Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Тоғылық Молда

2024-06-01T18:24:43Z

Almanbet Janışev:

[[Сурет:KyrgyzstanP19-20Som-2002 a.jpg|thumb|300px]]
'''Тоғылық молда, Байымбет Әбдірахманұлы''' ({{Lang-ky|Тоголок Молдо, Байымбет Абдрахман уулу}}; 10.6.1860, [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]], [[Нарын облысы]], [[Ақтал ауданы]], [[Құртқа]] ауылы – 4.1.1942, сонда) – қырғыз ақыны, фольклортанушы. Диқаншы отбасында дүниеге келіп, атасы [[Музооке]] ақынның қолында тәрбиеленген. Жеті жасынан діни мектепте ескіше хат танып, 14 жасынан өлең шығара бастаған. Ер жете келе халық емшілігімен айналысқан, мұғалімдік қызмет атқарған. Жас кезінен-ақ махаббат тақырыбындағы өлеңдері мен әндері ел арасына тарады. 1890 ж. [[Тоқтағұл]] ақынды Кетпентөбедегі ауылына іздеп барып, оның үйінде үш ай бойы ақындық өнердің қыр-сырына қаныққан. [[Тоқтағұл]], [[Ешмамбет]], [[Найманбай]], [[Бекназар]], [[Ботобай]], [[Қалмырза]], т.б. қырғыздың халық ақындарымен, олардың шығарммен жақын таныс болған. Тоғолоқ молдо поэзиясының басым бөлігін о дүниелік болған адамның жарқын іс-әрекеттерін, ерлік істерін баяндайтын кошок (жоқтау) жанры құрайды. [[Кошок]] – қырғыз поэзиясындағы жоқтау үлгісіндегі көне жанрдың бірі. “Диқан әйелінің жоқтауы”, “Қалмерген әйелінің жоқтауы” атты жоқтауларында Тоғолоқ молдо қырғыз әйелінің ауыр тағдырын суреттеген. “Шалға берілген қыздың зары”, “Сатылған қыздың арызы”, т.б. өлеңдерінде әйел теңдігі тақырыбы көтерілген. Ақынның қырғыз халқының өміріне арналған “Қыз ойнындағы жыр”, “Жігіттің қызға айтқаны”, “Жігіттің келінге айтқаны” атты шығармалары ел арасына кең тараған. Ол “Үрпіқан”, “Алатау”, “Құстардың әңгімесі” (1908) поэмаларына әлеум. қайшылық мәселелерін арқау етеді. Тоғолоқ молдо халық ертегілері негізінде бірнеше дастан жазып, дәстүрлі сюжеттер мен жаңа өмір шындығын қабыстыра жырлаған. “Өзгеріс” (1918), “Еркіндік” (1919 – 23), “Насихат” (1925) поэмалары, “Сырым” (1939 – 40), “Бақыттымын” (1940), “Біз дайынбыз” (1941), “Біз жеңеміз” толғаулары жарық көрген. Тоғолоқ молдо шығармаларының бір саласы – мысал өлеңдер (тамсилдер). “Қасқыр мен түлкі”, “Бөденені түлкінің алдағаны”, “Қарға мен түлкі” туындыларынан фольклорлық сипат айқын байқалса, “Есек пен бұлбұл” жазба әдебиеттің әсерін тануға болады. Ол қырғыз халқының ауыз әдебиеті үлгілерін жинаумен қатар, оларды өңдеп, қайта жырлаған. “Қыз Жібек”, “Баян сұлу”, “Бозжігіт” секілді ғашықтық жырларды орындаған. Тоғолоқ молдо есімі манасшы ретінде де кеңінен танымал. Тоғолоқ молдо поэзиясынан қазақ, татар әдебиетінің ықпалы айқын байқалады.
<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том</ref>

==Дереккөздер==
<references />

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

[[zh:藏藥]]

Ишанғали Арабаев

2022-01-21T07:46:04Z

Almanbet Janışev:

'''Ишанғали Арабайұлы''' - ([[1882]], [[Қырғызстан]] [[Қошқар ауданы]]-[[1933]]) - [[Қырғыз]] халқының аяулы перзенті, [[Алаш]] қайраткері. Ол - қырғыздың белгілі [[Ағартушылық|ағартушысы]], [[қоғам]] қайраткері, 1917 жылы Қ.Тыныстанов, А.Садықовпен бірге [[Бішкек]]те Алаш партиясының бөлімшесін ұйымдастырған, Алаштың белгілі қайраткері.

Арабайұлы «Орыс-түзем мектебін» «Ғалия» медресесін, Орынбордағы «Хұсайыния» медресесін бітірген. Діни, пәни білімдерге жетік оқымысты адам болған. Қырғызстанның Нарын, Қаракөл т.б. жерлерінде мектептер ашып, өз елінің игілігі үшін қызмет еткен.
Арабайұлы [[қазақ]] пен [[қырғыз]]ға ортақ азамат, 1911 жылы Уфадағы Шарк баспаханасынан белгілі қазақ ағартушысы Қ. Сәрсекеевпен бірлесіп «Әліппе» (Тете оқу) жазады. 1912 жылы қазақ тілінде «Жазу өрнектері» атты оқулығы жарық көреді. А.[[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]]ның ықпалымен қазақ баепасөзінде «Қырғыз» деген бүркеншік атпен мақалалар жазады. 1916 жылы қырғынға ұшыраған елін бастап Қытайға коныс аударып, 1917 жылы қайта оралады. 1917 жылы «Қазақ» газетінде «Бейшара қырғыз бауырларыңды ұмытпаңдар» деген хаты жарық көреді. Осы хатты оқыған қазақ жұрты қырғыздарға көп көмек жасайды. 1920-1923 жылдарғы Алматыда [[Қосшы одағы]] төрағасының орынбасары болып істеп, 1923 жылы Х.[[Халел Досмұхамедов |Досмұхамедұлы]]ның шақыртуымен Ташкентке барып, [[Түркістан АКСР]]-і ғылым орталығының жетекшісі болады. Сол кезде Орта Азия университетінде қырғыз тілінен сабақ береді. 1924 жылы маусымда өткен Қырғыз-қазақ білімпаздарының бірінші сиезін ұйымдастырушы топтың ішінде болды. 1926 жылы Бакуде өткен Түріктану сиезінде қырғыз халқының өзін-өзі басқару құқын іске асыру үшін күреседі. 1924 жылы Қарақырғыз автономиясы құрылғанда облыстык төңкерістік комитеттің мүшесі, облыстык ғылым комиссариатының төрағасы болады. 1924 жылы жазған «Қырғыз әліппесі» - қырғыз мектептеріне арналған тұңғыш оқулық. Қырғыз тілінде шыққан алғашқы газет «Еркин тооның» (Еркін тау) редакторы болған. Манас эпосының қағазға түсуіне басшылық етіп, Семетей жырын жазып алып, алғаш жарыққа шығарған осы кісі екен. 1925 жылы Ресей компартиясының Қырғызстандағы саясатын сынға алған «Отыздың мәлімдемесі» аталған кұжаттың авторы ретінде қуғындалады. 1933 жылы Тұран әлеуметтік партиясының ісі бойынша тұтқындалып, түрмеде белгісіз жағдайда қаза табады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:1882 жылы туғандар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:1933 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстан мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Қырғыздар]]
[[Санат:Қырғызстанда туғандар]]

{{Bio-stub}}

Махмуд Желал Баяр

2021-12-07T12:50:56Z

Almanbet Janışev:

[[Image: Mahmut Celâl Bayar.jpg|thumb|200px|right| Махмуд Желәл Баяр]]
'''Баяр Махмуд Желәл''' (Bayar Mahmut Celâl) (15.5.1883, Умурбей Бурса - 22.8.1986, [[Стамбұл]]) - [[Түркия|Түркияның]] 1950 - 60 жылдар аралығындағы [[Президент|Президенті]]. Жас кезінде [[банк]] саласы және [[француз]] тілі бойынша орта білім алған. Өмір жолын [[Бурса]] қаласындағы банк қызметкері болып бастады. [[Кемалшылдар революциясы|Кемалшылар революциясына]] (1919 - 22) белсене араласты. 1924 - 32 жылы кәсіпкерлер банкісінің бас директоры, 1932 - 37 жылы Түркияның экономика министрі, 1937 - 39 жылы [[премьер-министр|премьер-министрі]] міндеттерін атқарды. 1939 жылы парламенттегі көпшілік дауысқа ие Республикалық халық партиясымен келісе алмағандықтан, үкімет құрамынан шықты. [[Үкімет|Үкіметке]] [[оппозиция|оппозициядағы]] [[Демократия|Демократиялық]] партияны ұйымдастырушылардың бірі және 1946 жылдан осы партияның төрағасы болды. 1950 жылы мамырда өткен сайлауда Демократиялық партия жеңіске жетіп, Баяр президент болып тағайындалды. Жаңа үкімет [[КСРО]] тарапынан болуы мүмкін шабуылдан қорғану үшін Батыс елдерімен, соның ішінде [[АҚШ]] үкіметімен жақындасуға тырысты. Оның кезінде Түркия [[НАТО]]-ға мүше болып қабылданды (1952). Оңтүстік-шығыс шекараларды нығайту үшін [[араб]] елдерімен жақындасып, 1955 жылы [[Бағдат]] пактісіне қосылды. Бірақ ішкі саяси тұрақсыздық пен студенттердің толқуы жиілей түсті. 1960 жылы 27 мамырда әскери төңкеріс болып, Баяр, премьер-министр А.Мендерес және Демократиялық партияның басқа да басшылары қамауға алынды. 1961 жылы өткен сот төралқасы Баярды өлім жазасына кесіп, кейіннен өмір бойы [[түрме|түрмеге]] отырғызу жазасымен ауыстырылды. 1964 жылы денсаулығына байланысты тұтқыннан босатылып, 1969 жылы саяси құқылары толық қалпына келтірілді. Өмірінің соңғы жылдары ол саяси қызметтен қол үзді.

== Сыртқы сілтемелер ==
[[Қазақ энциклопедиясы]]
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат: Тұлғалар]]
[[Санат:Түркия президенттері]]