https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Almagul+Ibragimova 2026-07-03T05:22:57Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2024-09-18T09:28:48Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div> [[Сурет:Ет сақтайтын шошала.jpeg|thumb|right|200px|Соғым сүрлейтін шошала]]<br /> '''Абай Құнанбайұлының қорық-мұражайы''' - [[1971 жыл]]ы [[Жидебай]]дағы Абай қыстауы үкімет қаулысымен қалпына келтіріліп, мұражай ретінде ашылды. <br /> <br /> <br /> Үй - дәлізден, ас уйден, қонақжайдан, [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] жұмыс бөлмесінен, Ділдәнің, Әйгерім мен Еркежанның отауынан, соғым сүрлейтін шошаладан, лапастан, екі себеттен тұрады. Әр бөлмеге Абайдың өзі [[Семей]] өлкетану мұражайына өткізген экспонаттармен қоса, сол үйге тікелей қатысты заттар орналасқан. Ақынның көзі тірісіндегі жиһаз-мүліктер, Ділдә мен Еркежанның жасаулары, саят құралдары, жиған кітаптары, [[Тоғыз-құмалақ|тоғызқұмалақ]] тақтасы, ақынның қойын сағаты мен тісқабы, жазу үстелі мен орындықтары, [[ат әбзелдері]], сондай-ақ өзге де тұрмыстық-этнографиялық мемориалдық мұралар қойылған. &lt;br&gt;<br /> [[1990 жыл]]ы сәуір айынан бастап қорық-мұражай болып қайта құрылды. Жидебайдың айналасындағы Абайға тиесілі 6 400 га жер қорық ретінде мемлекеттік қорғауға алынды. Қорықтың аймағында Зере, Ұлжан, Құдайберді, Ғабитхан кесенесі, Абай мен Шәкәрімнің ғимарат-кешені, Кеңгірбай бидің мазары, Оспан көлі, Мұқсақұл төбесі, Турағұл қыстауы, Тәкежанның қоныстары орын тепкен. &lt;br&gt;<br /> [[Мұхтар Әуезов]]тің ұсынысы бойынша, мұражай 1957 жылдан бастап қоршалып, түрлі мұрағаттық жабдықтармен толықтырыла бастады. Жазушы бала кезінде атасы Әуезге еріп, Жидебайға келген, Абайды көріп, батасын алған. «[[Абай жолы]]» эпопеясында [[Жидебай|Жидебай қыстауы]] кеңінен суреттелген. «[[Әуезов үйі]]» ғылыми-мәдени орталығында ұлы жазушының өзі сызып, қағазға түсірген Жидебайдағы Абай үйінің жобасы сақтаулы.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> {{Stub}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2024-05-23T07:43:33Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>[[File:Абай мүсіні.jpg|thumb|right|200px|Мұражайдағы Абай мүсіні]][[Сурет:От ошақ.jpeg |thumb|right|200px|Мұражайдағы ошақ]][[Сурет:Жидебайдағы экспонат.jpeg|thumb|right|200px|Сүйек төсек]] [[Сурет:Асадал.jpeg|thumb|left|Асадал]] <br /> '''Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі''' - [[Абай]]дың өмірі мен шығармашылық жолынан толық мағлұмат беретін [[мәдени мекеме]].<br /> <br /> [[Семей]] қаласынан 180 км, Қарауылдан 25 км қашықтықта орналасқан. 1945 жылы ұлы ақынның туғанына 100 жыл толуы қарсаңында арнаулы мемлекеттік комиссия шешімімен [[Жидебай қорығы|Жидебайдағы]] Абай қыстауы Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйіне айналды. Мұражайдың бес бөлмесі мен ұш залына орналастырған заттар ұлы ақынның жақын-туыстарынан, достары мен замандастарынан алынған. Үйдің кұрылымы, сыртқы пішіні Абай заманындағы көрініскелбетін сақтаған. Ұзын [[дәліз]]дің сол жағындағы бірінші есіктен ас үйге кіреді. Ол - терезесі шығысқа қараған кең бөлме. Оң жақ босағада асадал мен [[күміс]], мыс жалатылып сүйектен жасалған кішкене [[кебеже]]. 1885 жылы Абай осы екі бұйымды Семейдің [[өлкетану]] мұражайына өз қолымен өткізген. Көп заттардың ішінен кабырғадағы түскиіз ерекше көз тартады. Қонақ үйде Абайдың орыс достары [[Михаэлис Евгений Петрович|Е.П. Михаэлис]], [[Северин Северинович Гросс|С.С. Гросс]], Н.И. Долгополов пен П.Лобанскийлердің суреттері бар.<br /> <br /> Олардың Абай ауылында болғанын айғақтайтын кұжаттармен қатар Абайдың Семейдегі өлкетану мұражайына өткізген көптеген заттарының суреттері койылған. Мұнда күміс құты, кесе, айбалта, шақша сияқты бұйымдар бар. Абай заманынан бүгінгі күнге жеткен ең кұнды заттың бірі - 1885 ж. П.Лобанский қарындашпен салған Абай суреті. Үйдің төргі бөлмесінде ақынның өзі отырған. Онда кітап оқып, жазу жазып, жұмыс істеген. Осы бөлмеге Ділдәнің сүйек төсегі қойылған. Төсек тұсына [[Әбдірахман]] мен [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауияның]] суреттері ілінген. Абайдың [[Домбыра|үш ішекті домбырасы]] да осында. Дөңгелек үстел үстіне қойылған шыны қорапшаның ішіндегі Абайдың күміс қалта сағаты, қолжазбаларының көшірмесі, құс қанатынан жасалған қаламсабы мен сиясауыты ақын өмір сүрген ортаны көзге елестетеді. Ауызғы бөлме ортасында, дөңгелек үстел үстінде, сыртында күмістен бедер салынған үлкен ағаш тегене мен бұғы мүйізінен жасалған қымыз ожау, бірнеше тегене мен тостағандар тұр. Бұл - Абай үйінің мүліктері. Оң жақтағы сүйек төсек - Әйгерімдікі. Абайдың нәресте кезіндегі заттары да сақталған. Оң босағада Абайдың үш ауызды және [[шиті мылтық]]тары ілулі тұр. Үш ауызды мылтықты Семейдің әскери бастығы сыйға тартқан. Дәліз бойымен ілгері жүргенде түпкірдегі бөлменін оң жағында тұрған сүйек төсек - Еркежандікі. Бөлмедегі өзге заттардың барлығы - Абайдың соңғы кездегі өмірінің куәсі. Мұражай-үй шошаласының температурасы жазы, қысы бір калыпты. Оның қабырғалары таспен қаланған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt; http://e-history.kz/ru/video/view/89 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306023216/http://e-history.kz/ru/video/view/89 |date=2016-03-06 }}<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{уики}}<br /> {{Абай облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}<br /> <br /> [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]]<br /> [[Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 2024-05-20T09:00:28Z

<p>Almagul Ibragimova: «Тағамдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Құрт көже''' – тағамдық қуаты мол жеңсік ас . Ол көбінесе қыста дайындалады . Қазақтар мұны қыстың қымызы деп дәріптейді . Өйткені құрт көже әрі тамақ әрі сусын . <br /> ==Әзірлеу әдісі==<br /> Құрт көжені әзірлеу үшін қажетті мөлшердегі суға ұн сеуіп қайнатып алады .Суды онша суытпай құртты салып , қолмен езе бастайды . Езілген құрт белгілі бір уақыттан кейін қоюланып ашқылтым әдемі дәм енеді . Оған сөк немесе күріш қосып , қайтадан бір қайнатып алады . Ыстық көжеге май немесе шыдық қосып оның дәмін келтіре түседі . <br /> ==Пайдалы тағам==<br /> Бұрын қыста далада , сапарда жүретін , елден алыстағы малшылар мен жылқышылар құртты мол дайындап алатын болған . Көженің қызуы суыққа да бермейді . Құрт көжені езгеннен қалған ұсақ немесе жартылай бөлінгендерін малта деп атайды . Жылқышылар қыста малтаны қалтасына салып жүріп тамақ әрі сусын есебінде қолданған . <br /> ==Нақыл сөз==<br /> Батыр ақын Махамбеттің «Алты малта ас болмай , әр түйірі ат болмайды» деген сөзі малта қасиетін бейнелейтін сөз .<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &quot;Жеті қазына&quot; ; Принт баспасы<br /> <br /> [[Санат:Ұлттық асханалар]]<br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> [[Санат:Тағамдар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%82_(%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC) 2024-05-20T08:56:51Z

<p>Almagul Ibragimova: «Ұлттық тағамдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{cleanup}}<br /> [[Сурет:Kasachischer Kurt.jpg|thumb|300px|Қазақ құрты]]<br /> [[Сурет:Bashkir qurut.png|thumb|300px|Башқұрт құрты]]<br /> [[Сурет:Құрт.jpg|нобай|Құрт түрлері]]<br /> '''Құрт''' — [[сүт өнімдері]]нен дайындалатын тағам.<br /> <br /> == Дайындау түрi ==<br /> Құртты дайындаудың бiрнеше түрi бар. <br /> * Әдетте [[сүзбе]]нi кiшiгiрiм бөлiктерге бөледi де, қысады. Онан соң оларды тақтаға жайып, кептiредi. Кептiру барысында бiрнеше рет аударады. Мұндай құрт ''сүзбе құрт'' деп аталады.<br /> * [[Айран]]ды бiрнеше күн бойы ағаш ыдысқа жинайды. Онан соң барлық айранды қазанға құяды да, қою масса пайда болғанға дейiн қайнатады. Массаны салқындатады, кiшiгiрiм бөлiктерге бөледi. Мұндай қайнатылған құртты жоғары пайдалы өнiм, оны ұзақ сақтауға болады.<br /> <br /> Құрт. Сабада жиналып пісілген іркітті майы алынғаннан кейін түбіне май жаққан үлкен қазанға құйып қайната береді. Құрт қайнап жатқан кезде оның түбі күйіп кетпес үшін арнаулы құрт былғауышпен (басында кырғыш темірі болады) әлсін-әлсін қазанның түбін, ернеуін қырып араластырып отырады. Әбден қойылған құртты қапқа құйып керегеге асып қояды, сонда оның қалған суы тағы да ағып, құрғайды. Бұдан кейін қолмен бөлшектеп, тақшаға, шиге, колмен сықпалап өреге жайып кептіреді. Көгермей, қызбай біртегіс кебу үшін өреде жатқан кезде оны бірнеше рет аударыстырады. Осындан әдіспен қайнатып, кептіріп алған құрт жыл бойына, кейде 2—3 жылға дейін сақтала береді. Құрт күшті ас, ол әртүрлі тамаққа қосылады. Құрттан істелетін немесе құрт қосылатын тағамдардың кейбір түрлерін айта кету қажет.<br /> <br /> Құрттың әртүрлері болады.Олар:<br /> <br /> '''Жас құрт'''. Сүзбеде тұрған құртты сары маймен жентектеп бастырма ретінде шаймен бірге дастарқанға қояды. Әсіресе кепкен құртқа, бауырсаққа тісі өтпейтін қарттар үшін өте кенеулі ас саналады. Ертеректе жас құртты мипалауға, құйрық-бауырға қосқан.<br /> Құрттың сарысуын сүт қосып қайнатып, [[ірімшік]] жасайды, ауырған [[мал]]ға ішкізеді, әйелдер бас жуады, сондай-ақ одан тері илеу үшін малма жасайды.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''Көбік'''. Қайнап жатқан құрттың қалқып алған беті. Майлы, кенеулі ас ретінде жас балаларға, қарттарға қалқып беру салт болған. Бұрын құрт қайнатқан үйден көбік жалаймыз деп, ауыл балалары келіп жиналатын әдет те болған.<br /> <br /> '''Ыстық құрт'''. Қайнап жатқан құртты алып, май қосып сапырып ішетін кенеулі ас. Өкпе ауруына, суық тиіп ауырған сырқаттарға ем саналған.<br /> <br /> '''Сықпа құрт'''. Мұның қайнатқан құрттан айырмашылығы сол ашыған айран қапқа құйып сүзіледі де тұздалып, әртүрлі үлгімен бөлшектеліп тақшаға кептіріледі. Сықпа құрт та бастырма ретінде пайдаланылған. Мұндай құрт жайған әйел ауыл балаларына арнап дөңгелек жасап, жіпке тізіп мойындарына іліп қуанту салты болған.<br /> <br /> '''Малта'''. Езілген құрттың таусыншақ түйіршіктері, ол әрі жұмсақ, әрі сүйкімді ас саналады. Ұзақ сапарларда ауызға салып суын жұтқан кезде әрі сусын, әрі қорек болған.<br /> <br /> '''Езген құрт.''' Сорпаға, тұздыққа, көжеге және басқа тағамдарға қосу немесе сұйық күйінде ішу үшін кепкен құрт астауға салып ұнталады, келіге түйіледі немесе қол тиірменге тартылады.'''Езген құрт''' — ұлттық тамақтардың ең бір сүйкімдісі және кенеулісі.<br /> <br /> '''Ақ малта'''. Езген құрттың ең соңғы шайындысы. Ол өте жұғымды және тез сіңетін тағам болып саналады, оны сол сұйық түрінде ішеді.<br /> <br /> '''Ұнтақ құрт'''. Арнайы түйіп ұсатқан немесе қап түбінен жинап алған үгінді. Оны сүттің піскен қаймағына былғап жейді.<br /> <br /> '''Құрт- май'''. Сары майға батырып табақ жасайтын кепкен сықпа жалпақ құрт. Оны асығыс кезде дәм таттыру үшін немесе жеңіл-желпі түстік ретінде дастарқанға қояды. Кейде құрт, ірімшік, май тағамдарының қосындылары да құрт-май деп аталады.<br /> <br /> '''Құрт-көже'''. Сорпаға, көжеге құрт езіп ішу қазақ арсында көп тараған және ол кенеулі, күшті, қадірлі ас.<br /> <br /> '''Ақ құрт'''. Іркітті қазанда қайнатып, суыған соң қапқа салып сорғытады. Қаптағы құрттың сары суы кетіп дегдіген соң қолменн бөлшектеп, түрлі формаға келтіріп өреге жаяды. Бұл құрттың ақ болатын себебі тұзын анағұрлым көбірек қосады.<br /> <br /> '''Қара құрт'''. Ашуы жеткен іркітке аздап сары май қосып қайнатады. Тұзын аздап қана қосады. Түйе сүтінен жасалатын құрттың да қара болатынына куә болдық. Түйе сүтінен жасалатын құрттың да жасалу технологиясы сиыр сүтінен жасалатын құртпен бірдей. Айырмашылығы ненің сүтінен жасалатындығында.<br /> <br /> '''Ежігей немесе ежегей құрт'''.Ежігей немесе ежегей құрт құрттардың ішіндегі ең бір ерекшесі, әрі дәмдісі. Ежегей құрт көлемі жағынан да кіші, бармақтай болып келеді. Кепкен кезде ежігей де құрттың жасалу жолымен әзірленеді. Бірақ ол өте ашымаған іркіттен жасалады. Әзірлеу кезінде бір шелек іркітке екі шелек қаймағы алынбаған сүт қосып қайнатылып дайындалады. Әбден қайнап суы сарқылып піскен ежегей суы сорғытылып сәл кебір тартқаннан кейін алақанға салып сығып өреге қатарлап жәйіп кептіріп алады. Ежігей кепкен кезде де ашы құрт сяқты тас болып қатып қалмайды, үгітіліп тұрады. Әбден кептірген ежегей жазда да, қыста да дәмді де, түсі де өзгермейді.&lt;ref&gt;Ғаламтор&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://anatili.kz/?p=3574 Ғарыштағы қазақ құрты]<br /> <br /> {{Сүт}}<br /> <br /> [[Санат:Сүт өнімдері]]<br /> [[Санат:Башқұрт асханасы]]<br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> [[Санат:Қырғыз асханасы]]<br /> [[Санат:Моңғол асханасы]]<br /> [[Санат:Татар асханасы]]<br /> [[Санат:Өзбек асханасы]]<br /> [[Санат:Тағамдар]]<br /> [[Санат:Ұлттық асханалар]]<br /> [[Санат:Ұлттық тағамдар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B 2024-05-04T06:37:27Z

<p>Almagul Ibragimova: «Ұлттық тағамдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Қойыртпақ — [[қатық]]қа, [[айран]]ға, [[қымыз]]ға, ішетін [[іркіт]]ке сүт немесе су қосып, [[торсық]]қа құйып, қанжығаға байлап жүріп далада ішетін ақ, сұйық айран. [[Қанжыға]]да жүріп көп шайқалғандықтан қойыртпақтың ашыған дәмі білінбейді, ішуге дәмді, [[асқазан]]ға жеңіл болады. Қойыртпақ көбінесе малшыларға, сондай-ақ жолаушыларға өте қолайлы.<br /> {{stub}}<br /> {{Сүт}}<br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> [[Санат:Сүт өнімдері]]<br /> [[Санат:Ұлттық асханалар]]<br /> [[Санат:Ұлттық тағамдар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%B6%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%B9 2024-05-04T06:36:31Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>'''Ежігей''' — қайнатылған қатық пен сары ірімшіктің қоспасы, қышқылтым [[құрт]]; [[қой]] сүтінен дайындалған тағам. Қой сүтіне езілген құрт қосқан [[қойыртпақ]]. Тоқ тамақ. '''Ежігей ''' жеген адам тез торланады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ тілі терминдер сөздігі I том&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер&lt;/span&gt;==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тағамдар]]<br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> [[Санат:Ұлттық асханалар]]<br /> [[Санат:Ұлттық тағамдар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB 2024-05-04T06:08:12Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Асадал.jpeg|нобай|Абайдың Жидебайдағы мұражайында сақталған асадал]]<br /> '''Асадал''' - тамақ және ыдыс-аяқ<br /> сақтайтын үй жиһазы, [[кебеже|кебеженің]]<br /> түрі. &quot;Ас&quot; және &quot;адал&quot; деген сөздерден құралған. Үстіңгі бөлігі<br /> [[Арыстан баб кесенесі]]<br /> қақпақталып, шебердің немесе мүлікті жасатушының мүмкіндігіне<br /> қарай оның бетіне түрлі [[Нақыштау|нақыштар]]<br /> салып, сүйекпен, қаңылтырмен, әр<br /> түрлі тастармен безендіріледі, әр<br /> түрлі бояумен бояп жиһазға [[эстетика|эстетикалық]]<br /> өң беріледі. Төменде (сұрақтарының ұзын-қысқалығына қарай)<br /> бір-екі бөлік жасалады. Асадалды түркі<br /> халықтарының бәрі пайдаланған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> [[Санат:Мәдениет]]<br /> [[Санат:Терминология]]<br /> [[Санат:Жиһаз]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9B%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0 2024-05-02T13:47:51Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>{{taxobox<br /> |name = Лақса<br /> |image = Echinops setifer ja 01.jpg<br /> |regnum = [[Өсімдіктер]]<br /> |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]<br /> |classis = [[Қос жарнақтылар]]<br /> |unranked_ordo = [[Asterids]]<br /> |ordo = [[Asterales]]<br /> |familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]<br /> |subfamilia = [[Carduoideae]]<br /> |tribus = [[Cynareae]]<br /> |genus = '''Echіnops''' <br /> |genus_authority = [[Карл Линней]]<br /> |subdivision_ranks = түрлері<br /> |subdivision = 120 түрі белгілі<br /> }}<br /> '''Лақса''' ({{lang-la|Echinops}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. <br /> <br /> == Ботаникалық сипаты ==<br /> [[Сурет:Illustration Echinops sphaerocephalus0.jpg|thumb|left|180px|]]<br /> [[Сурет:Echinops ritro.jpeg|thumb|left|150px|Шоғырбас гүлшоғыры]]<br /> * Олардың биіктігі 10 — 150 см. <br /> * Сабағы тік өседі, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталған, тікенекті, астыңғы жағы жұмсақ, қалың түкті, кей түрі безді түкті келеді. Лақсаның басқа туыстан ерекшелігі — себеті бір ғана гүлден тұрады. Олардың бірнешеуі топтанып сабағы мен бұтақтарының ұшында шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Себетінің сыртын 3 — 5 қатардан құралған тікенекті, жарғақты орама жапырақтар қоршайды. <br /> * Гүлі қос жынысты, түбі түтікше тәрізді біріккен ақ немесе көгілдір түсті, 5 күлтесі, жіпшелері түтікшеге біріккен 5 аталық, аузы қос тілімді аналығы болады. Тостағанша жапырақшасы түрін өзгертіп үлпекке айналған. Ол айдарша жемісінің ұшында сақталған, желмен ұшып кеңірек таралуына жағдай туғызды. [[Маусым]]-[[шілде]] айларында гүлдеп, [[тамыз]]-[[қыркүйек]]те жеміс береді. <br /> * Жемісі — қақырамайтын қырлы, түкті, айдаршалы тұқымша. Әр тұқымшаның (жемісі) ішінде жалғыз тұқымы болады.<br /> <br /> == Өсетін жері мен таралу аймағы ==<br /> [[Қазақстан]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның батыс, оңтүстік-батысында және [[Торғай]], [[Көкшетау]], Сыр өңірі, [[Мойынқұм]], [[Маңғыстау]], [[Ұлытау]] аймақтарында, [[Балқаш]]-[[Алакөл]] алабында, [[Шу-Іле таулары]]нда кеңінен таралған. Құмды, шөлді далаларда, таудың төменгі белдеулері мен тастақты беткейлерінде, тау етектеріндегі шалғындықтар мен бұталардың арасында өсетін 18 түрі бар. <br /> <br /> == Қолданысы, қорғалуы ==<br /> Лақса — улы өсімдік, мал жемейді. Тұқымында 28%-дай тез кебетін май болады, ол техникада қолданылады. Гүлінен ара [[бал]] жинайды. [[Қазақ лақсасы]], Зайсан лақсасы, [[біркелкі биік лақса]] — сирек кездесетін өсімдіктер, қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген.&lt;ref&gt;«Ақмола облысы» энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:&quot; Қазақ энциклопедиясы&quot; ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Күрделігүлділер]]<br /> [[Санат:Қазақстан флорасы]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%BE%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D2%A3... 2024-05-02T13:44:20Z

<p>Almagul Ibragimova: «Абай Құнанбайұлы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''«Бойы бұлғаң...»''' - [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] 1893 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 6 тармақты 8 шумақтан тұрады, барлығы 54 жол. Туынды-ақынның өз кезіндегі халқының жай-күйіне, замана ағымына жасаған барлау-шолуы, тозған елдің тоқыраған тағдырына деген ауыр күрсінісі, азған адамдарына деген көз жасына толы шағымы, ел үшін қорланған ақынның «аһ» ұрған үні, кеудесін қақ айырған қайғысы. Ел қамын ойлауды азаматтық борышым деп білген [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өз заманындағы бар пәле, кесір-кесапат, былық-шылықты ашына әшкерелемей отыра алмаған. Қандыауыз қанаушыларға, елді емген езушілерге, «әзір астың атасы» арамтамақтарға, бірді-бірге тасқаяқтай соғыстырған сойқанды содырларға, момын мысықтай қалғып-мүлгіп отырып, елді сорған сұрқия «сопыларға», ардан безіп, жамандыққа жанын жалдаған жалақорларға жаудай тиген. «Ас ішіп, аяқ босатудан» басқаны білмейтін надандықты, аллаға қарап аузын ашып отыра беретін жалқаулықты, етпетінен түспей ештемені ескермейтін енжарлықты өлеңдерінде өткір тілмен түйреген.<br /> «Бойы бұлғаң...» - ақынның уытты шығармаларының бірі, үскідей үшкір, өткір сатира, заман, тұрмыс күйіндегі зиянды дерттерді мұрнынан тізе әшкерелеген [[сатира]]. Оның жанры—сатиралық шолу. Мұнда ақын оқырман қауымды сөзінде пәтуа жоқ сұйық суайттармен де, «күнәсізбін», «кінәсізбін» деп безілдейтін «періштелермен» де, сыртта «үзеңгі бауы алты қабат болып» шіренетін, үйіне келсең, сусын тауып бере алмайтын бейшаралармен де, тілемсектік істеп, бермесең, безіп кететін безбүйректермен де, бірді-бірге айдап сап, ел арасына от тастап, антын, арын сатқан екіжүзділермен де таныстырады. Мұнан әрі [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] ел ішінің бұзылғанын, ұрлық дендеп, өтірік гулеп кеткенін, сыпыра қу әулекілердің әні салынып, сөзі жүріп тұрғанын, әділдік айтар, бірлік іздер, жөнге сілтер, сыйласуға тұрар адам қалмағанын, бәрінің пәле қуып, батырсынып, «балапан басымен, тұрымтай тұсымен» боп кеткенін әйгілейді. Осының бәрін ақын сатиралық қуатпен айтады. «Ызалы жүрек, долы қол, улы сия, ащы тілмен» сынап-мінейді. Ашынған сөздерді айналасынан түңіліп, болашағына үңіліп отырып, зармен, мұңмен жырлайды. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] жүрегін жаралаған осындай дерттер ақынның кеудесіне жаңа бір идея дәнін тастаған. Сол дән өсіп-өніп, пісіп-жетіле келе оны айтпауға ақын жанын қоймаған. Соңдағы ой-пікірді сыртқа шығаратын шығарма тудыруға мәжбүр еткен, ақын сезімін баурап, оны шабытқа мінгізген. Осындай ынта-зар, құлшыныстың үстінде «Б. б.» дүниеге келген. Келгенде ерекше өрнек-айшықпен, келісті пішім-бітіммен келген. Қазақтың соны тынысты жаңа әдебиетіне [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] әкелген жаңалықтардың бірі - осы туынды. Туынды 4,7 буыннан түзіліп, маржандай төгіліп, мөлдір бұлақтай сылдыр қағады. Ұйқасы - -а, -а, -б, -в, -в, -б. Алғаш рет 1909 ж. [[Санкт-Петербург|С.-Санкт-Петербургте]] жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең текстіне 1909 жылғы жинақ пен Мүрсейіт қолжазбалары негізінде бірер түзету енгізілген. 7-шумақтың 3-жолыңцағы «іздеу» сөзі «тыныштық іздер елде жоқ» деп өзгертілген. 8-шумақтың «Аз тұтуға» деген бірінші жолы «Әз тұтуға» делініп ұғымы айқындалған. Туынды ағылшын, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, ұйғыр, қарақалпақ, татар, башқұрт тілдеріне аударылған.<br /> [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] «Бойы бұлғаң...» өлеңіне ән шығарған. 1935 ж. Ә. Ысқақовтың айтуы бойынша [[Латиф Хамиди|Л. Хамиди]] осы әннің бір үлгісін нотаға түсірген. Бүл әннің тағы бір түрін Б. Ерзакович 1948 ж. Қ. Лекеровтен, бөлек бір үлгісін Қ. Жүзбасов 1984 ж. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] немересі Мәкен Мұқамеджанованың орындауында нотаға түсіріп алған. Мұның үшеуі де «Айттым сәлем, қалам қас» атты [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] әндері жинағына (1986) енген. «Б. б.» әні мелодиялы-речитативті әуен арнасында құралған, дәстүрлі қара елеңмен айтылатын сарындармен тектес, тұрмыс-салт жанрындағы әндердің екпін-ырғақтарымен үңдес. Әннің 1- және 2-түрлері - ауыспалы минорлы-мажорлы ладта айтылса, М. Мұқамеджанованың жеткізген түрі - бір атаулы тектес мйнор-мажорлы ладта қалыптасқан. Әннің өлшемдері де әр түрлі: 2/4, 2/4, 4/4 - 1 түрі; 3/4, 3/4, 5/4, 2/4, 7/4 - 2 түрі, ал 3 түрі - біркелкі 6/8 ырғақ-өлшеммен орындалады. Әнді композитор [[Ахмет Жұбанов|А. Жұбанов]] «[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]» симфониялық поэмасына пайдаланған.&lt;ref&gt;[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> энциклопедиясы]]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]<br /> [[Санат:Абай Құнанбайұлы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2024-05-02T07:21:59Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Drevin-Steppe.jpg|200px|thumb|right]]<br /> '''Дала өркениеті''' - түркі тектес [[халық]]гардың, соның ішінде қазақтардың материалдык жəне рухани құндылықтарының даму сатысы; этномəдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпат. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне əр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган ([[1818]]-[[1881]]) мен Ф.[[Фридрих Энгельс|Энгельс]] оны адамзат дамуындағы жоғары, жазусызуды енгізу кезеңі (&quot;тағылық — жабайылық — &quot;өркениеттілік&quot; ұштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. [[Еуропа]]ға əсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 өркениет ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар [[Алтай]]дан [[Карпат таулары]]на дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылдықпен қарап, &quot;тарихи дамудан тысқары қалған қауым&quot; ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық- табиғи аясы әлі далалық тұрпат саналатын көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дəйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, акад. А.П.Окладников ([[1908]]—[[1981]]) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін &quot;Батыс Сібір өркениеті&quot; деп атап, &quot;ежелгі түркі Сібірі шығысқа Караганда батыспен тығыз байланыста болған сияқты. Оның мәдениеті бүрын болжағанымыздан әлдеқайда бай&quot; екендігін жазды. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]], [[Ақышев Кемел|К.Ақышев]], [[Байпақов Карл Молдахметұлы|К.Байпақов]], т.б. ғалымдар &quot;көшпелілер өркениеті&quot; атауын жиі колданса, Л.Н.Гумилев, [[Олжас Сүлейменов|О.Сүлейменов]] оның өрлеу дәуірінде, б.з.б. 9 ғ-дан б.з. 11 ғ-ы аралығында, [[Жерорта теңізі]] жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда жасампаздық эволюцияны бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде еур. астамшылық пен таптык Дала уағыздамаға негізделген кеңестік тарихнама мансұқ еткен [[Еуразия]] кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс ғылымға &quot; Дала өркениеті &quot; деген атпен ене бастады. Оның əлемдік өркениетке қосқан үлесіне үндінің саяси қайраткері [[Неру|Д.Неру]] &quot;Әлемдік тарихқа көзқарас&quot; атты еңбегінде əділ баға беріп, &quot;Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының койнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сиякты. Ал тарихты окитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезенде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді...<br /> <br /> Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. [[Еуропа]] ұзак уақыт [[Азия]]ның отары сияқты болды...<br /> <br /> [[Сурет:Horse race in mongolian steppes.jpg|thumb|left|200px]]Еуропаның ұлылығын мойындамау əбестік болар еді. Сол сияқты Азияның ұлылығын ұмыту да — қателік. Азия адамзаттың ұлы рухани көсемдерін бергенін ешқашан естен шығармау керек. Оның ұлы ойшылдарын айтпағанның өзінде, əлемдегі ең басты екі діннің негізін қалаушылар — Ғайса мен [[Мұхаммед пайғамбар|Мухаммед пайғамбар]]ларды берген Азия ғой&quot; дейді. Шын мəнінде, көшпелілер қоғамын тұрпайы деңгейі, тарихи дамудан сырт айналған орта санаған Тойнбидің өзі өркениет үрдісін табиғи ортамен байланыстырып, [[Қытай]], [[Үнді]] өркениетін құрлықтық-қоғамдық тұтасстық ретінде қарастырған. Ендеше, Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі Дешті Қыпшақ төсінде эволюция жолмен калыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының [[этнотарихи жүйе]]сін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі [[мал шаруашылығы]] далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы əлеуметтану процесі мен нәсілдік-генетик. бірігуіне жол ашты. Жабайы [[жылқы]]лар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өндеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, &quot;жұлдыз барлап, жол табу&quot; арқылы алғашқы [[астрономия]], ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты.<br /> <br /> [[Сурет:Afghan Nomads from the early 20th century.jpg|200px|thumb|right]]Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шы- ғыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі процесстерін өткерді. Әсіресе, мындаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық комбинаңиялардың, геосаяси жəне әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтасстырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені көне қытай жазбаларында мазмұндалған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқсы да өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде [[Византия]], [[Иран]], [[Қытай]] сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап,[[Маньчжурия|Манчьжурия]]&lt;nowiki/&gt;дан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан [[Әмудария]] жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезендерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дəуірлеген кезеңде көшпелі түрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешен- деріне орасан ықпалын тигізді. Тұракты дипломат, және сауда-саттық карым-қатынастарының желісі ретінде Ұлы жібек жолы әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтасстырып, тек материалдык айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мəдени құндылыктардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәти-жесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар &quot;өркениеттік деңгейдің басты шарты&quot; — төл сына жазуы калыптасты. Алтай өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, [[Хакасия]] жəне Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. 1-мыңжылдықтың соңы мен 2-мыңжылдыктың бас кезіндегі (5-6 ғ-лардағы) түркі тектестердің аса куатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дөлел боларлықтай. 20 ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этник. бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип — Дала өркениеті екендігі белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары м.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұловтың, т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мəнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге (өткелсіз су айдындарына, ну жынысты ормандарға, асусыз тау сілемдеріне) қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік күбылыс емес, динамикалық, футуристік мұн-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді.<br /> <br /> [[Сурет:Silk Road 1992.jpg|200px|thumb|left]]Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды калыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар аркылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі кат-қабат окиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халкының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тəжірибесі жинакталған ауыз өдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз əпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты. Трансқұрлыктық байланыстар желісі, сондай-ақ әрісі [[Африка]], берісі Еуропа құрлықтарының саяси-этникалық картасына дүркін- дүркін өзгерістер енгізген жеңімпаз жорықтары арқылы көшпелілер өзара өрекеттескен өзге халықтарды рухани байытып, жалпақ әлем, жарык дүниенің кендігі мен сан алуандылығын көрсетті; экономикалық дамудың, әлеуметтік, ұйымдасудың әр қилы сатысында тұрған, рухани, ділдік, нәсілдік, этномәдени, т.б. сипаттары сөйкес келе бермейтін, бір-бірінен оқшау орналасқан аймақтардағы адамзат қоғамдастығының арасына донекер болды.Ислам ренессансын бастан өткеріп, олемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына ([[әл-Хорезми]]дің &quot;әл-Жебрасы&quot;, Ұлыкбектің астрономия зерттеулері, [[Омар Хайям]]ның аспан денелерінің картасы, [[Әбу Әли Ибн Сина]]ның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі өлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мəдени жене этногенетикикалық үрдістері Шыңғысхан империясының шапкыншылығы кезінде күрт тоқырауға үшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құкықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке канат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. 15 ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты жөне Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті [[Қыпшақ]], [[Жетісу]] мен [[Түркістан]] территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің занды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы катар дамыған, дөстүрлі кала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде 14—15 ғ-лардг. біртұтасс экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл казак жерін бірегей саяси кұрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекетттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани жөне материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын əрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбаска жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп түрды.<br /> <br /> Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның ғеосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-əкімш. шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтасстыкты бүзып, үлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер коғамын &quot;басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш&quot; ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық өрекетгерін, отарлау саясатын &quot;өркениетті әлемді тағыльқтан құтқару&quot; деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропа өркениет қана бар, ал өзге кеңістік &quot;тағыларды мәдениетгі адамға айналдырудың алаңы&quot; деп есептеді. мұның астарыңда жымысқы империялық саясатпен астасқан нәсілдік астамшылык жатканы белгілі; əлемге ықпал ету аяларын бөліске салып, алуан кұрлық игіліктерін иемдену барысында еуропалыктарды өзгелерге өркениет ұрығын себуші, мәдени ұлағат миссиясын атқарушы етіп көрсететін түжырымдамаларда ғылыми шындықтан гөрі отаршылдық-идеология мүдденің басымдығы ашық айтыла бастады. Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндьшықтарға қол жеткізіп, біртұтасс мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D3%A9%D0%BA_%D0%B5%D1%82%D1%96 2024-05-02T06:26:18Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>Сөк<br /> Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол [[тары]]дан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты [[былғауыш]] дейді.<br /> Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге [[келі]] мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, [[Жарма дақылдары|жарма]], тары көже, [[сүт көже]], [[Төп (тағам)|төп]], бөртпе тағы басқа дәмді [[ұлттық тағамдар]] жасалады. Сөкті [[сүт]]ке, [[қаймақ]]қа, [[май]]ға араластырып жейді. Балалар, жастар [[сөк]]&lt;nowiki/&gt;ті құрғақтай да жей береді. Тарыны [[диірмен]]ге тартып [[талқан]] жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды.<br /> <br /> [[Санат:Тағамдар]]<br /> [[Санат:Дәнді дақылдар]]<br /> [[Санат:Ұлттық тағамдар]]<br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}} https://qazaly.kz/zanalyk/ruhaniyt/2583-sk-ata-babamyz-zrlegen-taam.html?ysclid=lvoq9809an466223570</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%B1%D0%BD 2024-05-02T06:04:39Z

<p>Almagul Ibragimova: «Ұлттық тағамдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Қоспалы ұн''' — әр түрлі астық дәндерін араластырып тартқан ұн. Ұн жарма — малға берілетін, шала тартылған ұн. Қол ұн — қолдиірменге тартылған кебекті ұн;<br /> <br /> Тарының, жүгерінің, сұлының, бұршақтың ұны, тағы басқалары.<br /> <br /> Нан пісірілу түріне, қоспасына қарай жіктеліп аталған. Әдетте пешке пісірілгендерін нан деп, отқа көміп пісірілгеңдерін көмбе деп, табаға, тандырға пісірілгендерін бәтер деп, қазанға пісірілгендерін қарыма деп, майға пісірілгендерін бауырсақ, жайма деп атаған. Бұларды қамыр түрлеріне қарай ашыған, ашымаған деп те ажыратып атаған. Алайда жалпы тілдік ұғымда ұннан пісірген тағамдардың бәрін қосып бір сөзбен нан деп атау қалыптасқан.<br /> <br /> Иә, дән жер ананың адамзатқа, малға, құсқа тағы басқа жануарларға берген баға жетпес азығы, ризығы. Өсімдік дәнінің бұл қасиетін адамзат ерте ашқан, ұқсатып пайдалана білген. Сонымен дән — азық, нан — ризық, нан — халық дәулеті.<br /> <br /> Барлық басқа халықтар сияқты қазақтар да ұннан неше түрлі нан пісіреді. Пешке салып қабартып пісіретін нандардың ішінде қазақ арасында көп тараған аттары мен түрлері —ақ нан, қара нан, сары нан (жүгері мен бұршақ ұнынан), қоңыр нан, бөлке нан, қалаш нан, тоқаш нан, сәйке, үзеңгі нан, бұрама, кірпіш нан, шиыртпақ, бәліш.<br /> <br /> Ал бәтер, қатырма, қаттама, көмбе, бауырсақ, бармақ, күлше, жаппа, қарма, таба нан түрлері қазақтардың таза өз ұлттық тағамдары.<br /> <br /> Ақ нанның қазақша пісірілу әдісі мынадай: Жылы судың тұзын татытып алып, мөлшерлі ашытқыны езіп, үстіне шақтап ұн салып, 3 сағаттай жылы жерге қойып ашытады. Ашыған қамыр өз көлемін 2,5—3 есе ұлғайтуы керек. Содан кейін тарыға ұн салып басып, 3—3,5 сағат бұқтырып алып бөлектеп кеседі. Дөңгелектеп жайып, шетін қалыңдау қалдырып өң бетіне қасықпен өрнек түсіріп, жұмыртқамен сылап орташа қызған духовкаға 10 минуттай қояды. Ертеде оны қоламтаға көміп те пісірген. Шәй дастарқанына арналған.<br /> <br /> Майға жүздіріп пісіретін нандардың негізгі түрі — бауырсақ, дөңгелек, шелпек, жайма, қиықша кісе (самса) сәлде, құймақ, жұқпас, май ботқа және тұшпара болған. Суға, сорпаға, сүтке пісірілетін көже салмалар, су бүйрек (ақ ірімшікті суға пісіріп, сары май салып жейді, орысша вареники). Сусындық шаймалардың да бірнеше түрлері мен атаулары бар.<br /> <br /> Қазақ нандарының пісірілу түрлеріне тоқтала кетудің этнографиялық және тілдік жағынан мәні зор. Мысалы олардың қазақ сахарасында ең алғашқы пайда болғаны көмбе нан. Оны 1—2 сантиметр шамасындай етіп жайып, қоламтаға көміп пісірген. Қарма одан гөрі жұқа жайылып, ортасынан тесік қалдырылып, түбіне май жағып қыздырған, қазанға қарып пісірген. Жаппа, күлше деген нандарды қатты қызған тандырға, пешке пісірген. Ол қаттама деген бәтердің бір түрі. Бірақ оны қатты илеп, жайып, күн көзіне кептіріп алып пісірген. Ондай бәтер үгілмелі, опырылмалы болып келеді.<br /> <br /> Нанның қаттама деп аталатын түрін жұқа жайылған қамырды қабаттап, кейде арасына жеміс немесе жеміс қағың салып пісірген.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж.<br /> <br /> 2. ↑http://kitaptar.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202130849/http://kitaptar.com/ |date=2014-02-02 }}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ асханасы]]<br /> [[Санат:Ұлттық тағамдар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2024-04-29T07:51:55Z

<p>Almagul Ibragimova: /* Негізгі әсер ететін факторлар */</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Дала қыраны<br /> | status = LC | status_system = IUCN3.1<br /> | image = Steppenadler 2010.JPG<br /> | image_caption = <br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | classis = [[Құстар]]<br /> | ordo = [[Сұңқартәрізділер]]&lt;br&gt;(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)<br /> | familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]<br /> | genus = ''[[Aquila]]''<br /> | species = '''''A. nipalensis'''''<br /> | binomial = ''Aquila nipalensis''<br /> | binomial_authority = ([[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1833)<br /> | synonyms =''Aquila rapax nipalensis''<br /> | range_map = Aquila nipalensis distribution map.png<br /> | range_map_caption = Light Green - nesting area, Blue - wintering area, Dark Green - resident all year<br /> }}<br /> '''Дала қыраны''', '''қыранқара'''({{lang-la|Aquila nipalensis}}) – [[сұңқартәрізділер]] отрядының қырғилар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. <br /> <br /> <br /> Дене тұрқы 60 – 85 см, қанатының ұзындығы 51 – 65 см, салмағы 2,7 – 4,8 кг. Шәулісі (еркегі) ұябасарынан кішірек түсі қара қоңыр, желкесі жирен, тұмсығы қара сұр, тұяғы қара, аяғы сары. Қыранқара ұясын жерге, шың-құзға, сирек те болса ағаш басына салады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; 1 – 3 ақ сұр, қара дақты жұмыртқа салып, 40 – 45 күнде балапан шығарады. Балапан баяу жетіледі (60 күнде), оны етпен қоректендіреді. Қыранқараның негізгі қорегі – кемірушілер, саршұнақ, қоян, кейде құс балапаны, бауырымен жорғалаушылар. Қазақстанның [[Қарағанды]], Батыс Қазақстан облыстарында, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]]&lt;nowiki/&gt;да, [[Шу-Іле таулары|Шу-Іле тауы]]&lt;nowiki/&gt;нда кездеседі. Қыранқара зиянды кемірушілерді жеп, өлекселерді жойып пайда келтіреді. [[Саятшылық|Саятшы]]&lt;nowiki/&gt;лар Қыранқараны баптап, аңға салады. Қыранқара саны азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Саны қалпына түсіп келе жатқан түр. [[Еуразия|Евразия]]ның, соның ішінде [[Қазақстан]]ның далалық және [[шөлейт]]ті аймақтарында кең тараған. Әсіресе [[Батыс Қазақстан]] мен құрғақ далалы тау бөктерлерінде көп болған. Жыртқыштармен күресу кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны азайып кетті, екінші себеп - жоғарғы кернеулі [[электр]] таратү жүйелерінің сымдарында өлім-жітімге ұшырауы. Бұл қырандардың жердегі ұялары өте жеңіл бұзылады. [[Бүркіт]]терді және олардың ұяларын қорғауды насихаттау, сонымен қатар электр жүйесін жеткізетін тіректерді тиымды қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Статусы==<br /> 5-ші санат. Салыстырмалы түрде саны көп, бірақ шамалы жылдар бұрын ол күрт төмендеген<br /> <br /> ==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==<br /> уыстың [[Қазақстан]] фаунасындағы төрт түрінің бірі.<br /> <br /> ==Таралуы==<br /> [[Еуразия|Евразия]]&lt;nowiki/&gt;ның далалы және солтүстік шөлді аймақтары –[[Дунай]] өзенінің төменгі сағасынан [[Забайкалье өлкесі|Забайкалье]] мен Сары теңіз жағалауларына дейін, оңтүстікте Орта және Орталық [[Азия]]&lt;nowiki/&gt;ның шөлдеріне дейін кездеседі. Қазақстанда ұялау кезінде кең тараған, тек биік тауларда болмайды. Азияның оңтүстігі, Аравия және Африкада қыстайды &lt;ref&gt;1. Корелов, 1962&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері==<br /> [[Дала]], [[шөлейт]], сирек шөл (құмнан басқа) жерлер, бұлардың жер бедері [[жазық]] немесе сәл ойлы-қырлы болуы керек, сирек – аласа [[таулар]] не үлкен жоталардың бөктерлері &lt;ref&gt;Корелов, 1962 Дементьев, 1951 Ковшарь, Левин, Белялов, 1986&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Саны==<br /> Республиканың батысында кәдімгідей, ал таралу аймағының басқа бөлімдерінде сирек. Мысалы, 1974-1983 жылдары Солтүстік Каспий өңірінде 2822 км автомаршрутта 389 қыран &lt;ref&gt;Шевченко, 1986&lt;/ref&gt;, Батыс Бетпақдалада 1983 ж. 1035 км-де – 63, Орталық Бетпақдалада 1984 ж. 1123 км-де – бар-жоғы 2 құс есепке алынған &lt;ref&gt;Ковшарь, Левин, Белялов, 1986 Ковшарь, 1986&lt;/ref&gt;. Қоректік жағдайы қолайлы болса тез шоғырлануға қабілетті &lt;ref&gt;. Фадеев, 1986&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Негізгі әсер ететін факторлар==<br /> [[Жыртқыш құстар|Жыртқыш құс]]&lt;nowiki/&gt;тарға бәрінен көп антропогендік әсерлер теріс ықпал жасайды – [[адамдар]] ұяларының 62-85%-н бұзады &lt;ref name=&quot;Красная книга КСРО, 1984&quot;&gt;Красная книга КСРО, 1984&lt;/ref&gt;, құстардың 10%-ы ЭТЖ-ң сымдары мен бағаналарында өлім-жітімге ұшырайды &lt;ref&gt;Шевченко, 1986 Harrison,1975&lt;/ref&gt;. Жас құстар көбіне жолда автокөлікке соғылады, бағаналарда отырған көптеген қырандарды атады.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері==<br /> Наурыз-сәуірде ұшып келеді, тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді. Ұясын [[жер]]&lt;nowiki/&gt;ге, аласа бұталар мен жартастарға, маяға, сирек ағашқа және ЭТЖ-ң бағаналарына салады &lt;ref&gt;Корелов, 1962 Дементьев, 1951 Красная книга КСРО, 1984&lt;/ref&gt;. Сәуірдің бірінші жартысында 1-3 жұмыртқа туады, оларды ұябасары 45 күн шамасында шайқайды, балапандары қанатына 55 күнде отырады &lt;ref name=&quot;Красная книга КСРО, 1984&quot;/&gt;. Қорегінің негізін әртүрлі саршұнақтар құрайды.<br /> <br /> ==Қолда өсіру==<br /> [[Қазақстан]] хайуанаттар парктерінде 20-ға жуық [[құс]] ұсталады, бірақ көбеймейді.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары==<br /> Науырызым, [[Үстірт]], [[Қаратау]], [[Алакөл]] және [[Қорғалжын]] қорықтарында қорғалады.<br /> <br /> ==Қажетті қорғау шаралары==<br /> Тұрғындар арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу және мемлекеттік аңшылық инспекциясы жағынан дала қырандарының оңай алынатын ұяларын жаппай бұзуды қатал қадағалау. ЭТЖ-ң бағаналарын тиімді қорғау құралдарымен жабдықтау. [[Бетпақдала]]&lt;nowiki/&gt;да қорық және бұл түрдің орналасуы өте жоғары болатын Батыс [[Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;да қорықшалар ашу<br /> <br /> ==Зерттеу жөніндегі ұсыныстар==<br /> [[Ұя]] салу дағдыларын өзгерту жайында эксперименттер жүргізу.<br /> <br /> ==Gallery==<br /> &lt;gallery&gt;<br /> File:tawny eagle in closeup arp.jpg|Комбе Мартин паркі, [[Англия]]<br /> File:Aquila_rapax_rapax1.jpg|[[Масай Мара]], [[Кения]]<br /> File:Steppe Eagle, Pokaran, district Jaisalmer, Rajasthan, India.jpg|[[Жайсалмер]], [[Үндістан]]<br /> File:Tawny Eagle, Serengeti.jpg|[[Серенгети ұлттық паркі]], [[Танзания]]<br /> Aquila nipalensis MHNT.ZOO.2010.11.91.18.jpg |Museum specimen<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{commons|Aquila nipalensis}}<br /> <br /> [[Санат:Сұңқартәрізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br /> [[Санат:Қазақстан құстары]]<br /> [[Санат:Жойылу қаупінен тыс жануарлар]]<br /> [[Санат:Африка құстары]]<br /> [[Санат:Азия құстары]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B 2024-04-25T05:07:30Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Broken fixed arm.jpg|right|thumb|320px|Сынықтың рентгенге түсірілген суреті]]<br /> '''Сынық''' ({{lang-la|fractura}}) – [[сүйек]] бүтіндігінің бұзылуы. Пайда болуына байланысты туа біткен және жүре пайда болған Сынық болып бөлінеді. Туа біткен Сынықтар [[нәресте]] сүйегінің құрсақ ішінде [[патология]]лық процестер немесе анасының жарақат алуы себептерінен болады. Жүре пайда болатын Сынықтар себебіне қарай патологиялық және жарақаттық Сынық болып ажыратылады. Жарақаттық Сынық – сау сүйектің оқыстан күшті механизмі зақым алуы (соққыдан, құлап қалудан, тағы басқа), ал патологиялық Сынық көбінесе жеңіл [[жарақат]]тың асқынуы не сүйек тінінің өзінен-өзі ауырып, өзгеріске түсуі салдарынан ([[остеомиелит]], [[ісік]], тағы басқа) болады.<br /> <br /> Ет пен терінің зақымдануына қарай ''ашық'' және ''жабық'' Сынық болып ажыратылады. ''Ашық Сынық'' кезінде сүйектің майдаланып сынуы, тері мен [[бұлшық ет]]тің үлкен көлемде мыжылып, жаншылуы; сонымен қатар жұмсақ тіндердің қанталап, ашық жараға шаң-тозаң, [[инфекция]] түсіп жара іріңдейді. Мұндай Сынықты емдеу ұзаққа созылады. Терісі бүлінбеген жабық Сынық тез жазылады.<br /> <br /> ==Сынықтың белгілері==<br /> * Қатты ауыру<br /> * аяқ-қол қозғалтпауы<br /> * зақымданған аяқ-қолдың қозғалысы мен пішінінің өзгеруі<br /> * қоршаған жұмсақ тіндердің қанталауы және ісінуі.<br /> <br /> Егер адамның [[қабырға]]сы сынса, терең тыныс алғанда не жөтелгенде ауырады. <br /> <br /> Сынықтың бітуі – өте күрделі биологиялық процесс. Сүйектің тез бітуіне жарықшақтардың бір-бірімен дұрыс бірігуі мен сүйекті бір қалыпты ұстап тұрудың маңызы зор. Сонымен қатар Сынықтың бітуі қандай сүйектің сынғандығына да байланысты. Мысалы, саусақ сүйектері 2,5 аптада, ал ортан жіліктің басы 6 айдан астам уақытта бітеді. Сүйек жарықшақтарының арасы алшақ болып, бір-біріне дұрыс орналаспағанда немесе олардың арасында жұмсақ тіндер жаншылып қалса, бір қалыпта ұсталып тұрмаса сынықтың бітуі баяулайды немесе мүлдем бітпей қалуы, жалған буынның пайда болуы мүмкін. Сынық дұрыс бітпесе, қол-аяқтың қисаюына не қысқаруына әкеліп соқтырады. Ашық сынық кезінде жараға инфекция түсіп, іріңді инфекцияның дамуы мүмкін.<br /> <br /> ==Емі==<br /> Сынық кезінде кез келген қатты материалдан дереу Сыныққа [[таңғыш]] салып, орап байлау керек. Таңғыш болмаса, онда сынған аяқты сау аяққа тақап байлап, ал зақымданған қолды орамал арқылы мойынға асып қою қажет. Сынық ашық болса, жараның айналасын [[йод]]пен сүртіп, стерильденген таңғыш байлаған жөн. [[Аурухана]]да сынған сүйек жарықшақтарын бір-біріне түйістіріп (репозиция) дұрыс қалыпқа келтіріп, [[гипс]]теп таңады, антибиотиктер беріледі. Кейде [[хирургия]]лық операция жасалынады. Қажет болған жағдайда қан құйылады, емдік дене шынықтыру арқылы сынған органның қызметін қалыптастырады. Витаминді тағамдар мен минералды тұздарға бай жеміс-жидектер беріледі.&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref<br /> <br /> == Шытынап сыну ==<br /> Шытынап сыну - бұл сынудың жай түрі. Мұндай сүйектің сынған жерінде шытынаған сызат пайда болады. Морт сынудағыдай сүйек бөлініп, үгіліп теріні тесіп жарақаттамайды. Шытынап сыну да ауыртады, сынған жері домбығып іседі. Себебі сүйекте жүйкелер мен қантамырлар болғандықтан, ауырған жері тез білінеді. Мұндай жағдайда қатты таңып, ауырғаны әбден басылғанша тыныштық қалыпты сақтау керек. <br /> <br /> <br /> Сынған сүйектерді орнына келтіріп салушы адамды сынықшы деп атайды.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> {{Stub}}<br /> <br /> [[Санат:Тірек-қимыл жүйесі]]<br /> [[Санат:Аурулар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2020-12-02T08:34:34Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>'''Балбасы''' - [[Бал ашу|бал]] аштырған адамның балшыға берер [[төлем]]і. <br /> <br /> Балбасының нақты бағасы болмайды. Кедей адамдардың білдірген тілегіне де, берген [[бата]]сына да риза пейілмен, «құдай үшін» деп, ақысыз бал ашып берген.&lt;ref&gt; Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Бұрын ел ішінде болашақты, адам өмірін болжайтын көріпкелдер, әулие-әнбие, балгер, емші, құмалақшылар, жауырыншылар көп болған. Мұндай қасиетті адамдар қазір де бар. Әр адам оларға келіп бал аштырады. Олар жоғалған малды, затты, алыстан келетін жолаушыларды, реніш - қуаныштарды болжап айтатын болған және олардың көпшілігі шындыққа айналған. Бал аштыруға өтінішпен келгендер кітап ашып, құмалақ салушыларға, көріпкелдерге еңбегі үшін төлем беруі керек. Оны сыпайылап &quot; балбасы &quot; деп атайды. &quot;Балбасының&quot; нақты бағасы немесе өлшемі болмайды. Әркім қолда барын береді. Кедей, нашар адамдарға көріпкелдер &quot;құдай үшін&quot;, яғни тегін бал аша берген. Бұл үшін олар батаға да риза болған. Кейбір әулие адамдар тіпті ештеңе де алмаған. Егер бал ашушы белгілі мөлшерде ақша, мал сұраса халық ондай кісілерге бармаған, құрмет көрсетпеген және сенбеген.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{бастама}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан мәдениеті]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D1%96 2016-11-10T15:25:02Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>[[File:Көне Семей.jpg|thumb|right|200px|Көне Семей]]'''Семей уезі''' (1868) — [[Семей облысы]]на қараған әкімшілік аймақ. Жер көлемі 64786,9 км², 19 ғасырдың аяғындағы тұрғындар саны 118448 адам болды. Семей уезі 19 болысқа бөлініп, онда 26062 түтін тұрған. Халқы негізінен мал шаруашылығымен, аздап егіншілікпен айналысқан. 1893 ж. 6418 түтін жер өңдеуді кәсіп етті. Егістік аймағы негізінен, [[Ертіс]] жағалауында болды.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Уезд]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%96 2016-11-06T15:28:54Z

<p>Almagul Ibragimova: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;<br /> '''Өскемен металлургия кешеніне''' мырыш заводы, қорғасын заводы және аффинаж өндірісі кіреді. Өндірістік алаңша Өскемен қаласының ішінде Казцинк [http://www.kazzinc.com] басқармасының жанында орналасқан; барлық үш өндіріс ортақ инфрақұрылымға ие. <br /> [[File:Өскемен металлургия кешені.jpg|thumb|Өскемен металлургия кешені]]<br /> == Мырыш заводы ==<br /> Мырыш заводы стандартты технологияны қолданады: ерітінділерді, электролиздерді – аздаған ерекшеліктермен күйдіру, сілтісіздендіру және тазарту. Завод өткен ғасырдың 60-жылдары ескі мырыш заводының (қазіргі уақытта пайдаланудан шағарылған) қуатын арттыру үшін салынған болатын, бара-бара кеңейтіліп, қазіргі өнімділікке жетті – жылына 190'000 т тауар түріндегі мырыш (металл мырыш, мырыш-алюминий қорытпасы, мырыш сульфаты).<br /> <br /> Завод үшін шикізат болып Малеев кеніші мен (құрамындағы мырыш орта шамамен 53.5%) басқа кәсіпорындардың сульфидті мырыш концентраттары саналады. Концентраттар қайнатылған қабат күйдірінді пештерінде күйдіріндіні оттегімен байытылған үрлеуді қолдана отыра қайта өңделеді. Күйдіру пештерінің пайдаланылған газдары жанасу тәсілімен алынады да, күкірт қышқылына айналады, ал күйдіру өнімі мырыш күйдіріндісі пайдаланылған электролитпен сілтісіздендіріледі. Мыс пен кадмийден тазартылған соң алынған ерітіндіден электролиздеу арқылы катодты мырыш алынады. Мырыш сүзінділеріндегі мырыш пиро-металлургия тәсілімен, немесе вельцпеште тікелей сүзінділерден алынады, я болмаса қожұшыру қондырғысында қорғасын заводының шикіқұрам құрамында сүзінділерді балқыту кезінде пайда болған қождан алынады (технологияны таңдау мырыш концентраттарындағы бағалы металдар құрамына байланысты).<br /> <br /> Мырыш сүзінділеріндегі мырыш вельцпеште вельцұшыруды алумен қоса пиро-металлургия тәсілімен аршылады.<br /> <br /> Қорғасын өндірісінде мырышты қождарды қожұшыру қондырғысында қайта өңдеуден алынған вельцвозгондар және қожвозгондар пайдаланылған электролитте сілтісіздендіріледі, хлор, күшән және сүрме қосындыларынан тазартыла да, өртендіні сілтісіздендіру циклында жөнелтіледі. Мырыш катодтары индукция пештерінде құймаларға, Джумбо блоктарына қайта балқытылады немесе қорытпалар өндіру үшін пайдаланылады да соңғы тұтынушыға жөнелтіледі.<br /> <br /> == Қорғасын заводы ==<br /> <br /> Қорғасын концентраттарын технологиялық балқыту үшін 2012 жылдан бері ISASMELT&lt;sup&gt;ТМ&lt;/sup&gt; үдерісі қолданылып келеді.<br /> <br /> ISASMELT&lt;sup&gt;ТМ&lt;/sup&gt; үдерісінде отқа төзімді шегені бар тұрақты орнатылған пеш және суға батырылатын бір үрлеуіш қолданылады. Пешке концентраттар, отын және қождамалар үздіксіз салынып тұрады. Оттегімен байытылған ауа суға батырылатын үрлеуіш арқылы беріледі де, жоғары турбулентті астау құрайды.<br /> <br /> Осы үдерістің артықшылығы болып бір қондырғыда бірнеше технологиялық операциялардың бірігуі, ұшқыштық қосындыларды толығымен шығару мүмкіндігі, шикізатты қайта өңдегендегі икемдігі, күрделі және пайдалану шығындарын азайта отыра жоғары үлесті өнімділігі саналады.<br /> <br /> Осы үдерістің маңызды көрсеткіштері екіншілік шикізаттың біршама көлемін қайта өңдеуге тарту және Қазақстанға, шетелге аралық өнімдерді тасымалдау қажеттілігін барынша азайту болып табылады.<br /> <br /> ISASMELT&lt;sup&gt;ТМ&lt;/sup&gt; балқыту үдерісі отын пайдалану жағынан біршама үнемдірек, технологиялық мүдделерге пайданылатын екіншілік энергия ресурстарын (буды) шығаруға мүмкіндік береді. Заманауи жабдықтар мен технологиялық үдерісті толығымен автоматизациялау, шикіқұрам дайындаудан балқытуға дейін қол еңбегінің үлесін анағұрлым азайтады.<br /> <br /> ISA-пештің негізгі өнімдері болып толығымен кәдеге жаратылатын құрамында қорғасын бар қож, технологиялық және аспирациялық газдар саналады.<br /> <br /> Құрамында қорғасын бар қож екі шахта пештерінің біріне келіп түседі, мұнда қож ұшыру қондырғысына жеткізілу үшін мырышты қож пайда болады; тазартылмаған қорғасын – қосындылардан тазартуға келіп түседі.<br /> <br /> Тазартылмаған қорғасын мынадай пирометаллургиялық тазартудың кезеңдеріне түседі:<br /> <br /> * екі сатылы мыссыздандыру;<br /> * теллурсыздандыру;<br /> * Harris пешінде күшән мен сүрмені шығару;<br /> * мырышты Parkes-Knowles әдісімен күміссіздендіру;<br /> * Knoll-Betterton висмутсыздандыруы;<br /> * сілтімен тазарту.&lt;br /&gt;<br /> Бұл технология жылына 144'000 т –ға дейін тазартылған қорғасын(YKCUK), жылына 7'000 т тазартылмаған мыс, сондай-ақ аздаған көлемде селен, индий, теллур, таллий, сынап және сүрмелі концентрат шығаруға мүмкіндік береді.<br /> <br /> == Аффинаж өндірісі ==<br /> <br /> Қорғасын тазарту кезінде күміссіздендіру үдерісінде алынған күмісті мырыш көбігі қайта айналымдағы мырышты құрамында күміс бар қорғасыннан бөліп алу үшін электртермиялық тәсілмен қайта өңделеді. Құрамында күміс бар қорғасын купеляция пештерінде Доре қорытпасын шығара отыра қайта өңделеді. Доре қорытпасы аффинаждалған күміс ала отыра электролиттік тазартудан өтеді. Аффинаждалған алтын Казцинк дайындаған технология бойынша екі технологиялық тәсіммен жүргізіледі: тазартылмаған алтыннан электртазартылған анодтар алу, тазартылмаған алтынды химиялық тәсілмен еріту, содан кейін таза алтынды талғамдап шөктіру. Аффинаждалған алтын құймалар түрінде шығарылады (Au құрамы 99.99%).<br /> <br /> Аффинаждау өндірісінің қуаты жылына 52 т алтын және 990 т күмісті құрайды, екі металл да Лондон бағалы металдар биржасында GoodDelivery тізіліміне енгізілген (маркасы Deer).<br /> <br /> == Мыс заводы ==<br /> <br /> Мыс заводының құрылысын Казцинк 2011 жылы салды.<br /> <br /> Нәтижесінде қорғасын және мырыш өндірістерімен бірге бір алаңшада шикізаттан тауарлық дайындығы жоғары өнімге пайдалы көмпоненттердің ең көп көлемін кешенді түрде айырып алуға мүмкіндік беретін бірегей технологиялық тәсім пайда болды.<br /> <br /> Мыс заводының технологиялық тәсімі заманауи технологиялық балқыту мен жақсы ұйымдастырылған үдерістерді біріктіреді және оның құрамына мынадай технологиялық бөлулер кіреді:<br /> <br /> - мыс концентраттары мен өнеркәсіп өнімдерін Isasmelt (Австралия) заманауи технологиясын пайдалана отыра балқыту;<br /> <br /> - Demag (Германия) фирмасының пештерінде штейн мен қож ала отыра электрбалқыту;<br /> <br /> - Outotec (Финляндия / Швеция) фирмасының Пирс Смит конвертерлерін пайдалана отыра мыс штейнін конвертерлеу;<br /> <br /> - Maerz Gauchi (Германия) фирмасының пештерінде тазартылмаған мысты анодпен тазарту;<br /> <br /> - Isa Process (Австралия) технологиясы бойынша тазартылған катодты мыс ала отыра электролиздеу.<br /> <br /> Isasmelt пешінде мыс концентраттары мен құрамында мыс бар айналмалы өнеркәсіп өнімдерін штейн-қож балқымасын ала отыра балқытады, штейн-қож балқымасы электрпеште құрамында 60-65 % мыс бар және құрамында алтын мен күміс бар штейн ала отыра бөлінеді. Мыс штейні Пирс Смит конвертерінде тазартылмаған мыс ала отыра қайта өңделеді. Isasmelt жүйесінің жұмыс кезінде пайда болған шаңдар мен қож Казцинктің байыту фабрикасына байыту және гидрометаллургия тәсілдерімен бағалы компоненттер әрі қарай айырып алу үшін тасымалданады. Шаңнан тазартылған газ жаңа күкірт қышқылы заводына күкіртті ангидритті кәдеге жаратуға жөнелтіледі. Тазартылмаған мыс анодпен тазартылған соң тазалығы МОК, МООК маркаларына сәйкес келетін (құрамындағы мыс 99,97% және 99,99% тиісінше) тазартылған мыс ала отыра электролизге жөнелтіледі.<br /> <br /> Мыс заводының қуаты жылына 70'000 тонна тазартылған катодты мыс, жылына 87 500 тоннаға дейін жеткізу мүмкіндігі бар.<br /> <br /> Мысэлектролитті шлам түріндегі алтын мен күміс Доре қорытпасын алу үшін купеляция бөлімшесіне жөнелтіледі.&lt;ref&gt;&quot;Казцинк&quot; компаниясының ресми сайты&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F|Металлургия]<br /> [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%28%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0%29 Өскемен.]<br /> *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Жиһаз Комбинаты.]<br /> *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%97%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B&amp;action=edit Өскемен Конденсатор Зауыты]<br /> *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Титан-Магний Комбинаты.]<br /> *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D1%83_%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&amp;action=edit Өңделуде: Өскемен Су Электр Станциясы.]<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:География]]<br /> [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]]<br /> [[Санат:Өскемен]]<br /> [[Санат:Kazzinc]]<br /> [[Санат:Өскемен]] [[Санат:Казцинк]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-11-06T15:14:29Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>{{Біріктірілсін|Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы}} [[File:Абай пайдаланған заттар.jpg|thumb|right|200px|Абай пайдаланған заттар]]<br /> '''«Жиделі-Бөрібай» Абайдың тарихи-мәдени және мемориалдық мемлекеттік қорық-мұражайы''' — [[Семей]] қаласында орналасқан.<br /> <br /> [[Абай]] туғанына 95 жыл толу мерекесінің қарсаңында [[Қаз ССР]] Халық Комиссарлар Кеңесінің 1940 жылғы 1 сәуірдегі қаулысы бойынша ұйымдастырылып, сол жылы қазан айының 16-күні мереке үстінде ашылды. Қазақстан тарихындағы тұңғыш әдеби мұражай болып табылады.<br /> <br /> Оның негізгі қорын 1885 жылы Абай өлкетану мұражайына тапсырған заттар құрайды. Аталмыш заттардың 30-ға жуығы мұражай қорында сақтаулы.<br /> <br /> Алғашқы жылдар мұражай, ақын Семейге келгенде ат басын тіреп түсіп жүрген Бекбай Байысов пен Әнияр Молдабаевтың үйлеріне орналасқан болатын. 1967 жылдан бастап мұражай көпес Ершовтың (Ленин көшесі, 12) үйіне орын тепті.<br /> <br /> 1990 жылғы 5 сәуірдегі № 141 Қаз ССР Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша ақынның әдеби-мемориалдық мұражайы Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық «Жидебай-Бөрілі» қорық-мұражайы болып құрылды.<br /> <br /> Қорық-мұражайдың құрамына қалалық кешен, Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай-үйі, Бөрілідегі М.Әуезовтің мұражай-үйі, қорық аймағына кіретін 16 тарихи орындар, Абай ауданы Құндызды ауылындағы халық ақыны Шәкір Әбенұлының мұражай-үйі, Мақаншыдағы Әсет Найманбайұлының мұражайы және Жидебайдағы «Шаһкәрім. Саят қора» экспозициясы кіреді.<br /> <br /> Қалалық кешенге Ленин көшесі, 12 үйде орналасқан көпес Роман Ершовтың үйі, 1995 жылы салынған жаңа ғимарат, 1993 жылы кешен аймағына көшірілген Ахмет Риза медресесі мен мешіті, мұражайдың әкімшілік үйі, сонымен бірге Бөгенбай батыр көшесі, 132 үйде орналасқан «Алаш арыстары — М.Әуезов» мұражайы кіреді.<br /> <br /> Мұражайдың қор құрамы — 20 мың, оның он мыңнан астамы негізгі қорда.<br /> <br /> Мұражайда әкімшілік, ғылыми қор, ғылыми-зерттеу, ғылыми насихат, ғылыми-техникалық, шаруашылық бөлімдері қызмет атқарады.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақстан қорықтары]]<br /> [[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2014-11-29T06:26:28Z

<p>Almagul Ibragimova: </p> <hr /> <div>{{Тұлға<br /> |Есімі = Ыбырай Алтынсарин<br /> |Шынайы есімі = Ибраһим<br /> |Сурет = Altynsarin.jpeg<br /> |Сурет ені =<br /> |Сурет атауы = <br /> |Туылған кездегі есімі = <br /> |Туылған күні = 02.11.1841<br /> |Туылған жері = [[Арқарағай]], [[Қостанай облысы]]ның [[Қостанай ауданы]] , Аманқарағай ауданы, Күнтимес орда-қыстауы<br /> |Мансабы = халық ағартушы, ақын, жазушы<br /> |Азаматтығы = <br /> |Ұлты = қазақ<br /> |Қайтыс болған күні = 29.07.1889<br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Әкесі = <br /> |Анасы = <br /> |Жұбайы = <br /> |Балалары = <br /> |Марапаттары = <br /> |Сайты = <br /> |Басқалары = <br /> |Commons = <br /> }}<br /> '''Ыбырай Алтынсарин''' (шын аты — Ибраһим, 1841—1889) — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы, қоғам қайраткері<br /> <br /> Ыбырай Алтынсарин қазақтың ағартушылық тарихында және ұлттық мектебінің қалыптасуында терең із қалдырды. Ол 1841 жылы қазіргі Қостанай<br /> облысының аумағында дүниеге келген. Әкесінен ерте айырылған ол атасының - белгілі би және старшын Балқожа Жаңбыршиннің қолында тәрбиеленді. <br /> Ыбырай бала кезінен бастап білімге және өз бетінше оқып білуге бейім екенін байқатты. Көп оқыды, Ресей қоғамының білімді адамдарымен жиі араласып тұрды. <br /> Орынборда оқып жүрген кезінде шығыстанушы ғалым В.В Григорьевпен жақын танысып алды. Ол өзінің бай кітапханасымен Ыбырай Алтынсариннің еркін<br /> пайдалануына рұқсат етті. Білімге құштар жас бос уақытының бәрін де сол кітапханада өткізді.<br /> Білген үстіне біле түссем деген құмарлық пен өз халқыма неғұрлым көбірек пайда келтірсем деген абзал арманға ұмтылыс жас Ыбырайдың өмірлік кредосына айналды.<br /> Өзінің мінез-құлқы жағынан қарапайым әрі еңбексүйгіш еді, көп оқыды, өзге халықтардың қол жеткен табыстарын неғұрлым көбірек біле түссем деп армандады.<br /> Алған білімін өз халқының пайдысына асыруға талпынды. <br /> == Өмірбаяны == <br /> Ыбырай 1841 жылы қазан айының 20-сында қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданында дүниеге келеді. Үш-төрт жасында әкесі Алтынсары қайтыс болып, атасы Балғожаның қолында өсіп, тәрбиеленеді.<br /> Атасы Балғожа би өз аймағының атақты кісілерінің бірі болған. Ел ішіндегі көп билікті қолында ұстаған би, Орынбор әкімшілігінің алдында да беделді, белгілі кісі болған.<br /> Замана бет алысын өзінше болжаған Балғожа табысқа жетудің ендігі жолы – оқу деп біледі. Сөйтіп, немересі кішкентай Ыбырайды Орынборда ашылады деп күтілген орыс-қазақ мектебіне күні бұрын жаздырып қояды. Бидің ондағы мақсаты, әрине, немересінің бала оқытып, педагог болуы емес, әкімшілік орындарда жұмыс істеп, шенеунік, орысша оқыған &quot;төре&quot; болып шығуы, ата-анасын асырауы. Балғожа бұл ойын Орынборда оқып жүрген жасөспірім Ыбырайға жолдаған өлең-хатында былайша білдірген:<br /> <br /> Үміт еткен көзімнің нұры – балам,<br /> Жаныңа жәрдем берсін Хақ тағалам.<br /> Атаң мұнда анаңмен есен-аман,<br /> Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.<br /> Атаңды сағындым деп асығарсың,<br /> Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.<br /> Шырағым, мұнда жүрсең не етер едің,<br /> Қолыңа құрық алып кетер едің.<br /> Тентіреп екі ауылдың арасында<br /> Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!<br /> <br /> Әлгі мектеп ақыры 1850 жылы ашылады да, оған қабылданған отыз қазақ баласының бірі – тоғыз жасар Ыбырай болады. Ыбырай мектепте сабақты ынта қойып оқиды, 1857 жылы оқуын &quot;өте жақсы&quot; деген бағамен бітіріп шығып, 1859 жылдың тамызына дейін өзінің туған елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қалада оқып, қазақ даласына беймәлім жаңалықтардан хабардар болып, ой-өрісі кеңейген зерделі бозбаланың екі жылдай елде болуы — қазақ қоғамының жағдайын тереңірек түсініп, жаңаша сезінуіне, өзіндік ойға келуіне мүмкіндік береді.<br /> 1859 жылы Ыбырай Алтынсарин атасының жақсы танысы, сыйлас кісісі — Орынбордағы Шекаралық комиссияның төрағасы, шығыстанушы белгілі ғалым, профессор В.В.Григорьевпен жақын танысады. Ол Ыбырайға қамқорлықпен қарап, оған өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануына жағдай жасайды. Ыбырай Григорьевтің кітапханасынан орыс жазушыларының шығармаларын, орыс және дүние жүзі ағартушы-педагогтерінің еңбектерін, ұлы адамдардың өмірі жайындағы кітаптарды алып, бас алмай оқыған. Мерзімдік басылымдарды оқып тұрған.<br /> Өз бетімен көп ізденіп, білім қорын молайта келе, Ыбырай өзінің алдына тілмаш болуды емес, туған халқына пайдалырақ басқа бір қызмет істеуді мақсат етіп қояды. Оның ынтасы ағартушылыққа ауады. 1860 жылы Жайықтың шығысындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ашылған кезде, Ыбырай өзі сұранып, Торғай мектебіне мұғалім болуға рұқсат алып, сонда келеді. Бірақ мектеп бірден ашыла қоймайды. Бұл аралықта, Ыбырай ел ішінде мектептің пайдасын түсіндіріп, біраз баланы өз үйінде оқытады.<br /> Торғай мектебі 1864 жылы ғана ашылады. &quot;Осы жылы қаңтардың 8-і күні көптен күткен ісім орнына келіп, мектеп ашылды. Оған 14 қазақ баласы кірді. Бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды оқытуға қойға шапқан аш қасқырдай қызу кірістім&quot;, – деп жазады, ол белгілі шығыстанушы, профессор Н.И.Ильминскийге жолдаған хатында. Ыбырай мектептегі сабақ пен тәрбие жұмысын сол кездегі орыс мектептері үлгісінде құрады. Сабақты қазақ тілінде жүргізе отырып, ол балаларға орыс тілін үйретуге, пән негіздерінен білім беруге тырысады. Тәрбие жұмысын адамгершілігі мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп шығаруға бейімдейді.<br /> Ыбырай мәдениет пен білім жолына халқының өте ынталы екенін жақсы ұғады. Бұл оны жігерлендіре түседі. &quot;Қазақтар мені құшағын жая қарсы алды. Мектепке балаларын беруге ынталы адамдар толып жатыр&quot;, – деп жазады ол бір хатында. Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған әлгі хатында тағы да былай дейді: &quot;Қазақ даласын үш жылдай аралаған Сіздің қазақ халқы ұғымтал, ақылды, дарынды, бірақ оқымаған халық дейтініңізге мен сенемін. Қазақ халқы қарапайым, өнері жоқ халық, бірақ біз қарапайымдылықтың өзінен де көп жақсылық табамыз&quot;. Туған халқы туралы мұндай ой Ыбырайдың демократтық көзқарасына негіз болды және оны сеніммен жұмыс істеуге шабыттандырды. Сонымен бірге Ыбырай ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздікті де көре білді. Әкімдердің зорлықшыл сорақы қылықтарын сынға алды. Олардан қарапайым халықты корғады.<br /> &quot;Қызмет бабында мен қазақтармен жиі-жиі ұстасып қаламын, — деп жазды ол 1864 жылы Ильминскийге, олардың ішінде менің өз туысқандарым да бар. Олардың сырын жақсы білемін, көбін тіпті жек көремін, қазақ арасындағы қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтарды — қарсылық көрсете алмай, қаскырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды — адамшылықтың шегінен шыға, арсыздықпен тонайды, талайды. Соларды көргенде... өте қатты күйінемін... Осы елдің күшті жемқорларының бірі өздерінің істеп жүрген істерін менің жақтырмайтынымды біліп қалды... Сондықтан ол мені бұл арадан қуып жіберудің амалын істеп жүр&quot;.<br /> Ыбырайдың ағартушылық, демократтық көзқарастары осылайша қалыптасып, дамыды. Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге қарсы күресу үшін, ол ел ішінде білім, өнер тарату ісін кеңейте беру керек деп ұғады. Сол ниетпен бар күш-жігерін мектеп ісіне, бала оқыту жүйесін жақсартуға жұмсайды.<br /> 1876 жылы Ыбырай Петербург, Қазан қалаларына барады. Орыстың ағартушылық жүйесін, орыс ағартушы дарының еңбектерін зерттейді. Қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды.<br /> 1879 жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалады. Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ашады. Ол еуропалық үлгідегі мектептер ашу ісімен шұғылданады. 1879-1883 жылдар аралығында Торғай облысының төрт уезінде (Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе) жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол қазақ даласындағы техникалық білім беретін тұңғыш оқу орны болды.<br /> Ыбырай қазақ қыздарын оқыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы – оның ағартушылық аса зор еңбегі.<br /> Қазақ даласында мектептер санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер даярлайтын мектеп ашуды қолға алды. 1881 жылы Омбы қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды.<br /> Ыбырай мектептер ашу ісімен ғана шектеліп қалмады. Ол сол мектептердегі тәлім-тәрбие, оқу жұмысына айрықша мән берді. Оқу-тәрбие ісін жаңа бағытта ұйымдастырды. Бұл ретте ол мұғалімнің атқаратын рөлін жоғары бағалады. &quot;Халық мектептері үшін ең керектісі – мұғалім, – деп жазды ол. Тамаша жақсы педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият түрде жүргізілетін инспектор бақылауы да мұғалімге тең келе алмайды&quot;.<br /> Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады. Сондықтан халық ағарту ісін айрықша шабытпен жүргізді. 1883 жылы Торғай облысының әскери губернаторына жолдаған баяндамасында ол: &quot;Қазақтарға – осы дарынды, ақыл-есі мол халыққа – кешікпей рухани және қоғамдық даму жолына түсетін дұрыс бағыт беру — қалай дегенмен де аса қажет болып отыр&quot;, – деп жазды.<br /> Осы жолда Ыбырай көп қиыншылықтар да кездестірді. Ел ішіндегі ескішілдік, парақорлық пен өсек-аяң оның жанын күйзелтті. &quot;Заман осылай болған соң, амалын тауып, мүмкіндігі бар жерде қазақ халқының елдігін бұзып, болашағын бүлдіріп жатқан жауыздыққа қарсы күресе беру керек&quot; деп санады.<br /> Мәдениетті де талантты педагог-жазушы әрі мінезге бай, адамгершілік, жолдастық қасиеті мол Ыбырай орыс зиялыларының арасында мейлінше беделді, сыйлы болған.<br /> Оқулық жасау жолында оқулыққа Ыбырай мектепте қазақ балаларына білім мен тәрбие берудің басты құралы деп қарайды. Ол балаларға ана тілін таза және ұқыптылықпен үйретеді, шағын көркем шығармалар арқылы оларды жақсы мінез-құлыққа баулуды көздейді. Ыбырай балаларды мазмұны олардың білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды... қазақтың өз тілінде... басып шығару керек деп білді. Өзі 1876 жылдан бастап &quot;Қазақ хрестоматиясын&quot; жазуға кірісіп, оны 1879 жылы Орынборда бастырып шығарды. &quot;Бұл кітапты кұрастырғанда мен, – деп жазды. Ыбырай хрестоматиясының алғы сөзінде, – біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш шыққалы отырған жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ балаларына оқу кітабы бола алу жағын көздедім&quot;. &quot;Қазақ хрестоматиясы&quot; балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырылды. Олардың бірқатарын өзі жазды, біразын сол кездегі орыс оқулықтарынан еркін аударып алды. Хрестоматияға қазақтың халық әдебиетінің үлгілерін де іріктеп кіргізді.<br /> <br /> == Ағартушылық еңбегі== <br /> Ыбырай &quot;Қазақ хрестоматиясына&quot; кірген өлеңдерінде де халық-ағарту идеясын көтерді. Оның &quot;Кел, балалар, оқылық!&quot;, &quot;Өнер-білім бар жұрттар&quot; өлеңдері осындай мақсатта туған.<br /> &quot;Кел, балалар, оқылық!&quot; өлеңі жастарды оқуға, білім алуға шақырады:<br /> <br /> Оқысаңдар, балалар,<br /> Шамнан шырақ жағылар.<br /> Тілегенің алдыңнан<br /> Іздемей-ақ табылар.<br /> Кел, балалар, оқылық!<br /> Оқығанды көңілге<br /> Ықыласпен тоқылық!<br /> <br /> Өлеңнің әр шумағында оқудың әр жақты пайдасын айта отырып, ақын соңғы жолдарды ылғи қайталап отырады.<br /> <br /> Мал, дәулеттің байлығы –<br /> Бір жұтасаң, жоқ болар.<br /> Оқымыстың байлығы–<br /> Күннен күнге көп болар,<br /> Еш жұтамақ жоқ болар.<br /> <br /> Сөйтіп, ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға үндесе, екінші жағынан, оқу, өнер, ғылым-білімге, оның жалпы халық үшін керектігіне еш мән бермейтін ескі көзқарасқа соққы береді. Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық – білім екендігін айта келіп, білімге адамның қолы жету үшін, ерінбей оқу, қажымай еңбек ету керектігін түсіндіреді.<br /> Ыбырай &quot;Өнер-білім бар жұрттар&quot; атты өлеңінде оқу, білім алудың мақсатын кеңінен сөз етеді. Өлеңнің негізгі идеясы – қазақ қауымына озық мәдениетті елдерді үлгі етіп көрсету.<br /> <br /> Өнер-білім бар жұрттар<br /> Тастан сарай салғызды.<br /> Айшылық алыс жерлерден<br /> Көзіңді ашып, жұмғанша,<br /> Жылдам хабар алғызды.<br /> ...Отынсыз тамақ пісірді,<br /> Сусыздан сусын ішірді.<br /> Теңізде жүзді балықтай,<br /> Дүниені кезді жалықпай.<br /> <br /> Ыбырай жастардың оқыған адам болғандағы мақсаты өз халқының бір керегіне жарау, оны &quot;тастан сарай салдырып, айшылық алыс жерлерден көзіңді ашып-жұмғанша, жылдам хабар алғызатын&quot; елдердің қатарына жеткізу деп білді. Келешекке сенімі мол Ыбырай өмір көркі, болашақтың иесі – жастар деп ұқты.<br /> <br /> Біз надан боп өсірдік,<br /> Иектегі сақалды.<br /> &quot;Өнер – жігіт көркі&quot; деп,<br /> Ескермедік мақалды.<br /> Біз болмасақ, сіз барсыз,<br /> Үміт еткен достарым,<br /> Сіздерге бердім батамды! – деп, жеткіншек ұрпаққа сенім артады.<br /> <br /> Бұл өлеңдердегі: жақсы мен жаманды, білімділік пен надандықты салыстыра суреттеу әдісі де жас балаларға оларды айқынырақ таныту мақсатын көздейді. Сондықтан Ыбырай өз дәуірі оқырмандарының ұғымына жеңіл етіп, салыстырулар жасайды. Бұл өлеңдердің көп тіркестері бүгінде мақал-мәтелге айналып кетті.<br /> Ыбырайдың &quot;Өзен&quot;, &quot;Жаз&quot; деген өлеңдері табиғат көріністерін суреттеуге арналған. Мұндай тұтас лирикалық, пейзаждық өлеңдер Ыбырайға дейінгі қазақ поэзиясында кездеспейді. Оқырмандардың көңілін табиғаттың сұлу көріністеріне аудару арқылы ел сүю, жер сүю, Отан сүюге тәрбиелейтін патриоттық өлеңдер орыстың демократтық, гуманистік әдебиетінің үлгісі болатын. Ыбырай өлеңдері – туған ел табиғатын жырлап, сол арқылы өзінің жас шәкірттерінің бойында табиғатты, Отанды сүю сезімдерін тәрбиелеуге жасаған елеулі қадамы. Екі өлеңінде де Ыбырай табиғат көрінісін жалаң алмай, адамдардың тіршілігімен байланыстыра көрсетеді. Сол арқылы табиғат пен адамның байланысын, табиғаттың адам ісіне, еңбекке, ой-сезіміне тигізер жанды әсерін бейнелейді.<br /> <br /> Таулардан өзен ағып сарқыраған,<br /> Айнадай сәуле беріп жарқыраған.<br /> Жел соқса, ыстық соқса, бір қалыпта,<br /> Аралап тау мен тасты арқыраған.<br /> Көңілің суын ішсең, ашылады,<br /> Денеңде бар дертіңді қашырады.<br /> Өксіген оттай жанып жануарлар ,<br /> Өзеннен рақат тауып, басылады.<br /> <br /> Ақын тау өзенін нақты әрі әсерлі суреттеген. Бүкіл тіршіліктің &quot;өзеннен рақат тауып&quot; жатқанын нақты сипаттау оқырман көңіліне жағымды сезім ұялатады.<br /> &quot;Жаз&quot; өлеңінде көктемгі табиғаттың келісті суреттері бар. &quot;Ұшпақтың күн сәулесі жерге түсіп&quot;, &quot;Аспаннан рақымменен күн төнгенде&quot;, &quot;Ұйқыдан көзін ашқан жас балаша, жайқалып шыға келер жердің гүлі&quot;, &quot;Кеш болса, күн қонады таудан асып, шапаққа қызыл алтын нұрын шашып&quot;, т.б. суреттер мен бейнелі сөздер Ыбырайдың табиғат көріністерін сезінуінің тереңдігін, суреткерлігін көрсетеді. Ақын бар тіршілікті көктем күнінің мейірімді шағымен байланыста бейнелейді. Қырдағы жаз көріністеріне сүйсіну, мал бакқан елдің қыстан қысылып шығып, жазда тынысының кеңуі, қуаныш-шаттығы көңілді әсерге бөлейді.<br /> <br /> Бір малы шаруаның екеу болып,<br /> Қыстаудан ауыл көшер алуан-алуан.<br /> Күлісіп, құшақтасар, әзіл етер,<br /> Әйелдер көш жөнелтіп кейін қалған.<br /> Жүгіріп киік, құлан тау мен қырда,<br /> Қуанып ықыласпен келген жылға...<br /> Алыстан мұнарланған сағымдары<br /> <br /> Шақырып, тұрар күліп: &quot;Кел, – деп, – мұнда...&quot; Бұл өлеңдер арқылы Ыбырай қазақтың жазба әдебиетінде табиғат лирикасын бастады. Оны кейін Абай әлемдік поэзияның биік деңгейіне жеткізді:<br /> Еңбекті сүю және қадірлеу – Ыбырай әңгімелерінің негізгі тақырыбы. Оны жазушы шағын әңгімелерде үгіт, өсиет түрінде берсе, кей шығармаларында халықтың қоғамдық санасын тәрбиелейтін реалистік суреттер арқылы бейнелейді.<br /> &quot;Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш&quot; әңгімесінде Ыбырай ең кішкентай жәндіктердің өзі де тіршілік үшін тыным таппай еңбек етіп жүргендігін көрсете келіп, оларды балаларға үлгі етеді. &quot;Қарлығаш, өрмекші ғұрлы жоқпысың, сен де еңбек ет, босқа жатпа&quot;, – дейді.<br /> &quot;Атымтай жомарт&quot; әңгімесінде жазушы халық арасындағы Атымтай жомарт туралы аңыздарға жаңаша мазмұн беріп, өзінше қорытады. Атымтайды ол еңбек адамының үлгісі етіп көрсетеді. Еш нәрсеге мұқтаждығы жоқ болса да, Атымтай ылғи жұмыс істейді. &quot;Күн сайын өз бейнетіммен, тапқан пұлға нан сатып алып жесем, бойыма сол нәр болып тарайды. Еңбекпен табылған дәмнің тәттілігі өзгеше болады&quot;, – дейді ол. &quot;Әке мен бала&quot; әңгімесінде мынадай бір жай сөз болады. &quot;Бір адам он жасар баласын ертіп, егістен жаяу келе жатса, жолда қалған бір ескі тағаны көріп, баласына айтты: &quot;Анау тағаны, балам, ала жүр&quot;, – деп. Бала әкесіне: &quot;Сынып қалған ескі тағаны не қылайын&quot;, – деді. Әкесі үндемеді. Тағаны өзі алды да, жүре берді. Қаланың шетінде темірші ұсталар бар екен, соған жеткен соң әкесі кайырылып, тағаны соларға үш тиынға сатты. Одан біраз өткен соң, шие сатып отырғандардан 3 тиынға бірталай шие сатып алды. Сонымен, шиені орамалына түйіп, шетінен өзі бір-бірлеп алып жеп, баласына қарамай аяңдап жүре берді. Біраз жер өткен соң, әкесінің қолынан бір шие жерге түседі. Артынан келе жатқан бала да тым-ақ қызығып келеді екен. Жерге түскен шиені жалма-жан жерден алып, аузына салды. Біраздан соң және бір шие, одан біраз өткен соң және бір шие, сонымен, бала әрбір шие тастаған жерге бір еңкейіп, шие теріп жеді. Ең соңында әкесі тоқтап, баласына шиені орамалымен беріп тұрып: &quot;Көрдің бе, бағана тағаны жамансынып, жерден бір иіліп көтеріп алуға еріндің. Енді сол тағаға алған шиенің жерге түскенін аламын деп, бір еңкеюдің орнына он еңкейдің. Бұдан былай есіңде болсын: аз жұмысты қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың; азға қанағат етпесең, көптен құр қаларсың&quot;, — деді.<br /> Кейде сәл нәрсені қомсынып, оған көңіл бөлмеушілік, аз жұмысты қиынсынып, бойкүйездікке салынушылық өмірде аз кездеспейді. Бұл – жақсы әдет емес. Сондықтан балалардың бойкүйез, жалқау болмауына, еңбекқор болуына Ыбырай ерекше мән берген.<br /> &quot;Бай баласы мен жарлы баласы&quot; атты әңгімесінде Ыбырай еңбекке деген коғамдық, таптық көзкарасты бейнелейді. Көшкен елдің жұртында қалған екі баланың бір тәулік ішінде басынан кешкендерін суреттеу аркылы сол балалардың өмір тануы, тіршілікке икемділігі жайлы мәселеге әлеуметтік мән береді.<br /> Жазушының шығармаға жасы құрбы екі баланы алып, оларды бай мен кедейдің өкілі етіп суреттеуінің сыры да оның идеясынан айқын көрінеді. Жарлы баласы Үсен – тұрмыстың ауыртпалығын көре жүріп, ысылған еңбек адамы. Ауылдары көшіп кетіп, жұртта қалған екі баланың далада тамақ тауып жеуіне, ауылдың калай қарай көшкенін аңғаруына, түнде далада түнегенде ит-құстан сақтануына Үсеннің тапқырлығы мен еңбекқұмарлығы себеп болады. Ал бай баласы Асан – өмір үшін күресудің жолын білмейтін, шыдамсыз, еңбекке икемі жоқ жан. Кісі еңбегімен күн көріп, бейқам болып өскен бай баласының басына күн туғандағы дәрменсіздігін суреттеу арқылы жазушы келешек Үсендер жағында екенін аңғартады. Сөйтіп, жастарға өмірден еш нәрсе үйренбей, жалқау болып өскен бай баласындай болмай, қиыншылыққа төзімді, өнерге бейім, еңбек сүйгіш жарлы баласы Үсендей болып өсуді уағыздады.<br /> &quot;Жаздың бір әдемі күнінде бір кісі өзінің баласымен бақшаға барып, екеуі де егілген ағашты көріп жүрді. &quot;Мына ағаш неліктен тіп-тік, ана біреуі неліктен кисық біткен&quot;? – деп сұрады баласы. &quot;Ата-анаңның тілін алсаң, ана ағаштай сен түзу кісі болып өсерсің. Бағусыз кетсең, сен де мына қисық ағаштай болып, бағусыз өсерсің. Мынау ағаш – бағусыз өз қалпымен ескен&quot;, – деді атасы. &quot;Олай болса, бағу-қағуда көп мағына бар екен ғой&quot;, – деді баласы. &quot;Бағу-қағуда көп мағына барында шек жоқ, шырағым, бұдан сен өзің де ғибрат алсаң болады, сен жас ағашсың, саған да күтім керек. Мен сенің қате жеріңді түзеп, пайдалы іске үйретсем, менің айтқанымды ұғып, орнына келтірсең, жақсы, түзу кісі болып өсерсің&quot;, – деді.<br /> Ыбырай &quot;Бақша ағаштары&quot; атты әңгімесінде осылай деп жазды. Яғни тәрбиенің үлкен рөл атқаратынын көрсеткен.<br /> Соның бірі – талап. Талап етіп талпынбаса, адам баласы алға баспаған болар еді. &quot;Талапты ерге нұр жауар&quot; деген халық мақалы да өмір тәжірибесінен туған. Жастық шақ – жігер-қайраттың мол кезі, бойдағы жақсы қасиеттерді жарыққа шығарып қалатын кез, ол үшін талап керек. Талаптан да, өмірден керегіңді ал.<br /> &quot;Талаптың пайдасы&quot; деген әңгімесінде Ыбырай сол идеяны көтереді. I Петр патша шіркеуге барып ғибадат етіп тұрғанда, арт жақта бір баланың сурет салып тұрғанын көріп, қасына келіп, не салып жатқанын сұрағанда бала: &quot;Сіздің суретіңізді салып жатырмын!&quot; – дейді. Петр суретті көрсе, мәз еш нәрсесі жоқ екен. Бірақ ақылды Петр патша ол баланың суретке талабы бар екенің аңғарып, сурет салатын оқуға бергізеді. Кейін сол бала үлкен суретші болады. азушының бұл арадағы көздегені - жас баланың талабын, сол талаптың арқасында неге қолы жеткенін көрсету, кім талап етсе, сол мақсатына жететіндігін дәлелдеу.<br /> Мейірімділік баланың отбасына деген махаббатынан басталады. Әркім алдымен өз ата-анасын, туғандарын жақсы көреді, сыйлайды. Ыбырай ата-ана мен бала арасындағы осындай жылы қарым-қатынасқа ерекше мән береді. &quot;Мейірімді бала&quot; әңгімесінде 13 жасар қыздың әкесінің орнына, өз қолын кесуді сұрағанын жазады. Қыз: &quot;Тақсыр, жұмыс істеп, бала-шағаларын асырайтын атамның қолын қалдырып, мына менің қолымды кесіңіз&quot;, – дейді.<br /> Жазушы &quot;Аурудан аяған күштірек” деген әңгімесінде аяғы сынған Сейіт деген бала, ауруы қанша батса да, анасын қиналтпау үшін қабақ шытпағандығы айтылады. &quot;Ауырмақ түгіл, жаным көзіме көрініп тұр, бірақ менің жанымның қиналғанын көріп, әжем де қиналып, жыламасын деп жатырмын&quot;, – дейді ол.<br /> Алғашқы әңгімедегі қыз да, соңғы әңгімедегі Сейіт те шын мәніндегі мейірімді қылықтарымен ерекшеленеді, мұның негізінде жалпы адамды сүйетін жақсы сезімдер жатыр.<br /> <br /> == Шығармалары==<br /> * Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку, Оренбург, 1879;<br /> * Қазақ хрестоматиясы, Орынбор, 1906; Мәктубат, Қазан, 1896, 1899;<br /> * Киргизская хрестоматия, Оренбург, 1879, 1906;<br /> * Таңд. шығ. 3 томдық, А., 1943, 1953;<br /> * Собрание сочинений в 3-х т. Т.1–3, А.-А., 1975, 1978;<br /> * Әңгімелер, А., 1980.<br /> *Өлеңдер<br /> *Азған елдің хандары<br /> *Балғожа бидің баласына жазған хаты<br /> *Жаз<br /> *Кел, балалар, оқылық<br /> *Қарлығаш<br /> *Қарға мен түлкі<br /> *Әй, достарым<br /> *Әй, жігіттер<br /> *Өзен<br /> *Өнер - білім бар жұрттар <br /> *Өсиет өлеңдер<br /> *Әңгімелер<br /> *Ізбасты<br /> *Айуанның естесі көп бірақ адамдай толық ақылы жоқ<br /> *Алтын -айдыр<br /> *Алтын шеттеуік<br /> *Асыл шөп<br /> *Ақымақ дос<br /> *Білгеннің пайдасы<br /> *Бір уыс мақта<br /> *Бай баласы мен жарлы баласы<br /> *Байұлы<br /> *Баланың айласы<br /> *Бақша ағаштары<br /> *Данышпан қазы<br /> *Дүние қалай етсең табылады<br /> *Жаман жолдас<br /> *Жамандыққа жақсылық<br /> *Жан-жануарлардың дауласқаны<br /> *Жиренше шешен<br /> *Жомарт<br /> *Жәнібек батыр<br /> *Зеректік<br /> *Киіз үй мен ағаш үй<br /> *Лұқпан әкім<br /> *Малды пайдаға жарату<br /> *Мейірімді бала<br /> *Мұжық пен жасауыл<br /> *Мұңсыз адам<br /> **Надандық<br /> *Оқудағы балалардың үйішіне жазған хаты<br /> *Петр патшаның тергелгені<br /> *Полкан деген ит<br /> *Салақтық<br /> *Сараңдық пен жинақтылық<br /> *Сауысқан мен қарға<br /> *Сақып<br /> *Силинші деген ханым<br /> *Сәтемір хан<br /> *Таза бұлақ<br /> *Талаптың пайдасы<br /> *Тышқанның өсиеті<br /> *Түлкі мен ешкі<br /> *Тәкәпәршілік<br /> *Шеше мен бала<br /> *Қанағат<br /> *Қарға мен құрт<br /> *Қыпшақ Сейітұлы<br /> *Үнді<br /> *Үш ұры<br /> *Әділдік<br /> *Әдеп<br /> *[[Әке мен бала]]<br /> *Әлім кісі<br /> *Өрмекші, құмырсқа,қарлығаш<br /> *Өтіріктің залалы*<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр - 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. 2-басылымы, өңделген. Алматы: Атамұра, 2012. - 344 бет, суретті, карталы.<br /> <br /> == Сілтемелер==<br /> *[http://kazreferat.kz/product_100.html КазРеферат - ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН]<br /> *[http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7951&amp;Itemid=23 Әдеби әлем - Ыбырай Алтынсарин]<br /> *[http://drk.kz/load/debiet/ybyraj_altynsarin_aza_debieti_tarikhynday_orny/14-1-0-791 Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиеті тарихындағы орны]<br /> *[http://www.today.kz/kz/card/9 Today.Kz: Ыбырай Алтынсарин]<br /> *[http://allib.org - Ы. Алтынсарин атындағы балалар және жасөспірмдер кітапханасы] <br /> * [http://bigox.kz/ybyraj-altynsarin/ Ыбырай Алтынсарин] (қазақша)<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақ жазушылары]]<br /> [[Санат:Қазақ ақындары]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2014-07-17T13:40:44Z

<p>Almagul Ibragimova: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>'''Қорғасбеков Жүсіпбек''' 3.2.1961 жылы Панфилов ауданы Әулиеағаш ауылында туған-жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1987). Тарлан-Үміт сыйлығының иегері.(2000)1978 жылы Ленин орта мектебін, жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. 1985-1990 жылдары &quot;Лениншіл жас&quot; (Қазіргі &quot;Жас Алаш&quot;) газетінде, 1990-1991 жылдары &quot;Мәдениет&quot; газетінде бас редактор, 1991-2002 жылдары &quot;Қазақ әдебиеті&quot; газетінде жұмыс істеді. 2002 жылдан &quot;Жас Алаш&quot; газетінің бас редакторы. &quot;Көгілдір керуен&quot; (1985) &quot;Жансебіл&quot;(1992),&quot;Ғарышкер&quot; кітаптарының, &quot;Жансебіл&quot; (1991) көркемфильмі сценарийінің авторы.<br /> == Дереккөздер ==<br /> * Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004<br /> * [http://madeniettv.kz/rus/news/kona/Zhusipbek_Korgasbek__Ruhani_duniege_kajta_oralgandajmin.html Жүсіпбек Қорғасбек: «Рухани дүниеге қайта оралғандаймын»]<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> [[Санат:Аяқталмаған мақалалар]]</div>

Almagul Ibragimova https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2014-07-07T14:43:33Z

<p>Almagul Ibragimova: «Журналдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>&lt;big&gt;'''Электронды журнал'''&lt;/big&gt;<br /> <br /> Қазіргі кезде біраз мектептер оқушылардың білімін рейтингтік әдіспен бағалайды, яғни сабақта оқушылардың біліміне балл қойылады. Тоқсан аяғында арнайы формула бойынша қорытынды баға шығарылады. Әр баланың қорытынды бағасын есептеу біраз уақыт алады. Мұғалімге көмек ретінде Excel программасында электронды журнал жобасы жасалынып, Қарағанды қаласының “Дарын” мектебінде сынақтан өтті. Журналды пайдаланған мұғалімдер көп уақытын үнемдейді. Оқушының рейтингісі әр баға қойылған сайын дайын тұрады, негізгі журналға қойылатын бағалар ұсынылады. Қосымша бағандар қосу үшін Вставка - Добавить столбец командасын орындаймыз, алып тастау үшін Вставка удалить столбец. Журнал Word 2003 негізделіп жасалынған. Оқу үлгерімі мен білім сапасы да есептеліп тұрады. Максималды баллды таңдау мүмкіндігі бар, яғни сабақта максималды балл 10 болса, бақылау кезінде максималды балл 20 деп қоя аламыз. Журналда максималды баллды 10, 15, 20 - ға ауыстыра аламыз. Рейтинг былай есептеледі: (жалпы баллдардың қосындысы)/ (максималды баллдар қосындысы) *100<br /> Журнал бойынша ұсыныстарыңыз болса, комментарийге жазыңыздар.<br /> Журналдын бұл версиясы 2013 жылдың маусым айына дейін жұмыс істейді.<br /> <br /> &lt;big&gt;'''Сілтемелер'''&lt;/big&gt;<br /> <br /> http://predmet.kz/kz_laws_art/17-elektrondy-zhurnal.html<br /> <br /> [[Санат:Журналдар]]</div>

Almagul Ibragimova