрекетіне қарата өзінен келетін белсенді қолдаушы күш кем, демек ол ырықсыз күйде.
[[Сурет:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|left|300px|Жеңімпаздар және жеңілушілер]]
Дегенмен, Мәңгілік қайталаным мағыналы шаттық иесінің мәңгі қайталануы болса, онда түкке тұрмайтын тобырлардың Мәңгілік қайталануы қалай болады? Әрине, олар ырықсыз, терістегіш, керітартпа күш болғандықтан өз өзіне қайшылығы себепті олар бір реттік қана, ешқашан қайталанбайды, соңғы рет қана болады. Бұл түрдегі сұрыптаудан белсенді, жігерлі, қолдағыш, растағыш күштер іріктеліп, барлық бейшара, кертартпа, кері кеткен, ырықсыз күштер ығыстырылады, аласталады. Осынау тазарту бейнелеп айтқанда Асқан адамды (супермен) туғызады. Бұл Ницшенің эволюция идеясымен де байланысты екенін көрсетеді —— Асқан адам Мәңгілік қайталанымның іріктеуі мен сұрыптауының нәтижесі. Ницшенің [[саясаттану]] идеясы бойынша қоғам дәрежелі болуға тиіс. Егер ұсақ тобырлар Мәңгілік қайталанымда тозып жоғалатын болса, біртіндеп әлеуметтік дәреже де жойылады. Мәңгілік қайталанымда тіршілікті шірітетін, кері кетіретін, әлсірететін терістеуші күштер мен керітартпа күштерге шығар жол жоқ. Тек тіршілікті жақтайтын күштер, жетілдіретін күштер, шабыттандыратын, жігерлендіретін күштер ғана Мәңгі қайталануға тиіс. Демек, Асқан адамның туылуына алып баратын Мәңгілік қайталанымда талғампаздық және сұрыптау жүреді: кәртею мен шіру ығыстырылады, әлсіздік шектеледі, тіршілікке қарсылық сыналады. Тек мықтылар ғана Мәңгілік қайталанады, әлсіздерге шығар жол жоқ, тек балалар ғана қайталанады, кәрілерде қайталану мүмкіндігі болмайды, тек дені сау кемел адамдар ғана қайталанады, ауырулар мен жабылар жойылып отырады, тек тіршілік күшін растаушы, жақтаушылар ғана қайталаанады, тіршілікті терістеуші күштер қайталанбайды. "Асық үйіру" мағынасында: "Мәңгілік қайталаным кездейсоқтықты да растайды, асық үйірудің рет саны мен асық үйірудің өзін растайды, қолдайды, содан сөзсіздік келіп шығады." Асық үйірудің нәтижесінің қайталану мүмкіндігі шексіздіктегі кездейсоқ бір рет, ол шекті күйдегі Мәңгілік қайталанымға алып барады". Шексіз көп кездейсоқтық болмаса, шекті сөзсіздік болмайды, көптік болмаса бірлік болмайды. Дегенмен, Ницше айтқан: "Сенің тұрмысыңдағы азабың, шаттығың, идеяң, тіпті айтып жеткізуге болмайтын барлық нәрселер, үлкенді-кішілі істер түгелдей сенің бойыңда қайталанады, ұқсас тәртіппен қайта көрінеді." Демек, қайталанбайтындарға қарағанда қайталанатындары көбірек болмақ.

Дегенмен, егер бұл түрдегі растау мен терістеу мәмілесі егер Мәңгілік қайталану сенімінен туатын болса, ал қайталанудың өзі объективті түрдегі рас нәрсе емес болса, онда ол бейне И.Канттың Ақыл туралы үш жорамалы секілді тек субъективті нәрсеге айналады. Ондайда, растау мен терістеу мәмілесі өмірдің шолақтығына бола және барша жаратылғанның күйреуіне орай үмітсіздікке беріледі. Сондықтан Ф.Ницше мұнда Мәңгілік қайталанудың объективтігін баса дәріптеді.

Ф.Ницшенің пікірі бойынша, егер біздің күштілігімізді қиялдау және жоспарлау мөлшеріміз шексіз болса, онда біз үшін Мәңгілік қайталанымның маңызы қалмайды. Өйткені, шексіз көп күш үшін көбею де, азаю да мәнін жояды. Сондықтан дүниеде күштің шамасы шексіз емес, сондай-ақ ол да барша кеңістікке бірдей тең шамада жайылған емес. Демек кеңістік пен күш ғарышта шексіз емес. Сондықтан ''Уақыт шексіз және кеңістік пен күш шекті'' болғандықтан, Мәңгілік қайталанымның сұрыптауға құрылған қайталануы іске асады. Ницше былай дейді: "Егер дүние-ғаламды мәлім көлемдегі, мәлім шамадағы күштердің орталығы деп мөлшерлесек, онда дүние өзінің өмір сүру ойынында белгілі шамадағы асық үйіру санының бірігуін бастан кешіреді. Шексіз уақытта әрбір мүмкін бірлік әрқашан шыға беруі мүмкін. ... Сондай-ақ әрбір бірігу мен келесі қайталанудың бірігуі арасында барлық бірліктер түгел шығуы мүмкін және бұл бірлікте әрбір белгілеу барлық нәтиженің себебі болуы да мүмкін. Міне бұл қайткен күнде мүлде тең шамадағы тәртіптің қайталанысы бар екенін көрсетеді. Сондықтан дүние дегеніміз қайталаныс, ол басталудан ақырласуға дейін жылжыған ауысулар арқылы өзін туғызып, шексіз түрде өзін қайталайтын ойын."

Ницше [[Шаттану ілімі]]нде былай дейді:
{{Дәйексөз|Егер мәлім бір кеште, бір құбыжық сенің жалғыздық аулаңның есігінен еніп, саған былай десе: "сенің қазіргі және кезіндегі өміріңді сен тағы бір рет, тіпті шексіз рет бастан кешіресің, бірақ одан еш жаңалық байқамайсың. Сенің өміріңдегі қайғы мен шаттық, ой-қиял, күрсіну, сондай-ақ айтуға келмейтіндер мен күлкенді-кішілі істер шексіз түрде қайта бастан кешіріледі, ұқсас тәртіппен қайталанып отырады, осы сәттің орманынан шыққан өрмекші мен ай секілді осы сәт пен сенің өзің де қайталанасың. Болмыстың мәңгілік құмсағаты тоқтаусыз айналады, сен де сол құмсағатпен бірдейсің, сондағы бір түйір топырақ қанасың." Құбыжықтың сөзін тыңдаған соң сен жерге жата қалып тісіңді шақырлатып мынау құбыжықты қарғыс айтасың ба? Әлде, ұлы сәтті бастан кешіргендей былай жауап бересің бе: "Керемет, мен мұндай керемет даналықты ешқашан естіп көрмеппін!" Егер бұл идея сені кеулеп, сені өзгертсе, онда ол сені быт-шыт етуі де мүмкін. "Сен тағы бір рет келгің келе ме? Шексіз қайта келе бергің келе ме?" Бұл барша адамға арналған, барша ғаламға қатысты мәселе ең ауыр жүк болып сенің қозғалысыңа күш түсіреді! Немесе, сен өзіңнің ''өзің болуың'' үшін не істейсің? Сен өзіңді мәңгілік растау үшін және айқын таңбалап белгілеу үшін өз өміріңе қалай мәмле жасайсың?}}

Өткен тарих айтып кеткендей, бұл түрдегі Қайталаныс ап-айқын емес, тарих та біркелгі, бір өлшемді, ұп-ұқсас қайталанбайды. Сондай-ақ бұл түрдегі Қайталаныс бізден алыс та емес, өйткені ол сенің өміріңнің ішінде қайталанып жатыр, сенің өміріңді құраған нәрселерді қайталап жатыр. <ref>Notes on the Eternal Recurrence - Vol. 16 of Oscar Levy Edition of Nietzsche's Complete Works (in English)</ref>
[[Сурет:MontreGousset001.jpg|thumb|right|200px|Сағат]]
Демек, Ницшенің көздеген мәселесі адам өмірінің мәнділігі мәселесіне барып тіреледі, содан "Ұқсастық қайталанады" идеясын ұсынады және сол арқылы "өмірде мән-мағына бар ма, әлде жоқпа" мәселесіне жауап қарастырады. Бейшар адамдар, дүрмекке ерген тобырлар, ақырласқан адамдар, кәртейгендер, азғындағандар, іріп-шірігендер, өмірді қаралағандар түгелдей қайталанбайды, сондықтан олар басқа бір нәрсеге табыну арқылы тағдырдан бойтасалағысы, ұлы нәрселердің етегіне оралып уақыт тезінен өткісі келеді. Нағыз қайталанатыны ғажайып сәттер, ұлы жүрек, қайсар ерік, жасампаздық, жеңімпаздық, даңық құштарлығы, билеу, бойсұндыру, ең болу, міне солар Мәңгілік қайталанады және Асқан адамды туғызады.<ref>Dudley, Will. Hegel, Nietzsche, and Philosophy: Thinking Freedom. 2002, page 201</ref><ref>Kundera, Milan. The Unbearable Lightness of Being. 1999, page 5</ref>

Демек, Мәңгілік қайталаным нигилизм мен пессимизмге қарсы айтылған ең қуатты қарсылықтың бірі есептеледі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат: философия]]
[[Санат: Фридрих Ницше]]
[[Санат:Дін]]

Мұражай

2015-06-16T20:09:39Z

Alphy Haydar: /* Cілтемелер */ уикилендіру

[[Сурет:British Museum from NE 2.JPG|thumb|[[Лондон]]дағы Британдық мұражай]]
'''Мұражай''', '''музей''', (грек тілінде ''museіon'' – муза сарайы) – тарихи-ғылыми дерек ретіндегі [[ескерткіш]]терді, өнер туындыларын, мәдени құндылықтарды, т.б. [[мұра]]ларды сақтап, жинақтап, ғылыми-танымдық қызмет атқаратын [[мекеме]].

Мұражай заттық және рухани құндылықтарды танытуда, ғылыми тұрғыда зерттеп, оның нәтижелерін насихаттауда, осы негізде тәлім-тәрбие беруде маңызды рөл атқарады. Мұражай ғылымның, білімнің, мәдениеттің қалыптасуына ықпал ететін ғылыми мекеме ретінде өскелең ұрпақтың тәрбиесіне, тарихи сананың қалыптасуына ықпал етеді.<ref>А.Е., Музейное дело в Казахстане (2-пол. XІX – нач. XX вв.), А., 1979</ref>

== Тарихы мен дамуы ==
Мұражай алғашында бағалы бұйымдар мен заттар, мәдени жәдігерлерді сақтайтын қазыналық қор ретінде қалыптасты. Мұражайдың қалыптасуына көне замандардағы коллекциялар негіз болды. [[Ежелгі Рим]] шешені Марк Туллий Цицерон: “[[коллекция]] – шашыранды заттарды бір топқа біріктіру” деп түсіндірді. Коллекциялау ісімен [[Аристотель]], Рим патшасы [[Юлий Цезар]], т.б. айналысты. [[Еуропа]]да тарихи мұражайлар 16 – 18 ғасырларда пайда болды. Мұражайдың қалыптасуы ұлттық сана-сезімді оятуға, мәдени-саяси идеяларды (ой-сезімді) насихаттауға көмектесті. 1820 жылы [[Германия]]да өнер мұражайлары құрылды. 1811 жылы [[Ресей]]де – Феодосияда, 1825 жылы [[Одесса]]да, 1828 жылы Керчьте археологиялық бағыттағы және әскери-тарихи мұражайлар құрылды. 19 ғасырда этнографиялық зерттеулердің дамуы нәтижесінде этнографиялық мұражайлар құрылып, олар ғылыми-зерттеу орталықтарына айналды. Олар: [[Будапешт]] (1872), [[Стокгольм]] (1874), [[Париж]] (халықтану мұражайы, 1877), [[Роттердам]] (1883) қалаларында құрылған этнографиялық мұражайлар. Ашық аспан астындағы алғашқы этнографиялық мұражайлар Скансенде (Стокгольм, 1891), қасиетті Мартинде ([[Словакия]], 1893), [[София]]да (1893) [[Брюссел]]ьде (1897), Краковта (1910), Арнхемде ([[Нидерланд]], 1912) құрылып, ірі ғылыми ізденістермен айналысты.<ref>Музееведение//под ред. профессор К.Г. Левыкина и др., Музей, 1988</ref>

== Түрлері және қызметі ==
[[Сурет:Военния музей.jpg|thumb|Ресейдегі Екатеринбург қаласындағы әскери мұражай]]
Мұражай негізгі бaғыты тұрғысынан бірнеше топтарға бөлінеді: ''тарихи мұражайлар'' (жалпы тарих, археологиялық, антропологиялық, этнографиялық, нумиcматикалық, т.б.), ''көркемөнер мұражайы'' (көркемөнер, мүсін, қолөнер, қолдaнбалы өнер, театр, музыка кино, т.б. музейлер), ‘‘жаратылыстану мұражайы’’ (биологиялық, зоологиялық, геологиялық, минералдық, палеонтологиялық, т.б), ''техникалық мұражайлар'' (авиация, автокөлік, кеме жасау, тау-кен ісі, өнеркәсіп, өндіріс өнімдері, т.б.), ‘‘кешенді мұражай’’ (тарих, шаруашылық, жаратылыстану, т.б. бағыттарды біріктіріп, жұмыс істейтін кең профильді өлкетанумұражайы), ''мемориалдық мұражай'' (мемлекетке, өнерге, әдебиетке ғылымға еңбегі сіңген белгілі адамдардың жеке өнері мен қызметіне арналған мұражай). мұражай ісінің негізгі бағыттары – мұражай мұраларын (жәдігерлерді) жинау, есепке алу, сақтау, қорларды жүйелеу, қайта қалпына келтіру ([[рестоврация]]), консервациялау, зерттеу нәтижелерін ақпарат жүйелерінде тарату, мұражайдың кадрлық жүйесін жетілдіру. мұражай жұмыстарын ұйымдастыру түрлеріне: ''көрмелер'', ''экспозициялар ұйымдастыру'', ''тақырыптық дәрістер'', ''ғылыми-практикалық конференциялар өткізу'', ''мұражайлық басылымдар шығару'', т.б. жатады. Мысалы, Қазақстандық мұражайларда кейінгі жылдары 20 мыңнан астам көрмелер мен дәрістер өткізілді.<ref>100 великих музеев мира, сост. М.А. Ионина, Музей, 1999</ref>

== Қазақстандағы мұражай тарихы ==
Мұражайлардың қор жинақтау жұмысында далалық экспед., ғылыми институттармен бірлескен жұмыстардың нәтижелері кеңінен қолданылады. [[Қазақстан]]да мұражай тарихы 1830 жылдан басталады. [[Орынбор]]да жергілікті халықтың тарихы мен [[этнография]]сын сипаттайтын мұралар негізінде 1831 ж. Неплюев әскери училищесі жанынан губерниялық мұражай ашылды. Бұл мұралар қазіргі таңда [[ҚР]] Орталық Мемлекеттік мұражайының негізгі қорын құрауда. Қaзақстанда 1913 ж. – 3, 1927 ж. – 6, 1937 ж. – 19, 1939 ж. – 25, 1970 ж. – 29 мұражай болса, қазіргі таңда мұражай саны 154-ке жетті. Оңтүстік мемлекеттік мұражай (1830), [[Әбілхан Қастеев|Ә.Қастеев]] атындағы республикалық өнер мұражайы (1935) Президенттік мәдени орталық (2000), Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы (1994), [[ҚР ҰҒА]] Археология музейі (1973), Үлттық валюта музейі (1993), Кітап музейі (1978) Ықылас атындағы Республикалық халық саз аспаптар музейі (1980), “[[Мұхтар Әуезов|М. Әуезов]] үйі” ғылыми орталық музейі (1962), т.б. Мемориалдық музейлер де Қазақстанның тарихи-мәдени рухани өмірінде маңызды рөл атқаруда. Олардың ірілері: [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі, Абай-Шәкерім кешені, [[Дінмұхамед Қонаев|Д.Қонаевтың]], [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ.И. Сәтбаевтың]], [[Жамбыл Жабаев|Ж.Жабаевтың]], [[Сәбит Мұқанов|С.Мұқанов]] пен [[Ғабит Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]], [[Ғaзиза Жұбанова|Ғaзиза]] және [[Ахмет Жұбанов]]тардың, [[Шоқан Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] (Алтын Емел), т.б. мемориалдық музейлері. 1889 ж. 20 маусымда халықаралық “Музейлер ассоциациясы” құрылды. 1918 ж. Халықаралық музейлер Бюросы құрылып, “Музеон” журналын шығарды. Бұл [[ЮНЕСКО]]-ның “Музеум” журналының шығуына негіз болды. 1946 ж. [[Лувр]]да ([[Париж]]) ЮНЕСКО-ның құрамына енген [[Халықаралық Мұражайлар Кеңесі]] құрылды. ІCOM-ға 1948 ж. – 29 мемлекет, 1950 ж. – 43 мемлекет, 1977 ж. – 109 мемлекет, 1999 ж. – 135 мемлекет мұражайлары мүше болды. 2002 ж. мамыр айынан бастап “Қазақстан музейлері” журналы шыға бастады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> 1977 ж. Халықаралық музейлер Кеңесінің 11-конференциясында 18 мамыр ‘‘Халықаралық мұражай күні’’ болып белгіленді. Қазіргі таңда мұражай қызметі қоғамдық институт ретінде әлеуметтік қоғамдық-экономикалық жағдайға сай жүргізілуде.<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Cілтемелер ==
* [http://www.newyorkmuseums.ru/Мұражай Метрополитен]
* [[Мұражайлар ассоциациясы]]

[[Санат:Мәдениет]]

Алголь

2015-04-20T17:24:57Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Algol AB movie imaged with the CHARA interferometer - labeled.gif|thumb|right|200px|Персей шоқжұлдызындағы [[Алголь]] β [[Қосаржұлдыз]]ы (eclipsing binaries)]]
'''Алголь''', Персейдегі бета (араб: алголь — [[малғұн]], [[албасты]]) — көгілдір ақ түсті тұтылмалы айнымалы [[Қосаржұлдыз]]ы. Жалтырауы 2 тәул. 20 сағ. 49 мин. аралығында 2,1-дан 3,4 жұлдыздық шамаға дейін өзгереді. Алгольдің диам. 5 млн. 800 мың км, беткі температурасы 15.000 К, массасы [[Күн]]нен 4,6 есе артық.
[[Сурет:Eclipsing binary star animation 2.gif|thumb|left|200px|[[Қосаржұлдыз]]]]
Алгольға алғаш рет 1667 жылы Италия астрономы және математигі Монтанари назар аударған. 1889 жылы Алгольдің спектрлі-[[қосаржұлдыз]] екені анықталды. Оның тұтылуы мен жарқырауының айнымалылығы Алгольді 10 млн. 400 мың км қашықтықта айналатын диаметр] 4 млн. км, беткі температурасы 7000 К серігінің көлегейлеуінен болады. Екінші серігі Алгольді тұтылдырмайтын орбита жазықтығында айналғанымен үштік қозғалысқа ұйытқу туғызып, айнымалылық периодының ауытқуына әсер етеді.

Алголь — адам баласы бақылап зерттеген бірінші тұтылмалы [[өзгергіш жұлдыз]]. Қазір ғылымға 4000-нан аса Алголь типтес, 2500-ге жуық спектрлі-[[қосаржұлдыз]] белгілі.

== Дереккөздер ==
Қазақ энциклопедиясы

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат: Қос жұлдыздар]]
[[Санат:Жұлдыздар]]

Нақыл

2015-03-18T16:43:40Z

Alphy Haydar: уикилендіру

'''Нақыл'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том</ref>– Нақыл сөз – өмір тәжірибесіне, даналық тұжырымға, логикалық қисын мен ғибратты өнегеге негізделген терең ойлы, түйінді сөз. [[Исхақ әл-Фараби]] <ref>Успенский Л., Коротко об афоризмах, в сб.: Афоризмы, Л., 1964</ref>“[[Әдеби жинақ]]”
<ref>Төреқұлов Н., Қазақтың қанатты сөздері, А., 1969</ref> атты еңбегінде: “Нақыл сөз деп – болмыстағы белгісіз бір жұмбақ нәрсенің сыры ашылып, сөз қауашағына тұрақтауын айтамыз” дейді. Нақыл сөздерді [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]] “ділмар сөз” десе, [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Ш.Құдайбердіұлы]] “мәнді сөздер” деп атаған. Мысалы: “Бақпен асқан патшадан, Мимен асқан қара артық. Сақалын сатқан кәріден, Еңбегін сатқан бала артық” (''[[Абай]]''). Нақыл сөздерді шартты түрде а) Отан мен халыққа, дәуірге қатысты; ә) оқу-білім, ғылым-өнерге; б) ақыл-парасат, ұлттық мұрат, арман-тілекке; в) адамгершілік қасиеттерге; г) достық, махаббат, ұрпақ сабақтастығы, уақытқа, мінез ерекшеліктеріне байланысты деп бөлуге болады. Нақылда аз сөзбен ордалы ой беріледі, олар өлең түрінде де, қара сөз қалпында да кездеседі. нақылдың алғашқы сөздік түзілімі көп өзгеріске ұшырай бермейді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Akp0dApFtmk Даналар ой маржанын сөзге тізген (Қазақша нақылдар), видео]
* [https://www.youtube.com/watch?v=j9CC--nicwA&feature=youtu.be Пифагор нақылдары (қазақша нақылдар) видео]

==Сілтемелер==
* [[Қара сөздер]]
* [[Қанатты сөздер]]
* [[Мақал-мәтел]]
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Әдебиет]]

Лев Давидович Троцкий

2015-03-02T15:21:20Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Leon trotsky.jpg|thumb]]
'''Троцкий''' (Бронштейн) Лев Давидович (25.10.1879, [[Харьков]] губерниясы [[Яновка]] ауылы – 21.8.1940, [[Мехико]] қаласы) – саяси қайраткер.
* 1897 жылы Одессадағы реалды уч-щені бітірген. Училищеде оқып жүргенде “Оңтүстік орыс жұмысшыларының одағы” атты астыртын ұйымға мүше болып, [[марксизм]] ілімін насихаттауға белсене қатысты.

Ұлы Қазан төңкерісі жетекшілерінің бірі.Ленин қайтыс болғанан кейін Сталин жүргізіп отырған саясатқа қарсы шығып, оның саяси бәсекелесіне айналды .1924 РК (б)П тарапынан (ұсақ буржуазиялық ауытқушылық)ретінде айыпталып,оны жақтаушылар(троцкийшілер)деп аталады.1927 жылы партия қатарынан шығарылды.1929 жылы ОГПУ-дің шешімімен КСРО аумағынан аластатылды. Өмірінің ақырына дейін Стамбул маңында,Францияда,Норвогияда,Мехико тұрды . 1940 жылы НКВД-ның арнайы жіберген арнайы агенті Р.Меркадердіңқолына қаза тапты. Ол Троцкийді тауға шығушылардың мұз шабатын балғасымен басынан ұрып өлтірген болатын. Р. Маркадер 20 жыл Мексика түрмесінде жатып шыққан соң 60 жылдарда КСРО ға келіп, Кеңес одағының батыры атанып, Ленин орденімен марапатталады.
* 1898 жылы патша өкіметі оны тұтқынға алып, [[Иркутск]] губерниясына жер аударды.
* 1900 жылы айдаудан қашып, Лондонға [[Ленин|В.И. Ленинмен]] және өзге де ресейлік революционер-эмигранттармен тығыз байланыс орнатты.
* 1903 – 1905 жылы РСДЖП-ның белсенді мүшесі ретінде оның [[большевиктер]] мен [[меньшевиктер]] фракциясына бөлінуіне қарсы шығып, партияны қайта бірігуге шақырды. Ресейде болатын революция дүние жүзі пролетариатын оятып, социологиялық революцияға ұласады деген “перманентті” (үздіксіз) революция теориясын ұсынды.
* 1905 – 1907 жылы Ресейге оралып, Петербург жұмысшы депутаттары кеңесіне жетекшілік етті, оның органы “Известия” газетінің редакторы қызметін атқарды.
1908 – 1912 жылы Венада шығып тұрған “Правда” газетінің редакторы болды.
* 1912 жылы меньшевиктермен бірлесуді жақтауына байланысты Ленин тарапынан айыпталып, большевиктер партиясы қатарынан шығарылды.
* 1914 жылы меньшевик П.В. Мартовпен бірлесіп, Парижде “Наше слово” газетін шығарды. Бұл газет 1-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты француз өкіметі тарапынан немістердің мүддесін жақтаушы ретінде айыпталып, Троцкий Франциядан қуылды.
* 1916 жылы Троцкий АҚШ-қа барып, онда “Новый мир” атты газеттің редакциясында қызмет етті.
* 1917 жылы мамырда Ресейге оралып, Петербор жұмысшы және солдат депутаттары кеңесіне төрағалық етті. Большевиктер партиясы қатарына қайта қабылданып, оның Орталық Коммитетіне мүше болып сайланды.
* [[Қазан төңкерісі]] жетекшілерінің бірі болды. Қазан төңкерісінен кейін 1917 – 1918 жылы РКФСР Сыртқы істер халық комиссары болды.
* 1918 – 1925 жылы Әскери істер халық комиссары, Революциялық әскери кеңестің төрағасы болды. [[Қызыл Армия]]ның негізін қалап, [[Азамат соғысы]] жылдарында оның майдандағы қимылдарына жетекшілік етті. Қызыл террордың жүргізілуін қолдап, кеңестік билікке наразылық танытушыларды аяусыз жазалауды ұйымдастырды. Ленин қайтыс болғаннан кейін [[Сталин|И.В. Сталин]] жүргізіп отырған саясатқа қарсы шығып, оның саяси бәсекелесіне айналды.
* Троцкийдің саяси ұстанымдары 1924 жылы РК(б)П тарапынан “ұсақ буржуазиялық ауытқушылық” ретінде айыпталып, оны жақтаушылар “троцкишілдер” деп бағалады.
* 1927 жылы Троцкий партия қатарынан шығарылып, Алматыға жер аударылды. Мұнда ресми билікке оппозицияда болған қазақ қайраткерлерімен байланыс орнатты.
* 1929 жылы ОГПУ-дің шешімімен КСРО аумағынан аластатылды.
* Ол 1933 жылға дейін Стамбұл маңындағы аралда, 1933 – 35 жылы Францияда, 1935 – 37 жылы Норвегияда тұрды.
* 1937 жылы [[Мексика]] президенті [[Карденас]]тың шақыруымен Мехико қаласына барып орналасты. Ол эмиграцияда жүріп, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйені сынауды одан әрі жүргізді. НКВД-ның арнайы жіберген испандық агенті Р.Меркадердің қолынан қаза тапты.

1940 жылы 20 тамызда Мексикада паналап жүрген Троцкийдің қасына қолжазба көрсетуге НКВД жендеті Рамон Меркадер келеді. Троцкий қолжазбаны оқып тұрғанда Рамон оның басынан шыңға шығушылардың мұз шабатын балтасымен бірақ ұрады. Ауыр жараланған Троцкий келесі күні жан тапсырады. Рамон Мексика түрмесінде 20 жыл жатып, босаған соң КСРО ға келеді. НКВД басшысы оған тіке жолығып, оған КСРО-ның батыры атағы беріліп, Ленин орденімен марапатталады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

== Сілтеме ==
<references />

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Совет одағы]]

Вандализм

2015-02-28T08:51:34Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[Сурет:Sylvestre Le Sac de Rome 1890.jpg|thumb|right|200px|Вандалдардың [[Рим]] қаласын тонауы мен бүлдіруі]]
'''Вандализм''' ( лат. Vandalism) — мәдени-тарихи ескерткіштерді, басқа да рухани мәдениет құндылықтарды, қоғамдық орындардағы мүліктерді аяусыз, қасақана жою, қиратып бүлдіру, тып-типыл тонау әрекеті. Әдетте ол жабайылық пен зұлымдықтың шектен шыққан бір түрі есептеледі.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

Вандализм сөзі 445 жылы [[Рим]] қаласын басып алып, мәдениет туындыларын қиратқан және тонаған ежелгі [[герман]] тайпасы Вандалдардың （vandalі） атынан шыққан. Әрине, Вандалдар тарихтағы ең бұзғыншы халық болды деу қиын, одан неше есе өткен тарихи мұраларды қиратып-тонау оқиғалыры тарихта көп кездеседі. Бірақ, Британия ақыны Джон Драйден Вандалдар туралы: "[[Гот]]тар, [[Вандал]]дар, солтүстіктің дөрекі жабайылары барлық бағалы [[мұра]]ларды қиратып бітті" - деп жазып қалтырған екен. Бұл сөз бағалы тарихи мұраларды бұзып шағушыларды айыптауға мысал ретінде қолданылған.

Вандализм [[термин]]і алғаш рет [[француз революциясы]] кезінде, 1794 жылы қаңтарда Анри Грегуар （Henri Grégoire）Blois жеріндегі Конституциялық епископқа （constitutional bishop) есеп бергенде Вандализм сөзін тұңғыш рет қолданып, республикашылдар армиясының қылмыстарын айыптаған.
[[Сурет:Grabvandalismus.jpg|thumb|left|200px|Қабірлерді қирату]]
Вандализм әдетте “[[агрессия]]” (“саяси күш қолдану, әскери шабуыл жасау”) деген ұғыммен тығыз байланысты. Әлеум.-[[экономика]]лық тегі мен хал-ахуалына, [[дін]]и нанымына орай белгілі бір топты қуғындап, [[геноцид]]ке ұшыратуға, мекенінен көшіріп жіберуге қатысы бар мемл. және қоғамдық негіздегі құрылымдардың іс-әрекеттері, көбінесе, В-ге ұласып жатады. Оның себеп-ауаны әр қилы болады. Мәселен, Вандализм әрекеті формалды лидерлердің бұйрығымен, топтың, тобырдың қаскөйлігімен, [[саяси]], [[ұлт]]тық не [[дін]]и әуейіліктен туындаған әлдеқандай мақсат-мұратты көздегендіктен, сондай-ақ, ашу-ыза ырқымен, өш алу пиғылымен жасалуы мүмкін.

Қазіргі кезде Вандализм сипатындағы қылмыстар көбейіп отырғаны байқалады. Осыған орай ҚР [[Қылмыстық кодекс]]іне арнайы бап енгізіліп, қаскөйлік әрекет жасаушыларды жазалау шаралары көзделген.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Қоғам]]
[[Санат:Әлеуметтану]]

Медуза

2015-02-18T13:59:13Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[File:Aurelia aurita 2.jpg|thumb|right|300px|Медуза]]'''Медуза''' — [[ішекқуыстылар]]дың еркін жүзіп тіршілік ететін [[дарабастар]]ы.Көбіне теңізде жүзіп жүреді, кейбір түрлері су түбіне бекініп тіршілік етеді. Денесі көлденеңінен 2 — 3 миллметрден 40 сантиметрге дейін, қолшатыр немесе қоңырау пішінді. '''Қоңыраулы медуза''' су түбінде уақытының жартысын өткізіп, сол жерде тіршілік ететін '''бентекикалық''' (су түбінде тіршілік ететін) ағзалармен қоректенеді. Медуза қоңырауының диаметрі 10-см-ге дейін өседі және мыңдаған әдемі ақ қармауышпен қоршалады. Сыртқы төбешік бөлігін — [[эксумбрелла]], ішкі ойығын — [[субум-брелла]] деп атайды. Медузаның құрылысының ерекшелігі — олардың қаңқасы болмайды. Бірақ сүйеніш тақташаның орнында қалың қабаты, аралық зат — [[мезоглея]] болады. Медузалардың жалпы салмағының 98 пайызы судан тұрады. Шатырының жиегінде сезім мүшелері дамиды және қармалауыштары (ұзындығы 30 метрдей) орналасқан, ол шатырдың жиегін жиырып, Медузаның жүзуіне көмектеседі. Ауыз сабақшасының ұшында орналасқан ауыз тесігі жұтқыншақ арқылы қарынымен жалғасады. Қорытылмаған қорек ауыз тесігі арқылы сыртқа шығарылады. Жүйке сабақшалары өзара жалғасып, біртұтас жүйке сақинасын түзеді. Көзшелерінің құрылысы қарапайым жынысты. Жыныс бездері қарынының маңында немесе одан шығатын радиалды өзектердің астында, кейде ауыз сабақшасында орналасады. '''Жұмыртқалы медуза'''- Монтерей шығанағында табылған үлкен медуза түрлерінің бірі. Қанды қарын медузаның қызыл құрсағы оның қорегінен био-люминесценциялық жарықты жасыруға көмектеседі. Жазда '''көк медузалар''' тобы тобы балық аулауға кедергі жасап, Солтүстік Австралияның жағалық сызығынан асып кетеді. Медузалар тұқымдастығына адам өміріне қауіпті уы бар теңіз арасы да жатады.Медузалардың кейбір түрі медузаларды жейді.Ал кейбіреулері өз көлемінің жартысындай қорегін асқазанына сыйғыза алады.'''Ас табақ медузасы''' тапқан тамағын қармалауыштарынан асқазанға өткізу үшін екі сағаттай уақытын кетіруі мүмкін.

{{Суретсіз мақала}}

==Дереккөздер==
Жануарлар эциклопедиясы
"Аруна" баспасы

[[Санат:Биология]]

[[en:Jellyfish]]
[[ru:Медуза]]

Гравитация

2015-02-15T15:41:09Z

Alphy Haydar: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ уикилендіру

[[Сурет:NewtonsLawOfUniversalGravitation.svg|thumb|200px|[[бүкіл әлемдік тартылыс заңы]].]]
'''Гравитация'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология— Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>(''[[латын тілі|латынша]]: gravitas— ауырлық'') — [[материя]]ның кез келген түрлері арасындағы тартылыс күш әсері. Егер бұл өзара әрекеттестік біршама босаң болып, денелер баяу (жарық жылдамдығымен салыстырғанда) қoзғалатын болса, [[Ньютoн]]ның бүкіл әлемдік тартылыс заңы қолданылады. Жалпы жағдайда [[Эйнштейн|А.Эйнштейін]] шығарған жалпы [[салыстырмалылық теориясы]] қолданылады.

Гравитация - [[масса]]сы бар кез келген денелер арасында болатын өзара [[тартылыс]].

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Гравитация]]
[[Санат:Физика]]

Парадокс

2015-02-15T11:37:25Z

Alphy Haydar: уикилендіру

[[File:Olbers' paradox.gif|thumb| alt=A.| ''Парадокс''.]]
'''Парадокс''' ({{lang-el|рara}} – қарсы, ''doxа'' – пікір) – әдеттен тыс, күтпеген, ойда жоқ ғажайып болып көрінетін оғаш пікір; қарапайым, дәстүрлі пікірмен келіспейтін, күтпеген жағдайдағы, үйреншікті емес талқылау; қабылданған көріністерге сәйкес келмейтін өзгеше құбылыс.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

Парадокс термині антикикалық философияда ерекше тың жаңа пікірді сипаттау үшін пайдаланылған. [[Логика]]лық ой жүйесі дұрыс, бірақ пайымдауда бірін-бірі теріске шығаратын ой қорытындыларын антиномия деп те атайды. Парадокстың бұл түрі логикикалық негізі түпкі заңдылықтары толық айқындалмаған теорияларда кездеседі. Мұндай Парадокстердің бірқатарын [[антикалық ойшылар|антикалық ойшылдар]] ашқан.

Парадокстердің кездесуінің екі жағы бар: біріншіден, Парадокстер теория негізінің дұрыстығына күмән келтірсе, екіншіден, антиномиялардың шешімін іздеу теорияны толық жетілдіруге және логика мен математиканың негізін зерттеуде құнды жаңалықтар ашуға бағыттаса. Парадокс адамдардың қарым-қатынастарында, ойлау өмірінде үлкен орын алғанымен, әдетте екіұшты ой деп қабылданады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
Милеттік Эвбулидтің “Өтірікші” деген Парадоксы бойынша: ''“егер өтірікші өзінің өтірігін мойындаса, онда шындықты айтқаны. Демек, өтірікші өтірікші емес" деген қорытынды шығады.

==Ахиллес және тасбақа==
Ежелгі гректерде [[Элейлік Зенон]]ның парадокстері әйгілі болды. [[Зенон парадокстері]] логикалық ақылға негізделіп жасалған. ''“Ахиллес және тасбақа”'' деген Парадоксы бойынша ұшқыр Ахиллдің тасбақаға жетуі мүмкін емес, себебі олар бір мезетте қозғала бастаса, тасбақаның қозғалған жеріне Ахилл жеткенше тасбақа сол қашықтықтың 1/10-ндей жерге жылжиды. Ал 1/10-ді Ахилл өткенше тасбақа 1/100-дей жерге одан әрі жылжиды, т.т. Сөйтіп Ахилл тасбақаны шексіз қуалай береді.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
[[Зенон парадокстері]]

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Парадокстар]]

Хан Шатыр

2014-11-22T08:37:03Z

Alphy Haydar:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Хан Шатыр ойын-сауық орталығы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Құрылысы аяқталған
| суреті = Stamps of Kazakhstan, 2010-08.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg =51 |lat_min = 7 |lat_sec =56
|lon_dir = |lon_deg =71 |lon_min =24 |lon_sec = 14
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы = Ойын-сауық орталығы
| орналасуы = Астана, Қазақстан
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды = Желтоқсан 2006
| құрылысы аяқталды = Шілде 2010
| ашылған уақыты = 5 шілде 2010
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны = $400,000,000
| жөндеу құны =
| биіктігі = 150 м
| сәулет өнері =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы = 100,000 м²
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі = [[Норман Фостер]]
| сәулет фирмасы =
| салушы = Sembol Construction
| инженері = Vector Foiltec
| инженер-құрылысшы = Buro Happold
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты = http://www.khanshatyr.com
}}
'''«Хан Шатыр»''' - [[Қазақстан]]ның астанасы [[Астана]] қаласындағы ірі ойын-сауық және [[сауда-саттық]] орталығы (Астананың жаңа [[символ]]ы) [[2010 жыл]]ы 6-шілдеде [[Астана күні]]не орай ашылған.

== Сипаттамасы ==
Хан Шатыр, әлемдегі [[шатыр]] түрді құрылыстардың ең орасан зоры болып, және Қазақстандағы [[сауда орталығы|сауда орталықтарының]] ең үлкені, әрі бірегей сырт пішінімен айшықталады. Хан Шатыр ОССО – бір шатырдың астында әлем деңгейіндегі ойын-сауық және сауда-саттықты біріктірген, алғашқы лайфстайл-орталық болып саналады.

[[Норман Фостер|Лорд Норман Фостер]]дің қиялынан шыққан сәулет ғажайыбы – “Хан Шатыр” сауда және ойын-сауық орталығының ғимараты Орталық Азиядағы баламасыз әрі ең ірі архитектуралық жоба болып табылады. Тұғырлы монолиттік сом құймалардан тұрғызылған бұл кешеннің биіктігі 200 метрді құрайды. Оның негізгі қаңқасы фторполимермен қапталған ұсақ торлы алып шатырдан тұрады. Қаптауға пайдаланылған [[фторполимер ETFE]] – жарықты молынан өткізіп, ғимараттың ішін ыстық пен суықтан қорғайтын ғажап құрылыс материалы болып табылады. Нысан негізінен берік те тұрақты монолиттік металл қондырғыларынан тұрады. Металл қондырғылардың жалпы салмағы 2300 тонна, ал тұтас тұғырға қондырылатын шатырдың биіктігі 150 метр. Бұл алып құрылыстың ішінде пайдаланылған арнайы жапқыштар мен орнатылған [[желдеткіш|желдеткіш қондырғылар]] арқаның құбылмалы ауа райы кезінде кешендегі ауаның температурасын бірқалыпты ұстап тұруға мүмкіндік береді. Құрылыс нысанының металл қаңқасы – 2300 тонна, шатырдың биіктігі – 150 метр.

“Хан Шатырдың” ішкі көлемі 110 мың шаршы метр аумақты алып жатыр. Бұл сауда және ойын-сауық орталығында ең үлкен қалалық бақ, ірі сауда орталықтары, кинотеатр, концерт залдары болады. Сонымен бірге ғимараттың барлық қабаттарында дәмханалар мен мейрамханалар орналасқан. Орталықтың ішінде тропикалық бақтар, гүлзарлар, субұрқақтар бар. Балалардың тамаша демалысы үшін биіктігі 7 және 4 метрді құрайтын су сырғанақтары жабдықталған.

Ғимараттың сәулетшісі, [[сәулет өнері]]нің шебері - Норман Фостер.

[[Бас мердігер]] [[Түркия]]ның [[Сембол Констракшн]] ([[Sembol Constractoin]]) құрылыс [[серіктестіг]]і.

== Қызмет көрсету аясы ==
[[Сурет:Khan_shatyr_ishinen.jpg|thumb|right|250px|Хан Шатыр - ішінің көрінісі]]
Бұл ғажап құрылыстың салынуына барлық қала тұрғындарымен қатар, әлемнің барлық жетекші сауда компанияларының өкілдері де тағатсыздықпен зор қызығушылық танытты. Тиімді жалға беру, бутиктер мен дүкендерді орналастыру шеберлігі жіті ойластырылғандықтан сауда орындарында дүние жүзіне танымал бренділердің барынша кең көрініс тапқан «Хан Шатыр» орталығында Қазақстанда тұңғыш рет әлемге әйгілі [[Debenhams]] сауда желісінің әмбебап дүкені ашылды. Бұл компания 120 жылдан бері жаһандық сауда айналымында өзінің нәтижелі бизнесін сәтті жүргізіп келеді. Осы компания өнімдері сатылатын сауда орталығының көлемі 3 мың шаршы метрді құрап отыр. Сол сияқты мұнда Mudo Concept бренділерін сататын 1500 шаршы метр аумақта сауда орталығы ашылған. Бұл компания астаналықтарға [[қонақ үй]]лердің, [[мейрамхана]]лардың, [[дәмхана]]лардың және барлардың барлық қажетті бұйымдары мен техникаларын ұсынып келеді.

Бүкіл сауда алаңы 6 000 шаршы метрден асатын «Хан Шатыр» сауда орталығы Астанадағы ең үлкен [[гипермаркет]]ке айналған.

Сауда алаңдарынан басқа «Хан Шатыр» орталығында «Риксос СПА» фитнес және СПА орталықтары жұмыс істеуде. Ғимараттың әрбір қабатында мейрамханалар мен дәмханалар бар. Оларда дүние-жүзі асханаларының тәжірибелі аспаздары астаналықтар үшін тіл үйіретін дәмді ас дайындап, ұсынып келеді. Ал алтыншы қабатта жүзу [[бассейн]]і, [[аквапарк]] және [әмбебап, жабық жағажай орын алған. Осының нәтижесінде бұл орталыққа келіп демалушылар құс жолы биіктігінен Астананың көрікті келбетін тамашалай алуға мүмкіндік алып отыр.

«Хан Шатыр» орталығында бірнеше [[кинотеатр]]лар көрермендер үшін дүниежүзіне кеңінен танымал «Стар Синема» компаниясы әлемде шыққан соңғы жаңа фильмдерді ұсынып келеді. Бұл құрылыс ғимараты орналасқан алаңда ғажайып шатырмен қатар Астанада баламасы жоқ 38 метр биіктіктегі мұнара орналасқан. Сонымен бірге мұнда саяхат жасайтын монорельсті темір жол, 7 және 4 метр биіктіктегі кедергілері бар суда жүзу орталықтары бар.

== Ойын-сауық орталықтары ==
=== Космо ойын-сауық орталығы ===
Космодром ойын-сауық орталығы балаларға ғана емес, ересектерге де арналған 100 ден аса түрі бар қызықтыратын ойындарын тамашалауға шақырады.

Космодром өзінің алуан түрлі қызықтыратын ойындарымен, ойын-сауық түрлерімен келген отбасылар үшін ұмытылмас әсер қалдырады. Келушілер ойын-сауықтың алуан түрін тамашалап, үрейлі үңгіртаудан поезбен темір жолмен өтіп, «Дроп Тауэр» қызықтыратын ойыны, әр кімді ұмытылмас бір сезімде қалдырып, адам бойындағы қанының тарауын тездетеді, еліктеуіш кабиналар және тағы басқалар.

=== Бильярд ===
Хан Шатырың 5-інші қабатында бильярд залы және жайлы бар орналасқан.

=== Су Аттракционы ===
Су Аттракционы - су каналдары және ағаш қайықтары бар, көтерілімі 4 м, құламасы 7 м, жан-жағы ағашпен және көрікті өсімдіктермен қоршалған аттракцион.

=== Құлау Мұнарасы ===
Астана қаласындағы өзінің түрі бойынша ең биік аттракцион, биіктігі 38 метр қызықтыратын ойын түрі еркін құлау сезімін сезінгілері келетіндер үшін арналған. Аттракцион Хан Шатырдың негізгі кіре беріс есігіне қарсы орналасқан. Құрылғы Италиядан әкелінген, өзінің алдын-алу және жылыту жүйесімен жабдықталған. Бір уақытта 12 адамға дейін сыйдыра алады.

=== Моно Рельс ===
[[Сурет:mono_khan_shatyr.jpg|thumb|right|150px|Моно Рельс]]
Моно Рельс аттракционы созыңқылығы 500 м, Хан Шатырдың барлық периметрі бойынша өтеді. Биіктігі 25 м жерден барлық тамаша көріністі паш еткендей. 4 үңгіртаудан өтеді. Үңгіртаулар жарық пен анимацияға толы.

== Әлемдік брендтер ==
[[Сурет:lacoste_khan_shatyr.jpg|thumb|right|220px|''Lacoste'' дүкені]]
Хан Шатыр ОСО-да отыздан астам әлем брендтері орналасқан. Соның ішінде:
* [[Adidas]]
* [[Zara]]
* [[Lacoste]]
* [[Debenhams]]
* [[NewYorker]]
* [[Bershka]]
* [[GAP]]
* [[The Timberland Company]]
* [[Reebok]]
* [[Swarovski]]
* [[Mexx]]
* [[Levi Strauss & Co.]] (Levi's)
* [[Kentucky Fried Chicken|KFC]]

== Тамақтану аймағы ==

=== KFC ===
[[Сурет:KFC_khan_shatyr.jpg|thumb|right|200px|KFC фаст-фуд мейрамханасы]]
KFC фаст-фуд мейрамханалардың манында 4-ші қабатта орналасқан. KFC – АҚШ, Кентукки штаты, Луисвиллада құрылған фаст-фуд мейрамханалардың желісі. Бұл жерде негізінде тауық еті, рап, сэндвич, салат ұсынады. Бірақ негізгі тағам болып – қуырылған тауық болып саналады.

=== Krusty Krabs ===
Krusty Krabs фаст-фуд мейрамханалардың манында 4-ші қабатта орналасқан. Krusty Krubs-та алуан түрлі тағамдарды, және де балаларға арналған ас мәзір бойынша тағам таңдауға болады.

=== Turka ===
Turka – белсеңді адамдар табысатын орын. Безендірудің жарық әрі көз тартымдылығы мәзірдің әркелкілігін айшықтайды. Азия елдері тағамдарына табынушылар осы жерде тай лапшасының дәмін тата алады. Сонымен қатар, осы жерде белгілі донер, лахмаджун, пахлаваны да табуға болады. Мексикан және итальян асханасын ұнататындар, осы жерде нағыз спагетти және бурито таба алады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.khanshatyr.com/ Ресми сайты]
*[http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=511231 Хан Шатыр Skyscrapercity.com сайтында]
*[http://www.fosterandpartners.com Фостер энд Пратнерс]
*[http://natgeotv.com/uk/megastructures/galleries/worlds-biggest-tent Megastructures: World's Biggest Tent]

== Тағы қараңыз ==
{{Commons category|Khan Shatyry Entertainment Center}}
*[[Астана қаласының Бас жоспары]]

[[Санат:Астана]]