Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Кәсіпкерлік құқық (кітап)

2017-02-17T00:34:47Z

AlibekKS: AlibekKS Кәсіпкерлік құқық бетін Кәсіпкерлік құқық (кітап) бетіне жылжытты

{{Басылым
|Атауы = Кәсіпкерлік құқық (Кітап)
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = А. С. Киздарбекова, Г. Б. Асетова
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «Дәуір», [[Алматы]]
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]
|Беттері = 272
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 978-601-217-202-7<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = оқулық жоғары оқу орындарының экон. фак. студенттеріне, кәсіпкерлік қызметтің құқықтық реттелу мәселелері қызықтыратын магистранттарға, оқытушыларға және мамандарға арналған
}}
'''Кәсіпкерлік құқық''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «Дәуір» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — А. С. Киздарбекова, Г. Б. Асетова. Беттер саны — 272.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-217-202-7&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-217-202-7|978-601-217-202-7]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Оқулық жоғары оқу орындарының экономика факультеті студенттеріне, кәсіпкерлік қызметтің құқықтық реттелу мәселелері қызықтыратын магистранттарға, оқытушыларға және мамандарға арналған. Кітапта кәсіпкерлік субъектілерінің құрылу, тоқтатылу, лицензиялау және монополияға қарсы қызметінің реттелу сұрақтары, шетел элементімен күрделендірілген қатынастарға кәсіпкерлердің қатысуы, кәсіпкерлік даму мәселелері қарастырылған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:Дәуір баспасының кітаптары]]

Санат:Жасанды тілдер

2017-02-13T06:24:09Z

AlibekKS: «Классикалық шифрлер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Commonscat|Constructed languages}}
{{cat main}}

[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Классикалық шифрлер]]

Тұтыну (экономика)

2017-02-13T02:27:39Z

AlibekKS: AlibekKS Тұтыну бетін Тұтыну (экономика) бетіне жылжытты

'''Тұтыну'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> – [[өндіріс]]тік, [[қоғам]]дық тұтынудың қорытынды сатысы: өнімді, игіліктерді, тауарларды, көрсетілетін қызметтерді қоғамдық қажеттердің қанағаттандырылуы үшін пайдалану.

Тұтыну ұдайы өндіріс циклінің ақырғы кезеңі болып табылады. Тұтынылатын игіліктердің арналу мақсатына қарай өндірістік тұтыну – өндіріс үдерісінде [[ресурс]]тарды, яғни өнімді (тауарларды, бұйымдарды) дайындау барысында өндіріс құрал-жабдығын пайдалану. Мұнда [[өнім]]: [[шикізат]], [[отын]], [[энергия]], [[машина]], [[жабдық]], т.б. өндіріс үдерісіне қайтадан пайдаланылады. Алайда өндіріс құрал-жабдығын өндіру жалаң мақсат болып табылмайды, ақырғы тұтыну заттарын ұдайы өндіру үшін құрал қызметін атқарады. Өндірістік тұтыну өніміне сұраныс тек тұтыну. тауарларына деген сұраныс көбейгенде ғана артады; бейөндірістік тұтыну – қоғамдық және жеке бастың тұтынуын қамтитын бейөндірістік саладағы тұтыну, яғни халықтың тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру үшін түрлі игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді пайдалануы. Жеке бастың тұтынуына тамақ өнімдерін, [[киім-кешек]], аяқ киім, мата, мәдени-тұрмыстық заттар, отын, [[электр]] энергиясын, тұрғын үй, т.б. сатып алуға жұмсалатын шығынмен бағаланатын материалдық игіліктерді тұтыну, сондай-ақ ақылы және ақысыз көрсетілетін қызметтерді коммуналдық, тұрмыстық қызметтерді, әлеуметтік қызмет көрсету салаларының қызметтерін тұтыну жатады; қоғамдық тұтыну – бейөндірістік саладағы мекемелер мен ұйымдар (білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, басқару, т.б.) тұтынатын материалдық игіліктер мен қызметтерді қамтиды. Тұтыну ұдайы өндіріс үдерісінің ақырғы кезеңі ғана емес, сонымен бірге оны жаңарту үшін жаңа алғышарт та болып табылады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің еңбек уәждемесі, белсенділігі, экон. мінез-құлқы кімнің, нені және қанша тұтынғанына байланысты. Қоғамдық игіліктерді тұтынудың көлемі, сапасы мен деңгейі ел экономикасының жалпы жағдайына және бюджеттің кіріс бөлігінің толығу дәрежесіне қарай айқындалады. Тұтыну өндірістің дамуына зор ықпал жасайды. Ол қоғамдағы [[әлеуметтік-экономика]] ілгерілеудің қуатты факторы да, кері кетуінің себебі де болуы мүмкін. Тұтыну адам капиталының қорлануын айқындайды, нарықтық экономиканың серпінін және өзін-өзі реттеуін қамтамасыз ететін тиімді сұранысты қалыптастырады. Қазіргі заманғы тұтыну жалпы эконмикалық өрлеу үрдісіне де, ондағы шаруашылықты жүргізу үлгілері эволюциясының алғы шарттарының пісіп-жетілуіне де, оның қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың өзгермелі жағдайына ұдайы бейімделіп отыруына да қуатты жеделдетуші ықпал етеді деген пайымдауға сүйенеді. Бүкіл халықтың тұтынуы көлемінің ұлғаюы отандық өндірістің тұрақты өрлеуіне байланысты.

== Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қоғам]]

{{stub}}

Бизнес

2017-02-01T00:34:28Z

AlibekKS: «Заң» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Бизнес-центр Кобра.jpg|thumb| Бизнес орталығы.]]
'''Бизнес''' (''ағылш''. '''busіness''' — ''кәсіпкерлік, сауда-саттық'') — пайда табуға бағытталған әрекеттің, [[экономика]]лық қызметтің бір түрі; [[жеке кәсіпкер]]дің не [[фирма]]ның іскерлік қызметі.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref><ref>Haidar, J.I., 2012. "[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2066558 Impact of Business Regulatory Reforms on Economic Growth]," Journal of the Japanese and International Economies, Elsevier, vol. 26(3), pages 285–307, September</ref>.

Бизнес адамның табиғи қасиеттеріне, біліміне негізделе отырып, қандай да болмасын бір істен кіріс кіргізуге, өзінің [[материал]]дық, [[рухани қажеттілігі]]н қанағаттандыруға, сонымен қатар қоғамға пайда келтіруге де мүмкіндік береді. Бизнес [[қоғам мүшелері]]нің сұранысы мен ұсынысын есепке ала отырып, [[экономика]]лық жүйенің барлық саласын дамыту арқылы бизнестен түскен табыстан [[салық]] және басқа да алымдар төлеу және оларды қоғам дамуына, халық игілігіне жарату, [[әлеуметтік]] көмек көрсету нәтижесінде қалыптасады. Іскер орта көптеген әлеуметтік және басқадай проблемаларды өкімет бағдарламаларының шеңберінде, сонымен қатар дербес шешуге де қатысады.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref>

== Дереккөздер==
<references/>
{{stub:Заң}}

{{wikify}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Құқық]]

{{stub}}

[[ar:الريادة]]
[[es:Emprendimiento]]
[[ja:企業家]]
[[nl:Ondernemerschap]]

Анжи

2017-02-01T00:33:13Z

AlibekKS:

{{Футбол клубы
|атауы = Анжи
|ағымдағы маусым =
|логотипі = [[File:Anzhi.png|250px]]
|толық атауы = Анжи Махачкала футбол клубы
|лақап аты = ''қырандар''
|құрылған = 1991
|таратылды =
|стадионы = [[Динамо (стадионы, Махачкала)|Динамо]], [[Махачкала]]
|сыйымдылығы = 15,200<ref>{{cite web|url=http://allstadiums.ru/evropa/stadiony-rossii/dinamo-mahachkala.html|title=Все стадионы — «Динамо» (Махачкала)|publisher=''allstadiums.ru''|accessdate=2011-5-7|lang=ru}}</ref>
|иесі =
|президенті = {{flagicon|Russia}} [[Сүлейман Керимов]]
|директоры =
|бас директоры =
|жаттықтырушы ={{flagicon|Netherlands}} [[Гус Хиддинк]]
|капитаны = {{flagicon|Cameroon}} [[Самюэль Это’о]]
|рейтингі =
|бюджеті =
|жарыс = [[Ресей Премьер Лигасы]]
|маусым = [[Ресей Премьер Лигасы 2012/2013|2012/2013]]
|орын = 3
|сайты = [http://www.fc-anji.ru/ www.fc-anji.ru]
| pattern_la1 = _nike1516thirdkit
| pattern_b1 = _nike1516thirdkit
| pattern_ra1 = _nike1516thirdkit
| pattern_sh1 = _nike1516thirdkit
| pattern_so1 =
| leftarm1 = 00CD66
| body1 = 00CD66
| rightarm1 = 00CD66
| shorts1 = 00CD66
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _greenborder
| pattern_b2 = _anzhi1516h
| pattern_ra2 = _greenborder
| pattern_sh2 = _greensides
| pattern_so2 = _green_top
| leftarm2 = FFFF00
| body2 = FFFF00
| rightarm2 = FFFF00
| shorts2 = FFFF00
| socks2 = FFFF00
| pattern_la3 = _anzhi1516a
| pattern_b3 = _anzhi1516a
| pattern_ra3 = _anzhi1516a
| pattern_sh3 =
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}

'''Анжи Махачкала''' — [[Ресей Премьер Лигасы]]нда ойнайтын Ресей футбол клубы. [[Махачкала]] қаласының "Динамо" стадионы клубтың базасы болып табылады.

== Тарихы ==

=== Санақ ===
{|class="wikitable"
!Мауысым!!Жарыс!!Орын!!О!!Ж!!Т!!А!!Д!!Ұ!!Кубок
|-
!colspan=9|Чемпионаты
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1992|1992]]||Ресей екiншi дивизионы, 1-шi зонасы||5||38||23||2||13||77‑46||48||—
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1993|1993]]||Ресей екiншi дивизионы, 1-шi зонасы, 1 кезең||1||26||21||1||4||80‑16||43
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1993|1993]]||Ресей екiншi дивизионы, 1-шi зонасы, 1‑7 орын||1||38||27||1||10||98‑31||55||[[Ресей футбол кубогы 1992/1993|1/64]]
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1994|1994]]||Ресей екiншi дивизионы, «Батыс»||10||40||19||5||16||57‑41||43||[[Ресей футбол кубогы 1993/1994|1/128]]
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1995|1995]]||Ресей екiншi дивизионы, «Батыс»||7||42||24||4||14||77‑43||76||[[Ресей футбол кубогы 1994/1995|1/16]]
|-
|[[Ресей екiншi дивизионы 1996|1996]]||Ресей екiншi дивизионы, «Батыс»||bgcolor="lightgreen"|2||38||28||3||7||99‑36||87||[[Ресей футбол кубогы 1995/1996|1/4]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 1997|1997]]||Ресей біріншi дивизионы||13||42||18||6||18||66‑72||60||[[Ресей футбол кубогы 1996/1997|1/16]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 1998|1998]]||Ресей біріншi дивизионы||12||42||17||6||19||47‑56||57||[[Ресей футбол кубогы 1997/1998|1/32]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 1999|1999]]||Ресей біріншi дивизионы||bgcolor="lightgreen"|1||42||26||8||8||55‑20||86||[[Ресей футбол кубогы 1998/1999|1/32]]
|-
|[[Ресей Премьер Лигасы 2000|2000]]||Ресей Премьер Лигасы||4||30||15||7||8||44‑31||52||[[Ресей футбол кубогы 1999/2000|1/4]]
|-
|[[Ресей Премьер Лигасы 2001|2001]]||Ресей Премьер Лигасы||13||30||7||11||12||28‑34||32||bgcolor="silver"|[[Ресей футбол кубогы 2000/2001|Фин]]
|-
|[[Ресей Премьер Лигасы 2002|2002]]||Ресей Премьер Лигасы||bgcolor="pink"|15||30||5||10||15||22‑43||25||[[Ресей футбол кубогы 2001/2002|1/8]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2003|2003]]||Ресей біріншi дивизионы||6||42||19||13||10||52‑33||70||[[Ресей футбол кубогы 2002/2003|1/2]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2004|2004]]||Ресей біріншi дивизионы||8||42||16||12||14||50‑53||60||[[Ресей футбол кубогы 2003/2004|1/16]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2005|2005]]||Ресей біріншi дивизионы||11||42||14||13||15||47‑48||55||[[Ресей футбол кубогы 2004/2005|1/32]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2006|2006]]||Ресей біріншi дивизионы||15||42||15||8||19||57-66||53||[[Ресей футбол кубогы 2005/2006|1/32]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2007|2007]]||Ресей біріншi дивизионы||10||42||16||9||17||41-44||57||[[Ресей футбол кубогы 2006/2007|1/16]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы2008|2008]]||Ресей біріншi дивизионы||6||42||20||12||10||63-35||72||[[Ресей футбол кубогы2007/2008|1/32]]
|-
|[[Ресей біріншi дивизионы 2009|2009]]||Ресей біріншi дивизионы||bgcolor="lightgreen"|1||38||21||12||5||61-31||75||[[Ресей футбол кубогы 2008/2009|1/16]]
|-
|[[Ресей Премьер Лигасы 2010|2010]]||Ресей Премьер Лигасы||11||30||9||6||15||29-39||33||[[Ресей футбол кубогы 2009/2010|1/32]]
|-
|[[Ресей Премьер Лигасы 2011/2012|2011/12]]||Ресей Премьер Лигасы||5||44||19||13||12||54-42||70||[[Ресей футбол кубогы 2010/2011|1/8]]
|}

<timeline>
ImageSize = width:600 height:60
PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1991 till:01/07/2013
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1992
Colors =
id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5)
id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3)
id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6)
id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1)

PlotData=
bar:Position width:15 color:white align:center

from:01/07/1991 till:01/07/1992 shift:(0,-4) text:5
from:01/07/1992 till:01/07/1993 shift:(0,-4) text:1
from:01/07/1993 till:01/07/1994 shift:(0,-4) text:10
from:01/07/1994 till:01/07/1995 shift:(0,-4) text:7
from:01/07/1995 till:01/07/1996 shift:(0,-4) text:2
from:01/07/1996 till:01/07/1997 shift:(0,-4) text:13
from:01/07/1997 till:01/07/1998 shift:(0,-4) text:11
from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:1
from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:4
from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:13
from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text:15
from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:6
from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:8
from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:11
from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:15
from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:10
from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:6
from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:1
from:01/07/2009 till:01/07/2010 shift:(0,-4) text:11
from:01/07/2010 till:01/07/2011 shift:(0,-4) text:
from:01/07/2010 till:01/07/2012 shift:(0,-4) text:5

from:01/07/1991 till:01/07/1993 color:rs shift:(0,13) text: "[[Ресей екiншi дивизионы|Д-2 (зона 1)]]"
from:01/07/1993 till:01/07/1996 color:rs shift:(0,13) text: "Д-2 (Батыс)"
from:01/07/1996 till:01/07/1999 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Ресей біріншi дивизионы|Д-1]]"
from:01/07/1999 till:01/07/2002 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Ресей Премьер Лигасы|РФПЛ]]"
from:01/07/2002 till:01/07/2009 color:bl2 shift:(0,13) text: "Д-1"
from:01/07/2009 till:01/07/2013 color:bl1 shift:(0,13) text: "РФПЛ"
</timeline>

=== Капитандар ===
{|align="center" bgcolor="#FFFF00" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#FFFF00 style="color:Green;"
!Капитан
!Период
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Магомедхабиб Курбанов]]'''
|<center>'''[[1992]]—[[1993]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Ибрагим Гасанбеков]]'''
|<center>'''[[1994]]—[[1999]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Нарвик Сирхаев]]'''
|<center>'''[[1999]]—[[2001]], [[2007]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Будун Будунов]]'''
|<center>'''[[2002]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Андрей Гордеев]]'''
|<center>'''[[2003]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Руслан Агаларов]]'''
|<center>'''[[2004]]—[[2005]], [[2007]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Гаджи Баматов]]'''
|<center>'''[[2005]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Шамиль Лахиялов]]'''
|<center>'''[[2005]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Georgia}} '''[[Кахабер Мжаванадзе]]'''
|<center>'''[[2005]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}}'''[[Александр Никулин]]'''
|<center>'''[[2005]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Антон Жуков]]'''
|<center>'''[[2006]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Михаил Ашветия]]'''
|<center>'''[[2008]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Russia}} '''[[Расим Тагирбеков]]'''
|<center>'''[[2009]]—[[2010]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Brazil}} '''[[Роберто Карлос]]'''
|<center>'''[[2011]]'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
|{{flagicon|Cameroon}} '''[[Самюэль Это’о]]'''
|<center>'''[[2011]]—о.у.'''
|}

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сiлтемелер ==
{{commonscat-inline|FC Anzhi Makhachkala}}
* [http://www.fc-anji.ru Ресми сайты]

{{Ресей Премьер Лигасы}}

[[Санат:Ресей футбол клубтары]]
[[Санат:Ресей футбол Премьер-Лигасы]]

Төлеген Айбергенұлы Айбергенов

2017-01-27T06:17:50Z

AlibekKS: /* Балалық шағы */

{{Infobox writer
| name = Төлеген Айбергенов
| image =
| imagesize =
| caption =
| pseudonym =
| birthname =
| birthdate = {{birth date|1937|3|03}}
| birthplace =
| deathdate = {{death date and age|1967|3|3|1937|8|29}}
| deathplace = [[Нүкіс|Нүкіс қаласы]], [[Қарақалпақстан]], {{UZB}}
| occupation = Ақын
| nationality = Қазақтар|қазақ
| period =
| genre = Әдебиет
| subject = Табиғат, әсемдік, тәлім-тәрбие, махаббат, сағыныш
| movement =
| notableworks =
| spouse =
| partner =
| children =
| relatives =
| influences =
| influenced =
| awards =
| signature =
| website =
| portaldisp =
}}

'''Төлеген Айбергенұлы Айбергенов''' (08.03.1937 , Қоңырат ауданы, [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]] - 29.08.1967, [[Нүкіс|Нүкіс қаласы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]) - ақын.

==Биографиясы==
Төлеген Айбергенов 1937 жылы 8 наурызда Қаракалпақ елінің Қонырат деген жерінде дүниеге келген.1959 жылы Ташкенттің Низами атындағы педогогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітіріп,туған ауылында мұғалімдік қызмет атқарады.

===Балалық шағы===
Низами атындағы Ташкент педагогикалық институтын бітірген (1959). 1959-62 ж. Қоңырат аудындағы орта мектепте мұғалім, 1962-65 ж. Шымкент облысының Сарыағаш ауданындағы кешкі жастар I мектебінде директор. 1965 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросында қызмет істеді. Айбергеновтың өлеңдері республикалық баспасөзде 1957 жылдан жарияланды. Туған жерге деген албырт сағыныш пен мөлдір махаббатқа толы бір топ өлеңдері 1961 жылы шыққан "Жас дәурен" атты топтама жинақта басылды. Отанға, туған елге деген сүйіспеншілігін, замандастарымыздың рухани сезім байлығын, ізгі тілеу, ақ ниетін жарқырата ашқан, қазақ поэзиясында өзіндік жаңа ыррақ, тегеурінді екпін әкелген поэтикалық жыр кітаптары - "Арман сапары" (1963), "Өмірге саяхат" (1965), "Құмдағы мұнаралар" (1968), "Мен саған ғашық едім" (1970), "Аманат" (1975), "Бір тойым бар" (1981), балаларға арналған "Бақшаға саяхат" сурет-кітапшасы (1985) жарық көрді. Сондай-ақ орыс тілінде "Мир созвездья" (1987) деген атпен таңдама-лы өлеңдері аударылып басылды. Айбергеновтың "Ақ ерке, Ақ жайық", "Жаңғырған Маңғыстау", "Қазақстан", "Сені ойладым", "Мені ойла", "Ақ қайыңдар", "Бір тойым бар", т. б. өлеңдеріне жазылған әндер ел арасына кеңінен танымал. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1974, қайтыс болғаннан кейін). 1997 ж. ақынның "Таңдамалы өлеңдер" жинағы мен ол турапы жазылған "Біргемін мен сендермен" атты естелік кітабы жарық көрді.

===Қазақстанға қоныс аудару===

===Қайтыс болуы===
*Сағындым жаным, мен сені!
*Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң,
*Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек – ғайбатқа бораған.
*Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те,
*Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте.
*Онсыз сен тіпті тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға
*Әуелі әбден сағынып алмай шығушы болма сапарға.
*Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай,
*Бұлбұлдың дауысын есіте алмайсың, бауларға кірсең сағынбай.
*Сағынбай барсаң, таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап,
*Ойлауың мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап…

Айтулы толғауды осы бір жерден үзеріміз үзіп алып, әрі-сәрі күйге түстік. Көз жауын алардай жауһарды сындырып алғандай, соның сіздерге тек бөлшегін ұсынғандай пұшайман болдық. Осы бір жырдағы алабұртқан екпін, тау суындай күркіреген қарқын, бірінен-бірі туындап, сытыла шапшыған бұла сөз толқын, буырқана бұлықсып атқыған сезім серпіні үзуге, іркуге келер емес еді, көнер емес еді. Жыр жүйрік. Апшы қуырған асау ағыс. Аяғына дейін жіберіп, ат басын ағытқан осынау бір тұлпар шабысты тек тамашалай бергің келеді. Тамсана бергің келеді. Ақын үніне үн қосып, сөз шығындап жатқың келмейді. Мың құбыл шұғылалы жыр жауһарларын назарларыңызға бірінен-кейін бірін ұсынып, айберен толғауға үнсіз ден қойып отыра бергің келеді, осынау сұңғыла шабысқа қосыла қол шапаттап отыра бергің келеді. Төрт аяғы тең жорға Төлеген жырларын, шашасына шаң жұқпас ақпа жырларға қара сөзбен түсініктер жазып сипаттап, суреттеп жату — бір әурешілік. Қазақтың арнасы кең жыр дариясына сонау алпысыншы жылдар аяғында бір бүйірден апшып келіп, бір ақжал толқын ұрғаны есте. Төлеген — толқын. Арқырап ақжалданып шиыршық атып келген толқын.

==Айбергенов құрметіне==

== Сілтемелер ==
* [http://lit.kz/kz/books/aibergenov-tolegen Төлеген Айберген шығармалары]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Ақындар]]

Жалған ақша

2016-12-29T09:10:57Z

AlibekKS: «Нумизматика» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Rmcoinmolds.jpg|thumb|Жалған ақша жасаушылық]]

Жалған ақша - мемлекеттің немесе ақша шығаруға жауапты мекеменің рұқсатынсыз жасалған ақша. Өткізу мақсатында жалған ақша жасаушылық мемлекеттік қазыналық және банктік билеттерді, металл монеталарды, [[Мемлекеттік Құнды Қағаздар|мемлекеттік құнды қағаздарды]] немесе шетелдік [[валюта]]ны өткізу үшін дайындау әрекеті. Барлық елдердің [[заңнама]]сы бойынша қылмыс деп танылады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]
[[Санат:Нумизматика]]

Өндіріс

2016-12-29T09:05:22Z

AlibekKS: «Түрлер бойынша технологиялар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Өндіріс''' - өзінің өміріне қажетті материалдық жағдайларды жасау мақсатымен [[адам]]ның [[табиғат]]ты белсенді жаңғырту үрдісі.

Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек:
* сол өнімді дайындайтын табиғи зат
* өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы
* адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі
* аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы
[[Экономика]] тілінде [[өндіріс факторлары]] деп аталатын бұл төрт элемент тиісінше - жер, капитал, еңбек және кәсіпкерлік ұғымдарымен белгіленеді.

==Өндіріс түрі ==
Өндіріс түрі (үлгісі) - өнім [[номенклатура]]сы, жүйелілігі, тұрақтылығы мен шығару көлемі кеңдігінің белгілері бойынша айкындалатын, өндірістің классификациялық (топтастыру) категориясы (дәрежесі).

==Жаппай өндіріс==
Жаппай өндіріс - ағымында жұмыс орындарының көбінде бір ғана жұмыс операциясы орындалынатын, ұзаққа созылған уақытта үздіксіз жасалынатын немесе жөнделінетін өнімдер шығарудың үлкен көлемін сипаттайтын өндіріс.
==Өндірістік қуаттылық==
Өндірістік қуаттылық - [[уақыт]] бірлігіндегі белгілі бір жағдайда ең үлкен көлемде шығарылатын бұйымдардың мүмкінділікгі есептеу көлемі.

==Өндірістік процесс==
Өндірістік процесс (іс- амал) - осы өндірісте өнімдерді шығару мен өңдеуге қажетті адамдар мен [[жұмыс құралдары]]ның барлық іс-әрекетінің жиынтығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Aрын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-234-0</ref>

==Өндіріс қорлары==
'''Өндіріс қорлары''' - өндіріс [[Процесс|процесі]] кезінде [[кәсіпорын]]дар пайдаланатын өндіріс [[Құрал-жабдықтар (балық аулау)|құрал-жабдықтары]]. Өндіріс қоры негізгі қор мен айналым қорынан тұрады.

==Өндірісті қайта құру==
'''Өндірісті қайта құру''' - өндірісті негізінен жаңа [[принцип]] бойынша қайта құру, (реконструкциялау), қайта жарақтандыру, жабдықтау.<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Түрлер бойынша технологиялар]]

Әуезхан Әбдіраманұлы Қодар

2016-07-10T10:09:36Z

AlibekKS: «Абыла ауылы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

[[File:Цветы Театр чонкин2.jpg|thumb|alt=A.| ''[[қойылымнан үзінді]]''.]]
'''Әуезхан Қодар''' (12 маусым 1958, [[Қармақшы ауданы]], [[Абыла]] ауылы - 9 шілде 2016, [[Алматы қаласы]]) – [[мәдениеттанушы]], [[философия]] ғылымының [[кандида]]ты ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) заң факультетін бітірген (1982). 1982 – 85 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ауаткомының [[жасөспірімдер]] жөніндегі комиссияның [[хатшы]]сы, 1989 – 94 жылы Қазақстан [[Жазушылар]] одағы жанындағы көркем аударма және әдеби байланыстар жөніндегі редакторы бас алқасында орыс бөлімінің меңгерушісі, 1994 жылдан Қазақстан халықтарының мәдениетін қорғау жөніндегі [[«Алтын ғасыр»]] қоғамдық бірлестігінің президенті. 1997 – 98 жылы [[Неміс]] театр академиясында философия тарихынан [[дәріс]] берді. 1999 жылдан [[«Тамыр»]] журналының бас редакторы. Қодар [[«Туған күн»]], [[«Ақеділдің анты»]] пьесаларының (1986), [[«Қанатты өрнек»]] (1990), [[«Абай (Ибраһим) Құнанбаев»]] жинағының (1996), [[«Еске алмау шеңбері»]] (1998), [[«Қазақ әдебиетінің тарихына шолу»]] (1999) кітабының, [[«Қанағат қағанаты»]] жинағының (1994) авторы. Қазақ тіліне Е.Замятиннің [[«Аттила»]] драмасын, М.Хайдеттер, Х.Гасеттің философиялық еңбектерін, [[К.Швиттерс|Швиттерстің]] өлеңдерін, орыс тіліне Абай, [[Мағжан]], Ж.Жақыпбаевтың шығармаларын аударған. Қодар республикалық шығармашылық жастар [[«Жігер»]] фестивалінің лауреаты.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]

{{Stub}}

Адольфо Ибаньес университеті

2016-03-15T10:50:55Z

AlibekKS: «Алфавит бойынша университеттер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Адольфо Ибаньес университеті ([[Испан тілі|исп]]. <span lang="es" contenteditable="false">''Universidad Adolfo Ibáñez''</span>) — [[Сантьяго|Сантьягодағы]] жеке университет. Вальпараисо кәсіпкер мектебінің базасында университет 1988жылы құрылған, Университет [[Чили]] [[кәсіпкер]] Адольфо Ибаньеса Боджиано атаумен аталады. Университет ЖОО-ның [[Ұлт|ұлттық]] рейтингісінде 10 орын алып тұр. 2011 жылы Латын Америка журналының рейтинг бойынша, университет Латын Америкадағы кәсіпкер-мектеп арасында бірінші орын алып тұр.

== Тарих ==
[[1953 жыл]] Вальпараисо кәсіпкер-мектебі құрылды. Осы университет Вальпараисо Папа католик [[Университет|университетімен]] байланысты.
</div>

[[Санат:Чили университеттері]]
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]

БҰҰ-ның ресми тілдері

2016-03-11T09:18:31Z

AlibekKS: «БҰҰ» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

Органдардың жұмысын ұйымдастыру үшін [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымының]] орнатылған [[Ресми тілі|ресми]] және [[Жұмыс тілі|жұмыс тілдері]]. Тілдерді тізімі әрбір органның рәсім ережелерінде айқындалған. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдерінде, қаулыларды қоса алғанда, барлық негізгі құжаттар жарияланады. Жұмыс тілдерінде [[Стенография|стенографиялық]] есеп берулер жарияланады және осы тілдерге кездесулер мен баяндамалар. кез-келген ресми тілдің бірінде айтылған сөздер аударылады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдері болып табылады:
* [[Ағылшын тілі]]
* [[Араб тілі]]
* [[Испан тілі]]
* [[Қытай тілі]]
* [[Орыс тілі]]
* [[Француз тілі]]
Делегация ресми болып табылмайтын тілде сөйлеуіне ниетін білдіретін болса, онда ол ресми тілдерінің біреуіне жазбаша немесе ауызша аударма жасалуын қамтамасыз етуі керек.

ЮНЕСКО-ның ресми тілдері дәл сол 6 тіл.

[[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ-ның Халықаралық Сотының]] ресми тілдері ағылшын және француз тілдері<ref> [http://www.icj-cij.org/documents/index.php?p1=4&p2=2&p3=0 STATUTE OF THE INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE]</ref>.

== Жұмыс тілдері ==
Ағылшын және француз тілдері [[БҰҰ хатшылығы|БҰҰ хатшылығының]] жұмыс тілдері болып табылады <ref name="aboutun"> [http://www.un.org/ru/aboutun/booklet/intro.shtml Знакомство с Организацией Объединенных Наций]</ref>.

[[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі | Қауіпсіздік Кеңесінің]] жұмыс тілдері ағылшын, араб, испан, қытай, орыс және француз<ref name="aboutun"/>.

== Жаңа ұсынылған тілдер ==

* [[Бенгали тілі|Бенгали]]
* [[Эсперанто]]
* [[Урду|Хиндустани]]
* [[Португал тілі|Португал]]
* [[Түрік тілі |Түрік]]

== Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.un.org/ru/events/iyl/un.shtml БҰҰ және Көптілділік]
{{-}}
{{БҰҰ-ның ресми тілдері}}
[[Санат: Тіл саясаты]]
[[Санат:БҰҰ-ның ресми тілдері|*]]
[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы]]

Вишну

2016-03-05T05:55:03Z

AlibekKS: «Құдайлар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Vishnu Kumartuli Park Sarbojanin Arnab Dutta 2010.JPG|right|150px]]
'''Вишну''' - [[индуизм]]нің алғашкы [[құдай]]ларының бірі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Құдайлар]]

{{Stub}}

Аккад

2016-02-26T05:12:31Z

AlibekKS: 2.132.177.103 (т) өңдемелерінен Zhumalina соңғы нұсқасына қайтарды

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Аккад
|өз атауы =
|статусы = патшалық
|әнұраны =
|байрақ =
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы =
|елтаңба_сипаттамасы =
|карта = Map of Akkad.svg
|size = 300px
|сипаттамасы =

|p1 = Киш (Шумер)
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылуы = б.з.д.2316 жыл
|ыдырауы = б.з.д 2137 жыл

|s1 = Кутии
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 =
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =
|астана = Аккадэ
|қалалары =
|тілі = [[Аккад тілі]], [[Шумер тілі]]
|валютасы =
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы =
|халқы =
|басқару_формасы = Монархия
|династиясы =
|басқарушылар_титулы =
|басқарушы1 = Саргон I (Шарруккин)
|басқарушы_жылы1 = б.з.д. 2316 жыл- б.з.д. 2261 жыл
|басқарушылар_титулы2 = әлемнің төрт құбыласының билеушісі
|басқарушы2 = Римуш
|басқарушы_жылы2 = б.з.д. 2261 жыл- б.з.д. 2252 жыл
|басқарушылар_титулы3 = ел билеушісі
|басқарушы3 = Маништушу
|басқарушы_жылы3 = б.з.д. 2252 жыл- б.з.д. 2237 жыл
|басқарушылар_титулы4 = ел билеушісі
|басқарушы4 = Нарамсин
|басқарушы_жылы4 = б.з.д. 2237 жыл-б.з.д. 2200 жыл
|басқарушылар_титулы5 = ел билеушісі
|басқарушы5 = Шаркалишарри
|басқарушы_жылы5 = б.з.д. 2200 жыл- б.з.д. 2176 жыл
|басқарушылар_титулы6 = ел билеушісі
|басқарушы6 = Игиги
|басқарушы_жылы6 = б.з.д. 2176 жыл- 2173 жыл
|діні =
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|ескерту =
}}
==Аккад патшалығы==
'''Аккад патшалығы''' — [[семиттер|семиттердің]] көне заманда [[Месопотамия |Месопотамияда]] құрған алғашқы мемлекеті. Негізін біздің заманымыздан бұрын 2330 жылдар шамасында Аккад қаласының билеушісі [[Саргон І]] қалаған. Әуелі ол [[Киш|Киштің]] билеушісін талқандап, Аккад княздігін құрды. Одан кейін Умма патшасы Лугальзагесиге соққы беріп, Оңтүстік Месопотамияны жаулап алды. Саргон І-нің және оның ұрпақтарының тұсында семиттер билеген алғашқы мемлекет аумағы солтүстік және батыс ([[Жерорта теңізі]]) бағыттарында кеңи түсті. Аккад патшалығы құрылған кезден бастап [[шумер тілі|шумер тілін]] [[аккад тілі]] ығыстырып шығарды. Халықтың дүниетанымында да біраз өзгерістер орын алды. Шумерліктер мен аккадтықтардың табынатын құдайлары “араласып” кетті. Бірақ мемлекет ұзақ өмір сүре алмады. Саргон І-нің кезінде-ақ жаулап алынған халықтар бірнеше рет көтеріліс жасады. Оның немересі Нарамсиннің тұсында (б.з.б. 2250 ж. ш.) ыдырай бастаған Аккад империясы көп ұзамай ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетті. Біздің заманымыздан бұрын 2220 жылы Аккад қаласын [[гутилер]] басып алғаннан кейін, Оңтүстік Месопотамияның басты орталығы [[Вавилон]] болды.<ref>Қазақ энциклопедиясы I том</ref>

==Тарихы==
[[Сурет:Рельеф Нарамсина.jpg|нобай|солға|Нарамсин мүсіні]]
Б.з.б. XXIV ғасырда [[Қосөзен]]де орталығы Аккад қаласы болған ірі мемлекет құрылды. Оның Шаруккин (Саргон) есімді патшасы Шумер жерін қосты. Сөйтіп, [[Шумер]] - Аккад патшалығын құрды. Қосөзен жері енді өзара қырқысу соғыстарын тоқтатып, бейбіт өмір сүруге мүмкіндік алды. Бұрын шағын мемлекеттердің әрқайсысы өздеріне лайық қажетті каналдарды өздері қазатын. Енді әрі үлкен, әрі ұзын каналдар жасалды. Бұл жер шаруашылығын кеңейтіп, одан көп өнім алуға көмектесті.
Енді адамдардың көпшілігі егіншілікпен айналысты. Бұрын шағын қала мемлекеттер кезінде саудагерлердің бір қаладан екінші қалаға баруы қиын болса, енді олар бүкіл елді еркін аралай алды. Сөйтіп, сауда дамыды. Шаруккин біріккен [[Қосөзен]] халықтарынан қуатты әскери күш жасақтады. Сол күшпен [[Батыс]]та "Күміс таулар" деп аталған [[Сирия]] жеріндегі тауларға дейін жорық жасады. Ол мықты патшалық билік орнатты. Оны, тіпті "әлемнің төр құбыласының билеушісі" деп те атады.
[[Қосөзен]]дегі ірі Аккад мемлекетінің гүлденуі Нарамсин атты билеушінің тұсында болды. Оның билігінің алғашқы жылында бірнеше қала- мемлекеттер көтеріліске шықты. Ол көтерілістерді басқан соң Нарамсин жаңа жерлерді жаулап алуға кірісті. [[Батыс]]тағы [[Сирия]] жерін басып алып, [[Жерорта теңізі]]не дейін жетті. Солтүстікте [[Урарту]] жеріне дейін әскерін бастап алып барып, [[Тигр]]дың бойын тұтастай бағындырды. Оңтүстікке де жорықтар жасап, алыстағы [[Египет]]ке жол ашты. Ол жақтан асыл тастар мен алтын алдырып тұрды. Шығысындағы [[Элам]] жеріне шабуылға шығып, оның билеушісімен келісімшарт жасады. Осылайша елдің төрт құбылысындағы ірі елдері өзіне бағынышты етті. Оның бұл әрекеті ел ішіндегі және көрші елдердегі беделін арттырды. Сыртқы елдермен сауда байланыстары күшейе түсті.<ref>Ежелгі дүние жүзі тарихы-жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық (Алматы "Атамұра" 2011)</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат:Ежелгі Қосөзен мемлекеттері]]
[[Санат: География]]
[[Санат: Тарих]]

Гуантанамо түрмесі

2016-02-23T06:40:59Z

AlibekKS: «Адам құқықтары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Гуантанамодағы концентрациялық лагер''' ({{Үлгі:Lang-en|Guantanamo Bay detention camp}}) — АҚШ билігі тарапынан түрлі қылмыстар, терроризм бойынша айыпталған тұлғалардың бостандығын шектейтін, АҚШ тарапынан Кубадан мерзімсіз уақытқа жалға алған лагерь. Гуантанамо қаласынан 30 км. қашықтықта орналасқан.

Концлагерь 2002 жылдың қаңтар айында ашылды, ол жерге алғаш рет Ауғанстаннан 20 тұтқын жеткізілді. Олар Ауғанстанда исламшыл экстремисттер "тәлібтер" жағында соғысты деп айыпталған азаматтар еді. [[2002 жыл|2002]]-[[2006 жыл|2006]] жылдар арасында Ауғанстан мен Иракта қолға түскен 750-ге жуық шетелдік тұтқын осы түрмеге түсіп шыққан. Олардың барлығы АҚШ әскерилерінің айтуынша «[[Әл-Қағида|Аль-Каиды]]<nowiki/>» ұйымының және [[Талибан]] ұйымының содырлары. Олардың іішінде 250 адам мерзімінен бұрын босатылды (еліне қайтарылғандардың іішінде 8 Ресей азаматы бар). 2006 жылдың сәуір айына дейін басқаларының есімі құпия сақталып жарияланбады. Сәуір айында [[Пентагон]] 558 бұрынғы және сол кездегі тұтқындардың тізімін жариялады. 2006 жылы түрмеде 490 кісінің бас бостандығы шектелген, олардың тек он шақтысына ресми айып тағылған. Көбісі [[Сауд Арабиясы|Саудовской Аравии]] (132 кісі), [[Ауғанстан|Афганистана]] (125 кісі) и [[Йемен|Йемена]] (107 кісі) азаматтары.

== Адам құқығын бұзу айыптары ==
[[Сурет:Camp_x-ray_detainees.jpg|thumb|300x300px|2002 жылы тұтқынға түскендерді лагерге алып келу сәті]]

== Дереккөздер ==
<div class="references-small" style="-webkit-column-count: 2; min-height: 2568px;">
<references></references>
</div>

[[Санат:Адам құқықтары]]

Гефест

2016-02-18T18:02:50Z

AlibekKS: «Ежелгі грек құдайлары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[File:Vulcan (Bissen).jpg|thumb|Гефест]]
'''Гефест''' – грек мифологиясында от құдайы, ұсталар мен кәсіпшілердің қолдаушысы және ең мықты ұста.

== Мифтар ==
[[Гомер]] бойынша, [[Зевс]] пен [[Гера|Гераның]] баласы. [[Апаллон|Апаллонның]], [[Арес|Арестің]], [[Афина|Афинаның]], [[Геба|Гебаның]] және [[Илифия|Илифияның]] ағасы.

Гефест туылғанда, ол ауру және жүдеу бала болып шықты. Гера өз баласын көріп, одан бас тартты және биік [[Олимп|Олимптан]] лақтырды. Бірақ, теңіз жас құдайды, өлтірмей өз құшағына алды. Гефесттің өгей анасы теңіз құдайы Фетида болды. Үлкен құдай болғанша дейін ол теңіз түбінде тұрып өзінің жақсы көретін жұмысын (тағалау) жасады. Гефесттің шеберханасынан керемет бұйымдар шықты. Оның бұйымдарына еш бір зат әдемілігімен де, беріктігімен де жеткен жоқ.

Ол Зевс пен Гераның баласы екенін біліп, кек қайтарады. Ол еш затқа теңеу таба алмайтын тақ жасап, оны Олимпқа жібереді. Гера өте қуанып кетті, бірақ Гера оған отырса оны көзге көрінбейтін шынжыр байлайды. Құдайлардың еш қайсысы, ол шынжырды шеше алмады. Сол үшін, Зевс Герместі Гефестке шынжырды босатсын деп жібереді. Бірақ, Гефест бас тартты. Сонда, Құдайлар Гефестке [[Дионис|Дионисті]] (шарапшы құдайы) жібереді. Дионис Гефестті мас қылды. Мас Гефестті, Дионис олимпқа оңай жеткізіп салды. Мас болып, ол гераны босатты.

== Дереккөздер ==
* ''Лосев А. Ф.'' Гефест // Мифы народов мира. Т.1. М., 1991, с. 299—300
* ''Широков О. С.'' ΑCMŌN // Античная культура и современная наука. М., 1985, с. 185—188

[[Санат:Ежелгі грек құдайлары]]

Орыс әдебиеті

2016-02-13T14:23:21Z

AlibekKS:

'''Орыс әдебиеті'''

==Абай - қазақ әдебиетінің орыс өдебиетімен байланысын күшейтуге аса зор үлес қосқан қайраткер.==

[[Абай]] заманы, ақындық өнерге, ағартушылық жолындағы күреске барын салып кіріскен көз - қазақ халқының тарихындағы ең күрделі, талас-тартысы, қайшылығы мол дәуір болатын. Бұрынғы хан билейтін заман артта қалып, ел арасынан сайланған аға сұлтандар шыққан болса, ондай тәртіп те жарты ғасырға жетпей өзгертіліп, қазақ даласы ұсақ-ұсақ болыстарға бөлшектеніп, ел билеу тізгіні уезд бастықтарының - патша әкімдерінің қолына көшкен еді. Бұл болыстардың билікке таласуын, Ұлықтардың жолсыздығын, бассыздығын, парақорлыққа бейімділігін арттырды.

[[Қазақ]] жерінде [[Ресей]]ден кешіріліп қондырылған кедей шаруалардың саны көбейіп, патшалық әкімшілік талай шұрайлы жерлерді тартып алып, елді ата мекенінен ығыстырды. Патша үкіметінің [[Қазақстан]]ды отарлау саясатының жемісі, нәтижесі болған осындай ауыртпалықтан, заңсыздықтардан, рухани кіріптарлықтан елді құтқарудың ендігі жаңа жағдайда бірден бір ұтымды жолы - білім-ғылым үйренуеді.

[[Шоқан Уәлиханов]], [[Ыбырай Алтынсарин]],[[Абай Құнанбаев]] секілді алдыңғы қатарлы қоғам қайраткерлері осыны жақсы тұсініп, ұлттықұранға айналдырды. Олар Ресеймен қарым-қатынасты күшейте тұсудің аса пайдалы жағы орыс мәдениетінің үздік үлгілерінел ішіне, жұртшылыққа тарату деп санады. Мал бағумен қатар елдің егіншілікке, сауда-саттық секілді кәсіптерге бейімделуі қажет екенін де олар басқалардан бұрын сөзді. Бұған дейін қазақ ақын, жыршылары шығыс халықтарының аңыз-ертегілерін, дастандарын қызықтап, ел арасына жыр етіп таратып келсе, енді орыс әдебиетін оқып, үйренуге, орыс ақын, жазушыларының шығармаларын насихаттауға көңіл бөле бастады. Әрине, шығыс халықтарының әдеби нұсқаларына құштарлық, ынта-ықылас көбеймесе азайған жоқ.

Үнді елінің ежелден белгілі «Панчатантра» («Бес кітап»), арабтың «Калила мен Димна» секілді кітаптарынан бастап, «[[Мың бір түн]]», «[[Тотынама]]» әңгімелер жинағы, «[[Шахнама]]», «Сейфул-Мәлік», «[[Таһир – Зуһра]]», «[[Ләйлі - Мәжнүн]]» сияқты дастандар, [[Ескендір (поэма)|Ескендір]], [[Лұқпан Хакім]] туралы аңыз-әңгімелер ауызша да баяндалып, өлең-жыр түрінде де насихатталып жатты. Алайда шығыстан келген сюжеттер көптен таныс, үйреншікті дүние секілді болса, орыс әдебиетінің шығармалары мүлде жаңа құбылыс еді. Қазақ елі мен көршілес орыс халқының арасында мәдени ауыс-түйіс бұрыннан орын алған еді десек те, орыс әдебиетінің қазақ мәдениетіне үлкен жаңа арна болып қосылуы осы кезде басталды. Орыс әдебиетін білуге, оны еркін игеруге ұмтылған Абай,орыс ақын-жазушыларының шығармаларын тек қана өнерпаздықтың, көркемдік шеберліктің үлгісі деп қараған жоқ, айналадағы қоғамдық өмірді терең танып-түсінудің таптырмас құралы деп санады. Орыс жазушыларының шығармалары Ресейдің тарихынан, орыс халқының өмірінен хабарлар болу үшін ғана емес, қазақ даласында әкімшілік жүргізіп отырған патша үкіметінің саясатын, ол саясатты жүзеге асырып отырған Ұлық-әкімдерді білу үшін де қажет еді.

Орыс классиктерінің шығармалары қазақ даласында озат адамгершілік идеалдардың жаршысы бола алатыны көп оқып, көп тоқыған [[Абай]] назарынан тыс қалмағаны анық. Ол 13 жасында [[Семей]] қаласында медреседе оқып жүрген кезінде «Приходская школаға» түсіп, орысша оқыды. Бірақ бұл оқу үш айдан аспайды. Жас Абай ел билеу ісіне араласып кетеді. Оның орысша кітаптарды, орыс әдебиетін оқуға шындап кіріскен уақыты - жасы 30-дан асқан көзі. Абайдың Семейге жер аударылып келген Е.П. Михаэлиспен танысуы осы тұста. Михаэлис Петербургте 60 жылдары студенттер қозғалысын ұйымдастырғандардың бірі болғаны үшін,біраз жылдар айдауда Сібірде жүріп, кейінірек, 1869 ж. Семейге келіп орналасқан. Абай 1870 ж. Семей кітапханасында Л. Толстодың ''«Русский Вестник»'' журналында басылған романын сұрап тұрғанда Михаэлис онымен сөйлесіп, екеуі сол жерде танысқан. Ал ондай кітапты оқу үшін орыстың әдеби тілін жақсы меңгерген адам болу керек екені анық. Бұл жылдары Абай қыс көзінде үш-төрт ай бойы Семейде жатып, кітапханадан әр түрлі кітаптар алып оқып жүреді. Сонда Михаэлиспен жиі көздесіп, кеңесетін болған. Жасынан Н. Г. Чернышевскийдің революциялық идеяларына кеңіл бұрған, ғылымның әр саласынан хабары мол, әсіресе орыстың қоғамдық ой-пікірлерінен терең мағлұматы бар осы бір айрықша білімдар адаммен жақсы таныс, жақын болуы Абайдың орыс әдебиеті, сыны, тарихы ғана емес, жалпы қоғамдық ғылымдар бойынша да көптеген құнды кітаптар оқуына ықпалы аз болмаса керек. Сонымен қатар бұлардың қарым-қатынасы Михаэлиске де пайдалы болғаны сөзсіз.

Жергілікті халық - қазақтың өмірін, тұрмыс-жағдайын жете білу оған да аса қажет еді. Михаэлис кейінірек Семейде құрылған Статистикалық Комитеттің хатшысы қызметін атқарып, қазақ даласының шаруашылық, географ. жағдайын зерттеуде елеулі еңбек еткенін ескерсек, оның Абайдан көп нәрсе естіп-білгені, үйренгені анық. Абай Михаэлиспен достасып, аралас-құралас болып жүріп, Н. И. Долгополов, С.С. Гросс сияқты Семейге айдалып келген бірнеше адамдармен де жақын танысады.

Бұлар жас көзінде рев. қозғалысқа қатысып көзге түскен, ал кейін орыс мәдениеті мен ғылымына өз қадырынша елеулі үлес қосқан адамдар. Сондықтан олар Абайға орыс халқының өмір-тұрмысынан әр түрлі мағлұмат берген болса, соның өзі оның орыс мәдениетін, әдебиетін еркін игеруіне себін тигізген деуге лайық. Ал әдебиет, тарих, қоғамдық мәселөлерді айтсақ, Абайдың ой-өрісін, дүние-танымын кеңейтіп, шырқау биікке кетерген, әрине, орыстың [[Александр Сергеевич Пушкин]], М.Ю. Лермонтов, И. А. Крылов, В. Г. Белинский, Н. Г. Чернышевский, Л. Н. Толстой, Н. А. Некрасов, И. С. Тургенев, М. Е. Салтыков-Щедрин секілді ең көрнекті жазушы, қоғам қайраткерлерінің шығармаларын оқып, олардың Өзық ой-пікірлерімен тікелей танысуы екенін атап айтқан жөн. Абай сол замандағы орыстың қоғамдық ойының, әдебиетінің ең құнды жетістіктерін қадағалап, зерлеп білуге кәп күш жүмсаған.

[[Сурет:Абай Кунанбаев (1).JPG|thumb]]

Тұтастай алып қарағанда, Абайдың орыс әдебиетінен оқығаны, түйгені көп екені анық. Жоғарыда аталған '''«Русский Вестник»''' журналымен қатар, 1909 жылғы Абай өлеңдерінің жинағында берілген Кәкітай Ысқақұлының мақаласына қарағанда, ақын Чернышевскийдің ''«Современник»'' журналында басылған әдеби шығармаларды оқып отырған. Орыс әдебиетінен оқығаны қаншалық көп болсада, Абай поэзиялықшығармалардыаударуға немесе еркін тәржімелеп, сарындас өлең жазуға келгенде үлкен талғампаздық танытып, кейбір өлеңдерді іріктеп қана алған. [[Пушкин]], Лермонтов, Крыловтан басқа ақындардың шығармаларын сирек аударған Я. П. Полонскийден «Жүректе көп қазына бар, бәрі жақсы...», И. А. Буниннен «Қорқытпа мені дауылдан» деген өлеңдер, басқа ақындардан тек екі-үш өлең ғана аударады.

Абай аудармалары жайлы сөз болғанда, алдымен айқындап аларлық жай - олардың біртапайы бүгінгі қалыптасқан мағынадағы аударма емес, Абайдың қолынан шыққан бара-бар, дәлме-дәл аударма дерлік өлеңдер бар да, сонымен қатар еркін тәржімөлеңген, әр түрлі өзгерістер енгізілгендіктен сарындас шығарма дерліктей сипат алғандары және аз емес. Осы топтағы шығармалардың ішінде төлтума туындыға айналған өлеңдер де бар. Сондықтан аударма өлеңдердегі сәйкес дәлме- дәл тұсетін тұстарын артықшылығы, ал өзғеше, өзгертіліп берілетін жерлерін кемістігі деп санау қисынға келмейді. Өйткені Абай аударып отырған өлеңінің мағынасын бастан-аяқдәл, тура жеткізуге үнемі үмтылмайды, «Жарым жақсы киім киіп...» деп басталатын Онегиннің өлердегі сөзін Абай түгелдей өз жанынан шығарған, ''«Евгений Онегин»'' романында [[Онегин]]нің өлімі туралы тура ештеңе айтылмайды. Рас, қолжазба нүсқалардың бірінде Онегиннің аузына «Мен неге оқтан жарақаттанбадым?» («Зачем я пулей в грудь не ранен?») деп сөз салатыны бар. Бірақ Онегиннің елімін айтуы Абайдың өзінің тапқан көркемдік шешімі деп санаған орынды. Орыс әдебиетіне зер салғанда Абай назарының алдымен Пушкинге ауғаны тегін емес-ті.

== Пушкин еңбегі ==

Пушкин орыс әдебиетіндегі жаңа дәуірдің, қоғамдық мазмұны, тақырып-идеялары мен көркемдік сапасы мүлдем жаңа классик. әдебиеттің басы болды. Ол қоғамдық ой-өрісі, дүниетанымы, тарихи мақсат-нысанасы, эстетикалық-көркемдік жүйесі - барлық сипат-қасиеттері өзгеше сөз енерін қалыгггастырды, орыс әдебиетінде реализм әдісін берік орнықтырды. Пушкин қазақ жерінде, [[Орынбор]], [[Орал]] қалаларында болған көзінде қазақ халқына сүйіспеншілік сөзіммен қарап, оныңөміріне, әдет- ғүрпына, мәдениетіне зер салды. Ол қазақ жігіттерінің Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне бел шеше қатысқанын білумен ғана тынған жоқ, сонымен қатар қазақ халқының бай сөз өнеріне құмарта қызығып, ауыз әдебиетінің асыл нұсқаларының бірі - '''«Қозы Көрпеш - Баян сұлу»''' дастанын жаздырып алды. Өмірінің соңғы көзінде жазылған белгілі '''«Ескерткіш»''' атты өлеңінде өз шығармаларын Ұлы Ресейдің барлық халықтары оқитын болады дей келіп, осы өлеңнің қолжазба түрінде сақталған бір нұсқасында қазақ халқын да атап кетеді. Пушкиннің аса кесек көркем туындыларының бірі - '''«Евгений Онегин»''' шын мағынасында халықтық шығарма.

Мұндағы басты кейіпкерлердің төменгі таптан шыққан адамдар емес екені рас. Бірақ ең маңызды нәрсе - Онегин мен Татьяна, Ленский мен Ольга - осылардың қай-қайсысы болсын қарапайым халыққа қаншалықты жақындығы турғысынан бағаланады, олардың халық мүддесін тұсіне білуі - артықшылығы болса, халықтың ой-түсінігінен алшақтығы - осалдығы болып шығады. Мұны кезінде Белинский өте қисынды дәлелдеп көрсеткен болатын. [[Пушкин]] өз романында халықтың өмірін мейлінше толық, жан-жақты суреттейді, дворяндар мен шаруалардың өзара қарым-қатынасын да айқын керсетеді. Халықтың күнделікті тұрмыс тірлігін, әдет-ғұрпын, әр алуан адамдардың мінезін, іс-әрекетін, табиғат көрінісін, бәрін де терең және керкем бейнелегендіктен бұл шығарма шын мәнінде «орыс өмірінің энциклопедиясы» болды. Әрине, Пушкиннің дастандары ''«Борис Годунов»'' атты драмасы,''' «Дубровский»''', «Капитан қызы» секілді шығармаларында сан алуан қоғамдық құбылыстар, тарихи оқиғалар, мол өмір шындығы жатыр. Алайда «Евгений Онегиннің» алатын орны ерекше. Бұл - Пушкиннің ең бір ішкі сыры молынан ақтарылған шығармасы, оның қиялының сүйікті перзенті, Пушкиннің тұлғасы «Онегинде» көрінгендей ақын түлғасы мейлінше толық, жарқын және анық көрінетін туындылар өте сирек кездеседі. «Мунда оның бар өмірі, барлық жан сыры, барлық махаббаты да, сөзімдері, ұғым тұсініктері, идеалдары да айқын көрініс тапқан» деген Белинскийдің пікірі көп жайды аңғартады. Абай Пушкиннің ең таңдаулы туындысы «Евгений Онегинді» аса жоғары бағалады, оның жеке үзінділерін бұдан бір ғасырға таяу уақыт бүрын асқан көркемдік шеберлікпен қазақшалап берді. Абай қазақ тіліне аударып, арнайы ән шығарған «Татьяна хаты» халық арасында еткен ғасырдың аяқ кезінде ете кең тарап, ең сүйікті өлеңдердің біріне айналуы - Ұлы орыс ақынының ерте кезден-ақ қазақ халқына етене жақын болып кеткенінің айқын дәлелі. Сондай-ақ, Татьяна әнінің осындай көпшілікке жағымды болуының сыры қазақтың өлең-жырға, әнге құмарлығында ғана емес, орыс халқының өміріне қазақ жұртының мейірімді сезіммен қарағандығында еді. Татьянаның тағдырын қыр елі қазақ қызының, қазақ әйелінің тағдырына орайлас сезінді. Татьянаның еркіндік сүйгіштігі мен парасаттылығы, сабырлылығы қазақ жастарын да тебірентті. [[Пушкин]]нің Ұлылығын сол заманда, сол ортада отырып тани, бағалай білгендігі - [[Абай]] Ұлылығының бір жарқын көрінісі. Абайдың Пушкинмен үндестігі, оны жақын тартуы тегін емес. Ол өз дәуіріндегі қазақ әдебиетінде бір көзде Пушкин орыс әдебиетінде атқарған қызметті атқаруды, сондай жүкті кетеруді мақсат етті. Қазақ қоғамы алдына қойған зор міндетті - жаңа реалистік әдебиетті қалыптастыру ісін [[Абай]] тиянақты атқарған болса, оған орыс әдебиетінің асқар алыбы [[Пушкин]]нің әдеби мұрасының демеуі тимей қалған жоқ. Тек осының өзі ғана Пушкиннің мұрасы, есімі қазақ әдебиетімен қаншалықты жақын болып кеткендігін айқын көрсетсе керек. Әсет, [[Әріп (мұхамедғарып) Тәңірбергенұлы|Әріп]] сияқты ақындардың «Евгений Онегинді» дастан етіп айтып жүргені Абай орнықтырған дәстүрдің сол көздің өзінде-ақ жалғастық тапқанын керсетеді.

== Лермонтов еңбегі ==
Абай Пушкин шығармаларынан «Евгений Онегинді» айрықша бағалап, үңіле зерлеп, таңдаулы үзінділерін қазақша өлең еткен болса, орыстың лирикалық поэзиясынан көптен-көп сүйіп аударғаны - М. Ю. Лермонтов өлеңдері. Өзі әдебиетке Пушкиннің ізін суытпай келген, оның дәстүрлерін тікелей жалғастырған десек, Лермонтов екеуінің ақындық тұлғасында айырмашылықаз емес. Пушкин мен Лермонтовтың поэзиясын салыстыра келіп, Белинский олардың тарихи тамырын анықтау үшін осы екі ақынның екі дәуірде өмір сүргенін айтқан болатын. Пушкин декабристер қӨзғалысы бел алған, декабристік идеялар өбден тарап өрістеген дәуірде өмір сүрсе, әдебиет майданына сол көзде шыққан болса, Лермонтовтың әдебиетке келген көзі - онан кейінгі дәуір, декабристердің қӨзғалысы сәтсіздікке ушыраған дәуір, жаңа рев. күштер әлі қалыптасып жетпеген көзең. Сондықтан да Белинский Лермонтовтың жырларынан, өр сөзінен ерекше күш-жігер, қуатты леп еседі, бірақ оларда [[Пушкин]] поэзиясынатәнжарқын үміт, сенімжоққатән деді. Лермонтов поэзиясы, сыншыныңайтуынша, жанды тітіркендіріп, жүректі мүздататындай сауалғатолы. Олай болса, Лермонтов - Пушкиннен кейінгі дәуірдің, енді революцияшыл-демокр. күштер ояна бастаған дәуірдің, еткеннен үміт үзіп, алдан жаңалық іздеген дәуірдің жыршысы, жаршысы. Арынды жігер, қажырлы қайрат, әрекет-күрес сағынған ақынды осынау заман туғызған. Тіпті Лермонтовтың поэзия әлеміндегі алғашқы барлауы есепті, '''16-17 жасында''' жазған өлеңдеріне көз салсақ, солардың өзі-ақ алдымызға ақын поэзиясының өзегі - аласүрып алып-үшқан ой-қиял, өмірді терең талдау, зерлеу, іздену, сыншылдық, ереқет-күреске құмарлықекенінжайып салғандай. Ерте есейген жас Лермонтовтың өлеңдерін оқыған адам түтқиылдан ой-қиялдың соншалықты сарқылмас қызық дүниесіне кіргендей болады. Үшқыр қиял - Лермонтов поэзиясының рухы, жаны секілді. Өмірдің әрбір күнін елмес, өшпестей ете алсам деп арман етеді ақын. Әрекетсіз, күрессіз өмірбос, ынтасыз, іске ықылассыз қызықжоқдейді ол. Ал Лермонтов поэзиясының бір берік қазығындай «Ой» деген толғау-жырын еске алсақ, оның Абайдың назарына тегін ілікпегенін байқай аламыз. Дүние, өміржайлытынымсыз ойға батып, бәрінсынап, ақылменен саралап, асқаққиялға, үміт пен арманға әбден берілген күйі де, жазықсыз жапа шеккен, ауыр бейнет тартқан көптің атынан азулы, күштілерге айтқан қатты наразылығы, бәрі де осы өлеңінен мол сезіледі. Қақтығысы, қалтарысы есепсіз өмірде әділет пен шындық жол таба алмай қамауда қалып жатса, ал сол өмірдің ызғарын айықтыратын күш әлсіз көрінсе, қайғы-мұң неге болмасын.

Мейірімсіз қатал заман жан түршігер зорлық, Өзбырлыққа жол берсе, ыза, кек неге тумасын. Рас, ақынның ортасын қомсынатыны да бар. Бірақ бұл Өзық жандарға бойы теңдес адамдар көбейе, молая тұссе, олар сол ортада үлкен іске орайлас жай-жағдай таба алса деген тілектен туады. Ақынның заман соққысына мойымайтын, қайта өмір ауыртпалығы ширата тұсетін тасқындаған қайрат-жігері бар адамды көксеуі де осы келешекке сенім артуымен сабақтас. Осының бәрін былай қойғанда бұл өлеңнің салмағы тек қана сынында емес. Өйткені ақынның нені жек көретіні, нені жоққа шығаратыны қандай айқын болса, нені құптайтыны, қандай іс, өнегеөрісалсын дейтіні де соншалықты ашық, айқын. Осының шығарушысы, айтушысыөмірдіңқызығынтебірене сөзінбейді деудің өзі тіпті қиянат. Ақынжаны кейісе де, күйінсе де, көңілді үміт қӨзғап, алыс арман толқытып, содан барып жыр шертетіні байқалады. Лермонтовтың осындай өлең-жырларының бағыты, идеялық өзгешелік сырын тереңірек тұсіну үшін оларды басқа өмірге деген орасан зор сүй- іспеншілік сөзімі, жалынды махаббаты тікелей, айқын керінетін шығармаларымен қатар алып қарастырған жөн. Сонда ''«Ой»және «Әм жалықтым, әм жабықтым...» ''сияқты сын, сықаққа лық толы, қамыққан көңілдің күйін шерткендей жырларды жазған [[Лермонтов]] болса, өмірге құмарлық, оның қызығына қүштарлық, ынтықтық асқан ақындық қуатпен белгі берген «Дүға», «Жолға шықтым қараңғы түнде жалғыз...» сияқты жырларды туғыз- ған да сол [[Лермонтов]] екенін айқын аңғарамыз. Бұл тұста [[Лермонтов]]тың халықтың, қауым елдің жоқшысы, бейнет шеккен көптің жоқтаушысы ретінде әсіресе айқын көрінетін және осындай ойларын дәлдеп, туралап айтқан шығармаларын атасақ болады. Соның ішінен ''«Өзіңе сенбе жас ойшыл...»'' атты өлеңін алсақ, осы бір ғана сом бітімді, сондайлық шебер келістіріп жасалған поэзиялық туындының өзі-ақ ұлы ақын ауыр азап шеккен бұқара халықтың тағдырына қандай жанашырлық, жақындық сөзіммен қарағанына толық дәлел боларлықтай. Қорлықта, өзуде жүрген, есесі кетіп, еңсесі тұскен кедей - көптің қажырлы-беріктігін, жасу-налуды, күйініш-күйреушілікті білмейтін орасан төзімділігін айтып сүйінсе, бүқараның осындай қиын хал-жайын білмей нағыз енімді, өмірлік күші бар поэзия туғызу мүмкін емес деп қорытса, мүны халыққа қамқорлық еткендік, оның қамын жегендік демей не дейміз? Бұл жерде көңіл қоярлық мәселе мынау - осы айтылғанның өзі де белгілі бір шығармалар тобына ғана тән, солармен шектеліп жатқан ой-пікір емес. Осыған жақын пікірді талай-талай өлең- жырларынан, мысалы, '''«Ақын» '''деген жырынан да көздестіреміз. Тегінде, Лермонтов бір өлеңдерінде азаматтық намыс-арын жоғары ұстайтын адамның бұлжымайтын беріктік, түрақтылығын қастерлеп отырса, ондай жанды кеудесін толқын қанша ұрса да, мызғымайтын жартас бейнесінде көрсетсе, енді бір өлеңдерінде тартыс жолын, күрес жолын қалаған ақын-жыршының қайсар, ешкім бас имейтін табанды, темірдей берік болуын талап етеді. Мүқалмайтын, қайтпайтын апмас қанжардың бейнесі - Лермонтов шебер жасаған түлға - ақынның осындай алғырлығы, таңқаларлық табандылығының символындай болып поэзия қазынасынан берік орын алды. [[Абай]]дың Лермонтов поэзиясына деген ықыласы ерекше еді. Ол орыс ақынын айрықша жақын көрді, сырлас, мұңдасын тапқандай болды.

Орыс поэзиясына бейімделе ден қойған Абайдың ең көп үндестік тапқан ақыны, ең бір өзіне үндес сөзінген адамы Лермонтов. Абай ұлы ақынның, тіпті сол көздегі орыс қауымының тілек-талабын, мұңын ұға алатын дәрежеде еді. Ол мұңын үққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза-кегі, наразылығы орыс халқының, езілген қауымның кегін, наразылығын танытатынын, оның қайғы-мұңынан, налуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сөзінді. «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен», «мыңмен жалғыз алысқан» ақын, өзі де ашу-кекті, ызаны «жалын мен оттан жаралған» жырларына нәр еткен-ді. Оның «қаны қара бір жанмын, жаны жара» деп ашулы мұң шерткені де белгілі. Лермонтовты ол «ерекше ызаның ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын» деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді.[[Абай]]дың ұлылығы алдымен лирикалық поэзиядан анық көрінетіні айрықша дәлелдеуді қажет етпейді. [[Абай]] қазақ әдебиетіне, поэзиясына лирикалық шығармалардың бүрын орын теппеген, таралмаған жаңа түрлерін енгізді десек, соның ішінен адамның жан дүниесін суреттейтін өлең-жырлар, ақындық өнерді, оның қоғамдық мәнін айқындайтын өлеңдер, табиғатты суреттейтін өлеңдер тобын еске алуымызға болар еді. Осы шығармапардың мүлде жаңа әдеби дәстүр орнықтырғаны айқын-ақ. Әрине, қанша тың, соны болса да, бұлар - қазақ топырағында туған жаңалық. Халықтың өлең-жыр теңізіне терең бойлап өскен жеміс. Сонымен бірге олардың ішінде суреттеу әдісі, тәсілі жағынан орыс классик. әдебиетінің үздік туындыларымен, [[Пушкин]], [[Лермонтов]] шығармаларымен үндес көрінетіні де бар екеніне ешкім таласпас.

[[Абай]]дың кейбір өлеңдері әлеуметтік өмірдегі орнын, мақсат-міндетін терең түсіну, өлең сөздің халықтық сипатын жоғары бағалау жағынан Пушкин, Лермонтов шығармаларына ұқсас келсе, тағы бір топ өлеңдері адамның ішкі сезімін және табиғат керінісін таңқаларлық көркемдік шеберлікпен суреттеуімен, өмір шындығын мейлінше айқын, әсерлі көрсетуімен соларға жақын сезіледі. Мундай үқсастықты өмірдің өзі туғызған бірнеше ақынға ортақ белгілер деп таныған жен. «Өзіңе сенбежас ойшыл...» өлеңін [[Абай]] Лермонтовтың ақынның қоғам алдындағы міндетін түсінуі өз эстетикалық көзқарастарымен үйлес болғандықтан аударған. Өнерпаздық жолға тұскен жас ақын құрғақ қиялдануға, өзімен өзі болып, әлденеге кейіп налитын әсерленгіштікке бой алдырмай, өмірдің ауыртпалығын керіп, азабын тартып жүрген адамдардың мұңын тұсіне білсе ғана нағыз қүнды, татымды поэзиялық шығарма тудыра алады деген осы өлеңнің негізгі идеясын [[Абай]] қазақ өмірінің жағдайына сәйкестендіріп еркін жеткізеді. Лермонтов жас ақынға сахнада жасаңцы, ойыншық семсерді оКды-солды сілтейтін тра- гедиялық актерге ұқсап елге күлкі болма дейтін болса, [[Абай]] ол көзде театрды білмейтін қазақ жұртшылығына тұсініксіз бұл салыстыруды қол- данбайды, оның есесіне жеке бастың мұңын айтып, «басқаға мазақ болма» деген ойды үстемелей тұседі.

''«Күлкі болмай кой, жаным,''

''Сен бүйтесің, ол қайтті?''

''Олар керген арманын''

''Кімге шақты, кім айтты?..»''

«Альбомға» атты өлеңінде [[Абай]] поэзиялық шығарма кімнің қажетіне жарайды деген мәсөлеңі қӨзғайды. Бұл тұста ғақлияларының Бірінші сөзіндегі мына жолдар ойға оралады: «Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрсөлерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, «керегі жоқ» десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ». Осындай пікірін [[Абай]] өлең жайында да айтқан («Өзгеге кеңілім тоярсың...»). Енді [[Абай]] [[Лермонтов]]тың өзіне үндес шығармасын аударып, мынаны айтып отыр:

''«Қолжазуды ермек ет, жатпа бекер, Бұл көңілсіз дуниеден көп жыл өтер. Әзі қыска, өзі асау, тентек өмір, Арттағыға бір белгі қойса нетер?''

''Кім біледі көз болса арттағылар, Ойға салып оқыр да, сөзін сынар. Көзін салып, ойланып кейбір сөзін, «Рас-ау» деп, мағынасын о дағы ұғар.''

''Кім білер, жабырқаңқы жазған сөзім Жібермей көп тоқтатар оның көзін. Жолаушы жол үстінде тамаша еткен Сықыдцы өлген жанның бір күмбөзін».''

Сөйтіп, [[Лермонтов]] шығармасын аудара отырып, [[Абай]] өз пікірін де анық білдірген. «Менің сырым, жігіттер, емес оңай...» өлеңінің идеялық мазмұны [[Абай]]ға жақын, өте тұсінікті еді. Ол жалғыздық сезіміне бойын жеңдірмейді. Өзін «судан қайтпас», «үлкен жартас», «үлкен жан» деп сөзінді, өзінің қандай қиыншылыққа болса да, «теңіздей таудай толқып соқса-дағы» «бет бұрып» қайтпайтын күрескер екендігіне сенді. Осы ой-сезімін ол аударма өлеңіңце де шебер жеткізеді.[[Абай]]дың оптимистік идеялары оның халықпен тығыз байланысынан, халықкүшінесенуінентуды. «Дүға» мен «Қасиетті дуға» секілді өлеңцерден біз өмірді шын сүйетін, ізгі тілек-талапқа толы, ертеңгі күнге батыл қарайтын қайраткердің бейнесін кереміз. [[Абай]]дың [[Лермонтов]] текстін қазақша жеткізу әдістері әр түрлі, аударманың түпнұсқаға жақындық дәрежесі ылғи бірдей емес. Барабар, дәлме-дәл аудармаларында [[Абай]] Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын-лебізін, жаңа сапасын қазақ тілінің суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып мол жеткізеді. [[Абай]] [[Лермонтов]] нұсқасын барлық жарастық сәнімен, бар ерекшелігімен қазақ тілінде қайтадан туғызады. Мысалы, «Альбомға», «Жолға шықтым қараңғы түңце жалғыз...» сияқты өлеңцерді атауға болады. Абайдың [[Лермонтов]]тан тәржімелеген шығармаларының тең жартысы дерлік - осындай дәл, жақын аудармалар. Ал қалған жартысы еркін аудармалар. Буған мысап ретіңде «Теректіңсыйы», «Ой» сияқты өлеңдерді атауға болады. Осы соңғы өлеңнің бастапқы шумағында [[Абай]] [[Лермонтов]]тың бұл жұрт көңілде сенім жоқтықтан білген білімді іске жарата алмай отыр деген пікірін өзгертіп, сол көздегі қазақ жағдайына ыңғайлап: «Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ, Өнерсіз қартаяр деп біл баланды...» - деп кетеді. Мұндайда [[Абай]]дың [[Лермонтов]] өлеңінің мазмұнын бастан-аяқ бұлжытпай дәл жеткізуді мақсат етпей, кейде толғанып, тебіреніп жарыса отыратыны көзге түседі. Осы өлеңнің аяққы біраз жолдарының орнына тыңнан біраз сөз салып, өз заманының тағы бір өрескел мінін былай суреттейді:

''«Мап үшін ас қатасың, жан сатрпың, Әкесін мал өлтірген кісідей-ақ, Неткенжурт мал елгіргенжеті атасын!..»''

[[Абай]] қазақ феодал-билерінің малқұмарлығын әшкерелеуді мақсат еткен. Сондықтан да ол
[[Лермонтов]]тың «перед властью - прөзренные рабы» дегенін қазақ жағдайына дәлдеп, анықтап «ұлыққа қошаметшіл құл сияқты» деп, болыстардың «арқаға ұлық қаққанға» мәз болып, құл болып жүргенін айтады. Сейтіп, [[Абай]]дың түпнұсқаға өзгөріс енгізіп, мағынасын басқаша ашып келтіруі оның қазақ өмірінің шындығына жақыңдастыру, өз көңіл-күйіне үйлестіру мақсатынан туады. [[Абай]] [[Лермонтов]] шығармаларының жаңа жағдайда мейлінше әсерлі және тұсінікті болуын, оның идеялық, көркемдік сапасының жоғары болуын көздейді.[[Абай]] көбіне өз ой-сезіміне үндес шығарманы аударады. Оның [[Лермонтов]]тан аударғандары - негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар; азамат ақынның образын беретін өлең-ән жайындағы шығармалар; жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар. Мысал өлеңдердің дуние жүзі әдебиетінде қалыптасып дамуына айтарлықтай үлкен әсер еткен Эзоп, Федр, Лессинг, Лафонтендердің еңбегі қандай зор болса, [[Крылов|И. А. Крыловтың]] орыс әдебиетінде мысал жанрын поэзиялық үлгіде дамытуға қосқан үлесі де сондайлық мол болды. Крыловтың қаламынантуған мысал өлеңдер 1806 ж. жарық кере бастады да, 1809 ж. олар жеке кітап болып басылды. Ақынның мысал өлеңдері бірден әдебиет сүйгіш қауымның назарын аударып, жақсы баға алды. [[Крылов]]тың көзі тірі көзінде-ақ мысал өлеңдерініңтоғыз жинағы басылып шықты. [[Крылов]] мысал өлеңцерді орыс поэзиясында дербес әдеби жанр ретінде қалыптастырып, жаңадәуірдіңтілек-талаптарымен үштастыра, биік белеске кетере алды. Ол мысал өлеңдерді орыс өмірінің шындығымен тығыз байланыстырып, оларға шынайы халықтық, ұлттық сипат дарытты. Сондықтан да оның мысалдары дүние жүзі халықтарының көптеген тілдеріне аударылып, кеңінен тарады. Мысал өлеңдерінде [[Крылов]] қоғамдық өмір қайшылықтарын, әр түрлі топтардың мінез-құлқын ашып көрсетіп, күнделікті тұрмысқа қатысты сан түрлі жәйттарды орынды қӨзғап, баяндап береалған. Бір апуан мысалдардан үстем тап екілдері мен теменгі тап өкілдері арасындағы қайшылықты, еңбекқор қарапайым шаруа адамдарыныңжағымды қасиеттерін көреміз («Қасқыр мен қӨзы», «Жапырақтар мен тамырлар», «Шегіртке мен күмырсқа» т. б.).

Орысхалқыныңсол дәуірдегі өмірін асқан шыншылдықпен суреттеуінен, әр түрлі таптар мен топтардың екілдерінің мінезін, іс-әрекетін дәл көрсете білуінен, халық тілінің байлығын, бейнелілік нақышын шебер пайдалана білуінен - осының бәрінен [[Крылов]]тың үздік керкөмдік шеберлігі толықтанылады. [[Абай]]дың мысал өлеңдері [[Крылов]] шығармаларынан аударма деп саналып жүр. Алайда осы өлеңдерді талдап, бағалағанда бір жайды толық ескеру қажет. Олар толық мағынасында аударма емес, көбінесе белгілі бір сипат еркін баяндалады. [[Абай]] орысша мысалдың тексін делме-дәл тәржімелеуді мақсат етпеген, оқиға желісін негізінен сақтай отырып, бірақ мысалдағыжай-жағдайларды қазақөміріне, уғым- тұсінігіне, ойлау, сейлеу ерекшелігінежанастырып, өзінше бейнелеугеұмтылған. Сондықтан[[Абай]]дың мысал өлеңдерін орысша текске сәйкестігі тұрғысынан қарап, ана жері дәл тұскен, мына жері дәл емес, кем тұскен деудің ешбір қисыны жоқ. Кейде қазақша баяндау, бейнелеу орысша текстегі сөздің айтылу қалпына ұқсас шыққанда ұтымды болса, ал кейде қазақша ойлау, сөйлеу ерекшелігіне орай басқаша берілгенде келісті, оралымды болатыны - кім де болсын санаспай түра алмайтын бұлтартпас шындық, оны сөз зергері жақсы сөзінеді. Мұның өзі ақынның қолын байлайтын, шеберлігіне шек қоятын жағдай деп емес, көрісінше, ойдың, сөздің оралымын өзінше келтіріп, тың, жаңа өрнек табуына мумкіңдік беретін жағдай деп тұсінген жөн. [[Абай]]дың мысал өлеңдерінің ішінде кейбір аудармаларға жатқызуға болатыны да көздессе, дені еркін тәржімөлеңгендіктен белгілі сюжеттің сарынымен жазылған деуге лайық болып келеді. Айталық, «Жарлы бай» атты мысал өлеңінде [[Абай]] оқиға желісін еркін баяндап, соңында:

«Алтын қайда, сөз қайда? Қу нәпсіден не пайда», - дегенді өз жанынан қосады. Сондай-ақ «Шегіртке мен құмырсқа» атты өлеңдегі: «Мен өзіңдей шаруашыл Жұмсақ илеу үйлі ме?..»- деген сөздер, сондай-ақ шегірткенің қүмырсқаға барған қалпын:

«Селкілдеп келіп жығыдцы, Аяғына бас үра...» - дегендей суреттеме орысша нұсқада жоқ. [[Абай]] қүмырсқаның еңбекқорлығын, шегірткенің қамсыздығын көзге айқын елестетерліктей белгілермен үстелей тұскен. Осы өлеңдегі:

«Қайтсін, қолы тимепті, Өлеңші, әнші есіл ер...»- деген [[Абай]]дың өзі қосарлап келтірген сөздері де нағыз қазақша сөйлеу қалпындағы әдемі кекесіннің үлгісі деп санауға лайық. Әдейі аяныш сезімін, жаны ашығанды бідціргендей етіп, көрісінше айтылған нағыз ирония, келемеждеудің келісті, өткір турі. Кейде мысалда оқиғаны баяндауы, айтуы уқсас болса да, содан қорытынды шығарып, түйіндеу әрқалай келеді. Айталық, «Қарга мен бүркіт» атты мысадца Крылов үлкен уры құтылып, кішкене үры тұтылады, қолға тұседі дегендей түйіндейді. Бүркітті уры деу қазақ ұғымына үйлесе қоймайды. Соңцықтан болар [[Абай]] ол жағын сөз қылмай, тек қарғаның әліне қарамай қайрат етуге үмтылғанын әжуалап:
«Азат басың болсын құл, Қоддан келмес іске ұмтыл», - деп тужырым жасайды.

Тағы бір көңіл аударарлық нәрсе - мысал дегеннің өзін жанрлық түрі жағынан шарттылығы басым, қалыптасқан, өзгермейтін, ескі сюжетке негізделетін, ойдыаң-күстың, жануар-жәндіктіңіс- әрекеті арқылы тұспалдап қана білдіретін, белгілі бір шындықты уағыздап айтуға бейім тұратын шығарма деп қарау жиі кездеседі. Осындай тұсінік мысал өлеңнің өзгешелігін, поэзиялық қасиетін жете тұсінбеуге әкеліп соғады. Ал шынында мысал өлеңдегі шарттылық, тұспалдап айту тәсілін, белгілі сюжетті, әр түрлі тұспал бейнөлерді қолдану - мүның бәрі тек сыртқы сипат-белгілер. Мысал өлеңдердің артықшылығын алдымен олардың поэзиялық қуат-күшімен, тұспал бейнөлер арқылы сан алуан адамдардың мінез-қүлқын, іс-әрекетін аңдатып, айқын көзге елестетіп, сол арқылы қоғамдық өмірдің шындығын, қайшылықтарын терең ашып бере алатын мол мүмкіндігінен іздесек керек. Көркем шығармада мәселе не айтылғандығында ғана емес, сонымен бірге қалай айтылғандығында, қандай әсер ететіндігінде десек, осыны әсіресе мысап өлеңге, яғни өмірлік шындық пен көркемдік қиялды, көркемдік шарттылықты шебер сабақтастырып, ұштастырып келтіретін жанрға байланыстыра айтуымыз орынды. Мысалдағы ойды тура, ашық айтпай, ақтарасапмай, тұспалдап, апыстанорап, орағытып айтудың өз артықшылығы бар екені сөзсіз. Оқушы бүкпелеп айтылған жайды, астарлы мағынаны өз ойымен бағдарлап, өзінше аңғарып, үғып-тұсінуге мәжбүр болады. Бұл одан тапқырлықты, сөздің астарына үңіле білуді, айтылып отырған нәрсені де, ишарат етіп, тұспалмен аңғартылған нәрсені де айқын елестете білуге қабілеттілікті тапап етеді, ойынатүрткі болып, сезіміне әсер береді. Сонымен қатар мысал өлеңде сан-алуан жан-жануар, аң- қүстарды, жәңціктерді іс-әрекет үстіңде бейнелеу, тілдестіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы орайда жасаңцы, жаттаңцы ақылгөйлікке әуестенбей, терең мағынапы қоғамдық ой қорыту үлкен ақындық шеберлікті, талғампаздықты танытады. [[Абай]]дың мысап өлеңдерінен осындай қасиеттерді, әсіресе ақынның әзілдеуге, мысқылдап келемеждеуге, сықақетуге шеберлігін айқын байқаймыз. Кейде мысалға тілге тиек болатын шынында да әлдеқандай бір ғажайып жай да кездеседі. «Жарлы бай» атты өлеңдегі түбінен қанша апсаң да ділдә бірінен кейін бірі шыға беретін дорбаның кедейдің қолына келіп тұсуі - бұл, әрине, арғы түбі ескі ертек, аңыздармен жалғасатын сюжет. Ал кейде мысал өлеңдегі оқиғаның взі мейлінше қарапайым, күнделікті өмірде көздесетін жай боп шығады. Айталық, «Қазаға үрынған кара шекпен» дейтін өлеңцегі қораға ұры тұскенін айту ешкім таңқалатындай нәрсе емес. Өлеңнің түйіні басқада, барынан бір сәтте айрыпып журдай болып қалған адамға ағайындары келіп әр түрлі ақыл- кеңес беріп, желдей есіп «бишара», «байғус» деп жарылқаған болады. «Бақа мен өгіз» атты мысалда өгіздей болаапамындепісініп, көбініп, ішіжарьіпған бақаның ессіз мақтаншақтықтың қүрбаны болғаны баяндалады. Мұндай шартты түрде әдейі әсірелеп айтушылық мысал жанрында жиі көздесетін үйреншіктіжай, соңцықтанонытабиғи құбылысдеп санап, осы оқиғаға қаңцай мағына беріліп айтыл- ғанына көбірек көңіл қою орынды секілді. [[Крылов]] осы мысалдың сюжетінен әр түрлі қоғамдық топтардың өкілдері бірдей бола алмайды деген нақтылы түжырым жасап, қатардағы жай адам (мещанин, мелкая сошка) атақты адамдай, ақсүйектей (дворяниндей) бола алмайды деген түйін жасаған. Ал [[Абай]] жалпы моральдық түрғыдан келіп, іштарлықты, басқа біреуді көре алмай, күндеуді, қалай да соған жетем дейтін мінезді сынауды жен көрген. Осыған орай ол мысалды:
«Тапаспа, жаным-ай, Қолыңнан келмеске, Боларсың бақадай, Көп тұссең егеске», - деген ғибрат сөзбен аяқтайды. Және мысалды
[[Крылов]]ша бірден оқиғаны баяндаудан бастамай, кірісперетіндежанынансөз қосарлап, былай дейді: «Қарасаң, дым-ақ көп Көре апмас іші тар. Несі артық бізден деп, Сапыспақ жұртта бар...» «Есек пен бұлбұл» атты мысал өлеңін [[Абай]] есекті сипаттаудан бастаған:
«Тойған есек шөпті оттап маңайдағы, Сонырқап шатқа кетті қай-қайдағы, Қаңғырып өлкені өрлеп келе жатып, Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы...» Орысша тексте мұндай кіріспе жоқ, есек бұлбұлды көздестірді делінеді де, бірден оғанайтқан есектің сөзі келтіріледі.[[Абай]]дың өлеңді бастауынан есектің қарны тойып, көңілденіп, ерігіп келе жатқандықтан тоғайдағы бұлбұлды көріп, соған ән салғызып, өзінше сынап көрмекші болғанын аңғарамыз. Есектің бұлбұлмен ұшырасуы көздейсоқ болса да, оған тіл қатып, бір ән салып жіберші деп тілек айтуы көңіл-куйіне ұйлес сезіледі. Ал есектің сыншыл болып шыға келуі, бұлбұлға ([[Абай]] «ақын бұлбұл» дейді) сын айтуы - әбден қисынды. Бұл топас, ақымақ, өнерден махрұм адамның басқаны сынағыш болатынын аңғарту жағынанұтымды. Апбұлбұлдыңаңыратып, шырқап ән салғанын суреттеғен тұста [[Абай]] [[Крылов]]тан айтарлықтай алшақтамайды. Есектің бұлбұл әнін тыңдап алып, «сен біраз әтеш әнін үйрен!» деп өзінше білгішсіп ақыл бергенсігендей болғаны орысша текстегідей мейлінше әсерлі, тартымды көрсетілген. Өлеңнің аяғын [[Крылов]]:

«Избави, бог, и нас от этаких судей», - деп қысқа қайырса, [[Абай]] осы тұжырымды тірек ете отырып, істің мәнісін тұсінбейтін, шынайы өнерді бағалай алмайтын топас сыншысымақты келемеждеп:

«Демеймін мені мақтасын, Я жақсын, я жақпасын, Сүйтсе де мұндай сыншыдан Құдайым бізді сақтасын», -
деп, ойын нақыл сөз үлгісінде өрбітіп, мысалды бір шумақ өлеңмен қортындылай түйіндейді. «Емен мен шілік» атты өлеңдегі еменнің шілікке айтқан:

«Құдай басқа сапмасын сен секілді Желмен жерге жығылып, жар сұзбекті, Обапың бір құдайға, байғұс, сенің, Қақтырып қойған мұнша бос селтекті.
Қарашы маған, сеңдей сорлы емеспін, Тау, жартасқа ұзатып бой теңестім. Сенің қорыққан дауылың - маған әлкек, Маңыма сәуле өткізбей күнге егестім...» - деген сөздерін, немесе:

«Есіркегіш екенсің, - деді шілік, - Онша сорлы емеспін, тартпа күйік! Сынбаймын майыссам да, солқылдаймын, Желден маған келмейді еш кемшілік...» - деген сөздер емен мен шіліктің бойына лайық деуге болатын сипаттамапар десек те, оларға тіл бітіп,
сөйлеуі шартты түрде алынғанын былай қойғанда, жаңағы сөздер өркеуде, менменсіген адам мен дене бітімі нәзік, жұқа да болса жаны берік, қиындыққа төзімді адамды меңзеп, тұспалдап айтылғаны айқын байқалады. Бір жағынан емен мен шілікті сол көрсетілген нақтылы сипаттары арқылы айқын көзге елестетсек, сонымен қатар екі түрлі адам бейнесін, мінезін танығандай боламыз. Ал одан ары айтылатын:

''«Бүгінгі аман бола ма үнемі аман?''

''Кердеңдікпен деп тұрсың не бар маған.''

''Шалқақтык иілмейтін кімгежаққан,''

''Екпінге ерегіссең, қатар саған», -''

деген сөздерді алсақ, мұны түгелдей тек есті адамның, алды-артын ойлайтын кісінің көкірегін керіп, дандайсыған біреуге айтқаны деп қарауға әбден саяды. [[Абай]] мысалдары оның ақындық шеберлігін танып-білу жағынан бағалы екенін атап айтуымыз керек. Көп ретте ақынның шеберлігін, өнерпаздық өнегесін сөз еткенде аударма деп саналған өлеңдер есепке алынбайды, оларға пәлендей мән берілмейді. Ал шынына келгенде ақынның өнер жарысына тұсетін, сыналатын бір тұсы - осы басқа ақыңцардың шығармасына үңіліп, соны өзінше қалай айтып жеткізетіні десек, артық емес. Дәл аударма болсын, тек жалпы сарынын сақтай отырып еркін тәржімөлеңген шығарма болсын, түпнұсқасымен салыстыра тексерілсе, ақынның көркемдік талғамы, тақырып таңдауы, өзіншеайта білетін тапқырлығы, шеберлігіжайында нақтылы ой-түйіндер жасауға мүмкіндік береді. Түгелдей алғанда,[[Абай]] аудармалары қазақ поэзиясының еркендеп өсу жолындағы баға жетпес зор табыс болды. Олардың өткен ғасырда қазақ сөз өнеріне мол жаңалық әкелген тарихи мәнін былай қойғанда, қайталанбас көркемдіксипаты да ешқашан кемімейтін айрықша құндылығын таныта алады. Орыс әдебиетініңжетістіктерін еркін игеріп, таңдауііы үдгілерін кеңінен насихаттаған [[Абай]] дәстүрлерін [[Шәкерім Құдайбердіұлы]], [[Ахмет Байтурсынов]], [[Міржақып Дулатов]], [[Жұсіпбек Аймауытов]], [[Мағжан Жүмабаев]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]],. [[Спандияр Көбеев]] секілді көрнекті ақын-жазушылар жалғастырып, өрістетіп, жан- жақтыдамыты.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]

{{stub}}

Рейн

2016-02-09T11:04:28Z

AlibekKS: «Рейн» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Өзен
|атауы = Рейн
|шынайы атауы =
|сурет = Loreley von Spitznack.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Рейн
|карта =Flusssystemkarte Rhein 04.jpg
|карта ені =
|карта атауы = Рейн өзенінің картасы
|ұзындығы =1233
|су алабының ауданы =185 000
|су алабы = [[Солтүстік теңізі]]
|өзендердің су алабы =
|су шығыны = 2200
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Альпі]]
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі = 2412
|s_lat_dir = N|s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec =
|s_lon_dir = E|s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec =
|сағасы = [[Солтүстік теңізі]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі = 0
|m_lat_dir = N|m_lat_deg =
|m_lon_dir = E|m_lon_deg =
|еңістігі =
|ел = [[Швейцария]], [[Лихтенштейн]], [[Австрия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]]
|аймақ =
|ортаққордағы санаты = Rhine
}}

'''Рейн'''<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> (нем. ''Rheіn'', франц. ''Rhіn'') — [[Батыс Еуропа]]дағы ірі өзендердің бірі.

Ұзындығы 1320 км, су жиналатын алабының аум. 224,4 мың км<sup>2</sup>. Өзен [[Швейцария]] [[Альпі]]сінен Алдыңғы Рейн және Соңғы Рейн бастауларынан басталып, Швейцария, [[Лихтенштейн]], [[Австрия]], [[Германия]], [[Нидерланд]], [[Франция]] жерлерімен ағып өтіп, Солтүстік т-ге құяды. Негізгі салалары — [[Ааре]], [[Мозель]], [[Маас]] (сол), [[Неккар]], [[Майн]], [[Рур]] (оң). Орташа су ағымы 2500 м<sup>3</sup>/с, жылдық ағын мөлшері 79 км<sup>3</sup>. Ағысының сипатына, аңғарларының [[морфология]]сына байланысты өзен: таулы, жоғарғы, ортаңғы Рейн және төменгі Рейн болып бөлінеді.

Рейн — Батыс Еуропадағы халықар. маңызы бар су жолы, төм. ағысында жылына 100 млн. т-дай жүк тасымалданады (күніне 650 — 700 кеме). [[Базель]] қ-на дейін (атырауынан 886 км) және [[Боден]] к-нде (66 км) кеме қатынасы бар. Рейн өз. алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 3000 км-дей; [[Рона]], [[Марна]], [[Везер]], [[Эмс]], [[Эльба]] өзендерімен каналдар арқылы жалғасқан. Швейцария, Франция, Германия жерлерінде [[СЭС]]-тер салынған. Рейн бойында Базель (Швейцария), Страсбур (Франция), Мангейм, Майнц, Бонн, Кельн, Дюссельдорф, Дуйсбург (Германия) қ-лары; атырауында — [[Роттердам]] (Нидерланд) теңіз [[порт]]ы орналасқан.
== Дереккөздер ==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Өзендер]]
[[Санат:Рейн]]

{{stub}}

Ағылшын революциясы

2016-02-08T08:59:45Z

AlibekKS: «Азамат соғыстары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[File:James I of England by Daniel Mytens.jpg|thumb|410x410px]]
[[Сурет:King Charles I after original by van Dyck.jpg|thumb]]
Ағылшын буржуазиялық революциясы (17 ғасыр) - Англияда болған буржуазиялық революция; тұңғыш буржуазиялық револициялардың бірі. Оның жеңуі елде капитализмнің нығайып, буржуазиялық құрылыстың орнауына жәрдемдесті. Ағылшын буржуазиялық революция капитализмнің дамуымен байланысты болды да, ескі феодалды-экономикалық қатынастарды және Стюарттар мен Яков I(1603-1625), Карл I(1625-1649) тұсында буржуазиялық қатынастардың онан әрі дамуына кедергі жасаған абсолютизмді жоюға бағытталды. Абсолютиз мен оны қолдаушы англикан шіркеуіне қарсы шыққанбуржуазия және жаңашыл дворяндар тобы идеологиялық жағынан пуританизм негізінде ұйымдық жағынан парламентте қалыптасты (16 ғасырдың аяқ шенінен бастап). Корольдық өкімет пен буржуазиялық оппозиция арасындағы жанжал 1640 жылы қатты шиеленісті; бұл кезде 11 жылдық үзілістен кейін парламент шақырылған болатын - алдымен оның қысқа мәжілістері, кейіннен ұзақ мәжілістері өтті.
1642-1646 жылдары парламентті жақтаушылар мен роялистер - корольды жақтаушылар арасындағы 1-азамат соғысы болды. О. Кромвель құрған парламенттік армия Нейзби түбінде болған шайқастарда король әскерлеріне шешуші соққы берді. Ағылшын буржуазиялық революцияның барысында бірнеше саяси ағымдар мен топтар қимыл ждасады; негізінен Лондонның ірі буржуазияның мүддесін көздеген пресветирандар, орта дәрежелі буржуазия мен буржуазияланған дворяндардың сойылын соққан индепенденттер, демократияшыл ұсақ буржуазиялық партиясы - левеллерлер, негізінен жері аз шаруалардың жоғын жоқтаған диггерлер; феодалдық ақсүйектер мен абсолютизмді жақтаушыларға қарсы күресте біріңғай болғанымен, революцияның негізгі міндеттері мен мақсаттарын түрліше түсінді.
1648 жылы көктемде басталған екінші азамат соғысы Престон іргесінде революцияшыл армияның жеңіске жетуімен аяқталды.
Революцияшыл бұқараның қысымымен 1649 жылғы кезеңде Ағылшын буржуазиялық революция буржуазиялық-демократикалық сипат алды: Карл I-нің басы алынды, монархия мен лордтар палатасы жойылып, республика жарияланды, индепенденттер үстемдік жағдайға жетті. Ағылшын буржуазиялық революцияның негізгі қозғаушы күші шаруалар, қала кедейлері мен ұсақ буржуазия болды, бірақ жеңістің нәтижесін ірі буржуазия мен буржуазияланған дворяндар пайдаланып кетті. Ағылшын буржуазиялық революция агр. мәселені еңбекшілердің пайдасына шешпеді: шаруалардың дворяндарға алым-салық төлеуі сақталды, корольдан, шіркеуден, роялистерден тартып алынған жерлер сатылып, негізінен жаңашыл дворяндар мен буржуазияның қолына көшті. Бұл шаруалар бұқарасының наразылығын туғазды. Бос жатқан жерлерді бөліп алу үшін болған левеллерлер көтерілісін, диггерлердің бас көтеруін индепенденттер республикасы басып жаныштады.
1653 жылы Кромвель протектораты - жаңашыл дворяндар мен буржуазияның әскери диктатурасы орнады. Кромвель Ирландия мен Шотландиянығы көтерілістерді талқандап, Голландиямен, Франциямен, Испаниямен болған соғыстарда шешуші жеңіске жетті де, Англияның теңіздегі үстемдігін нығайтты. Ол қайтыс болғаннан кейін шаруа-плебейлер қозғалысына қарсы күресуші реакция күшейе түсті, сөйтіп конституциялық монархия негізінде Сюарттар әулеті қайтадан өкімет басына келді. Оның реакциялық саясатына вигтер қарсы шықты.
1688-1689 жылдары мемлекеттік төңкеріс болып, оның нәтижесінде Вильлгелм III Оранский таққа отырды. Бұл төңкеріс Ағылшын буржуазиялық революциясында жеңіске жеткен буржуазия мен жаңашыл дворяндар және ірі жер иелері - ақсүйектердің бір бөлегі арасында өз ара келісім болғанын бейнелейді. 1689 жылы қабылданған құқық туралы Билль корольдық пұрсаттарына бірқатар конституциялық тежеулер тағайындады. Ағылшын буржуазиялық революция Англияда капитализмнің онан әрі дамуына жол ашты, жаңа заман тарихының бастамасы болды.<ref>ҚСЭ энциклопедиясы, 1977</ref>
==Дереккөздер==
{{references}}

[[Санат:Англия тарихы]]
[[Санат:Монархизм]]
[[Санат:Азамат соғыстары]]

Аттик

2016-02-08T08:52:38Z

AlibekKS: «Сәулет өнері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Аттик''' ({{lang-grc|ἀττικός}} ) — карниздің жоғарғы бөлігінде орналасқан сәндік қабырға. Алғашқыда көне римдіктер триумфельді аркада оның аяқталуы ретінде қолданған. Аттикті көбінесе рельефтермен немесе жазбалармен сәнделеді.

[[Неоклассицизм]] мен [[арт деко]] сәулет өнерінде аттик төмен орналасқан қабат немесе жабық, биік, негізгі карниз үстінде орналасқан парапет. [[XIX ғасыр|XIX ғасырдың]] француз сәулет өнерінде тұрғын қабаттары да аттик деп атала бастады.

[[Санат:Сәулет өнері]]

Оңтүстік Қытай карсты

2016-02-08T05:49:27Z

AlibekKS: «Әлемдік мұра» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} 
[[File:Оңтүстік-Қытай карсты.jpg|thumb|Қытай]]
[[Қытай]]дың [[Гуанси]], Гуйчжоу және Юньнань - оңтүстік провинцияларында орналасқан, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы. Қытайдың оңтүстік облысы шаймаапан (карст) бедерімен және биоортасының әртүрлілігімен танымал. Нысан үш жер телімінен тұрады: Либо, Шилинь («Тасты орман») және Улун.

{{stub}}

[[Санат:Әлемдік мұра]]

С.Жиенбаев атындағы Ақтөбе облыстық жасөспірімдер кітапханасы

2016-02-08T05:47:18Z

AlibekKS: «Ақтөбе облысы мекемелері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} 
Ақтөбе облыстық жасөспірімдер кітапханасы 1979 жылы құрылды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 16 ақпандағы 257 қаулысымен кітапханаға ақын Сағи Жиенбаев есімі берілді.
Кітапхана оқу залы, Интернет залы, абонемент, өнер əдебиеттері, əдістеме-библиография, өңдеу, толықтыру бөлімдерінен тұрады.
С.Жиенбаев атындағы облыстық жасөспірімдер кітапханасында 60 мыңнан астам кітап қоры, оның ішінде: Қазақстан тарихы, психология, мəдениеттану, құқық, экономика, атақты қазақ жəне шетел философтары жайлы кітаптар жəне көркем əдебиеттер, 200-ден аса газет, журналдар бар.
Кітапхана қоры кітапхана ісін автоматтандыруға байланысты пайда болған дәстүрлі емес ақпарат тасымалдаушы көздер, видео-аудиокассета, компьютерлік əдебиеттер жəне электрондық катологтармен толықтырылуда. Оларды бүгінде оқырмандар электрондық католог арқылы пайдаланады.
1989 жылы "Құрдастар" эстетикалық клубы құрылды.
2003 жылдан "Кітапхана мəдени демалыс орталығы", 2006 жылдан "Кітапхана: мəдениет диалогы" бағдарламалары жұмыс жасайды.
2008 жылы Интернет зал ашылды.
<ref> Ақтөбе облысының мəдениеті мен өнері
</ref>
== Дереккөздер ==
[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысы мекемелері]]

Роман тілдері

2016-01-23T18:56:46Z

AlibekKS:

[[Сурет:Map-Romance Language World.png|thumb]]
'''Роман тілдері''' — халықтық [[латын тілі]]нен тараған тілдер. Роман тілдеріне [[француз тілі|француз]], [[испан тілі|испан]], [[окситан тілі|окситан]], [[итальян тілі|итальян]], [[португал тілі|португал]], [[румын тілі|румын]] тілдері кіреді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.

«Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref>
{{бастама}}
== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тілдер]]

Гуморальдық реттелу

2016-01-20T12:38:50Z

AlibekKS:

'''Гуморальдық реттелу''' (гуморальная регуляция); (ге- gulatio humoralis; лат. regulatio — реттеу, реттелу; humor — сұйық, ылғал) — организмнің ішкі сұйық ортасына ([[қан]]ға, [[лимфа]]ға, ұлпа сұйығына) шығарьшған эндокринді бездер немесе жекеленген эндокринді жасушалар гормондары мен биологиялық белсенді заттарының болмаса ұлпа сұйығында еріген басқадай заттардың әсеріне байланысты мүшелер қызметтерінің реттелуі, яғни организмнің сұйық ішкі ортасының қатысуымен мүшелер қызметтерінің реттелуі (сұйықтық реттелу).<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref>

== Организмдегі физиологиялық құылыстарды реттеудегі ішкі секреция бездерінің маңызы. ==

'''Организмдегі физиологиялық құбылыстарды реттеу'''. Мүшелердің және мүшелер жүйелерінің жұмысы жүйке арқылы және гуморальдық жолмен реттеледі. Жүйкенің реттелуі рефлекстер арқылы өтеді. Рефлекстер барлық клеткаларда, ұлпаларда, мүшелер жүйелерінде бар. Олар жүйке жүйесінде пайда болған өзгерісті жылдам қабылдайды. Әр түрлі мүшелер жүйелерінде жүйке жүйесінің тарату жылдамдығы, сондай-ақ бір секундтан аз уақыт ішінде қозу пайда болады. Жүйке жүйесі оларды өзара байланыстырып, жұмыс әрекетіне дер кезінде үйлесімдік әсерін тигізіп отырады.

Гуморальдық реттелу қан құрамындағы заттардың әсерінен болады. Организмде пайда болатын күрделі биологиялық белсенді қосылыстар қанның ағымымен ішкі мүшелерге және мүшелер жүйелеріне келіп, олардың жұмысына әсер етеді. Бірақ бұлардың әсері жүйкенің әсеріне қарағанда баяу болады.

Жүйкелік және гуморальдық жолмен реттелу өзара тығыс байланысты. Мұндай реттелу балалық шақтың алғашқы кезеңінде онық өсуін, денесінің дамуын және сыртқы орта жағдайларына бейімделуін қамтамасыз етеді. Гуморальдық реттелуге ішкі секреция бездерінің қатысы бар.

'''Сыртқы және ішкі секреция бездері'''. Организмдегі бездер, негізінен, екі топқа: сыртқы және ішкі секреция бездеріне бөлінеді. [[Сыртқы секреция бездері]] деп сөл бөліп шығаратын өзектері бар бездерді айтады. Ал ішкі секреция бездерінің сөл бөліп шығаратын өзектері болмайды. Сондықтан олар сөлді тікелей қанға бөледі. Сыртқы секреция бездеріне сілекей, қарын, ұйқы безі және ішек бездері мен бауыр жатады. Бұлар сөлді ас қорыту мүшелеріне сөл өзектері арқылы бөледі.

Ішкі секреция бездеріне гипофиз ( мидың төменгі қосалқы безі) және эпифиз (жоғары қосалқы без), қалқанша безі, қалқанша маңы бездері, тимус, бүйрек үсті безі жатады. Бұларда түтікше болмағандықтан, олар сөлін тікелей қанға бөледі. Бұл екі топта сыртқы және ішкі секрециялық қызмет атқаратын бездер болады. Оларды [[аралас секрециялық бездер]] деп атайды. Аралас секрециялық бездерге- ұйқы безі мен жыныс бездері жатады. Ұйқы безінің сыртқы секрециялық бөлімінің сөлі арнаулы түтікшелер арқылы ас қорыту мүшесіне құйылады. Жыныс бездерінен шығатын бөлінді бір жағынан тікелей қанға түседі (бұл ішкі секреция қызметі), екінші жағынан түтікше арқылы жыныс мүшесіне шығады (бұл сыртқы секреция қызметі).

'''Ішкі секреция бездерінің маңызы'''. Адамның және жануарлардың тіршілік етіп, өсіп, дамуына ішкі секреция бездерінің маңызы ерекше. Себебі, бұл жүйеге жататын бездер гормон бөліп шығарады. [[Гормон]] деп ішкі секреция бездері қанға бөліп шығаратын және организмнің түрлі әрекетін реттейтін күшті биологиялық заттарды айтады. Гормондар қан арқылы бүкіл организмге таралады және барлық мүшелер мен ұлпалардың қызметін реттеуге әсер етеді. Ішкі секреция бездері баланың өсіп, организмнің дамып, жетілуінеде өте маңызды қызмет атқарады. Сондықтан ішкі секреция бездерінің қызметі бұзылып, гормондарды аз немесе көп бөлсе, организмнің өсуіне, оның дамуына зиянды әсерін тигізеді, ауру пайда болады. Балалар организмнің өсуіне ішкі секреция бездері әртүрлі әсер етеді.

Гормондар әрекеті салыстырмалы түрде болады. Сондықтан балалар әр түрлі жұқпалы аурулармен жиі ауырады. Дұрыс тамақтанбау балалар мен жасөспірімдер организміне әсер етеді, олардың жыныстық дамуының ішкі секреция бездері арқылы реттелуі бұзылады. Бұл адам өмірінің әр кезеңінде оның ішкі секреция бездерінде болып тұратын өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау үшін дене және ой еңбегін мөлшерлеудің қажет екеніне көрсетеді. Ішкі секреция бездері адамның дене мүшелерінің атқаратын қызметін және мінез-құлқын, яғни адамның психологиялық іс-әрекетін қалыптастырады.

Әрбір ішкі секреция безі жабын ұлпасынан тұрады және толып жатқан шеткі жүйке жүйесінің талшықтарымен шырмалады. Ішкі секреция бездері жүйке арқылы және гуморальдық жолмен реттеледі. Гормондар күніне миллиграмм мөлшерінде бөлінеді. Олар қозуға немесе тежелуге әсер етеді. Бұл үшін гормонның аз ғана мөлшері жеткілікті.

Ішкі секреция бездерінің қызметін жүйке жүйесі басқарады. Бұл, әсіресе организмнің айналадағы ортаның құбылмалы жағдайларына бейімделуінде анық байқалады. Биік тауға жаяу көтерілгенде, бір тәуліктің ішінде ауа температурасының күрт жоғарылауынан немесе төмендеуінен жүректің, тыныс алудың өте жылдам жұмыс істейді. Егер жақсы көретін жолдастардың кездескенде немесе сүйсініп тындайтын музыканы естігенде де жүрек соғысы жылдамдайтыны белгілі. Адамның қуануы және үрейленуі ішкі секреция бездерінің әрекетіне байланысты болады.

Ішкі секреция бездері бөлетін гормондар жүйке жүйесіндегі әрекеттерге әсерін тигізеді. Мысалы, қалқанша безі, жыныс безі және т.б. бездерінің гормондары адамның мінез құлқына, іс-әрекетіне әсер етеді. Сондықтан, ішкі секреция бездерінің адам өміріндегі маңызы зор.

== Гипофиз. Қалқанша безі. Қалқанша маңы бездері. ==

'''Гипофиз'''- ішкі секреция бездерінің ең негізгі жетекші орталығы. Гипофиз сопақша пішінді, салмағы- 0,5-0,7 г. Ол үш бөліктен тұрады: алдыңғы, артқы, ортаңғы. Алдыңғы бөліктің гормондары зат алмасуға ( негізінен, нәруыздың түзілуіне), қалқанша безінің гормондарының бөлінуіне, бүйрек үсті бездерінің қызметіне, жыныс бездерінің функциясының жақсаруына әсер етеді. Гипофиздің бұл бөлімінде түзілетін гормонды өсу- гормоны (соматропные гормоны) дейді. Бұл гормон көптеп бөлінгенде, балалардың өсуі жылдамдайды, өте биік болады. Егер ересек адамдарда гипофиз өсу гормонын көптеп бөлсе, онда олар [[акромегалия]] деп аталатын ауруға шалдығады. Мұндай аурумен ауыратын адамның саусақтары, аяқтары, мұрны, иегі, қабағы үлкейіп өседі. Өсу гормоны аз бөлінгенде, балалардың бойы өспей, аласа болып қалады. Бұл оның жыныс бездерінің қызметінің дұрыс жетілмеуінен болады. Гипофиздің ортаңғы бөлігі меланофор гормонын бөледі. Бұл гормон терінің пигмент клеткасына әсер етеді. Терінің түсі және оның секпілдері осы гормонға байланысты. Жүкті әйелдерде гипофиз бұл гормонды қанға көптеп бөледі. Гипофиздің артқы бөлігі вазопрессин, окситоцин гормондарын бөледі. Вазопрессин организмде су және натрий, калий мөлшерін реттеуге әсер етеді Окситоцин сүт бездерінен сүттің шығуына себепші болады. Бір жасқа дейін баланың гипофизінің салмағы өседі. Содан соң 5-6 жасқа дейін гипофиздің салмағы тұрақты болады. Одан кейін тағы өседі. Сонымен қатар 12-14 жас аралығында нәруыздар, нуклеин қышқылдары көптеп түзіледі.

'''Қалқанша безі''' мойынның алдыңғы жағына орналасқан. Ол өзара байланысты екі бөліктен тұрады. Қалқанша безі судың және тамақтың құрамындағы йоды сіңіріп, жинақтайды. Бұл без гормондарының құрамына йод кіреді. Қалқанша безінің тироксин деп аталатын гормонының физиологиялық қасиеті өте күшті. Тироксин организмнің өсу және даму, зат алмасу әрекеттері мен жүйке жүйесінің қозуына әсерін тигізеді. Егер адамның бала кезінде қалқанша безінің қызметі нашар болса, онда оның бойы өспейді және денесі дұрыс қалыптаспайды, бойы аласа болып, ақыл ойы дұрыс дамымайды. Мұндай кемістікті кретинизм дейді. Бұл ауру топырақ пен суда йод жетіспейтін кейбір таулы жерлерде кездеседі. Кретинизмнен сақтану үшін ас тұзына аз мөлшерде калий йодидің қосады. Ересек адамда қалқанша безінің жұмысы жеткіліксіз болғанда, микседема (шырышты ісік) ауруы пайда болады. Мұндай аурумен ауырғанда- орталық жүйке жүйесінің қозуы төмендейді, еске сақтау, қозғалыс, сөйлеу қабілеті және көңіл күй баяулайды Керісінше, қалқанша безінің қызметі мөлшерден жоғары болса, онда бақшаң көз ауруы (базедов дерті) пайда болады. Бұл аурумен науқастанған адамның жүйке жүйесінің қозғыштығы, зат алмасуы жоғары болады, жүрек соғысы жылдамдайды, ішкен асы бойына сіңбегендіктен, адам арықтап, көзі шарасынан шығып, бадырайып тұрады. Бақшаң көз ауруына шалдыққан адам дене еңбегімен шұғылданғанда, жүрек соғысы өте жылдамдап, тыныс алуы жиілейді, дене қызуы жоғарылайды. Мұндай науқастар тез шаршайды,сондықтан дене еңбегімен ұзақ уақыт айналыса алмайды.

Қалқанша безі зат алмасуға, адам бойының өсуіне, дене салмағына, қимылына және ой еңбектерінің дамуына әсер етеді.

'''Қалқанша маңы бездері паратгормон бөледі'''. [[Паратгормон]]- күрделі құрылысты зат. Ол организмдегі кальций алмасуын реттейді. Паратгормон бұлшық еттің және жүйке жүйесінің қалыпты қызмет атқаруын, қанның құрамында кальцийдің қажетті мөлшерінің болуын қамтамасыз етеді. Кальций алмасуының реттелуі паратгормонның және [[D витамині]]нің қатысуымен болады. D витамині жетіспегенде, сүйектің құрамында кальций азайып, қаттылыққ мықтылық қасиетін төмендетеді. Бұл бездердің қызметі нашарлағанда, адамның қаңқа бұлшық еттерінің қозуы күшейіп, дене дірілдеп, селкілдеп, ұстама пайда болады. Бездердің жұмысы күшейгенде- кальций мөлшері ауытқиды. Сондықтан ас қорыту мүшелерінің және жүрек пен қан тамырларының жұмысы бұзылады. Қанның құрамындағы кальцийдің көбеюі үлкен ми сыңарлары қыртысының қозуын төмендетеді. Осының әсерінен адамда әлсіздік және енжарлық, көңілсіздік пайда болады.

Бездердің жұмысы күшейгенде, кальций сүйектен шығады. Бұдан қанның құрамындағы кальций мөлшері көбейеді. Бұл ас қорыту мүшелерінің (іш өтеді, құсады) және жүрек пен қан тамырларының жұмысын бұзады. Қанның құрамындағы кальцийдің көбеюі үлкен ми сыңарлары қыртысының қозуын төмендетеді. Осының әсерінен адамда әлсіздік жйне енжарлық пайда болады.

Ішкі секреция бездері өзара тығыз байланысты. Олардың қызметінің жүйке жүйесі арқылы реттеліп отыруы және жүйке жүйесінің ішкі секреция бездеріне ісер етуі организмнің біртұтастығын көрсетеді.
Медицина ғылымының ішкі секреция бездерінің ауруларын зерттейтін, оны емдейтін саласын [[эндокринология]] дейді, ал маман дәрігерді [[эндокринолог]] деп атайды.
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Санат:Жеке өмір

2016-01-20T12:20:57Z

AlibekKS: «Адам» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Cat main|Жеке өмір}}
{{Commons cat|Personal life}}

[[Санат:Адам]]

Санат:Байлық

2016-01-20T12:18:01Z

AlibekKS:

{{Commons cat|Wealth}}
{{Cat main|Байлық}}

[[Санат:Макроэкономика]]

Спандияр Көбеев

2016-01-20T05:03:50Z

AlibekKS: 37.150.163.205 (талқылауы) істеген нөмір 2394428 нұсқасын жоққа шығарды

[[Сурет:Спандияр Көбеев.png|right|thumb]]
'''Спандияр Көбеев''' ([[1878]], [[Меңдіқара ауданы]], [[Қостанай облысы]] - [[1956]]) - қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі.

1878 жылы бұрынғы [[Торғай облысы|Торғай]] облысы, [[Обаған]] болысына қарасты нөмiрі үшiншi ауылда - қазiргi [[Ақсуат]] ауылында дүниеге келген. Анасы Айтбоз өте қайратты, ақылды, ауылының ортақ анасы сияқты қадiрлi адам болған көрiнедi. Әкесi Көбей хат таныған, шыншыл, тек қолөнерiмен күн көрген. Әке-шешесiнiң үлгi тәрбиесi болашақ педогог-жазушының мiнез құлқының қалыптасуына көп әсер еткен. Мектеп жасына жетiп қалған бала бiрде әкесiмен бiрге бұл кездегi дәулеттi кiсi Соқытбайдың ауылына барғанда, [[Ыбырай Алтынсарин]]дi көредi. Көп кешiкпей сол ауылда ұлы ағартушы Ы. Алтынсарин бiрiншi рет екi жылдық мектеп ашады.

1887 жылдың желтоқсанында Алтынсариннiң тiкелей көмегiмен Спандияр сол мектепке алынады. Содан кейiнгi жылдары [[Қарағайлыкөл]] деген жердегi төрт жылдық болыстық мектепте бiлiм алады да, [[Қостанай]] қаласындағы Алтынсарин ашқан орыс-қазақ мектебiнде оқуын жалғастырады. Ендi ол осы қаладағы жаңадан ашылған екi жылдық педагогикалық курсқа түсiп, оны 1901 жылы бастауыш мектеп мұғалiмi деген мамандық бойынша бiтiрiп шығады.

Спандияр Көбеев Петропавлскiде оқытушылық қызметiн атқарып жүргенде, сол кездегi ұлы орыс халқының атақты жазушысы [[Крылов Иван Андреевич|И. Крылов]]тың бiрнеше мысалдарын қазақшаға аударып, баспаға ұсынады. Ол аудармалары «Үлгiлi тәржiме» деген атпен 1940 жылы және «Үлгiлi бала» (1912 жылы) кiтаптары басылып шығады. Осы кiтаптарына енген өлеңдерi мен әңгiмелерi жасөспiрiмдердi еңбек пен бiрлiкке, тату-тәттi ынтымаққа шақырған.

С. Көбеевтiң қазақ топырағында тұңғыш романдарының бiрi болған «Қалың мал» 1913 жылдың қазан айында басылып шығады. Бұл роман шығармашылық өмiрiнде ерекше орын алады. Мұнда қазақ ауылының әлеуметтiк суретi, қазақ әйелiнiң тағдыры, оның теңсiздiгi және жастар өмiрi, ойын-той салттары туралы бейнеленген. Атайдың соңғы жылдары жазған «Орындалған арман» атты мемуарлық еңбегi 1954 жылы өңделiп, екiншi рет кiтап болып баспадан шығады. Кiтаптың негiзгi мазмұны педагог-жазушының өткен өмiр жолы, қоғамдық қызметi, ортасы мен дәуiрi жайлы шығарма. Әсiресе, Ы. Алтынсариннiң халықтық қызметiн көрсетуге көп көңiл бөлген.

Ұлы ағартушының iзбасары С. Көбеевтiң кезiнде жоғары бағаланып, екi дүркiн Ленин орденiмен марапатталып, «Қазақстан Республикасының еңбек сiңiрген мұғалiмi» деген құрметтi атақ алған және Республика Жоғарғы Кеңесiне депутат болып сайланды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.itest.kz/lekciya_spandiyar_kobeev_sabit_donentaev_zhusipbek_ajmauytov_mahzhan_zhumabaev_shyharmalary Спандияр Көбеев, Сәбит Дөнентаев, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев шығармалары]

== Шығармалары ==
* Екі соқа: Әңгімелер мен мысалдар.
* Қалың мал: Роман.
* Құстың ұясы: Әңгімелер мен мысалдар.
* Орындалған арман: Романдар мен мысалдар.

[[Санат:1878 жылы туғандар]]
[[Санат:Меңдіқара ауданында туғандар]]
[[Санат:1956 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]

Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті

2016-01-19T09:24:17Z

AlibekKS:

[[1992]] жылы шілденің 13-і күні Президент Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті болып қайта құрылды. Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік органының тарихы осы күннен бастау алады.
Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті үшін 12 жыл - даму мен қалыптасудың, тұрақты жетілудің жылдары болды. Комитет құрылымындағы барлық өзгерістер әлемдегі және елдегі ахуалмен тығыз байланысты болды, Елбасының тапсырмаларымен және уақыт талабымен анықталып отыр. Барлық реформалардың басты мақсаты - Комитетке жүктелген міндеттерді тиімді шешу, егемен Қазақстанның мүддесін қорғау болды.
Қазір Ұлттық қауіпсіздік комитеті - кез келген қатер мен сынаққа шұғыл да барабар жауап бере алатын икемді, әрі жоғары білікті арнайы қызмет. Өзінің қарсы барлау тұжырымдамасын жасау нәтижесінде шетелдік арнайы қызмет өкілдерінің әрекеттерін әшкерелеу, олардың белсенділігін бәсеңдету, Ұлттық қауіпсіздік комитетін бақылауға алу мүмкін болып отыр.

==Төрағалар тізімдері==
*[[Болат Баекенов]], қазан 1991 – желтоқсан 1993<ref name="Bzglyad">{{citation|url=http://www.respublika-kaz.info/news/politics/6787/|title=Девять жизней Комитета нацбезопасности|first=Николай|last=Кузнецов|date=2009-12-11|accessdate=2010-01-28|periodical=Взгляд|volume=45|number=134}}</ref>
*[[Сәт Бесімбайұлы Тоқпақбаев|Сәт Тоқпақбаев]], желтоқсан 1993 - қараша 1995; <ref name="Bzglyad"/>
*[[Жеңісбек Жұмабеков]], қараша 1995 – мамыр 1997; <ref name="Bzglyad"/>
*[[Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев|Әлнұр Мұсаев]], Мамыр 1997 – Қыркүйек 1998 және Тамыз 1999 - Мамыр 2001; элиталар мен президентке жағымсыз әрекеттері іспетті орнынан ауыстырылды<ref name="Bzglyad"/>
*[[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]], қыркүйек 1998 – тамыз 1999 және тамыз 2010 – бүгінгі күн;.<ref name="Bzglyad"/><ref>{{citation|periodical=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/415736.stm|title=Kazakh sackings over plane scandal|accessdate=2009-08-01|date=1999-08-09}}</ref> 2010 жылы төраға орнына қойылды.<ref name="AbykayevSecondTerm">{{citation|url=http://www.eurasianet.org/node/62106|title=Kazakhstan: Coup Rumor a Sign of Factional Infighting in Astana|last=Lillis|first=Joanna|date=2010-10-07|accessdate=2010-12-13|periodical=Eurasianet}}</ref>
*[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]], мамыр 2001 – желтоқсан 2001<ref name="Bzglyad"/>

*[[Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев|Амангелді Шабдарбаев]], 2 наурыз 2006 – 7 желтоқсан 2009;<ref name="Shayakhmetov">{{citation|url=http://www.rferl.org/content/Kazakhstan_Approves_New_National_Security_Committee_Chief/1899272.html|periodical=Radio Free Europe/Radio Liberty|title=Kazakhstan Approves New National Security Committee Chief|date=2009-12-09|accessdate=2010-01-27|url=http://www.rferl.org/content/Kazakhstan_Approves_New_National_Security_Committee_Chief/1899272.html}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.rferl.org/content/article/1066303.html|periodical=Radio Free Europe/Radio Liberty|title=Kazakh Senate Approves New Intelligence Chief|date=2006-03-02|accessdate=2010-01-27}}</ref>
*[[Әділ Шаяхметұлы Шаяхметов|Әділ Шаяхметов]], 9 желтоқсан 2009 – тамыз 2010; <ref name="AbykayevSecondTerm"/><ref name="Shayakhmetov"/>
*[[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]], 23 тамыз 2010 – 25 желтоқсан 2015
*[[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]], 25 желтоқсан 2015

==Сыртқы сілттемелер==
<references/>
{{Ұлттық қауіпсіздік өкілдіктері}}

[[Санат:Заң]]
[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Қазақстан]]

Есләм Зікібаев

2016-01-18T08:36:32Z

AlibekKS:

'''Есләм Зікібаев''' - [[1936]] жылы 5 маусымда [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ндағы қазіргі [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданының]] Өрнек ауылында туған. [[1961]] жылы [[Қазақ Мемлекеттік Университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] журналистика бөлімін бітірген. Еңбек жолы «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінде басталып, одан «Қазақстан әйелдерд) журналында, «Социалистік Қазақстан» {«Егемен Қазақстан»), «Жетісу» газеттерінде жарасқан. Бүдан кейін Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің бөлім бастығы, «Жалын», «Жазушы» баспаларының редакция меңгерушісі, «Кітап жартысы» — «Друг читателя» газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының әдеби кеңесшісі, көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, «Ақиқат» журналының бөлім меңгерушісі және алқа мүшесі болды.
== Жетістіктері ==
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Өзі туған Есіл ауданының Құрметті азаматы. Бірнеше мүшәйралардың жүлдегері.
== Шығармалары ==
Алғашқы өлеңі [[1958]] жылы республикалық жастар газетінде жарық көрген. Қазақстан Жазушылар одағының [[1986]]— [[1996]] жылдары басқарма мүшесі болған. Серб жазушысы Змайдың бірталай шығармаларын башқұрт ақыны Ш.Бикколдың «Жүрегімнің жарығы», қырғыз ақыны Ж.Садықовтың «Тау жолы» жыр кітаптарын, түркмен жазушысы К.Қүрбаннепесов шығармаларын т.б. тәржімалаған. Оның өлеңдеріне біршама әндер жазылған.
*Ақ қайыңдар. Өлеңдер. «Жазушы», [[1975]];
*Аққу-арман. Өлеңдер. «Жазушы», [[1977]];
*Мен космонавт боламын. Өлеңдер. «Жалын», [[1978]];
*Ақ қайнар. Өлеңдер. «Жалын», [[1982]];
*Ақ айдын. Алматы. [[1980]];
*Ақ сағым. Алматы. [[1982]];
*Алтын сағым. Өлеңдер. «Жазушы», [[1985]];
*Верую в людей. Стихи. «Жазушы», [[1989]];
*Құс ғұмыр. Өлеңдер. »Жазушы», [[1992]];
*Дүние жалған. Өлеңдер. «Аман» ЖШС, [[1998]];
*Арна. Өлеңдер. «Аман»ЖШС, [[2001]];
*Жыр тағдырым. Алматы [[2003]];
*Қас қағым сәт. Алматы. [[2004]];
*Армандай ғұмыр. Алматы. [[2007]];
*Өмір - бәйге. Астана. [[2007]].<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы]]

Санат:Халықаралық санкциялар

2016-01-18T06:42:49Z

AlibekKS: «Санкциялар» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

[[Санат:Халықаралық қатынастар]]
[[Санат:Халықаралық сауда]]

Қожахан Көкірекбайұлы Жабағиев

2016-01-18T04:22:46Z

AlibekKS:

'''Қожахан Көкірекбайұлы Жабағиев''' ([[1960 жыл]]ы [[29 қазан]], [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]], [[Бірлікүстем ауылы (Жамбыл облысы)|Бірлікүстем]] - ұжымшар) Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі V шақырылымы Депутаты.
== Хронологиясы ==
*[[КСРО]]-ның 50 жылдығы атындағы Қырғыз мемлекеттік университетінің ауыл шаруашылығын жоспарлау факультетін (1982) экономист мамандығы бойынша;
*КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын бітірген (1991).
*Экономика ғылымдарының кандидаты (1993).
*Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «[[Нарыққа көшу барысындағы біріккен кәсіпкерлік қызметтің дамуы (Қазақстанматериалдарында)]]».
*Стратегиялық жоспарлау және саяси болжау академиясының академигі (Новосібір, 2006 жылдан).
*15 ғылыми мақала мен жарияланымның авторы.
*Қазақ және орыс тілдерін біледі.
*«[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (2010 жылдан).
*[[1983]] жылдан - Жамбыл облысы «[[Далақайнар]]» кеңшарының экономисі,
*[[1984]] жылдың қаңтарынан - бас экономисі.
*[[1984]] жылдың желтоқсанынан - Жамбыл облысы Шу аудандық ҚазақстанЛКЖО комитетінің бірінші хатшысы.
*[[1986]] жылдан - ҚазақстанЛКЖО Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшысы.
*[[1990]] жылдан - КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспиранты.
*[[1991]] жылдан - Ресей басқару академиясының аспиранты.
*[[1993]] жылдан - «[[АД және К]]» ШК коммерциялық директоры.
*[[1994]] жылдың ақпанынан - Жамбыл құс фабрикасының директоры.
*[[1994]] жылдың желтоқсанынан - «[[Әулие-Ата құсы]]» АҚ бас директоры.
*[[1998]] жылдан - Жамбыл облысы Байзақ ауданының әкімі.
*[[2002]] жылдан - [[Қазақстан Республикасы|ҚР]] Премьер-министрі кеңсехана өндірістік саласы және инфрақұрылымы бөлімінің меңгерушісі.
*[[2004]] жылдан - [[Қазақстан Республикасы|ҚР]] Президенті әкімшілігінің ¥йымдастыру-бақылау жұмысы және мамандар саясаты басқармасы Мемлекеттік инспекциясының мемлекеттік инспекторы.
*[[2005]] жылдан - Алматы қаласы Жер қатынастары басқармасының бастығы.
*[[2007]] жылдан - Алматы қаласы әкімі аппаратының істерін басқарушы.
*[[2008]] жылдан - [[Қазақстан Республикасы|ҚР]] Көлік және коммуникация министрінің кеңесшісі.
*[[2009]] жылдан - «[[Қазинтерсервис]]» фирмасы» ЖШС бас директоры.
*[[2010]] ақпан - Жамбыл облысы Шу ауданының әкімі.
*[[2012]] қаңтар - Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі V шақырылымы Депутаты.

== Жетістіктері ==
«[[Астана]]» (1998),
«[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл]]» (2001),
«[[Қазақстан темір жолына 100 жыл]]» (2004),
«[[Астананың 10 жылдығы]]» (2008) медальдарымен марапатталған.
[[Қазақстан Республикасы|ҚР]] Президентінің Алғысымен ескерілген (2001).
Жамбыл облысы Байзақ ауданының Құрметті азаматы (2009).

Әскери атағы - запастағы подполковник. Діни көзқарасы - ислам. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Абылай хан. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «[[Қазақстан болашақта экономикасы дамыған, күшті азаматтық қоғам, билік пен халық арасындағы қатынастың тиімді үлгісі болады]]».
Хоббиі - ат спорты, волейбол. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық және тарихи әдебиет. Үйленген. Жұбайы - Әлішбаева Зәуреш Алтынбекқызы
(1960 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қыздары - Жабағиева Алуа Қожаханқызы (1984 жылы туған), Жабағиева Ғибадат Қожаханқызы (1995 жылы туған); ұлы - Жабағиев Ғазиз Қожаханұлы (1985 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Отбасы ==
Әкесі - Еспенбетов Көкірекбай Жабағыұлы, зейнеткер. Анасы - Ыбырайымова Саракүл, марқұм.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Атеизм

2016-01-11T17:34:15Z

AlibekKS: «Скептицизм» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Atom of Atheism-Zanaq.svg|right|thumb|120px|Атеизм символдарының бірі]]
[[Сурет:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|left|250px|Грекше жазылған Атеизм сөзі]]
'''Атеизм''' ('''Ілхад''', '''илхад''', {{lang-grc|ἄθεος}} — «құдайдан ауытқу»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29%2Fqeos1 ἄθεος] Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.</ref>, «жікшілдік»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/resolveform?type=exact&lookup=qeos&lang=greek Greek Dictionary Headword Search Results] θεός — god</ref>) — жаратылыстан тыс күштерге (құдайға, аруаққа, рухқа, о дүниеге және т.б.) сенуді жоққа шығаратын көзқарастар жүйесі, бүкіл дін атаулыны жоққа шығару. [[КСРО]] дәуірінде Атеистік насихат күшейді. [[Ұжымдастыру]], [[тәркілеу]] және т.б. саяси науқандарда дін иелері жаппай қудаланды, қара халық құранды тығып оқып, "[[біссіміллә]]ні" күбірлеп айтатын халге жетті. "Дін - апиын!" деген сияқты жалаң ұрандар қаптады. Атеистік насихатты қарқынды жүргізу туралы арнайы қаулылар қабылданып, жоғары оқу орындарында "Ғылыми атеизм негіздері" курстары оқытылды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
== Исламның атеизмге көзқарасы ==
Құран түсіндірушілері Ілхадқа [[Аллаһ]]тың ''«қасиетті есіміне»'' кір келтірушілікті, оның қасиетті белгілерін теріс түсіндіруді, т.б. жатқызады. [[Ислам]]ның алғашқы кезеңінде Ілхад термині ''зандак'' (қазақша айтылуы зәнталақ, зындық) терминінің синонимі болды, IX ғ-да кез келген ''«жаңалық»'' немесе [[Сүннет|сунниттер]] ілімімен келіспеудің өзі сунниттік діни қайраткерлер тарапынан Ілхад ретінде бағаланады; Ілхад жасағаны үшін айыпталушыларды [[малахидтер]] немесе [[мулхидун]] (жекеше түрі мулхид) деп атады. Мулхид термині ''«қорлаушы», «Құдайсыз»'' сөздерімен синонимдес жазғыру мәніне ие болды. [[Қағба]]дан ''«қара тасты»'' ұрлап әкеткен [[Бахрейн карматтары]] Ілхад жасаушылар ретінде айыпталды. Қасиетті жер бетіндегі Аллаһ ең жек көретін үш тәртіп бұзушы (мулхидун) туралы [[хадис]]ке сәйкес сунниттік діндарлар Исламдағы үш ''«залым бұра тартушыны»'' анықтауға тырысты. Басқалармен салыстырғанда мұндай ''«атаққа»'' өзінің діни көзқарастарының өзгергіштігімен белгілі ибн ар-Рауанди (X ғ-да ө.) ''«Пайғамбарлардың өтірігі»'' деп аталатын шығарма жазған танымал дәрігер [[Әбу Бәкір|Әбу Бәкір ар-Рази]] (912 ж.ө.) және көрнекті прозаик [[Әбу-л-Ала әл-Маарри]] (973 - 1057) жиірек танылды. Пікір-сайыстық сипаттағы әдебиеттерде Ілхадқа діни заңдардағы ''«сыртқы», «айқын»'' нәрселерден ауытқып, ондағы ''«құпияларға»'' құмартуды жатқызды. Мұндай [[күнә]] бәрінен бұрын ''«құпияның шынайылығы»'' мен ''«сыртқының алдамшылығын»'' насихаттаушы сопыларға және дүние сырының ''«құпия»'' мәнін білуге ұмтылған исмаилшыларға таңылды, соңғыларды осы күнәлары үшін көбінесе батиншылар және малахидтер деп атады.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Атеизм]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Скептицизм]]

Бхутавада

2016-01-11T13:54:07Z

AlibekKS: «Атеизм» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Бхутавада''' (элементаризм) - ежелгі [[үнді философиясы]] тұжырымдамаларының бірі. Упанишадаларда және эпоста ([[Махабхарата]]) айтылады. Кейбір бертінгі деректемелерде [[Локаята|локаятаның]] бір түрі ретінде көрінеді. '''''Бхутавада''''' іліміне сәйкес, заттардың өз қасиеттері бойынша барлық айырмашылықтары осы заттарды жасайтын барлық материалдық элементтердің қосылысындағы айырмашылықтарға байланысты. Сана - материалдық элементтердің ерекше қосылысының нәтижесі, ол пайда болғаннан кейін өзінің бойында осындай қосылысты ұдайы жаңғыртып отырады, бірақ басқа қосылыстар сананың пайда болуына ешқашан жете алмайды. Локаятаның ізбасарлары сияқты '''''Бхутавадаға''''' берілгендер гносеологияда сенсуалистер және этикада гедонистер болды. '''''Бхутаваданың''''' ежелгі текстері сақталмаған.
== Дереккөздер ==
<ref>"Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік</ref>

[[Санат:Атеизм]]

Құрлық әскерлерінің әскери институты

2016-01-11T12:22:56Z

AlibekKS: «Институт» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2016}} 
'''Құрлық әскерлерінің әскери институты''' (ескі атауы: '''Алматы Жоғарғы Әскери Академиясы''') - 2002 жылы Әскери академияның екіге бөлінгенінен пайда болған құрлық әскерлерін дайындап шығаратын әскери институт. Әскери академия Құрлық әскерінің институты мен Ұлттық қорғаныс әскери универстеті болып бөлінді.<ref>Алғашқы әскери дайындық, Алматы"Мектеп" баспасы, 2006</ref> Негізі 1918 ж. [[Түркістан әскери округі]]нің училищесі болып құрылған. Кейін [[Орта Азия]] әскери округінің училищесі (1969), [[Алматы жоғары әскери училищесі]] (1970) болып аталды. Қазақстан Президентінің Жарлығымен 1997 ж. 11 ақпанда [[Алматы]] жоғары әскери училищесі Алматы Жоғарғы Әскери Академиясы болып қайта құрылды. [[Алматы]] жаяу әскерлер училищесі, [[Бауыржан Момышұлы]] атындағы әскери мектептер осы академияның құрамына енеді. Академияда әскери тактика, қоғамдық ғылымдар, шет тілі, автомобиль даярлығы және соғыс машинасы, артиллериялық қарулар мен техникаларды пайдалану, әскери инж. байланыс және жалпытехн. пәндер, физ.-мат., дене шынықтыру және спорт кафедралары жұмыс істейді. Академияда жоғары, арнаулы және орта әскери білімді маман кадрлар даярланады. Мұнда 4 ғыл. докторы (1998), сондай-ақ техника, тарих, [[физика]]-[[математика]]лық, филология ғылымының кандидаттары дәріс береді. Оқу орны негізі қаланғаннан бері 7000-нан астам офицер кадрлар даярлап шығарды. Ауған соғысының батырлары С.Н. Гущин, Н.Акрамов, Кеңес Одағының Батыры лейт. Шахворостов, генерал-полковник. А.Х. Қасымов, ҚР ІІМ Ішкі әскері қолбасшысының бірінші орынбасары генерал-майор Б.Б. Жанасаев, генерал-майор А.Б. Тасболатов, ген.-майор Ж.К. Рыспаев және генерал-майор Б.Е. Ертаев осы академия түлектері. Академияның сырттай оқытатын бөлімдері бар.<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы</ref>

==Мамандықтары==
Құрлық әскерлерінің әскери институты мынадай мамандықтар бойынша офицерлер дайындайды:
* тактикалық мотоатқыштар әскерлерінің командашысы;
* тактикалық танк әскерлерінің командашысы;
* тактикалық артиллерия командашысы;
* тактикалық автомобиль әскерлерінің командашысы;
* тактикалық инженерлің әскерлерінің командашысы;
* тәрбиелеу құрылымдарыныі командашысы;
* тактикалық сауыттанк әскерлерінің командашысы;
* тактикалық азық түлікпен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы;
* тактикалық киім кешекпен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы;
* жанар жағар маймен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы
* тактикалық әуе десант әскерлерінің командашысы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]]

Молокандар

2016-01-08T08:55:47Z

AlibekKS:

[[Сурет:Molokan.jpg|thumb|Молокандар қауым бастықтары]]
[[Сурет:The Molokane (A).jpg|thumb|Молокандар, 1870ж]]
== Молокандар ==
'''Молокандар''' - Ресейдегі діни секта, [[христиандық|христиан]] дінінің бір ағымы. 18 ғасырдың аяғында Тамбов губерниясында қалыптасқан. Оның негізін қалаушы - Семен Уклеин. Молокандар шіркеуді, шіркеу иерархиясын, оразаны, иконаны және православие діни жораларын теріске шығарды. Молокандық - феодал-басыбайлылық жүйенің күйзеліске ұшыраған кезінде пайда болған шіркеуге қарсы шаруалар қозғалысының бір түрі. Молокандар патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды. 20 ғасырдың басында олар 1,2 млн адамға жетті.<br />
Ұлы Октябрь революциясынан кейін олар ыдырай бастады. Кәзір Молокандардың аздаған топтары Закавказьеде, Украинада, Ресейде Ростов облысында бар. 1900 жылы молокандар АҚШ пен Мексикаға көшті.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref>
==Дереккөздер==
{{references}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Христиандық]]

Пасха

2016-01-08T08:53:07Z

AlibekKS:

{{cleanup}}{{wikify}}
{{Infobox Holiday |
|holiday_name=Пасха
|image=Russian Resurrection icon.jpg
|caption=[[16th century]] [[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] icon of the Descent into The Hades of [[Jesus]] [[Christ]], which is the usual Orthodox icon for Pascha.
|observedby=Most [[Christians]]
|date=First Sunday after the first full moon on or after [[Наурыздың 21]]
|date2007=[[April 8]] (both [[Western Christianity|Western]] and [[Eastern Christianity|Eastern]])
|date2008=[[Наурыздың 23]] ([[Western Christianity|Western]])<br />[[April 27]] ([[Eastern Christianity|Eastern]])
|date2009=[[April 12]] ([[Western Christianity|Western]])<br />[[April 19]] ([[Eastern Christianity|Eastern]])
|date2010=[[April 4]] (both [[Western Christianity|Western]] and [[Eastern Christianity|Eastern]])
|observances=[[Prayer]], all-night vigil (almost exclusively Eastern traditions), sunrise service (especially American Protestant traditions)
|celebrations=Religious (church) services, festive family meals, [[Easter egg]] hunts, and gift-giving (latter two, especially in [[United States of America|USA]] and [[Canada]])
|type=Christian
|significance=Celebrates the resurrection of [[Jesus]]
|relatedto=[[Passover]], of which it is regarded the Christian equivalent; [[Septuagesima]], [[Sexagesima]], [[Quinquagesima]], [[Shrove Tuesday]], [[Ash Wednesday]], [[Lent]], [[Palm Sunday]], [[Maundy Thursday]], [[Good Friday]], and [[Holy Saturday]] which lead up to Easter; and [[Ascension of Jesus Christ|Ascension]], [[Pentecost]], [[Trinity Sunday]], and [[Corpus Christi (feast)|Corpus Christi]] which follow it.
}}
'''Па́сха''' ({{lang-el|πάσχα}}; {{lang-he|פסח‎}} — ''песах'' — мағынасы «өтіп кету»), [[христиандық]] бойынша Христостың қайта тірілуінің нұрлы мейрамы ({{lang-ru|Светлое Христово Воскресение}}) — христиан дінінің ежелгі әрі ең маңызды мейрамы, Христостың өліп, қайта тірілуінің құрметіне тойланады. Христиан діні бойынша, [[Иса Мәсіх]] пайғамбардың «Христос» деген лауазымы бар, ол Құтқарушы және Құдайдың Ұлы.

== Ислам дінінің Пасхаға деген көзқарасы ==
[[Ислам]] діні бойынша, Иса Мәсіх пайғамбар [[Адам пайғамбар]]ға тең, өйткені ол да Адам сияқты әкесіз жаратылды. Бірақ Адам пайғамбардың (бар адамдардың түп атасы) атасы да анасы болмаса, пайғамбар Иса Мәсіх әкесіз, жалғыз анасы Мәриям арқылы дүниеге пайда болған.

[[Ислам]] діні бойынша, Алланың серіктері жоқ, соңдықтан пайғамбар Иса Мәсіх әулие, ерекше адам болса да, ол бағынуға лайық, бірақ оған Құдайдай табынуға болмайды. Екіншіден, [[Ислам]] діні бойынша пайғамбар Иса Мәсіх өлмеген, Алла оны өзіне алған, ал Иса Мәсіхтің тірілуі Пасха жексенбісінде болмаған, ол [[Ақыр заман]]да, [[Қиямет күні]]нде қайтып дүниеге келеді, өйткені ол тек пайғамбар емес, ол Мәсіх, оның ерекше миссиясы бар. Соңдықтан мұсылмандар Пасха күнін тойламайды. Бірақ христиандарды «Кітаптің адамдары» деп, олардың діни көзқарастарын құрметтейді және христиандар үшін Пасха мейрамының маңызын түсінеді.

== Мейрамның пайда болуы ==
Христиандардың [[Исаның Нағыз Шіркеуі]] де Пасханы тойламайды. Кейбір протестанттар Пасханы тойласа, Пасхалық дәстүрлеріне қарсы шығады.

Бұрын яһудилер [[Мысыр]]дан [[Мұса пайғамбар]]мен қашып құтылуын тойлаған. Бұл мейрамды Песах деп атаған. Бұны жексенбі күні тойлаған. Христиан діні бойынша, пайғамбар [[Иса Мәсіх]] дәл осы күні тірілген. Соңдықтан, христиандар Песах мейрамына жаңа мәні беріп, «Песах» деген яһуди сөзін алып, оны юнанша (грекше) Пасха деп атай бастады.

Ағылшындар Пасханы өз тілінде «Easter» деп атаса, орыстар юнан сөзін пайдаланады. Алдыменен яһудилер мен христиандар Пасханы бір күні тойлаған, бірақ оған түрлі мән берген. Кейін, христиандар мейрамын бір аптаға кейін ауыстырды.

== Тарихы ==
2 ғасырдан бастап, Пасха христиандардың ресми діни мейрамына айналған. Бірақ әр шіркеу оны өзінше тойлаған, әр мазхаб оны өз күнінде, өз дәстүрімен атап өткен. Соңдықтан, Ұрым, Александрия мен Кіші Азия шіркеулері арасында «Пасхалық дау» пайда болған. Ақырында бұл дау, епископтардың [[Никей синоды]]нда шешілген.

Осылайша, 325 жылдан бастап Пасханы көктемгі күн мен түннің теңелуі күнінен (бұл құбылыс Наурызға сәйкес, наурыздың 21-інде болады) кейін бірінші толған айдан кейін келесі жексенбіде тойлайды. Осылайша, Пасханың уақыты әр жылы әр күнге түсіп отырады, бірақ сәуір айында немесе мамыр айының басында болады. Бұл мейрамның тойлайтын күні ай күнтізбесі және күнтізбесінің екеуі бойынша есептеледі.

[[1583 жыл]]ы папа Григорий 13-інші жаңа күн күнтізбесін енгізген. Бұл қазір біз пайдаланатын григориан күнтізбесі. Бұл күнтізбе бойынша Пасха мейрамы бұрынғы тойлайтын күннен екі аптаға кейін ауыстырды. Орыс православ шіркеуі қазірге дейін григориан күнтізбесіне әлі де көшпей, юлиан күнтізбесін қолданып отыр.

16 ғасырда католик шіркеуінен жаңа протестант шіркеуі бөлініп шықты. Бірақ олар да григориан күнтізбесін пайдаланады. Соңдықтан католиктер мен протестанттардың Пасханы тойлайтын күні православ христиандардың тойлайтын күнінен бөлек. Бірақ айырмашылығы Рождество мейрамының, басқа діни мейрамдар сияқты, әр жылда екі апта емес, өйткені Пасхадан басқа әр мейрамның тойлайтын күні әр жылда өзгермейді, Пасханың тойлайтын күні болса әр жылда өзгереді. Кей жылдарда христиан дінінің әр мазхабы Пасханы бір күнде тойлайды.

[[1997 жыл]]ы [[Сирия]]ның [[Алеппо]] қаласындағы саммитінде, Шіркеулердің Дүниежүзілік Кеңесі Пасханы әр жылда бір күнде тойлап, дүние жүзінде католик, протестант пен православ христиандардың арасында Пасханы тойлау рәсімінің айырмашылығын жойғысы келді. Бірақ бұл бастаманы еш шіркеу қолдамады. Сондықтан бұл мәселе әлі де шешілмеген.

Пасханың дәстүрінің бірі [[әл-Құдыс]]та түсетін киелі отты алып, оны дүниенің бар ірі шіркеулеріне жеткізу. Қазір, ұшақтар бар кезде бұл мүмкін болып отыр. Бұрын киелі от тек қана [[әл-Құдыс]]та түскен, әлем бойынша әр шіркеудің жанында алау жағылған.

== Мейрамды өткізудің дәстүрлері ==
Христиандар Пасха күнінде жұмыртқаларын түрлі түске бояйды, ал Ресей мен Балкан елдерінде сол түрлі-түсті жұмыртқаларын бір-бірімен қақтығыстырады. Бұрын орыс селоларында жұмыртқаларды төбенің басынан домалатып жарыс ұйымдастыру дәстүрі болған.

Балкан елдерінде Пасха мейрамында мұсылмандар Құрбан айттағыдай қой сойып, салтанатты тағамдарын дайындайды. Бұлғарстанда бір мейрамында бір қойын түгелдей қуырылып дастарқанға қояды. Бір қойды таба алмаса, қой санынан [[дөнер кәуап]] сияқты «бедро» деген тағам жасайды немесе шашлык кәуапты ғана қуырып жасайды.

Еуропада католиктер мен протестанттар Пасхалық қояндарын жасайды. Оны ойыншық немесе қоянның сипаты бар шоколад түрінде жасайды. Германияда түрлі-түсті жұмыртқаларымен фонтандарды, хауыздарды және бұлақ көздерін әшекейлейді.

Православ христиандар бір-бірін бетінен сүйеді, Пасха мейрамымен құттықтайды, бір-біріне «Христос тірілді!» дейді, оған «Шынымен тірілді!» деп жауап береді. Иегованың куәгерлері Пасханың дәстүрлеріне қарсы шығып, тек Христостың тірілуіне сеніп, бұл күнде бір-бірін құттықтап, мейрамын Құдайға арналған дұғаларында өткізеді.

== Пасханың күнтізбесі ==

{| class="wikitable" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em"
|-
|+align=center|'''Пасхалық күнтізбесі, 2000-2015'''
|-
! Жыл !! |Католик пен<br />протестанттар !! |Православ
|-
! 2000
| 23 сәуір || 30 сәуір
|-
! 2001
|colspan=2 align=center| 15 сәуір
|-
! 2002
| 31 наурыз || 5 мамыр
|-
! 2003
| 20 сәуір || 27 сәуір
|-
! 2004
|colspan=2 align=center| 11 сәуір
|-
! 2005
| 27 наурыз || 1 мамыр
|-
! 2006
| 16 сәуір || 23 сәуір
|-
! 2007
|colspan=2 align=center| 8 сәуір
|-
! 2008
| 23 наурыз || 27 сәуір
|-
! 2009
| 12 сәуір || 19 сәуір
|-
! 2010
|colspan=2 align=center| 4 сәуір
|-
! 2011
|colspan=2 align=center| 24 сәуір
|-
! 2012
| 8 сәуір || 15 сәуір
|-
! 2013
| 31 наурыз || 5 мамыр
|-
! 2014
|colspan=2 align=center| 20 сәуір
|-
! 2015
| 5 сәуір || 12 сәуір
|}
{{-}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Песах]]

{{commonscat|Easter}}

[[Санат:Христиандық]]
[[Санат:Христиандық мерекелер]]

Жаңа жылдық шырша

2016-01-08T08:48:11Z

AlibekKS:

'''Жаңа жылдық шырша''' - қыста тойланатын [[Жаңа жыл]] мейрамының негізгі нышаны.
<gallery perrow="4" caption="Айырмашылықтары сыртқы көріністеріне қарай:">
File:Baum mond 2007.JPG|[[Германия]]да
File:New Year's Tree.jpg| [[Ресей]]де
File:Christmas tree on the Potsdamer Platz (Sony Center) in Berlin, Germany.jpg|[[Потсдам алаңы]]ндағы безендірілген шырша, [[Берлин]]
File:Yolka Lipetsk.jpg|[[Липецк]]те
</gallery>

==Шығу тарихы==
Көпқұдайшыл болған римдіктердің сенімі бойынша, егер адам өз үйінде лавр (үнемі жасыл болып өсетін ағаштың бір түрі) ағашын тігіп қойса, онда оның үйінен көктем кетпейді – мыс. Сондықтан да, олар сол ағашты өз үйлеріне әр қыс келгенде тігіп қоятын болған. Герман тайпасы да солай істеген, бірақ лаврдың орнына олар шырша (елка, ель) ағашын пайдаланған. Яғни, Исаға (а.с) да, жаңа жылға да қатысы жоқ. <ref>[http://azan.kz/article/show/id/1428.html Жаңа жылды тойлау дұрыс па?]</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Жаңа жыл]]
[[Санат:Христиандық]]

Демотиватор

2016-01-07T13:57:50Z

AlibekKS:

[[Сурет:Демотиватор.jpg|thumb|300px|Демотиватор үлгісі]]
'''Демотиватор''' – қара түсте орнатылған және түсінік жазумен құрылған сурет.

== Тегі ==

Біріншіде демотиваторлар оң суреттердің (мотиваторлар) пародиясы болды. Мотиваторлар [[АҚШ]]’тың мектептерінде және жұмыс орындарыда кең тараған болды, бірақ көпшіліке олар қызық болған жоқ. Сонымен қалжыңбастар оң жазуды мұң жазумен ауыстырды. Осы пародияны олар «демотиватор» атады.

Американдық компания «Despair, Inc.» демотиваторлардың дамуына үлкен үлес қосты. Біріншіде олар [[Интернет]] арқылы демотиваторлық суреттерді сатты, бірақ сонынаң олар баршылыққа өз демотиваторларын істеуді ұсынды.

== Формат ==

Мотиватор және демотиватор бір форматпен істелінген.

1. Қара түсте орнаталған сурет

2. Аты үлкен шрифтпен жазылған

3. Түсінікті жазу

==Дереккөздер==
{{references}}
==Сыртқы сілтемелер==

* [http://despair.com Демотиваторлар істейтін компаниясы Despair, Inc.]
* [http://red-factory.blogspot.com/search/label/демотиватор Қазақша жазған демотиватолар]

[[Санат:Интернет]]

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

2016-01-06T10:55:52Z

AlibekKS:

'''Қазақстанның Еңбек Сіңірген Қайраткері''' – құрметті атақ; 1999 жылы 29 шілдеде тағайындалған. Республикаға сіңірген зор еңбегі үшін аса көрнекті мемлекет және қоғам, мәдениет пен өнер адамдарына, өндіріс пен әлеуметтік саланың дарынды ұйымдастырушыларына беріледі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Мәдениет]]

Санат:Аспаздар

2015-12-09T12:33:17Z

AlibekKS: «Аспаздық» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Commons cat|Chefs}}
{{Cat main|Аспаз}}

[[Санат:Аспаздық]]

Амандасу

2015-12-09T05:44:33Z

AlibekKS:

'''Амандасу''' (''Сәлемдесу'') - [[инабаттылық]] пен [[әдеп|әдепке]] қатысты қатынас нормасы. Байырғы қазақ дәстүрі амандасулардың әлеуметтік тегінен, байлығынан және жалпы өмірдегі алатын орнынан белгі беретін болған. Ертеде хан немесе ірі сұлтандарға төменгі таптағы адам екі қолын кеудесіне қойып және төмен қарай иілмесе, оларға жақындай алмаған. Ал егер ол қайырым ретінде оған қолын созса, онда ол бір тізерлеп жерге отырып, оның қолын екі қолымен қысады. Әлеуметтік дәрежесі орташа адам өзінің әміршісіне қолын кеудесіне қыспай, бірақ, басын иіп келген. Хан немесе күшті әмірші, өзінің қарауындағылардың сәлеміне жауап ретінде оның иығына қолын қойып, сыйластығы болса қолын қысып амандасатын болған. Егер ханды жолай кезіктірсе, онда жолда тоқтап тұрып, оның өтіп кетуін күтуі керек, әрі басын иіп, қолын кеудесіне қойып дауыстап сәлем беруі шарт. Қараша халық өкілі сұлтандарға сәлемдескенде тізесін бүгіп көбіне «Алдияр тақсыр!» деп сәлем берген. Билігі жоқ төрелер мен сұлтандардың сыртынан болса да ізеттілік көрсету өз дәрежесінде болмағанымен, әмірі күштілер алдында ізеттілік шаралары қатаң сақталды.

Дәрежесі тең, бірақ, жақын таныс емес адамдар бір-бірінің бір қолын алып қана амандасқан; ал таныстар (ер адамдар) бір-біріне екі қолдарын береді және сонан соң, екі жаққа алма кезек иық тірестіріп құшақтасады немесе керісінше бір-бірін кеуделеріне қысып құшақтайды. Мұндай қимылдар кездесу кезінде жасалады. Әйелдер де кездескенде жалпы қабылданған әдетті сақтаулары тиіс. Әлеуметтік жағдайлары тең әйелдер кезіккенде қол алыспайды (еш уақытта сүйіспейді), тек бірі екіншісіне жәй ғана иіледі. Егер аға сұлтанның әйелдерімен қарапайым әйелдер кезігіп қалса, қарапайым әйелдер жанарларын төмен түсіріп, ізет көрсетіп иіледі. Бірақ, ханша немесе белгілі сұлтан әйелін кездестіргенде қараша өкілі жанарын төмен түсіріп, иіліп, бетін сипап сәлемдесуі керек. Жас әйел жасы үлкен туыстарының алдында бір тізесін бүгіп, иіліп сәлем салады.

Қазақтар бір-бірімен жолыққанда бір-бірімен мал-жан аман ба? - деп сұрасқан. Мал аман ба? - деп сұрауы олардың тұрмыс-тіршілігі күнкөріс өзегі, шаруашылық қатынастарының негізгі құралы саналған төрт түлікпен тікелей қатысты болуына байланысты малды және отбасы туралы жөн сұрасу қалыптасқан нормаға айналған. Осылай сәлемдескенінен кейін [[ризашылық|ризашылықпен]] кішіден: «Мал-жаның аман ба?», - деп сәлем береді. Оған қалыптасқан дағдылы жауап: «Құдайға шүкір, өзіңіздің мал-жаныңыз аман ба?» — деп жауап береді. Қазақ «Жақсы сөз, жарым ырыс», деп ырымдап, әрқашанда «жақсы» деген. Ерлер арасында мұндай амандасу сөздер әйелдерге қатысты қолданылмайды, оларға тек «Сәлеметсіз бе?», — деп амандасады. Далада бір топ қазақтар екіншісімен ат үстінде кездесіп қалса, «Ассалаумағалейкүм» деп, оң қолын созып амандасып, сол қолын амандасушының оң иығына қояды. «Уағалейкүмсалам» деп аманын қабыл алып, қол алысады. Қазақтар қонаққа барғанда, [[киіз үй|киіз үйдің]] жанына жақындағанда аттан түседі, ал үй иесі қолғанат ересек балалары қарсы алып, аман-саулық сұрайды. Осы кезде әйел адамдар үй-ішін реттеп, кілем-сырмақтарын төр көрпешелерін төсейді. Келген мейманның өзі киіз үйге енгенде «Ассалаумағалейкүм» деп жалпыға сәлем беріп кіреді. Тіпті, баспанада адамдар жоқ болса да немесе әйелдер отырған жағдайда да «Ассалаумағалейкүм» деп шаңырққа сәлем беру әдет қалыптасқан.
Сырдарияның төменгі бойы қазақтарында амандасудың да өзіндік дәстүрге бағынған рәсімі бар. Арал, Қазалы өңірінде ер бала, қыз бала да өзінен үлкендерге дауыстап сәлем бердік дейді. Келіннің беті ашылып, босаға аттаған күннен бастап, келін күйеуінің ағайындарына көрген кезде екі қолын алдына бір-біріне айқастырып қойып «Сәлем бердік», - деп дауыстап, өзі иіледі. Күйеуінің ағайындары жол-жөнекей кездескен күнде де осылай сәлем салады. Үлкендер келіннің сәлеміне «Көп жаса! Бақытты бол!» -деп жауап қайтарады. Бұл дәстүр келіндердің күйеуінің ағайындарына деген ізеттілігін білдіреді.

Жаман ырым болып саналғандықтан, ауылға алыстан атпен шауып келуге болмайды. Ауылға қонақ келгенде міндетті түрде аяңдап келіп, үй сыртына жақындағанда «сөйлес» деп дауыстайды. Үш қайталаудан кейін жауап болмауы қонақты қабыл алмағандығын білдіреді. Үй иесі немесе үй иесінің әйеліне қонақ «құдайы қонақ» деп жауап береді. Бұдан кейін үй иесінің шақыруымен үйге кіреді және келген қонақ әйел болса үйдің сол жағына, еркек болса оң жағына отырады. Егер, үй иесі өз қонағынан жасы үлкен болса, онда бірінші болып: «Амансыз ба?» деп сәлемдеседі, қонақ сұрағына жауап беріп, үй иесінен «Мал-жаныңыз аман ба?» деп сұрайды. Содан соң қонақ үйде отырғандардың барлығын аралап шығады. Ал әйел адамдарға жұмсағырақ: «Есенсіз бе?» - дейді, бұл «Деніңіз сау ма?» - дегенді білдіреді. Ал қыздарға айтқанда; «Қарағым», «шырағым» - деген сөздерді қосады.

Ұзақ уақыт көріспеген жандар немесе ұзақ сапардан келген адамның амандығымен қоса, жөншілігін сұрап, егжей-тегжейлі сұрасады. Алыстан келген адамға «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы адам барып сәлем береді» деген ереже бар. Дегенмен, жасы мен жолы үлкен адамдарға сапардан келген адам өзі әдейілеп барып, сәлем беруі тиіс. Мұндай ізеттіліктің бірі сол әулеттің ертеден келе жатқан қара шаңырағына соғу міндет.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Көркем әдебиет стилі

2015-12-09T04:58:40Z

AlibekKS:

'''Көркем әдебиет стилі''' - [[проза]], [[поэзия]], [[драматургия]] салаларында жазылған көркем шығармалардың стилі (тілі). Көркем әдебиет стиліне тән бірнеше ерекшеліктер бар. Солардың бірі - тіл байлығы. Көркем шығармаларда қолданылмайтын [[сөз]]дер мен [[сөз тіркестер]]і, фразеологизмдер аз. Кез келген шығарма тек қана [[Авторлық (Авторланған) жүйе|авторлық]] баяндаудан ғана емес, кейіпкер тілінен де турады. Ал кейіпкерлер әр жастағы, әр мамандықтағы, әр дәрежедегі білімді адамдар болып келетіндігі белгілі. Сондықтан да көркем шығармада кәсіби сөздер де, жергілікті тіл ерекшеліктері де, [[жаргон]]дық сөздер де ұшырасып отырады. Көркем әдебиет стилінің екінші ерекшілігі - оның көп стильді болып келетіндігі. Мұның мәнісі қай жанрда жазылған шығарма болса да, онда тіл арқылы қарым-қатынас құралдарының барлық түрінің қолданылуында, яғни ауызекі сөйлеу тіліне қоса, [[публицистика]]лық, [[ғылым]], ресми стильдердің элементтері осы стильде әр түрлі ыңғайда ұшырасып отырады. Көркем [[әдебиет]] стилінің тағы бір ерекшілігі бұл [[стиль]]де орындалатын еңбектердің басты міндеті [[эстетикалық тәрбие]] беретіндігімен тығыз байланысты болып келеді. Екінші сөзбен айтқанда, көркем шығармада сөздің эстетикалық қуаты, сөздің бейнелілігі алғашқы орынды алады. Сондықтан да троптардың және фигуралардың барлық түрлері басқа стильдерге қарағанда Көркем әдебиет стилінде барынша мол жұмсалады. Көркем әдебиет стилінің функциональдық стильдер жүйесінде апатын орнына қатысты әр қилы пікірлер айтылып жүр. Стилистердің бір тобы (Л. Н. Максимов, Н. М. Шанский, Н. А. Мещерский, К. А. Панфилов т. б.) көркем әдебиет тілін функциональдық стильдерден тыс, мүлдем бөлек тілдік құралдар жүйесі деп қараса, P. А. Будагов, А. И. Ефимов, И. Р. Гальперин, Э. Г. Ризель, М. Н. Кожина, Б. Н. Головин, A. Н. Васильева, [[Розенталь|Д. Э. Розенталь]], [[ГВОЗДЕВ|A. Н. Гвоздев]] сияқты ғалымдар Көркем әдебиет стилін басқа стильдермен ''"терезесі тең"'', себебі көркем әдебиет те тіл қолданудың аясы болып табылады әрі әлеуметтік қызмет атқаруға қатынасады, ал эстетикалық қызметі сол әлеуметтік қызметтің бірі деп санайды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ тілі]]

Дәурен Берікқажыұлы

2015-11-19T04:08:28Z

AlibekKS: /* Шығармалары */

'''Дәурен Берікқажыұлы''' - [[1974]] жылы 15 мамырда [[Семей облысы]], [[Мақаншы ауданы]], [[Қарабұта ауылдық округі|Қарабұта ауылында]] (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы) дүниеге келген.
*Қазақ мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) түлегі.
*[[1996]] — [[1999]] жылдары орта мектепте,
*[[1999]] — [[2002]] жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМ¥У-да ағылшын тілінен дәріс берді.
*Қазір «Қазақстан» телерадио компаниясының аударма және дубляж бөлімінде қызмет етеді.
==Шығармалары==
Өлеңдері [[1994]] жылдан бастап республикалық газет-журналдарда жарияланып келеді. Шығармалары 2000 жылы жарық көрген «''Сборник. Избранное» («Қазақ университет!») , «Жас ақындар жырларының антологиясы» («Өлке»)'' жинақтарына енген. [[1996]] жылы жарық көрген «''Оттегім менің, от демім менің — жырларым»'' («Жазушы») және [[2001]] жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен шыққан «Апіе тегісііет» жыр жинақтарының авторы. [[2008]] жылы «Гүл мен қылыш жырлары» атты жинағы жарық көрген.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қарабұта ауылы]]
[[Санат:1974 жылы туғандар]]

Клингон тілі

2015-10-23T04:51:41Z

AlibekKS: «Клингон тілі» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Language
|name=Клингон тілі
|nativename=tlhIngan Hol
|pronunciation=/ˈt͡ɬɪŋɑn xol/
|creator=[[Окранд, Марк|Марк Окранд]]
|date=[[1984]]
|setting=[[Star Trek]] фильмдері мен телевизия тізбектерінде бейнеленген оқиғалар.
|speakers= Белгісіз. Клингон тілі институтының директоры Лоренс Шоунның (Lawrence Schoen) дерегі бойынша, 1996 жылы 12 шақты адам жетік білген.<ref>[http://www.wired.com/wired/archive/4.08/es.languages.html?pg=4&topic= Wired 4.08: Dejpu'bogh Hov rur qablli!*]</ref>
|fam1=[[жасанды тілдер]]
|fam2=[[өнерде қолданылатын тілдер]]
|fam3=[[ойдан шығарылған тілдер]]
|posteriori=
|iso2=tlh|iso3=tlh
}}

'''Клингон тілі''' (Клингонша: '''''tlhIngan Hol''''') — [[Star Trek]] («Жұлдызды жол») телевизиялық тізбегіндегі [[жатғаламшарлық]]тар [[клингондар]]дың тілі. Бұл тілді тілтанушы [[Окранд, Марк|Марк Окранд]] нағыз «жатғаламшарлық» тіл болсын деп әдейі құрастырған. Сондықтан бұл тілдің көптеген өзіндік ерекшеліктері бар, мысалы сөйлемнің «толықтауыш – баяндауыш - бастауыш» ретімен құрылуы. Бірінші рет клингон тілі «Star Trek: The Motion Picture» фильмінде қолданылды, ал оған дейін клингондар [[ағылшын тілі]]нде сөйлеп келді. Содан кейінгі уақытта Марк Окранд клингон тілін өз сөздігі, нормативті грамматикасы бар толыққанды тілге айналдырды.

«Star Trek» тізбегінің кейбір әуесқойлары немесе тілдерді үйренуді ұнататындардың кейбіреулері клингон тілінде сөйлесе алады. Бұл тілдің сөз қорында ғарыш кемелеріне немесе клингон нәсілінің қару-жарағына қатысты сөздер көп те, жерліктер күнделікті қолданыста пайдаланатын заттарды білдіретін сөз жоқ. Мысалы, «көлікті иондайтын қондырғы» (''jolvoy''), немесе «ғарыш кемесінің басқару мінбесі» (''meH'') дегенді білдіретін сөздер бар да, «көпір» деген мағынадағы сөз жоқ. Соған қарамастан осы тілді білетіндер күнделікті тақырыптар туралы да әңгіме жүргізе алады.
{| style="text-align: center; margin: 10pt" class="wikitable"
! pIqaD
! Кириллица
! IPA
|-
| a || А, а || {{IPA|ɑ}}
|-
| b || Б, б || {{IPA|b}}
|-
| ch || Ч, ч || {{IPA|t͡ʃ}}
|-
| D || Д, д || {{IPA|ɖ}}
|-
| e || Э, э || {{IPA|ɛ}}
|-
| gh || Ғ, ғ || {{IPA|ɣ}}
|-
| H || Х, х || {{IPA|x}}
|-
| I || І, і || {{IPA|ɪ}}
|-
| j || дж || {{IPA|d͡ʒ}}
|-
| l || Л, л || {{IPA|l}}
|-
| m || М, м || {{IPA|m}}
|-
| n || Н, н || {{IPA|n}}
|-
| ng || Ң, ң || {{IPA|ŋ}}
|-
| o || О, о || {{IPA|o}}
|-
| p || пһ || {{IPA|pʰ}}
|-
| q || қһ || {{IPA|qʰ}}
|-
| Q || қх || {{IPA|q͡χ}}
|-
| r || Р, р || {{IPA|r}}<br />({{IPA|ɹ}})
|-
| S || Ш, ш || {{IPA|ʂ}}
|-
| t || тһ || {{IPA|tʰ}}
|-
| tlh || тл || {{IPA|t͡ɬ}}
|-
| u || У, у || {{IPA|u}}
|-
| v || В, в || {{IPA|v}}
|-
| w || У, у || {{IPA|w}}
|-
| y || Й, й || {{IPA|j}}
|-
| ' || - || {{IPA|ʔ}}
|}
== Сілтемелер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [http://www.kli.org/ Клингон тілі институты]

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Жалғамалы тілдер]]
[[Санат:Жасанды тілдер]]
[[Санат:Клингон тілі]]

Адмет

2015-10-22T07:19:49Z

AlibekKS: «Ежелгі грек мифологиясы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Адмет''' (көне грекше Ἄδμητος) — [[ежелгі грек мифологиясы|ежелгі грек мифологиясында]] [[Фессалия|Фессалиядағы]] Ферлік патша [[Ферет|Фереттің]] және Периклименаның баласы. «[[Илиада|Илиадада]]<nowiki/>» (II 714 және басқада) көп кездеседі.

Калидондық шоқаға аңшылықтың және аргонавтар жорығының қатысушысы. Пелия бойынша, жерлеу ойындарының қатысушысы болып, қол төбелесіне шықты.

Аңыздарда, Адметте малшы болып [[Аполлон]] Құдайыдың өзі жұмыс істеді, бір нұсқаларында, Аполлонның өте жақсы көретін патшасы болған, ал басқаларда, Аполлонның киклоптарды немесе Пифон деген айдаһарды өлтіргені үшін.

Аполлон Адметтің малын бір жыл бойы бақты, немесе 8 жыл (яғни ұлы жыл) бақты, немесе 4 жыл бақты. Аполлон қамыстан жасалған сырнайдан немесе алтын кифарада ойнағанда, орманнан жыртқыш аңдар шығы тыныш кәдімгідей малдардың арасында жүрді. Ең алғаш, аңызды [[Ферекид]] жазғаны көрінеді. Бірақ, енді Аполлон тәрбиелеген Евмелдің биелері туралы [[Гомер]] айтады.

Пелий, кімде-кім арыстан мен шошқаны бір арбаны тартуға қойғызып қойса, оған қызын Алкестаны берем деп айтқанда, Адмет Аполлонның көмегімен немесе Аполлон және [[Геракл|Гераклдың]] көмегімен осы бұйрықты оңайлықпен жасады. Тағы да, Адметті Гераклдың махаббаты деп те атайды.

Адмет, Тавминде Эретрияның жанындағы Евбеяда Аполлонға ғибадатхана салғызды. Адметте баласы мен қызы бар.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Ежелгі грек мифологиясы]]

Абай даласы

2015-10-22T07:16:34Z

AlibekKS: «Қазақстан географиясы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Абай даласы ''' – [[Ресей Федерация]]сы [[Алтай]] өңіріндегі тектоникалық ойыс. Солтүстік-шығысында Теректі, оңтүстік-батысында [[Қоржынтау]] жоталары орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1100 м. Ұзындығы 25 км, ені 6-9 км. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шағын Абай, Ақсас өзендері ағып өтеді. Түрлі шөп аралас [[астықтұқымдас]] өсімдіктер өседі. [[Ойыс]]тың құнарлы бөлігі игерілген.<ref>Атамекен: Географиялық энциклопедия. /Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{references}}

[[Санат:Қазақстан географиясы]]

Санат:Діни философия

2015-10-19T18:37:10Z

AlibekKS: «Дін» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Commons cat|Religious philosophy}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дін]]

Санат:Теология

2015-10-19T18:36:22Z

AlibekKS:

{{Commons cat|Theology}}
{{Cat main|Теология}}

[[Санат:Діни философия]]
[[Санат:Теизм]]
[[Санат:Құдайлар]]

Пандора

2015-10-19T18:31:01Z

AlibekKS: «Мифология» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Pandora.jpg|thumb|right|200px|Пандора, Jules Joseph Lefebvre,1882ж.]]
'''Пандора''' (гр: Πανδώρα, πᾶν – pān – "бәрі" дегенді, δῶρον –, dōron – "сый" дегенді білдіреді. Мұнда "бәрінің сыйы", "бәрі берген", "Құдайлар сыйы" мағынасында айтылған.<ref>{{LSJ|pa{{=}}s1|πᾶν}}, {{LSJ|dw{{=}}ron|δῶρον|ref}}; Evelyn-White, note to Hesiod, ''Works and Days'' Schlegel and Weinfield, "Introduction to Hesiod" [http://books.google.com/books?id=R6GqYRhaCCAC&pg=PA6 p. 6]; Meagher, [http://books.google.com/books?id=vBDfKCyC2LMC&pg=PA148 p. 148]; Samuel Tobias Lachs, "The Pandora-Eve Motif in Rabbinic Literature", ''The Harvard Theological Review'', Vol. 67, No. 3 (Jul., 1974), [http://www.jstor.org/pss/1509228 pp. 341-345].</ref>) — грек мифологиясында от құдайы Гефест пен Афина Құдайлардың құдайы Зевстің бұйрығы бойынша су мен топырақтан жаратқан жер бетіндегі тұңғыш әйел заты. Әйгілі [[Пандора қалбыры]]ның ашушысы.<ref>"Scatter-brained [of Zeus the woman, the maiden whom he had formed." (Hesiod, ''[[Theogony]]'' 510 ff (Hugh G. -White, translator)</ref><ref name=PandoraBlDictOfClMythology>{{cite book|title=A concise dictionary of Classical Mythology|chapter=Pandora|author-first=Pierre|author-last=Grimal|author-link=Pierre Grimal|editor-first=Stephen|editor-last=Kershaw|others=A. R. Maxwell-Hyslop (translator)|publisher=Basil Blackwell Ltd|place=[[Oxford]]|year=1990|isbn=0-631-16696-3}}</ref>
[[Сурет:Opened up a Pandora's box.jpg|thumb|left|300px|[[Пандора қалбыры]]ның ашылуы]]
Құдайлар оған түрлі ғажайып қасиеттер дарытады. Афродита оған сұлу етеді, Афина оған керемет әдемі киім сыйлайды, бірақ Афина Пандораға ақыл-парасат сыйлаудан бас тартады, сөйтіп оның іс-әрекеті жеттік ойлаудан емес, көңіл бұруы, қызығу бойынша болады. Ал, Хермес оған сөйлеуді үйретіп, "өтірік айтатын, қулыққа салынатын сөз шешендігін дарытады.Хермес тағы оған "тоғышар сана мен алдамшы табиғат" дарытады. Оған Пандора (баршаның сыйы, Құдайлардың сыйы) деп Хермес ат қояды. Оның тағы бір аты Анесидора (Anesidora), сыйлық жеткізуші деген мағынада айтылған. Гесиодтың（шамамен б.з.д.8-7ғасырларда өмір сүрген） ертегісі бойынша, Зевс оған қалбыр жібереді, Прометей Зевстен келген қандай-да бір сыйды қабылдамау туралы айтқан болса да, інісі, Пандораның күйеуі Прометейдің сөзін тыңдамай Қалбыр (әсілі Құмыра болған) ішіндегіні көруге құмартып ашып жібереді. Сөйтіп әлгі қалбырдан жер-әлемге түрлі жамандықтар тарайды — ашкөздік, жасандылық, өсек, қаралау, қызғаншақтық, жала жабу, қайғы-қасірет дегендер сол сәтте басталады. Ол абдырап қалбырды қайта жапқанда ішінде тек [[Үміт]] қана қамалып қалған екен.

Пандора аңызы тым ежелгі аңыз болып, көптеген нұсқада айтылады, ұқсамаған мағынада түсіндіріледі. Бірақ, қайткен күнде де ол жер бетіндегі Күнәнің қалай пайда болуы туралы айтылған ең алғашқы түсіндіру есептеледі. VIIғ. грек ақыны Гесиод "Құдайлар шежіресі" (570-ші жолында) кітабында Пандораны тілге алады және өзінің «Жұмыс және күндер» （Works and Days） еңбегінде Пандора туралы және [[Пандора қалбыры]] туралы ертегіні әдеби тілде баяндайды. Ол батыс мәдениетінің өзегіне сіңіп, жанама түрде Алғашқы күнә және христиан теологиясының қалыптасуына әсер етті.

== Пандора қалбылырының ашылуы ==
[[Прометей]] адамзатқа Құдайлардан от ұрдап жеткізге кезде, Құдайлардың Құдайы Зевс [[Пандора]]ға бір қалбыр беріп, оны ашпай сақтауды бұйырады. Бірақ Пандора ішінде не барын білгісі келіп, шыдай алмай ақыры қалбырды ашып жібереді. Сонымен қалбыр ішіне салынған бақытсыздық туғызатын көптеген жамандықтар — ауыру-науқас, пәле-қаза, өтірік, қызғаншақтық, зұлымдық, ... дегендер қалбыран шығып жер-әлемге тарап кетеді. Пандора қалбырды ашқанға дейін жер беті өте тыныш, бейбіт, жақсылықтарға бай болса керек, енді ол ғажайып дүние бүлініп, түрлі жамандықтар өрши бастайды, дүние аласапыран болып бұзылып, шайқала бастайды. Қорқып кеткен Пандора қалбырды жауып үлгіреді. Нәтижеде қалбыр ішінде тек "[[Үміт]]" ғана ұшып шыға алмай қалған екен.<ref>Hesiod, ''Works and Days'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0132%3Acard%3D83 96–99].</ref> Сөйтіп, адамзат баласы үздіксіз азап тартып, дүниеде не бір сорақылықтар арт-артынан туылып жатса да, өмірінде не бір бәлеге ұшыраса да, қайткен күнде де үмітін жоғалтпайтын болыпты.

Екінші бір айтылым бойынша, Пандораның ұстап қалғаны "болжау" болған екен. Сондықтан "болжау" қалбыры түбінде қалып, адамзат азапты, түңілісті өмірде де үмітін жоғалтпайтын, ертеңін болжап өмір сүре беретін болған екен. Егер Пандора сәл кешігіп, сол "үміт", не "болжаудың" өзін жіберіп алғанда адамзат өмірінде еш үміт қалмай, адамзаттың болашағы құрып, барлық үміті бос қиялға айналып, дүние құрып-жоғалып кеткендей екен. Пандора қалбырындағы үміт әлі сол қалбыр түбінде жатқандықтан, сол үміт қашанда өмірде дұрыс орындалмай жататын көрінеді. Тағы бір айтылымдар бойынша, Пандора қалбырының ішінде тек жамандықтардан басқа бақыт, достық, махаббат секілді жақсылықтар да болған көрінеді. Демек Пандора сол қалбырдың аузын жапқанда үміт солардан қалып қалыпты-мыс.
[[Сурет:Wedding procession pyxis BM GR1920.12-21.1 by Marley Painter.jpg|thumb|right|200px|Грек " қалбыры" (pyxis), б.з.д. 440–430. Британия мұрағаты]]
[[Сурет:Pithos Louvre CA4523.jpg|thumb|left|200px|Грек құмырасы (pithos), Крит, б.з.д.675ж., Лувр]]
== Сөз ләмі ==
Қазіргі сөз мағынасы бойынша Пандрора қалбыры "Жамандықтың жамырауы, зұлымдықтың ұядан шығуы" мағынасында, "Үміттің орындалмауы" мағынасында, "тек үміті ғана қалды" мағынасында, "азырақ қателік үлкен жамандыққа ұрындырады" мағынасында айтылады. Пандора Қалбыры ертегісі христиандық күнә мәдениетіне де өзіндік ықпал етті. Ол бойынша Адам ата мен Хауа ана бейіште шектелген алманы жеп қойып, Құдай алдында жазықты болып, жер бетіне қуылған соң, енді олардың ұрпағы, үрім-бұтағы сол бір алғашқы күнәні арқалап туады деген сөз. Христиандық мәдениетте өте ашық айтылатын Алғашқы күнә сол Пандораның қалбырды ашып жіберуі, содан күні бүгінге дейінгі жамандықтардың жайылуы, содан тек адамзаттың Құдайға деген үміті ғана құтқаратыны бұл енді параллел қабатталы логика есептеледі.

== Қате аударма ==
Түпнұсқа ертегіде қалбыр (pyxis) емес, құмыра (pithos) делінген. Құмыра ежелгі гректердің салтанатты асында тамақ құятын, салатын ыдыс есептеледі. Бірақ 16ғ. Роттердамдық [[гуманист]] Эразм (Erasmus of Rotterdam) Гесиодтың ертегісін латыншаға аударады. Ол гректің pithos (құмыра) сөзін pyxis (қалбыр) мағынасында пайдаланады. Содан былай осы тарихи қателік кейін ол әлемдік ортақ сөзді барлық тілдерге "қалбыр" етіп тарқатып жіберді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Әйел]]
[[Санат:Ежелгі грек мифологиясы]]

Зер төгу

2015-10-19T18:30:31Z

AlibekKS: «Грек мифологиясы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

'''Зер төгу''' – 1) [[алтын]], [[күміс]], т.б. қымбат металдардан созылған сымды зерге айналдырып, шығыршыққа немесе саусаққа шумақтап орау. Сымды зерге айналдыру үшін көзі бірте-бірте тарыла беретін “[[сүмсуір]]” (яғни сым суырғыш, сымсуыр) аталатын аспап қолданылады. Сымды сүмсуір көзіне кең жағынан енгізіп, тар жағынан тістеуіктің, қысқыштың көмегімен бірте-бірте суырып, шығыршыққа не саусаққа орайды;

2)Зермен кесте тігуді де зер төгу немесе зер шегу деп атайды.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]],4 том 3 бөлім</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ежелгі грек мифологиясы]]

{{stub}}

Генетика

2015-10-19T05:18:06Z

AlibekKS:

'''Генетика''' — бүкіл тірі [[ағза]]ларға тән тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін [[биология]] ғылымының бір саласы. Ағзалардың тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігі туралы ғылымды генетика деп атайды (грекше “genetіkos” — шығу тегіне тән). Бұл атауды [[1906]] жылы ағылшын биологы У.Бэтсон ұсынды.

Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің заңдылықтарын ашып, оларды қоғамды дамыту үшін пайдаланудың жолдарын шешуде генетика ғылымы зор үлес қосты. Сондықтан, [[биология]] ғылымының басқа салаларының арасында маңызды орын алады. [[Жер]] бетіндегі тірі материяның дамуы олардың үздіксіз ұрпақ алмастыруымен қатар жүріп отырады. Тіршілік организмдердің көбеюімен тікелей байланысты. Сол арқылы белгілі бір биологиялық түрге тән белгілер мен қасиеттер ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Басқаша айтқанда, ұрпақтар белгілі дәрежеде өзінің ата-анасына ұқсас болып туады. Мұны тұқым қуалаушылық дейді. Көпшілік жағдайда организмнің белгілері мен қасиеттері өзгермей біршама тұрақты түрде берілетіндіктен, ұрпағы ата-аналарына ұқсас болып келеді. Бірақ олардың арасында толық ұқсастық болмайды. Бір ата-анадан тарайтын ұрпақтың бір-бірінен қандай да бір белгісі жөнінен айырмашылығы болады.Организмнің тұқым қуалаушылық қасиеті сыртқы орта [[фактор]]ларының әсерінен үнемі өзгеріп отырады. Оны — өзгергіштік дейді. Көбею барысында организмнің белгілі бір қасиеттерінің тұрақты сақталуымен қатар, екінші біреуі өзгеріске ұшырайды. Осыған байланысты олар жаңарып, түрлене түседі.Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік — бірімен-бірі қатар жүретін, бір жағынан бір-біріне қарама-қарсы, өзара тығыз байланысты процестер.
[[Сурет:ADN static.png|thumb|right|180px| [[ДНҚ]] фрагмент.]]

== Тарихы==
{{main|Генетика тарихы}}
=== Алғашқы кезеңдер ===
Тұқым қуалаушылық туралы алғашқы түсініктер ежелгі дәуірде — [[Демокрит]], [[Гиппократ]], [[Платон]] және [[Аристотель]] еңбектерінде кездеседі. Гиппократ жұмыртқа клеткасы мен сперма организмнің барлық бөліктерінің қатысуымен қалыптасады және ата-ананың бойындағы белгі-қасиеттері ұрпағына тікелей беріледі деп есептеді. Ал Аристотельдің көзқарасы бойынша белгі қасиеттердің тұқым қуалауы тікелей жүрмейді. Яғни тұқым қуалайтын материал дененің барлық бөліктерінен келіп түспейді, керісінше, оның әр түрлі бөлшектерін құрастыруға арналған қоректік заттардан жасалады.
Бұдан кейін Ч.Дарвиннің пангенезис теориясы маңызды орын алады. Бұл теория бойынша өсімдіктер мен жануарлардың барлық клеткалары өзінен ұсақ бөлшектер — геммулалар бөліп шығарады. Олар жыныс органдарына өтеді де сол арқылы белгілер мен қасиеттер ұрпаққа беріледі. Геммулалар кейде “мүлгіген жағдайдаң болып, бірнеше ұрпақтан кейін білінуі мүмкін. Соған байланысты ұрпақтарда арғы ата-ана тектерінің белгі-қасиеттері қайталана алады деп есептелінген.ХІХ ғасырдың 80-жылдарында “пангенезис” теориясын А.Вейсман өткір сынға алды. А.Вейсман “ұрық плазмасы” туралы болжам ұсынды. Бұл болжамында тек жыныс клеткаларында кездесетін, тұқым қуалайтын заттың болатындығын айтты.
Генетиканың биология ғылымының жеке бір саласы ретінде қалыптасуына ХІХ ғасырдың екінші жартысында ашылған ірі ғылыми жаңалықтар себепші болды. 1965 жылы чех ғалымы Г.Мендельдің “Өсімдік будандарымен жүргізілген тәжірибелер” деген еңбегі жарық көрді. Ол тәжірибелері арқылы тұқым қуалаушылықтың негізгі заңдылықтарын қалыптастырады. Сөйтіп, Мендель генетиканың негізін қалады. Бірақ оның еңбегі 1865 жылдан бастап 35 жыл бойы көпшілік биологтарға, соның ішінде Ч.Дарвинге де белгісіз күйде қалды.Г.Мендель ашқан тұқым қуалау заңдылықтары тек 1900 жылы ғана өзінің тиісті бағасын алды. Себебі үш елдің ғалымдары: голландиялық Г. де Фриз, неміс ғалымы К.Корренс және австриялық генетик Э.Чермак-Зейзенегг әр түрлі объектілермен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде Мендель заңдылықтарының дұрыстығын дәлелдеді. Көп кешікпей бұл заңдылықтардың жануарларға да тән екендігі анықталды. 1909 жылы ағылшын биологы У.Бэтсон өсімдіктер мен жануарлардың әрқайсысының 100 шақты белгілерінің тұқым қуалауы Мендель заңдарына сәйкес жүретіндігін дәлелдейтін ғылыми деректерді жариялады. Сөйтіп, Мендель ілімі ғылымнан берік орын алды.1909 жылы дат оқымыстысы Вильгельм Йоханнсен биологияда аса маңызды болып есептелетін ген (герекше “genos” — шығу тегі), генотип және фенотип деген ұғымдарды қалыптастырды. Генетика тарихының бұл кезеңінде ағзалардың жекелеген белгілерінің ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне жауапты тұқым қуалаушылықтың материалдық бірлігі — ген туралы ұғым қалыптасып, Мендель ілімінің әрі қарай дамуына мүмкіндік туды. Дәл сол кездегі (1901 жыл) голландиялық ботаник ғалым Х. Де Фриздің организмнің тұқым қуалайтын қасиеттерінің өзгеретіндігін көрсететін мутация теориясының ұсынылуы генетика ғылымының дамуында ерекше орын алады.Генетика тарихындағы шешуші бір кезең американдық генетик, әрі эмбриолог Т.Морганның және оның ғылыми [[Мектеп|мектеб]]інің тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясын ашуымен тығыз байланысты. Т.Морган және оның шәкірттері жеміс шыбыны — дрозофилаға тәжірибе жасаудың нәтижесінде тұқым қуалаушылықтың көптеген заңдылықтарын ашты.Тұқым қуалайтын өзгергіштік туралы ілімді дамытуда [[орыс]] ғалымы Н.И.Вавилов зор үлес қосты. Ол [[1920]] жылы тұқым қуалайтын өзгергіштіктің ұқсас (гомологиялық) қатарлары заңын қалыптастырды. Бұл заң бір-біріне жақын туыстар мен түрлерде болатын тұқым қуалайтын өзгерістердің ұқсас болып келетіндігін дәлелдейді. Ғылымға енгізілген жаңалықтың бірі — [[1927]] жылы орыс ғалымдары Г.А.Надсон мен Г.С.Филипповтың радиоактивті сәулелердің төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда мутация тудыра алатындығын дәлелдеуі еді. Ген теориясын дамытуда орыс биологтары А.С.Серебровский мен Н.П.Дубининнің эксперименттік және теориялық жұмыстарының үлкен маңызы болды. Сол сияқты популяциялық генетика мен эволюциялық генетиканың негізін қалауда орыс генетигі С.С.Четвериковтың алатын орны ерекше. Генетиканың даму [[тарих]]ы үш кезеңге бөлінеді. Оның алғашқы екеуі 1865—1953 жылдар аралығын, яғни классикалық генетика дәуірін қамтиды.

=== Генетика тарихындағы үшінші кезең ===
Генетика тарихындағы үшінші кезең 1953 жылдан басталады. Ол — [[химия]], [[физика]], [[математика]], [[кибернетика]] сияқты нақты ғылымдардың зерттеу әдістері мен электрондық [[микроскоп]], рентгенқұрылымдық анализ, т.б. қолданудың нәтижесінде молекулалық генетика негізінің қалануы.1944 жылы американдық микробиолог әрі генетик О.Эври тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі — ДНҚ екендігін дәлелдеді. 1953 жылы американдық биохимик әрі генетик Дж. Уотсон мен ағылшын биофизигі Ф.Крик ДНҚ молекуласының [[молекула]]лық құрылымының моделін жасады.Қазіргі кездегі генетиканың дамуы тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік туралы ілімнің барлық салаларында зерттеу жұмыстары молекулалық деңгейде жүргізілетіндігімен ерекшеленеді. Мысалы, генді организмнен тыс қолдан синтездеу, дене клеткаларын будандастыру, генетикалық материалдың алмасуы (рекомбинация), геннің қайта қалпына келуі (репарация), биополимерлерді қолдан синтездеу, гендік инженерия сияқты проблемаларды зерттеу кеңінен таралып отыр.Генетика мен селекцияның дамуына Қазақстан ғалымдарының да қосқан үлесі ерекше. Алшақ будандастыру, мутагенез, полиплоидия, гетерозис, т.б. мәселелерді қамтитын генетикалық зерттеулер жүргізілуде. [[Дән]]ді және техникалық дақылдарды түрішілік және түраралық будандастырудың нәтижесінде бидайдың, арпаның, көксағыздың, [[жүгері]] мен [[қант]] [[қызылша]]сының жоғары өнімді будандары мен сорттарын алуда К.Мыңбаев, А.Ғаббасов, Ғ.Бияшев, Н.Л.Удольская және т.б. еңбектері зор. М.Х.Шығаева мен Н.Б.Ахматуллина микроорганизмдер генетикасының дамуына айтарлықтай үлес қосты.
Н.С.Бутарин, Ә.Е.Есенжолов, А.Ы.Жандеркин алшақ будандастыру әдісімен қойдың архар-меринос тұқымын алды. М.А.Ермеков, Ә.Е.Еламанов, В.А.Бальмонт, т.б. қазақтың ақбас сиырын, [[Алатау]] сиырын және [[Қостанай]] жылқысын, т.б. асыл тұқымдарды шығарды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

[[Қазақстан]]да тұңғыш рет М.А.Айтхожиннің басқаруымен молекулалық биология және ген инженериясы саласында көптеген зерттеулер жүргізіліп, ғылымға айтарлықтай жаңалықтар қосылды.Соңғы жылдары елімізде генетиканың аса маңызды салалары: молекулалық генетика, экологиялық генетика және радиациялық генетика бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
==Адамдың тұқым қуалаушылығын зерттеу әдістері==
# Будандастыру (гибритизация) әдісі бойынша бір немесе бірнеше белгі бойынша айырмашылығы бар екі ағзаны будандастырады. Будандастырудың нәтижесінде алынған ұрпақ '''гибридтер''' деп аталады.
# Генеологиялық әдіс. Бұл әдіс негізінде адамда болатын түрлі белгілер мен қасиеттердің немесе аурулардың тұқым қуалауын оның шежірелік қатысын құрып, туыстарының арасында таралуын және ата-бабасынан ұрпақтан –ұрпаққа қалай берілгенін зеріттеу жатады. мұндай әдіспен ұрпаққа түрлі аурулардың берілу мүмкіндігін анықтауға болады.
# Егіздерді салыстыру әдісі. Бұл әдісті бір жұмыртқалы егіздердің (бір жұмыртқадан дамығандықтан) генотипі бірдей болғандықтан әр түрлі белгілердің қалыптасуна сыртқы ортаның әсерін зерттелінеді.
# Цитогенетикалық әдіс. Бұл әдісте кариотип, яғни хромосомалардың саны, пішіні және мөлшері зеріттелінеді. Адамда пайда болған хромосомдық және геномдық мутацияларды байқауға мүмкіндік туғызады. Мұндай өзгерістер түрлі аурулардың тууына себепкер болады. Сондықтан цитогенетикалық әдісті медицинада диагностикалық мақсатта қолданады.
# Биохимиялық әдіс. Адамда болатын зат алмасудың бұзылуы түрлі тұқым қуалайтын өзгерістермен тікелей байланысты. Бұл әдіспен гендік мутацияны анықтауға болады. Биохимиялық әдістің практикалық та үлкен маңызы бар. Мысалы, ДНҚ-ға талдау жасау арқылы баланың ата-анасын дәл анықтап табуға болады.
# Популяциялық әдіс. Бұл әдіспен гендердің және генотиптердің популяцияда кездесу жиілігін зеріттейді. әдіс арқылы популяция генофондында түрлі аурулардың қаншасы гетерозиготалық және гомозиготалық күйде таралғаны жайлы ақпарат береді.
== Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Генетика]]