Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Уәли хан

2022-10-22T18:12:13Z

Alikhantanirbergennurlanuly:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Уәли хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Орта жүз]]дің 19-шы ханы
| Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1781 жыл]]
| Басқаруын аяқтады = [[1819 жыл]]
| Ізашары =[[Абылай хан]]
| Ізбасары =''лауазым ресми түрде жойылды'' (''де-факто'' ізбасары [[Ғұбайдолла хан]])
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =1741
| Туған жері = {{туғанжері|Түркістан|Түркістанда}}, [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні = 1819
| Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =қазіргі [[Қазақстан ауылы (Ақмола облысы )|Қазақстан]] ауылы, [[Ақмола облысы,Зеренді ауданы]]
| Діні = [[Ислам]]
| Әкесі = [[Абылай хан]]
| Анасы = Сайман ханым
| Жұбайы = [[Айғаным Сарғалдаққызы|Айғаным Ханым]]
| Балалары = [[Ғұбайдолла хан|Ғұбайдолла]], Ғаббас, [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов|Шыңғыс]], Тәуке
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
|Династия=[[төре]]}}
'''Уәли хан''', немесе '''Сұлтан''' '''Уәли Баһадүр''' ([[1741 жыл|1741]] – [[1819 жыл|1819]]) – [[Орта жүз|Орта жүздің]] соңғы ханы (1781–1819). Уәли ханның қайтыс болғанынан кейін Орта Жүзде реформа жүрді де, хан билігі жойылды.

== Өмірбаяны ==
[[Абылай хан]]ның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үлкен ұлы.
Жасынан [[билік]]ке араласып, [[арғын]] тайпасының билеушісі болды, бірнеше рет әкесінің тапсырмасымен елшіліктерді басқарды.
Абылай қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз өкілдерінің құрылтайында хан сайлау негізінде билікке келді. Таққа отырысымен [[Ресей империясы|Ресей]] және [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] билеушілеріне елшілік аттандырды. [[1782 жыл|1782]] жылы 25 ақпанда императрица [[Екатерина II|Екатерина ІІ]] Уәлиді Орта жүздің ханы деп танитындықтары жөнінде грамота жіберді. Көп ұзамай Уәлиді билеуші деп танитындықтары жөніндегі осындай грамота [[Цинь Патшалығы|Цин императоры]] тарапынан да келді. Уәли ішкі-сыртқы саясатта әкесі [[Абылай хан|Абылайдың]] ісін әрі қарай жалғастырушы болды. Ол [[Орта жүз]] руларының ішіндегі тұрақтылықты сақтай отырып, сыртқы саясатта Ресей мен Қытайға тең қарым-қатынас жасауға тырысты. Ресей өкіметі өз тарапынан Уәлидің Қытаймен байланыстарына тыйым салуға ұмтылды. Казак әскерлерін жіберіп, хан сарайына келе жатқан Қытай елшілерін орта жолдан қайтарып отырды. Дегенмен, Уәли Қытаймен қарым-қатынасын тоқтатқан жоқ. Орта жүзге ықпалын күшейту үшін патша өкіметі шекаралық шепті қазақ даласының ішіне жылжыта бастады. Ресейдің ықпалын бәсеңдету мақсатында Уәли Қытай үкіметімен және [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығымен]] байланысын күшейтті.

Патша өкіметінің үсті-үстіне жасаған қысымына қарамастан Уәлидің алғашқы он жылдық билігі тыныш жағдайда өтті. Алайда 18 ғасырдың аяғына қарай Уәлидің ішкі саясатына кейбір қазақ рулары тарапынан қарсылық күшейді. Олар 1795 жылы Ресей патшасына ханның үстінен наразылық хат жазды. Сол жылы 2 сұлтан мен 19 би қарамағындағы 120 мыңнан аса адамымен орыс шекарасына жақын жерлерге көшіп барып, өздерінің патша өкіметіне тікелей бағынғылары келетінін мәлімдеді. Бірақ өзінің дипломатиялық шеберлігі арқасында Уәли бұл жанжалды ушықтырмай, өз пайдасына шешті. Дегенмен, ол 1803 – 05 жылы өз қарамағындағы қазақ рулары мен сұлтандарды [[Сырдария]]ға, [[Шығыс Түркістан]]ға көшуге үгіттеді. Патша өкіметі қазақ руларының оңтүстік-шығысқа көшіп кетуіне жол бермеу үшін Уәлимен келіссөз жүргізуге мәжбүр болды.

Уәлидің негізгі қонысы [[Есіл|Есіл өзен]] бойында Көкшетау мен Шыңғыстау аралығында орналасты. Бас ордасы Бурабай көлінің маңайында (Ханкөл, Қызыл ағаш), екінші ордасы Көкшетаудың шығысындағы Сырымбет қыстауында болды. Ол ішкі-сыртқы саясатта әкесі Абылайдың ісін жалғастырып, қазақ хандығының дербестігін сақтауға тырысқанымен 19 ғасырдың басында қалыптасқан саяси ахуал оған мүмкіндік бермеді. Ресей өкіметі қазақ даласындағы хандық басқару жүйесін құлату үшін барлық амалдарды қолданды. Нәтижесінде Уәлидің билігі бірте-бірте әлсірей бастады. Уәлидің билігін одан әрі әлсірету үшін патша өкіметі қазақ рулары арасында ішкі қайшылықтарды пайдалану арқылы 1816 жылы Барақтың тұқымы Бөкейді Орта жүздің 2-ханы етіп бекітті. Уәли Ресей, Қытай және [[Орталық Азия]] мемлекеттері толық мойындаған соңғы қазақ ханы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, көп ұзамай патша өкіметі Орта жүзде хан сайлауды мүлдем тоқтатты. Уәлидің 2 әйелінен 14 ұлы болған. Оның ішінде мұрагері болып саналатын Ғұбайдолла мен кіші әйелі Айғанымнан туған [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шыңғыс Уәлиханов]] [[Көкшетау]] және Құсмұрын округтерінің алғашқы аға сұлтандары болып сайланған.

Даңқты қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов Уәлидің немересі.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]

Шерғазы хан

2022-10-13T14:57:19Z

Alikhantanirbergennurlanuly:

'''Шерғазы Айшуақұлы''' (туған жылы белгісіз — 29.8.[[1845]]) — Кіші жүздің [[хан]]ы (1812 — 24).

{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Шерғазы хан|Титулы=[[Кіші жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]]|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1812|Басқаруын аяқтады=1824|Ізашары=[[Жантөре хан]]|Ізбасары=Мемлекет құлады|Қайтыс болған жері=[[Кіші жүз]]|Діні=[[Ислам]]|Династия=[[Төре]]|Әкесі=[[Айшуақ хан]]}}

== Өмірбаяны ==
[[Әбілқайыр]] ханның немересі. Айлакер, дипломаттық қабілетімен ерекшеленген. 1812 жылы [[Александр І]] патшаның жарлығымен [[Кіші жүз]] екіге бөлінді: [[Ішкі Орда]]да [[Бөкей хан|Бөкей]], Жайықтың сол жағасынан шығыс жақтағы өңірде '''Шерғазы хан''' болып жарияланды. Оның хан болған кезеңі — Кіші жүзде саяси қайшылықтардың ең шиеленіскен заманына тура келді. Әсіресе қолына хандық тимеген [[Қаратай сұлтан]] Шерғазыны мойындамады. Көптеген мәселелерді хандық кеңестің төрағасы [[сұлтан]] [[Медетғали Тұрдәлиұлы]] шешіп отырды. Өзін хан деп жариялаған [[Арынғазы сұлтан]] да Шерғазыға қарсылық білдірді. Орынбор губернаторы П.К. [[Пётр Кириллович Эссен|Эссен]] Арынғазыны қолдады. Бір жағынан Қаратаймен, екінші жағынан Арынғазымен тайталастан әбден жалыққан Шерғазы 1819 жылы Петербургке барып, [[Ресей]] патшасынан тікелей қолдау табуға тырысты. Алайда ойлаған мақсатына жете алмады. Шекаралық комиссияның төрағасы В.Тимковский тартысқа көп араласпай, негізінде бейтарап саясат ұстанды. Ресейден үмітін үзген Шерғазы [[Хиуа хандығы]]на арқа сүйенбек болды. Беделді, ақылды бәйбішесі Анам ханым Әбілқайыр тұқымдарының басын жиыстырып, Шерғазының билігін күшейтуге тырысты. Алайда Эссен Сыртқы істер мин-нің жанындағы Азия істері жөніндегі комитеттің тапсырмасымен Кіші жүзде хандықты жоюдың шараларын ұйымдастырды. “[[Орынбор]] қырғыздары туралы жарғының” қабылдануымен хандықтың жойылуына байланысты 1824 жылы мамыр айында Шерғазы орнынан алынып, Орынборға мемлекеттік қызметке тағайындалды. Алайда елін аңсаған Шерғазы 1825 жылдың күзінде жасырын ауылына қайтып оралды. [[Патша]] үкіметінің қудалауынан сескенген [[хан]] Хиуа хандығынан баспана іздеді. Шерғазыны қолға түсіруге тырысқан Орынбор шекаралық комиссиясы оның үлкен ұлдары Мұхамедқазы мен Ермұхамедті “әкелерінің дүниесін ауылына жеткізу” дегенді желеу етіп, қалаға шақыртты. Алайда аманат ретінде қапасқа қамалудан қорыққан Шерғазы балалары Орынборға барудан бас тартты. Шерғазы осыдан кейін саяси өмірге көп араласқан жоқ. Өкімет те оның қауіпсіздігіне көзі жетіп, 1500 сом жылдық жалақы тағайындады. Шерғазы Хиуа хандығын Ресеймен соғысуға үгіттеп, сол арқылы хандықты қалпына келтіруді көкседі. Бірақ арманына жете алмай, ұзаққа созылған науқастан дүние салды.<ref>Киргизы Оренбургского ведомства // Материалы для географии и статистики России, Мейер Л., СПб, 1865</ref><ref>Государственные деятели казахских ханств в 18 — первой четверти 19 вв., Касымбаев Ж.К., ,3 том, Алматы, 2001</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1845 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]

Тоғым хан

2022-10-13T12:34:43Z

Alikhantanirbergennurlanuly:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Тоғым хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның ханы
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1533 жыл|1533]]
| Басқаруын аяқтады = [[1537 жыл|1537]]
| Ізашары = [[Бауыш хан]]
| Ізбасары = [[Хақназар хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 27.07.1537
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = [[Жәдік сұлтан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Тоғым хан''' — [[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]ы кезіңдегі [[Қазақ хандары|қазақ ханы]]. Туған жылы белгісіз, [[1537 жыл]]ы [[27 шілде]]де болған ұрыста қаза тапқан. Тоғым хан [[Әз-Жәнібек хан|әз-Жәнібек]]тің немересі, [[Жәдік сұлтан|Жәдік Сұлтан]]ның ұлы. Тоғым хан Қазақ ордасындағы берекесі кете бастаған билікті қалпына келтіруге күш салады. Жан-жақтан анталаған көршілерімен қорғаныс соғыстарын жүргізе отырып, елінің әскери қуатын арттыруға ұмтылады. Тайыр ханның тұсында Қазақ ордасына қарсы өзбек ханы Ұбайдолла мен моғол ханы Рәшид жорыққа шығады. Түбі бір түркілер өзбек-моғолдар мен қазақ-қырғыздың 1537 жылғы 27 шілдеде Ыстықкөлдің шығыс бетіндегі Сан-Таш деген жерде үлкен соғысы болады. Осы қиян-кескі ұрыста қазақ-қырғыз әскері түгел қырылады. Тоғым хан бастаған 37 сұлтан мен оның ержүрек тоғыз ұлы да осы соғыста қаза табады. Сан-Таштағы соғыс-Қазақ ордасы әскери тарихындағы ең қаралы оқиғалардың бірі. Тоғым ханның туған інісі Шығай ханның ұлы Еңсегей бойлы ер Есім хан қазақ-қырғыздың қаншама ержүрек жауынгерлері шейіт болған Сан-Таш аңғарында ұлан-асыр ас беріп, биік қорым үйгізген. Тоғым хан Қазақ ордасында 1533-1537 жылдар аралығында билік құрған.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]