Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сабыр Шарипов

2026-03-20T07:20:35Z

Almatoswiki:

'''Сабыр Шарипов'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>, (нағыз аты-жөні, тегі Давлетшин Мұхаммедсабыр Шарифұлы; 1882, [[Татарстан Республикасы]], [[Агрыз ауданы]] [[Гарзет ауылы]] – 1942) – жазушы, қоғам қайраткері.
[[Сурет:Сабыр Шарипов.jpg|нобай]]

== Биографиясы ==
1898 - 1903 жылдары [[Павлодар]] ауыл шаруашылығы мектеп-интернатында оқыған. 1904 - 1916 жылдары Ақмола мен Атбасардағы ауыл шаруашылық машиналары қоймасының қызметшісі, Атбасар у. Сарысу болысының іс жүргізушісі, бұдан кейін [[Ақмола]], [[Көкшетау]] уездерінде ағаш шебері, кеңсе хатшысы, аудармашы болған.

1917 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Көкшетауда болды, сол жылы Ресей социал-демократиялық еңбек партиясына қабылданды, біраз уақыттан кейін Көкшетау социал-демократиялық тобының хатшысы болып сайланады, кейін [[Сібір|Сібірде]], [[Түркістан (қала)|Түркістанда]], [[Көкшетау|Көкшетауда]] Кеңес билігін орнатуға қатысты.

1919 ж. Атбасар ревкомының төрағасы, 1921 – 1924 ж. Ақмола губаткомы төрағасының орынбасары, Мәскеудегі «Эмбауылынефть» тресі меңгерушісінің орынбасары болған. 1932 – 34 ж. Кеңес-Иран акцион. мұнай қоғамының директоры. 1936 ж. мамырына дейін [[КСРО]] сыртқы сауда Наркомының Оңтүстік Қазақстандағы өкілі болған. 1935 – 37 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері, 1938 – 41 ж. Ембі мұнай кәсіпшілігінде басшылық қызметтер атқарған.

== Шығармашылығы ==
Сабыр Шәріповтың тұңғыш шығармасы – «Алтыбасар» повесі (1918-1919) қазақ тілінде 1923-1924 жылдары «Қызыл Қазақстан» журналында жарияланған. Онда революцияға дейінгі өмір, қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, әртүрлі ұлт еңбекшілерінің қарым-қатынасы, олардың қоғамдағы орны, көшпелі өмірдің түкке тұрғысыздығы, отырықшылық өмірге шақыру, егіншілікпен айналысу қажеттілігі көрсетілген. «Заңсыздық» (1921-1935) повесі қазақ даласындағы тап күресін, капиталистік қатынастардың дамуын, еңбекшілердің қасіретін суреттеуге арналған.

Ирандық кезең көрші халықтармен достық пен экономикалық байланыстарды нығайту үшін белсенді белсенділікке толы болды. «Рузи Иран» (1935) повесі иран халқының, Иранға жақсы өмір іздеп кеткен кеңес эмигранттарының өміріне арналған. Иран туралы екінші әңгіме «Ләйла» (1937) азаттық күресінің символына айналған екі жастың махаббатын суреттейді.

«Бекболат» (1937) повесі тарихи оқиғаларға негізделген, Бекболаттың прототипі қазақ халқының халық батыры, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі Амангелді Иманов болды. Сондай-ақ «Сүлік» (1929), «Қалаға шығу» (1929), «Ерден көл» (1929), «Кәмен» (1935), «Жаубасар» (1937) повестерін, «Ит терісі» көркем очерктерін жазды. (1936 ), «Көтеріліс қарсаңында» (1936), «Жаппай көтеріліс» (1936), «Алабас» (1936), «Албан-бұғы» (1936), «Тәйшім Орыс-ұлы» (1937) және тағы басқа шығармалары бар.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]

{{stub}}

Хамза Жүсіпбеков

2026-03-20T07:13:42Z

Almatoswiki:

'''Жүсіпбеков Хамза''' (1900, [[Қарағанды облысы]] [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – 1938, [[Алматы]]) – мемлекет қайраткері, аудармашы.
1920 – 22 жылдары Омбы, Ақмола губернияларында, Көкшетау уезінде жауапты қызметтер атқарған. 1922 – 26 жылдары БК(б)П Ақмола, Бөкей губерниялық комитеттерінің бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, 1927 – 32 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитетті бақылау комиссиясының алқа мүшесі және жауапты хатшысы, 1933 – 36 жылдары Қазақстан кәсіподақтар кеңесінің төрағасы, Қазақ АКСР әділет халық комиссары, коммуналдық шаруашылық халық комиссарының орынбасары, 1936 – 37 жылдары [[Марксизм]]-ленинизм ғылыми-зерттеу институтының қазақ бөлімшесінде аудармашы, Қазақ мемлекеттің көркем әдебиет баспасының директоры қызметтерін атқарған. 1935 – 36 жылдары Қазақ АКСР ОАК-нің мүшесі болды. 1925 – 37 жылдары мерзімдік баспасөзде әдеби сын мақалалары, әңгімелері, очерктері жарияланған. “Қарсақбай” атты кітабы жарық көрді (1928), Н.Островскийдің “Құрыш қалай шынықты” романың қазақ тіліне аударған (1935). Жүсіпбеков 1937 жылы күзде “халық жауы” деген жалған айыппен тұтқындалып, ату жазасына кесілді. Алматы қаласы маңындағы “Жаңалық” ауылындағы қорымға жерленген.

*1920 – 22 жылы Омбы, Ақмола губернияларында, [[Көкшетау]] уезінде жауапты қызметтер атқарған.
*1922 – 26 жылы БК(б)П [[Ақмола]], Бөкей губерниялық комитеттерінің бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы,
*1927 – 32 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті бақылау комиссиясының алқа мүшесі және жауапты хатшысы,
*1933 – 36 жылы [[Қазақстан]] [[кәсіподақтар]] кеңесінің төрағасы, Қазақ АКСР әділет халық комиссары, коммуналдық шаруашылық халық комиссарының орынбасары,
*1936 – 37 жылы Марксизм-ленинизм ғылыми-зертханалық институтының қазақ бөлімшесінде аудармашы, Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасының директоры қызметтерін атқарған.
*1935 – 36 жылы Қазақ АКСР ОАК-нің мүшесі болды.
*1925 – 37 жылы мерзімдік баспасөзде әдеби мақалалары, әңгімелері, очерктері жарияланған. «[[Қарсақбай]]» атты кітабы жарық көрді (1928), Н.Островскийдің «Құрыш қалай шынықты» романын қазақ тіліне аударған (1935). Жүсіпбеков 1937 жылы күзде «халық жауы» деген жалған айыппен тұтқындалып, ату жазасына кесілді.
Алматы қаласы маңындағы «Жаңалық» ауылындағы қорымға жерленген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
[[Сурет:Хамза Жүсіпбеков.jpg|нобай]]

==Сілтемелер==
*[[Қарағанды облысы]]
*[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]
*[[Алматы]]
*[[Марксизм]]

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]

Әли Есмәмбетов

2026-03-20T06:59:43Z

Almatoswiki:

'''Әли Есмәмбетов''' ([[17 қыркүйек]] [[1914 жыл]] [[Қызылорда облысы]], [[Қазалы ауданы]] - [[1942 жыл]]) - ақын. Әли жетіжылдық білімді Қазалы қаласында алады. 1932 жылы Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік институтында оқиды. Мұнда тіл-әдебиет факультетінде оқып жүріп өлең жаза бастайды. 1936 жылы институтты бітіріп, әскер қатарына шақырылып екі жылдан кейін офицер болып оралады.
[[Сурет:Әли Есмәмбетов.jpg|нобай]]

== Өмірбаяны ==

* Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институты]]н бітірген (1936).
* 1937-1941 жылдары Қазақтың мемлекеттік әдеби баспасында («Жазушы» баспасы) «Октябрь балалары», «Ұлан» газетінде, «Жас алаш» газеті редакциясында қызмет істеген.
* Мұнымен қатар Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы жастар секциясын басқарған.

== Шығармалары ==

* Тұңғыш жинағы — «Өлеңдер» 1938 жылы шықты.
* «Қазақстан»
* «Бомба»
* «Адмиралдар океанда»
* «Шолпан» атты поэмалары бар.
* Ол [[Пушкин Александр Сергеевич|А.С.Пушкиннің]], [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М.Ю.Лермонтовтың]], [[Маяковский Владимир Владимирович|В.В. Маяковскийдің]], С.Стальскийдің өлеңдерін қазақ тіліне аударған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:17 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:1914 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазалы ауданында туғандар]]
[[Санат:1942 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]

Доскей Әлімбайұлы

2026-03-20T06:55:11Z

Almatoswiki:

'''Доскей Әлімбайұлы''' ([[1850]], [[Астана]], Сораң атты жер - 21.09.[[1946]], [[Қарағанды]]) - топжарғын [[ақын]], айыр-көмей [[шешен]], жезтаңдай [[әнші]], дарынды [[композитор]], [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері, халық ақыны. [[Арғын]] тайпасының [[Қуандық]] руының Мойын [[Байдәулет]] бөлімінен шыққан<ref>Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014</ref>.
[[Сурет:Доскей Әлімбайұлы.jpg|нобай]]

Жасынан жетім қалып, байларда жалшылықта жүрген. Жас шағынан өнер мәдениетін - әйгілі [[Ақан сері]], [[Жаяу Мұса]], [[Балуан Шолақ]], [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал]]дардан үйреніпті. Доскей Орынбай, Кемпірбай сынды өнерпаздармен кездеседі, [[Үкілі Ыбырай]] және [[Ақан сері]]мен айтысады. "Көмейің кең, тілің мірдің оғындай өткір екен…" - дейді Біржан, Доскейге домбрасын сыйлап.

Доскей әу бастан аңыз - әңгімелерге, ертегі - жырларға, ән-күйге құлағын түріп, зейініне тоқып, халықтың ақ жамбыдай асыл дүниелерін жадына ұстап жүреді. Жасынан жетім қалған, байлардың жалшысы болған ол 16 жасынан өзінің ақындығын таныта бастайды. Революцияға дейін Доскей патша үкіметі мен бай, билердің айуандық қылықтарын өзінің өткір жырларымен өлтіре шенеді. Халық ішінен шыққан ақын Доскей қанша қудаланып, қиындыққа кездессе де, үстем тап өкілдерінің алдына бас имеген. Кеңес заманы орнағаннан кейін Доскей көмірлі Қарағандыда өмір сүрген. Сондықтан шығармаларының негізгі тақырыбы Қарағанды кеншілерінің өмірі мен еңбегі болды. "Қарағанды", "Екі сайлау", "Жүрегім" деген өлеңдері ақынның таңдаулы шығармалары болып есептеледі.

Жасы жүзге аяқ басқан Доскей Әлімбайұлының ақындық дауысы майдан жылдарында ерекше екпінмен естіледі. Отан қорғау жолындағы әрбір жеңісті, әрбір жаңалықты, әр жауынгердің егжей-тегжейлі анықтап, сұңқарша саңқылдады. Алпыс дұшпанның көзін құртқан қазақтың батыры Досмағамбетовтың, Жұмалиевтың асқан ерлігін баяндады.

1943 жылы [[Кеңес одағының батыры|Кеңес Одағының Батыры]] [[Мәлік Ғабдуллин]] Қарағанды қаласында болғанда, оны Доскей Әлімбайұлы өлеңмен құттықтайды.
Доскей қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін, шешендік, тапқырлық сөздерді, тарихи адамдардың өмірі мен өнерін өте көп білген. Ақынның айтуында, Ақдәме қыз бен Асан ханның айтысы бар. Сондай-ақ Доскей - "Қажымұқан", "Бақыт іздеуші тазша", "Қара сиыр" дастандарының авторы.
1939 жылы Д.Әлімбаевқа Қазақ КСР Жоғарғы Советі Президиумының Указы бойынша "Қазақ халқының ауызша халық творчествосын өркендету ісіне озат еңбек сіңіргені үшін", "Қазақ КСР өнеріне еңбек сіңірген қайраткері" атағы, 1940 жылы "Құрмет белгісі" ордені берілді.
1940 жылы мамырда Доскей Әлімбайұлының жасының тоқсанға, ақындық қызметінің 75 жылға толуына орай республикалық көлемде мерейлі мерекесі аталып өтті. Бұл тойға Н.Байғанин, Н.Бекежанов, Н.Баймұратов, С.Мұқанов, Ш.Қошқарбаев, Қ.Әбдіқадыров, А.Тоқмағамбетов қатысты. Нүрпейіс, [[Шашубай]], Нартай, Нұрлыбек сынды халық ақындары той иесіне жырмен шашу шашты.

Сезімі өткір, қиялы ұшқыр, ақын Доскей жасы жүзге таяп қалған күннің өзінде ел өміріндегі елеулі оқиғаларды, ұлан - асыр той мерекені қанатты шабытпен жырға қосатын. Ол өмірінің соңғы көп жылдарын өзі тұстас, өзінен кіші де ақындармен айтыспен өткізді. Мұнда көбіне Орталық Қазақстанның, көмірлі Қарағандының еңбек өрендерін, ақын - жыршыларды, ел қорғаған батыр-ерлерді, ана мен бөбектерді, халықтар достығын жырлады. Ол өзінің домбра күйімен, қарт үнімен Ұлы Отан соғысының ерлерін мадақтап, зұлым жауды жеңіп шығуымызға ізгі ниет -тілегін білдіріп отырды.
Ән мен сөздің шебері - Д.Әлімбайұлының өмірі мен творчествосын зерттеп, халық арасына насихаттауда Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облысы бойынша сол кездегі өкілдері [[Рахымбай Құлбаев]], [[Айтбай Хангелдин]], [[Әуезхан Көшімов]], [[Қалижан Бекхожин]], [[Аллажар Теміржанов]], [[Жаппар Өмірбеков]], [[Бүркіт Ысқақов]].

Жасы жүзге таянғанда, 1946 жылғы 2 - қазанда Доскей [[Қарағанды]]да қайтыс болды. Ақынды арқа жұртшылығы, оның ішінде Қарағандылықтар көзі тірісінде де, қайтыс болған соң да қадір тұтып, оған зор құрмет көрсетті. Д.Әлімбаев есімімен Қарағандыда көше, жатқан жерінде - Бұқар жырау ауданында елді мекен аталды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:1850 жылы туғандар]]
[[Санат:Астанада туғандар]]
[[Санат:21 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:1946 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Тәшібай Әлмұхамбетов

2026-03-20T06:49:07Z

Almatoswiki:

'''Тәшібай Әлмұхамбетов''' (15.9.1910, [[Қостанай облысы]] Қамышин ауданы "Бестау" кеңшар, - 2.12.1943, [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]]) - ақын.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Даярлық курсын бітірген (1938). 1932 - 41 ж. [[Қарсақбай]], Жезқазған, Семей қаласында мұғалімдік қызмет атқарған. Алғашкы өлең, әңгіме, очерктері "Қызыл кенші" ([[Жезқазған]]), "Екпінді" ([[Семей]]), "[[Қазақ әдебиеті]]", "Лениншіл жас" (қазіргі "[[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]") газеттерінде, "Әдебиет майданы" (қазіргі "Жұлдыз") журналында жарияланған. "Он алтыншы жыл" (1940), "Тарту" (1940), "Жыр аманаты" (1978) жинақтары жарық көрген. 1941 - 43 ж. "Отан", "Отан үшін", "Қарағай", "Жігітті мақтап не керек", т.б. өлеңдері жауынгерлер арасына кең тараған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
[[Сурет:Тәшібай Әлмұхамбетов.jpg|нобай]]
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

[[Санат:Қарағанды облысы]]