Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Геометрия

2015-07-31T19:41:25Z

Aizere:

[[Сурет:Woman_teaching_geometry.jpg|thumb| right|Балаларды геометрияғы үйретіп отырған әйел. Эвклидтың «Бастама» атты кітабындағы (XIV ғ.) сурет]]

'''Геометрия''' ({{lang-grc|γεωμετρία}}; {{lang-grc|γῆ}} — [[жер]] и {{lang-grc|μετρέω}} — «өлшеу») — математиканың кеңістіктік пішіндер (формалар) мен қатынастарды, сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін саласы. Ғылым ретінде [[Ежелгі Грекия]]да [[математика]]ның бір бөлігі болып қалыптасқан, оның алғашқы [[аксиома]]лары [[Эвклид]]тың «Бастама» кітабында сипатталған.

Геометрия табиғатты зерттеуде, техниканы дамытуда қуатты құрал болып табылады. Ол математикалық анализге, механикаға, физикаға, астрономияға, геодезияға, картографияға, кристаллографияға, тағыда басқа ғылымдарға елеулі ықпал етеді.

[[Сурет:Conic Sections.svg|thumb|200px|left|[[Конус]]тың қималары: [[шар]], [[эллипс]], [[парабола]], [[гипербола]]]]
[[Фигура]]лар - кеңістіктік пішіндер болып есептеледі. Геометрия тұрғысынан сызық — “сым” емес, [[шар]] — “домалақ дене” емес, олардың барлығы да — кеңістіктік пішіндер. Ал кеңістіктік қатынастар — [[фигура]]лардың мөлшері мен орналасуын анықтайды. Мысалы, центрлері ортақ, радиустары 3 см және 5 см шеңберлер қиылыспайды, “біріншісі екіншісінің ішінде жатады” дегенде — шеңберлердің мөлшері мен орналасуы жөнінде айтылып тұр. Мұнда бірінші шеңбер — кішісі, екіншісі — үлкені, біріншісі екіншісінің ішінде орналасқан. Осыған орай кеңістіктік қатынастар “үлкен”, “кіші”, “ішінде”, “сыртында” сөздері арқылы анықталған. “Тең”, “параллель”, тағыда басқа сөздер де кеңістіктік қатынастарды сипаттайды.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref>

Дененің шекарасы — бет. Ол денені қаптап, қоршап, шектеп, кеңістіктен бөліп тұрады. Бет шектеусіз жұқа болып есептеледі. Жіңішке жіп, бір тал қыл, сәуле, сым, тағыда басқа негізінде шектеусіз жіңішке сызық ұғымы шыққан. Геометриялық денелерді ойша топшылап, шектеусіз кішірейте беруге болады. Осыдан нүкте ұғымы шығады. Нүкте дененің әбден кішірейіп, тоқтаған шектік жағдайы деп есептеледі. Геометрия тұрғысынан алғанда нүктені одан әрі кішірейтуге болмайды. Геометриялық денелердің, беттердің, сызықтардың және нүктелердің кез келген жиыны фигура деп аталады. Айтылып отырған негізгі ұғымдар — нүкте, сызық, бет, дене дүниедегі заттардан (яғни, материядан) алынған. Бірақ материяның физикалық қасиеттерінен абстракцияланған. Мысалы, призма жөніндегі теоремаларды ағаштан, тастан, металдан жасалған призмалардың бәріне де және әрдайым қолдана беруге болады. Геометрия алғашқы кезде фигуралардың мөлшерлерін, өзара орналасу тәртібін, бір түрден екінші түрге көшу жолдарын зерттейтін ғылым болды. Онда [[фигурала]]рдың түрлендірілуі берілген фигура мен кейін пайда болған фигураның арасындағы белгілі бір қатынастар ретінде түсіндірілді. Мұндай түсінік осы күнгі геометрияда да бар. Алайда қазіргі геометрия байырғы түсініктер шебінен ұзап шығып кетті. Соңғы ғасырларда геометрияның үйреншікті ұғымдары мен қағидаларын талдау, жалпылау, жартылай өзгерту және одан әрі абстракциялау нәтижесінде математиканың бірталай жемісті теориялары шықты. Геометрияның жаңа салаларының көпшілігі ертеде қалыптасқан дәстүрлі салаларына мүлдем ұқсамайды. Мысалы, [[Георг Фридрих Бернхард Риман]] кеңістігіндегі “ара қашықтық”, [[Гильберт]] кеңістігіндегі “призма” ұғымдарын, жалпы түрде алғанда, ешқандай сурет, модель бойынша сипаттауға болмайды. Оларды дүниеде кездесетін нақты нәрселердің пішіндері мен қатынастары арқылы түсіндіру өте қиын. Сөйтсе де, Геометрияның байырғы салалары жаңа салаларының қарапайым дербес көріністері болып табылады. Сөз болып отырған жаңа теориялардың қайшылықсыздығы мұқият дәлелденген және олар күмәнсіз. Соңғы салалар да, тарихи жағынан геометрия шаңырағының астында туғандықтан және олардың заңдары бұрынғы геометрияның заңдарына сырттай ұқсас болғандықтан, геометрияға жатқызылады. Сөйтіп, геометрияның өрісі мүлдем кеңейіп кетті. Оның жоғарыда келтірілген анықтамасына “сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін” деген сөздер сондықтан қосылған. Осылай кең мағынада түсінген жағдайда ғана геометрия математиканың көптеген саласымен астасып жатады.

== Тарихы ==
Геометрия — ерте замандарда шыққан ғылымдардың бірі, оның тарихы да әріректен басталады. Сапалық өзгерістерге ұшырап, жаңа сатыларға көтерілу дәрежесіне қарай Геометрияның даму жолын 4 дәуірге бөлуге болады.
[[Сурет:P._Oxy._I_29.jpg|thumb|right|200px|]]

Бірінші дәуір өте ерте заман мен біздің заманымыздан бұрын 5 ғасыр аралығын қамтиды. Бұл дәуірдің басталған уақытын кесіп айтуға болмайды. Қарапайым Геометриялық ұғымдар әр кезде және әр жерде шыққан. Алғашқы мәліметтер Ежелгі Шығыс елдерінде — Мысыр мен Вавилонда, Грекияда, кейінірек Үндістанда пайда болған. Ертедегі мысырлықтар Нілдің жағасындағы құнарлы топыраққа бидай егіп күнелткен. Ніл жыл сайын тасып, жағадағы учаскелердің белгіленген шекараларын бұзып кетіп отырған. Ал шаруалар су қайтқан сайын өз жерлерін өлшеп барып, айырып алатын болған. Учаскелердің ұзындығын, енін, жиек сызығын үнемі өлшеу нәтижесінде қарапайым ережелер пайда болған. Нілдің таситын және қайтатын уақыттарын бақылау нәтижесінде Мысыр күнтізбесі шыққан. Уақыт есебі жұлдыздардың өзара және көкжиекпен жасайтын бұрыштарын (бұл бұрыштардың төбелері бақылаушы тұрған жерде болады) өлшеуді қажет етеді. Мысыр патшалары — перғауындар (фараондар) өздеріне ескерткіш және зират ретінде, тірі күндерінде, зәулім құрылыстар — пирамидалар салдырған. Пирамида салу жұмыстары өлшеу әдістерін бірсыдырғы жүйеге келтіре отырып, кеңістіктік Геометрия мен механиканың дамуына ықпал етті. Бізге жеткен матем. папирустар Ежелгі Мысыр математикасының бертінгі ғасырларына жатады. Папирустардағы аудан мен көлем жөніндегі есептердің көпшілігі дұрыс шығарылған. Бірақ ережелердің ешқайсысы дәлелденбеген. Үшбұрыштың, трапецияның, дөңгелектің ауданы жуық түрде есептелген, табандары квадрат болып келген қиық пирамиданың көлемі дәл табылған. Ежелгі Вавилон Геометриясының деректері балшықтан иленіп жасалған тақташаларға жазылып қалған. Оларға қарағанда ұзындық, аудан, көлем жөніндегі мысырлықтар білген есептерді вавилондықтар да шығара білген. Вавилондықтар кейбір дұрыс көпбұрыштарды, қиық конусты, тағыда басқа қарастырған, шеңберді 360 градусқа бөлуді шығарған, есептерді теңдеулерге келтіруді жақсы білген, Геометрияны астрономияға қолдана бастаған. Вавилондықтарға Пифагор теоремасы да белгілі болған. Кейбір Геометриялық деректер Ежелгі Үндістан мен Қытайда да кездеседі. біздің заманымыздан бүрын 7—6 ғасырларда гректердің арасынан ғылыммен арнайы шұғылданатын, табиғат құбылыстарын зерттейтін оқымыстылар шықты. Олардың кейбіреуі білім іздеп, ел кезіп, көрші халықтардың тұрмысымен, ғыл.-мәдени табыстарымен танысып, саяхаттар жасады, Мысыр мен Вавилонға барып жүрді. Өндіргіш күштердің дамуы, нақты фактілердің молаюы, оқымыстылардың ой өрісінің өсуі матем. сөйлемдерді тексеру және дәлелдеу әдістерін тудырды. Мысалы, радиусы r-ге тең дөңгелектің ауданын мысырлықтар 256 r2 : 81 деп, вавилондықтар 3 r2 деп есептеген. Осылардың дұрысын таңдап алу үшін тиісті сөйлемді — теореманы дәлелдеу керек болды. Бірталай теоремаларды Фалес, Пифагор, Гиппократ, Демокрит дәлелдеді. Дәлел-демелердің дұрыс қалыптасуына философия ғылымының да ықпалы болды. Сөйтіп, біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырда Геометрия өзіне тән ұғымдары мен әдістері бар жүйелі ғылым дәрежесіне көтерілді. Осы дәуірдің аяғында Гиппократ, Феодесий, тағыда басқа “Геометрия негіздері” деген атпен көлемді кітаптар жазды. Екінші дәуірдің басы болған Евклид еңбектері шыққанда бұл кітаптар кейін ысырылып, ақыры мүлде ескерусіз қалып қойды.

[[Сурет:Westerner_and_Arab_practicing_geometry_15th_century_manuscript.jpg|thumb|left|200px|]]

Екінші дәуір — Евклидтен Р. Декартқа дейінгі кезең; ол 2 мың жылға созылды. Евклид Геометрияның өзіне дейінгі табыстарын жинап, талдап, қорытып, бір ізге түсіріп, біздің заманымыздан бұрын 300 жылы шамасында “Негіздер” атты, 13 бөлімнен құралған шығарма жазды. Онда Геометрия аксиомалар мен қағидалар (постулаттар) негізінде логикалық жолмен құрылған жүйелі дедуктивтік ғылым (кеңістіктік пішіндер мен қатынастар туралы ғы-лым) дәрежесінде баяндалды. “Негіздерде” 121 анықтама, 5 қағида, 9 аксиома, 373 теорема келтірілген. Осы күнгі элементар Геометрия, жалпы алғанда, Евклид қалыбынан шыққан. Геометрияға Архимед пен Аполлоний де ірі үлес қосты. Бұлардың біріншісі — дөңгелектің, парабола сегментінің ауданы, пирамиданың, конустың және шардың көлемі жөніндегі теоремаларды, тағыда басқа тұжырымдады, ал екіншісі — конустық қималарды мұқият зерттеп, құнды ғыл. мұра қалдырды. Астрономиямен шұғылданған — Гиппарх, К. Птолемей, Менелай, тағыда басқа сфералық Геометрия мен тригонометрияны қалыптастырды. Евклид, Архимед, Аполлоний заманы грек геометриясының “алтын ғасыры” болған еді. Одан кейін Грекияның ғылымы мен мәдениеті құлдырай бастады. Орта ғасырларда элементар Геометрия Үндістанда, Орта Азияда, араб елдерінде дамыды. Орта Азия мен Қазақстан оқымыстыларынан Геометриямен шұғылданғандар: Ғаббас әл-Жауїари, Әбу Наср әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Ғийас әд-Дин Жәмшид әл-Кәши, тағыда басқа болды. Екінші дәуірдің аяғында Геометрия Батыс Еуропада жандана бастады. Бұл кезде И. Кеплер мен итальян математигі Б. Кавальеридің (1598 — 1647) еңбектері тарихи белес болды.

Үшінші дәуір Р. Декарттан Н.И. Лобачевскийге дейінгі 200 жылды қамтиды. Бұл дәуірде аналит., проективтік және дифференциалдық Геометриялар пайда болды. Аналитикалық геометрия координаттар әдісіне сүйенеді. Онда нүктенің орны сандар арқылы, ал сызықтар мен беттер теңдеулер арқылы анықталады. Геометрияның бұл саласының іргесін Декарт пен француз математигі П. Ферма (1601 — 65) қалады, ал оны француз математигі А. Клеро (1713 — 65) мен Л. Эйлер кемелдендірді. Фигураларды проекциялар арқылы түрлендіру жолдарын зерттеу нәтижесінде проективтік Геометрия қалыптасты. Бұл бағытта француз математигі Ж. Дезарг (1593 — 1662), Б. Паскаль, француз математигі Ж. Понселе (1788 — 1867), неміс математигі К. Штаудт (1798 — 1867), швейцар математигі Я. Штейнер (1796 — 1863) жемісті еңбек етті. Кеңістіктегі фигураны жазықтықта кескіндеу жолдарын талдап, француз математигі Г. Монж (1746 — 1811) сызба Геометрияны жасады. Сызба Геометрия проективтік Геометрияның тарауы болып саналады. Эйлер мен Монж дифференциалдық есептеу әдістерін Геометрияға қолдана бастаған болатын. К. Гаусс бұл мәселені одан әрі дамытып, классикалық дифференциалдық геометрияны қалыптастырды. Дифференциалдық Геометрия сызықтар мен беттердің қасиеттерін дифференциалдар арқылы зерттейді.

Төртінші дәуір Лобачевский еңбектерінен басталады. Өз зерттеулерінде Лобачевский үш принципке сүйенді. Олар: Евклид Геометриясы болуға тиіс және ол бірден-бір Геометрия емес; аксиомаларды өзгертіп, жаңа Геометрияжасауға болады; нақты кеңістікке қандай Геометрия сәйкес келетіндігін тәжірибе көрсетеді. Лобачевский Евклидтің 5-қағидасын (постулатын) өзінің басқа аксиомасымен (Лобачевский аксиомасы деп аталатын) ауыстырып, жаңа Геометрия жасады. Бұл Г-ға Гаусс пен венгр математигі Я. Больяй (1802 — 60) да жақын келді. 5-қағида орнына өз аксиомасын ([[Риман аксиомасы]] деп аталатын) алып, Ф.Б. Риман эллипстік Геометрияның негізін салды. Риман кеңістікті кез келген біртектес объектілер мен құбылыстардың үздіксіз жиыны ретінде түсіну қажеттігін көрсетті. Бұл идеяның құлашы кең болды. Соның арқасында кеңістіктің көптеген матем. теориялары жасалды. Лобачевский идеялары Геометрия негіздемелерінің шығуына, Геометриялардың жалпылануына және олардың одан әрі дамуына жол ашты. Проективтік-дифференциалдық Геометрия, топология, көп өлшемді кеңістіктер Геометриясы, көпбейнеліктер Геометриясы, тағыда басқа осы дәуірде шықты. Геометриялар бірқатар арнаулы салаларға бөлініп кетті.

{| align=center
|- bgcolor=red
| align=center valign=top| [[Сурет:Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg|195px]] [[Сурет:Euklid-von-Alexandria_1.jpg|200px]] [[Сурет:Lobachevsky_03_crop.jpg|140px]] 
|- bgcolor=
|align=center valign=top|Рене Декарт, Эвклид, Н.И.Лобачевский
|}

Қазіргі Геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. Онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. Тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, [0; 1] кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. Сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “кеңістіктердің” “нүктелері” рөлін атқарады. Негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. Жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі Геометрияларды құрастыруға болады. Соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің Геометриясы қалыптасты. Ол функционалдық анализ курсында баяндалады.

Қазіргі Геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. Онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. Тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, [0; 1] кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. Сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “кеңістіктердің” “нүктелері” рөлін атқарады. Негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. Жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі Геометрияларды құрастыруға болады. Соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің Геометриясы қалыптасты. Ол функционалдық анализ курсында баяндалады.

== Қазақстандағы геометрия ғылымының зерттеу жұмыстары ==
Қазақстан математиктерінің Геометриядан жүргізген зерттеу жұмыстары (ҚазМУ-де 1950 жылдары) акад. А.Д. Александровтың ықпалына байланысты болды. Ол беттер теориясын әрі қарай дамыту мәселесін қойды. Сөйтіп беттердің кең класын екі дөңес беттің айырмасы ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. В.В. Стрельцовтың еңбектері беттердің жалпы теориясына арналды. Д.Ш. Юсуповтың зерттеу жұмыстары Лобачевский және эквиаффиндік кеңістіктерде шекті бұрылысы және шекті толық бұралуы бар реттелмеген сызықтардың жалпы теориясына байланысты болды. К.П. Персидский өз еңбегінде Евклид кеңістігіндегі Лобачевский геометриясының түсіндірмесін берді. Геометрияның басқа бөлімдеріне жататын жұмыстардан: жалпы перпендикулярлары Гишар конгруэнциясы болатын қабаттас қос конгруэнциялар зерттелді (А.Нәубетов); аффиндік байланыстағы сызықтық элементтер кеңістігінде нормаль координаттардың дифференциалдану тәртібі қарастырылды (Э.И. Хмелевский); кеңістіктегі төрт-ұлпа қисықтың 11 түрі табылды (Т.К. Нәзіров); Лобачевский жазықтығында тор бұрышымен анықталмайтын түзу сызықты торлардың қасиеттері зерттелді (П.И.Токарев); шекараларында байланыстары бар қисықтығы теріс айналу беттерінің шексіз аз иілімі қарастырылды (Ж. Өтеулиев); бірқатар жұмыстар векторлық есептеу-лердің шығу тарихы мен жеке дамуына арналды (Ф.Д. Крамар).<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref>

== Геометрия түрлері ==
[[Феликс Клейн]] 1872 жылы [[Эрланген программасы]]нда геометрия түрлерін алғашқы рет зерттеу нысандарына байланысты зерттеген. Осыған байланысты геометрияның келесі түрлері айқындалады:
* [[Евклид геометрия]]сы
** [[Планиметрия]] — жазықтағы фигураларды зерттейді.
** [[Стереометрия]] — кеңістіктегі фигураларды зерттейді.
* [[Проектілік геометрия]]
* [[Аффин геометриясы]]
* [[Сызба геометрия]] .

[[Сурет:RechtwKugeldreieck.svg|thumb|200px|right|Сфералық үшбұрыш]]
Қазіргі заманның геометриясына тағы бөлімшелер қосылды:.
* [[Көпөлшемді кеңістік геометриясы]].
* [[Евклидтық емес геометрия]].
** [[Сфералық геометрия]].
** [[Лобачевский геометриясы]].
* [[Риман геометриясы]].
* [[Аралуандық геометриясы]].
* [[Топология]] 

Пайдаланған әдістеріне байланысты:
* [[Аналитикалық геометрия]] 
* [[Алгебралық геометрия]]

''Қарапайым геометрия'' — геометрияның карапайым математикаға енетін бөлімі. Қарапайым математика мен карапайым геометрияның шекарасы қатаң шектелмеген. Қарапайым геометрия негізінен жалпы білім беретін мектептің оқыту бағдарламасына сәйкес келгенімен пәндік ауқымы мұнымен шектелмейді.<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X</ref>

== Геометрия философияда және өнерде ==
[[Сурет:Marten de Vos Seven liberal arts.jpg|thumb|right|350px|[[Мартин де Вос]]. Жеті апалы-сіңілілер. 1590]]
Ежелгі Грекиядан-ақ қалыптасқан геометрияның негізінде философиялық ұғымдар жатқан. Геометрия [[жеті еркін өнер]]лердің бесіншісі болып саналады. Оның алдында [[Грамматика]], [[Риторика]] және [[Диалектика]]дан тұратын [[Тривиум]] және [[Квадриум]]ның үлкен ғылымы - [[Арифметика]] бар (Квадриумда Арифметика мен Геометриядан басқа - [[Музыка]] және [[Астрономия]] бар).

«Философия мен Еркіндіктің үйленуі» трактатында [[Марциан Капелла]] осы жеті өнерді жеті әйел кейіпінде бейнелеген. Қолында глобус пен циркуль ұстап тұрған Геометрияның қасына Эвклидты көрсеткен.

[[1893 жыл]]ы бұл ғылымның құрметіне [[астероид]]ты атаған: Геометрия.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жеті еркін өнер}}

[[Санат:Математика]]
[[Санат:Жаратылыстану ғылымдары]]
[[Санат:Геометрия]]

Аллаһ

2015-07-31T18:41:36Z

Aizere: /* Алланың көркем есімдері */

[[Сурет:Allah.svg|200px|thumb|"Аллаһ" сөзінің араб көркем жазуымен жазылуы]]
{{Ислам}}

'''Алла́һ''' ({{lang-ar|<big> الله </big>}}) — бiр ғана құдай бар екенін бiлдiретiн араб сөзi. Араб сөздіктеріне сүйенсек "Аллаһ" сөзі "сиынуға лайықты жалғыз Құдай" деген мағынаға саяды.
Аллаһ сөзі жалқы есiм болып табылмағандықтан, орыс тiлiнде қолданылғанында құдай сөзімен тең лауазым ретiнде есептелінеді.

Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Аллаһ - бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Аллаһдан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Аллаһтың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаһға тең ешкім жоқ және бұл сөзді барлығы мойындап отыр.
Аллаһ сөзінің маңызы зор. Барлық өте жақсы аттар және сапалардың иесi, тиiстi шын жаратушыға және құдайға теңестіреді, ол - жалғыз. Алла мәңгi, ол туылмаған және туылмайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. Бірақ та оны адамның айтулары бойынша сипаттауга болады.

== Бiр құдайлық ==
''Негiзгi бап: [[Таухид]]'' 
Таухид - Аллаһ бiр, Құдай жалғыз жаратушы екенін мойындау. Құдаймен жинағы маңызды (таухиду-ррубубийа), табынуға тек қана Ол лайықты (таухиду-ль-улухийа) және мұндай атрибуттарға жəне ешкім ие болмайтын сапаларға ие болатын, тiптi (таухид-уль-асма уа сыйфат) таухид ислам дiнiн құрайтын бас болып табылады. 

== Алланың көркем есімдері ==

{{Col-begin}}
{{Col-3}}
*Аллаһ
*әр-Рахман – аса қамқор
*әр-Рахим – аса мейірімді
*әл-Мәлик – бүкіл әлемдердің егесі, әміршісі
*әл-Қуддус – барша кемшіліктен пәк, қасиетті
*әс-Сәлам – жаратқандарын амандықта ұстаушы
*әл-Мумин – жүрекке иман беруші, азаптан қорғаушы
*әл-Мухаймин – әр уақыт өз саясына алушы, үкімінің астына алушы
*әл-Азиз – ұлы, жеңілуі мүмкін емес жеңімпаз
*әл-Жаббар – өзінің үкімін барша әлемге жеткізуші, қалағанын күштеп жасатушы
*әл-Мутәкәббир – барлық нәрседе ұлылығын көрсетуші
*әл-Халиқ – барлық нәрсені жаратушы, жоқтан жаратушы
*әл-Бари – кемшіліксіз жаратушы
*әл-Мұсаууир - әрбір қалаған нәрсесіне бейне беруші
*әл-Ғаффар – күнәларды кешіруші, жарылқаушы
*әл-Қаһһар - қалаған нәрсесіне үстем болушы
*әл-Уаһһаб – түрлі нығметтерді қайтарымсыз беруші
*әр-Раззақ – жаратылғандардың рызық несібесін беруші
*әл-Фаттах – хайыр есіктерін ашушы
*әл-Алим – барлық нәрсені өте жақсы білуші
*әл-Қабид – рухтарды алып қалушы, жан алушы
*әл-Басит – рызықты молайтушы, өмірді ұзартушы
*әл-Хафид – кәпірлердің беделін түсіруші
*әр-Рафиғ – муминдерді көтеруші, жоғарылатушы
*әл-Муиз – ұлықтаған, ізеттілік пен күш беруші
*әл-Музил – қиыншылықпен сынаушы
*әс-Сәмиғ – барлық нәрсені естуші
*әл-Басир – барлық нәрсені көруші
*әл-Хакәм – үкім беруші, жақсыны жаманнан айырушы
*әл-Адил - әділетті
*әл-Латиф – құлдарына Лұтуф етуші, түрлі пайдаларға кенелтуші
*әл-Хабир – барлық нәрседен хабардар
*әл-Халим - пенделерге жаза берерде жұмсақ болушы
*әл-Азим – заты мен сипаттарында өте ұлық
{{Col-3}}
*әл-Ғафур – аса кешірімді, жарылқаушы
*әш-Шәкур – аз амалға көп сауап беруші, шүкіршілік иесі
*әл-Алии – өте жоғары
*әл-Кәбир - өте үлкен
*әл-Хафиз – сақтаушы, бәлекеттерден қорғаушы
*әл-Муқит – әрбір жаратылғандардың азығын беруші
*әл-Хасиб - әрбір пенденің ғұмырлық һарекетінен есеп алушы
*әл-Жәлил – ұлылық иесі
*әл-Кәрим – өте жомарт
*әр-Рақиб – барлық жаратылысты бақылаушы
*әл-Мужиб – дұғаларды қабыл етуші
*әл-Уасиғ – ілімі мен мейірімі кең
*әл-Хаким – хикмет иесі, бүкіл ісінің хикметі бар
*әл-Уәдуд – ізгі құлдарын жақсы көруші
*әл-Мәжиид – беделі, аты өте жоғары және есімдері әдемі
*әл-Баъис – өлгеннен кейін тірілтуші, пайғамбар жіберуші
*әш-Шахид – әрбір нәрсеге куә болушы
*әл-Хақ – бар екендігінде ешқандай өзгермеген, ақиқат, шынайы
*әл-Уәкил – құлдарының істерін орындаушы
*әл-Қауи – өте күшті
*әл-Мәтин – өте берік, күшті
*әл-Уәли – муминдерге дос және жәрдемші
*әл-Хамид – мақтау мен мадаққа лайық
*әл-Мухси – әрбір нәрсенің санын білуші
*әл-Мубди – тіршілікті жоқтан бар етуші
*әл-Муид – жаратылғандарды өлтіріп, қайта тірілтуші
*әл-Мухи – тірілтіп, өмір беруші
*әл-Мумит – жанды бір мақлұқтың жанын алушы
*әл-Хай – тірі
*әл-Қайюм – барлық нәрсені ұстап тұрушы
*әл-Уәжид – қалағанын қалаған уақытта табушы
*әл-Маажид – барлық есімдерімен жоғары, ұлық пәк болған
{{Col-3}}
*әл-Уахид – затында, сипаттарында, есімдерінде жалғыз
*әс-Самад – ешнәрсеге мұқтаж емес
*әл-Қадир – қалаған нәрсені істеуге құдіреті жетеді
*әл-Муқтадир – барлық нәрсеге күші жетуші
*әл-Муқаддим – қалаған нәрсесін қалауы бойынша бірінші кезекке қоюшы
*әл-Муаххир – қалаған нәрсесін кейінге шегеруші
*әл-Әууәл – бастауы болмаған
*әл-Ахир – соңы болмаған
*әз-Захир – бар болуы ашық болған
*әл-Батин – заты мен болмысы жасырын болған
*әл-Уали - әлемді жалғыз өзі басқарып иелік етуші
*әл-Мутәали – нұқсандықтардан пәк
*әл-Бәрр – құлдарына деген жақсылығы көп
*әт-Таууаб – тәубелерді қабыл етуші
*әл-Мунтақим – күнәні әділ түрде жазаландырушы
*әл-Афуу – кешірімшіл
*әр-Рауф – мейірімі көп
*Маликул–мулк – мүліктің, дүниенің шынайы егесі
*Зул-жәләли уәл-Икрам – ұлылық пен жомарттықтың иесі
*әл-Муқсит – әрбір істі ретімен, уақытымен жасаушы
*әл-Жамиғ – қалаған нәрсені қалаған уақытта бір жерге жинаушы
*әл-Ғани – өте бай, ешкімге мұқтаж емес
*әл-Муғни – қалаған пендесін бай етуші
*әл-Мани – қалаған нәрсеге кедергі бола алушы
*әд-Дзарр – қалағанын зиянға душар етуші
*ән-Нафи – қалағанына көп пайда беруші
*ән-Нур – нұрландырушы, нұр беруші
*әл-Хади – дұрыс жолға салушы, хидаят беруші
*әл-Бадиғ – ешқандай үлгісіз, мысалсыз жаратушы
*әл-Бақи – мәңгілік, соңы болмайтын
*әл-Уарис – мүліктің шынайы иесі
*әр-Рашид – жол көрсетуші
*әс-Сабур - асқан сабыр иесі
{{Col-3}}
{{Col-end}}

[[File:Allah in Stone in Rohtas.jpg|thumb|Рохтас қамалы, [[Пәкістан]]]]
[[File:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|thumb|[[Айя_София]],[[Ыстамбұл]]да «Аллаһ»тың атауын көрсететін Медальон]]

==Аллаһ тағалаға иман келтіру==
Аллаһ тағалаға иман келтіру мына нәрселерді қамтиды:
# Алла тағаланың бар екендігіне
# Оның періштелеріне
# Оның кітаптарына
# Оның елшілеріне
# Қияметке
# Барлық жақсылық пен жамандық Алла тағаланың тарапынан екендігіне сену

Аллаһ тағаланың барлығына болмыс, ақыл, дін және сезім дәлел бола алады.

== Сілтемелер ==
* [http://muftyat.kz/ҚМДБ]
* [http://umma.ru]
* [http://kitap.kuran.kz/#!/bet/1]
[[Санат:Иман]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Құдайлар]]

Намаз түрлері

2015-07-30T19:47:41Z

Aizere:

==Намаз түрлері==
Намаз үшке бөленеді:
#[[Парыз]]
#[[Уәжіп]]
#[[Нәпіл]]
[[Ханафи мазһабы]]нан басқа мазһабтар «уәжіп үкімі» дегенді қабыл етпейді. Олар парыз және нәпіл деп намазды екіге бөледі:

===Парыз намаздар===
Парыз намаздар - «[[айн парыз]]» (жалқы парыз), «[[кифая парыз]]» (жалпы парыз) болып екіге бөлінеді: ''Айн парыз намазы'' - балиғатқа толған барлық мұсылмандарға парыз, әрқайсысы оларды жеке-жеке іске асыруға міндетті. Айн парызға бес уақыт намаз бен [[жұма намазы]] жатады. Жұма намазы сол күнгі бесін намазының орнына [[жамағат]]пен оқылатын екі рәкәғат намаз. Жұмадан кешіккен адам сол күннің [[бесін намазы]]н оқиды. ''Кифая намазы'' - бір мұсылман ғұмырдан өткенде әуелі жақындары мен таныстары, жалпы мұсылмандардың оқитын [[жаназа намазы]]. Бұл намазды бірнеше мұсылман оқыса жетіп жатыр. Басқалары оқымағандықтары үшін жауапты болмайды. Намаздың [[сауап|сауабын]] оқыған ғана алады. Ал ешкім оқымаса бәрі күнәһар болады.

===Уәжіп намаздар===
Уәжіп намаздар - мұсылманның іс-әрекетіне байланысы жоқ және тікелей байланысы бар уәжіп деп екіге бөлінеді. Бірінші топтағы уәжіп намаздарына - құптан намазынан кейін оқылатын үш рәкат [[үтір намазы]] мен Рамазан және Құрбан айтта оқылатын ''айт намаздары'' жатады. Екінші топқа - ''атау (нәзір) намазы'', қателік сәждесі және басталып, аяқталмай бұзылған намаздың қазасы жатады.

===Нәпіл намаздар===
Парыз бен уәжіп намаздардан өзге намаздар - нәпіл намаз деп аталады. Парыз намаздардың алдында және соңында оқылатын сүннет намаздар нәпіл намазға жатады. Нәпіл намазды сүннет намаздарынан бөлек дәрежеге жатқызған ғалымдар да бар. Олар намаздарды төртке бөледі: 1. Парыз намаздар; 2. Уәжіп намаздар; 3. Сүннет намаздар; 4. Нәпіл намаздар. Бірақ ең дұрысы, парыз бен уәжіп намаздардан тыс намаздарды - жалпы нәпіл намаз деп атап, бұларды жеке-жеке топқа бөлу. Бұл - жүйелі және ерікті сүннет деп екіге бөлінеді. Жүйелі ([[рауатиб]]) сүннет белгілі бір жүйемен бес уақыт парыз намаздарымен бірге оқылған намаздар. Яғни, белгілі тәртіппен оқылған сүннет намаздар. Бұл сүннеттер де «Мүәккәд» (бекітілген) сүннет», «[[ғайру Мүәккәд]]» (бекітілмеген) сүннет болып екіге бөлінеді. Мысалы, таң намазының екі рәкат сүннеті - мүәккәд сүннет, намаздыгер мен құптанның алдындағы төрт рәкат сүннеттері - ғайру мүәккәд сүннет болып саналады. Екінші «ерікті» сүннетке - Хазіреті Пайғамбардың {{салауат}} белгілі бір уақыттарда немесе кейбір себептер арқылы оқыған, адамның қалауымен кез келген уақытта Аллаһқа жақындау үшін оқыған намаздар жатады. Бұларға тәһажжүд намазы, сәске намазы, [[истихара намазы]], [[жаңбыр дұғасы]], [[хусуф намазы]], кусуф [[намазы]], [[тахиятул-мәсжид]], [[тәубе намазы]], [[әууабин намазы]], [[тәсбих намазы]], [[ихрамға кіру намазы]], [[жолға шығу намазы]], [[жолдан оралу Намазы]], [[қажеттілік намазы]], [[дәрет]] пен [[ғұсыл]]дан кейін оқылатын нәпіл намаздар жатады. (Негізінде жалпы халыққа жүйелі сүннет - «сүннет намаз», ерікті сүннет - «нәпіл намаз» деп айтылады). Исламда сүннет намаздар, әсіресе, бес уақыт намаздардың сүннеттері - парыз намаздарға дайындық әрі оларға қорған намаз ретінде бағаланған. Әрі бұл сүннеттер - Хазіреті Пайғамбарға {{салауат}} шынайылықты білдіретін намаздар. Сол себепті бұл намаздардың оқылуы қатты [[насихат]] етіліп, тәрк етілуі жаман әрекет саналған. Бірақ бұл сүннет намаздардың - кейбір себептерге байланысты оқылмауына рұқсат беріліп, кеңшілікпен қаралған.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Намаз оқудағы жеңілдіктер

2015-07-30T19:41:13Z

Aizere:

Ақыл-есі дұрыс кісілер басқа жерлері науқас болса да, діни міндеттерге жауапты. Бірақ дініміз бұл діни парыздарды атқару үшін оларға жеңілдік көрсеткен.

'''Намаз оқудағы жеңілдіктер''':
* Науқас кісі әл-қуат, шама-шарқына қарай намаз оқиды. Мысалы, аяқта тұра алмайтын, яки, тұрған жағдайда ауруының күшеюі сияқты жағдайларда, отырып, оған да күші жетпесе, ыңғайына қарай шалқайып немесе жайымен жатып намаз оқиды.
* Намазды бір нәрсеге сүйеніп аяқта тұрып оқи алатындар сүйеніп оқиды.
* Ифтитақ (ашу, бастау) тәкбірін аяқта тұрып ала алатын болса, аяқта тұрып алып, қалған намазды шамасына қарай отырып, яки, жатып жалғастырады.
* Орындыққа отырып оқуға да болады.
* Отырып оқыған уақытта, мүмкін болса аяқтарын жиған күйде, мүмкін болмаса құбыла жаққа созып оқи береді. Рүкүғ және сәжде ишарат жолымен жасалады. Ишарат: рүкүғда аздау, сәждеде көбірек басты ию арқылы жасалады. Ишаратпен де оқи алмайтындар көз, қас арқылы ишарат жасап оқи алмайды. Ишаратпен де оқи алмайтындар оқи алмаған намаздарының саны 5-тен аз болса, кейіннен қаза етеді. Ал 5-тен көп болса, қазасын өтемейді. Әбу Ханифаның басқа бір пікіріне сүйенсек, кейіннен қазасын өтейді. Науқас адамның алдына сәжде етуі үшін тақтай, жастық, орындық сияқты нәрселер қойылмайды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Намаз

2015-07-30T19:39:17Z

Aizere:

{{Ислам}}
[[Сурет:Mosque.jpg|thumb| alt=A.| '' [[Мешіттегі намаз]]''.]]
[[Сурет:Namaz At Faizan e Madinah.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Жұма намаз]] ''.]]

'''Намаз''' ({{lang-ar|صلاة}}; ''салә'', көпше түрі {{lang|ar|صلوات}} ''салауат'', {{lang-fa|نماز}} ''намаз'') - сөздікте «дұға ету», «жақсы дұға ету» деген мағынаны білдіреді. Аллаһ Тағала [[Құран]]да: «Оларға дұға ет. Сенің дұғаң оларға рақымшылдық», - дейді ([[Тәубә сүресі|Тәубе,9/103]]). [[Шариғат]]та Намаз - тәкбірмен басталып, сәлеммен аяқталатын, ерекше әрекеттер мен сөздерден тұратын ғажайып ғибадат. Намаз Исламнан бұрынғы илаһи (Құдайлық) діндерде де парыз болған. Хазіреті Мұхаммедке {{салауат}} бес уақыт намаз парыз етілмей тұрып, тек қана таң мен ақшам уақытында екі рет намаз оқылған. Кейін [[Миғраж]] түнінде бес уақыт намаз парыз болды. Намаздың парыздығы Құран, [[сүннет]] және [[ижмағ]] дәлелдерімен анықталған. Құранның көптеген жерінде «Намаз оқыңдар және зекет беріңдер,» - деп, намаздың өте маңызды парыз екендігін білдірген. Олардың кейбірі мыналар: «Барлық намаздарды және орта намазды сақтаңдар» («[[әл-Бақара сүресі|Бақара»]], 238-аят). «Расында намаз белгіленген арнайы уақыттарда парыз етілді» («[[ан-Ниса сүресі|Ниса»]], 103-аят). «Алайда олар барлық бұрыс діндерден бойын аулақ ұстап, шынайы түрде Аллаһқа құлшылық етуден, намазды тұп-тура оқудан және [[зекет]] беруден өзге нәрсеге әмір етілмеген болатын» («[[Әл-Бәйинә сүресі|Бәййәна»]], 5-аят). «Намазды толық оқыңдар...» («[[Әл-Хаж сүресі|Хаж»]], 78-аят).

Намаз — [[мұсылман]]дардың Аллаға бағыштап, күніне 5 рет дұға оқып өтейтін құлшылығы. «Мұсылмандар күніне бес рет намаз оқуға тиіс» (3. Ақназаров, Ғылыми атеизм.).

Әдетте, сөздің алғашқы шыққан төркіні [[парсы тілі]] деп танылып жүр. Оның «нәмаз» тұлғасы мен беретін
мағынасы (дәл қазақ тіліндегідей) парсы тілінде де кездесетіні рас. Кейбір түркі тілдеріне парсылардан ауысуын да теріс деуге болмайды.

Түптеп келгенде, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде сөздің алғашқы тегі санскриттен (ескі индустар-
дың әдеби тілінен) екендігі анықталады. Санскритте намо — тізе бүгу, еңкею, иілу. «Намо» түбіріне парсы тілінде «з» дыбысы қосылып, бас ию, құлшылық, құрмет ету мағынасына дейін өзгерген.
<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>

== Сүннеттен дәлелдер ==
Бұл туралы [[риуаят]] етілген көптеген хадистер бар. Бұлардың кейбіреуі: «Ибн Омардан (р.а.) риуаят етілген бір хадисте Пайғамбарымыз {{салауат}} былай дейді: «Ислам бес нәрседен тұрады: Аллаһтан басқа Құдай жоқ екеніне және Мұхаммед {{салауат}} Аллаһтың Елшісі екеніне куәлік ету, намаз оқу, зекет беру, шамасы келсе [[қажылық]]қа бару және [[Рамазан]] оразасын ұстау» (Бухари, Иман, 1, 2; [[Муслим]], Иман,XIX - 22). Хазіреті Пайғамбар {{салауат}} [[Муаз ибн Жәбәл]]ді (р.а.) [[Йемен]]ге жіберіп жатқанда, оған былай дейді: «Сен әһли кітап саналған қоғамға бара жатырсың. Оларды алдымен Аллаһқа құлшылық етуге шақыр, Аллаһты қабыл етсе, Аллаһтың оларға бір күнде бес уақыт намаз парыз еткенін айт. Намазды қабыл етсе, Аллаһ Тағаланың
олардың ауқатты жандарына кедейлерге беру үшін зекет парыз еткенін айт. Қабыл етсе, олардан зекет ал. Бірақ адамдардың
мал-мүлкінің ең жақсысын алма, жәбір көргеннің қарғысынан сақтан. Өйткені оның дұғасы мен Аллаһ Тағаланың арасында перде жоқ» (Тирмизи, салат, 45; Нәсәи, Салат, 1; Ахмад б. Ханбал, 3, 161,4, 208-209.). Сонымен қатар, күллі Ислам ғалымдарында бір күнде бес уақыт намаздың парыздығы жайлы ауызбірлік бар. Намаздың һижрадан бұрын Миғраж түнінде парыз болғаны жайлы нақты хабарлар бар. Әнас (р.а.) жеткізген бір хадисте айтылады:«Миғраж түнінде Хазіретті Пайғамбарға {{салауат}} елу уақыт намаз парыз етілген, кейін азайтып, беске түсірді. Сол кезде Аллаһ Тағала былай деді: «Ей, Мұхаммед! Менің сөзім өзгермес. Бес уақыт намазда сен үшін елу уақыт намаздың сауабы бар».
Намаз балиғат жасына жеткен, ақылы толысқан әрбір мұсылманға парыз. Бірақ жеті жасқа келген балаларға намаз оқуды үйрету керек. Он жасқа келгенде Намаз оқымаса, жәй ұруға болады. Пайғамбарымыз {{салауат}} былай дейді: «Балаларды жеті жасқа келгенде намаз оқытыңдар, он жасына келгенде (намаз оқымаса жәй) ұрыңдар және сол жаста төсегін бөлек салып беріңдер» (Әбу Дауд, Салат/26; А.Ханбал, 2/180187). Бір күнде мұсылмандарға бес уақыт намаз парыз. Атау (нәзір), үтір және айт намаздары - [[уәжіп]]. Бір бәдауи (шөл адамы) жайлы хадисте намаздың бес уақыт екені айтылады. Пайғамбарымыз {{салауат}}: «Бір күннің ішінде парыз етілген намаз бесеу», - дейді. [[Бәдауи]] сонда: «Менің бұдан басқа борышым бар ма?», - деп сұрағанда, Аллаһ Елшісі {{салауат}}: «Жоқ, егер өздігіңнен [[нәпіл намаз]] оқысаң, ол басқа», - деп жауап қайтарады. Сонда бәдауи: «Сені ақиқатпен жіберген Аллаһқа ант етемін. Бұдан басқа не артық, не кем намаз оқымаймын», - деді. Сонда Пайғамбарымыз {{салауат}} былай деді: «Сөзі рас болса, ол адам жәннатқа барады» (Бухари, Имам, 34; Шаһадат, Имам, 8-10-15-17-18; ӘбуДауд, Салат, 1).

== Намаздың пайдалары мен хикметтері ==
Намаз - Аллаһ пен құл арасындағы байланыс негізі. Бес уақыт намазды орнымен оқып, үлкен күнә жасамаған адамның кіші күнәлары кешірілетіні жайлы [[аят]]тар мен хадистер бар. Құранда былай дейді: «(Ей, Мұхаммед), саған [[уахи]] етілген кітапты
оқып, намазды орында. Күдіксіз, намаз арсыздық пен жамандықтан тыяды» ([[әл-'Анкәбут сүресі|Анкибут]], 29/45). Хазіреті Пайғамбарымыз {{салауат}} [[сахабалар]]ға: «Сендердің араларыңнан бір адамның есігінің алдында өзен ағып, ол сол өзенге күніне бес рет шомылса, сол адамда кір қалатын ба еді?» - деп сұрағанда сахабалар: «Жоқ қалмайды», - деп жауап қайырады. Сонда Аллаһ Елшісі {{салауат}}:«Бес уақыт намазда да, судың кірді тазалайтынындай күнәларды тазалайды» деді ([[Бұхари]], Мәуақит, 6; Муслим, Масажид, 283;[[Тирмизи]], Әюәд, 80,90; Насаи, салат, 7.). Басқа бір хадисте былай дейді: «Үлкен күнә жасамаған адамды бес уақыт намазы мен [[жұма намазы]], келесі жұмаға дейінгі жасаған күнәларынан арылтады» (Муслим,Таһарат, 14-15, Тирмизи, Мәуақит, 46; Ибн Мажә, [[Таһарат]], 79, 106). Ақыретте адам баласы есепке тартылғанда, ең алдымен намаз сұралады. Пайғамбарымыз {{салауат}} былай дейді: «Адамдардың қиямет күнінде алғаш есепке тартылатын амалы мен іс-әрекеті - намаз». Ұлы Раббымыз хабардар бола тұра періштелеріне былай дейді: «Құлымның парыз намазына қараңдар. Оны толық орындаған ба, кемістігі бар ма»? Егер оның парыз намаздары толық болса, намаз сауабы толықтай жазылады. Егер парыз намаздарында нұқсандық болса, Аллаһ Тағала былай дейді: «Құлым нәпіл (сүннет) намаздарын толық оқыған ба екен?» Егер ол сүннет намаздарын толық оқыған болса, Аллаһ Тағала «Құлымның нұқсан парыз намаздарын нәпілдермен толтырыңдар», - дейді. Одан кейін парыз болған басқа амалдар да осылайша есепке тартылады» (Тирмизи, Салат /118). Адамды ең көркем түрде жаратып, жерді [[бесік]], көкті [[шаңырақ]], күнді [[шырақ]] етіп игілігіне ұсынған Ұлы Жаратушы адамға берген мұншалық ырыс-берекетінің қарымына шүкір етулерін қалайды. Намаз - күллі шүкірді қамтыған ғибадат. Аллаһ Тағалаға ғибадат еткен сансыз періштелер бар. Кейбір періштелер жаралғалы [[сәжде]]де. Енді бірі жаралғалы рүкүғта тұрып, Аллаһ Тағаланы пәктеуде. Енді бірі аяқта тұрып, Аллаһ Тағаланы нұқсандық пен ширк атаулыдан пәктеп, ғибадат етуде. Намазда осы періштелердегі ғибадат түрінің бәрі бар.

== Намаз оқымаған жанның үкімі ==
Намаздың ақылды, балиғат жасына жеткен, [[хайыз]] бен [[нифас]]тан тазаланған мұсылмандарға парыз екені жайлы ауызбірлік бар. Намаз бен ораза секілді тәндік ғибадаттарда өкілдік іске аспайды. Намаздың парыздығын теріске шығарған діннен шығады. Өйткені намаз айқын аят, хадис және ижмағ дәлелдерімен анықталған. Жалқаулық, немқұрайдылық себебімен намазды тастаған күнәһар және пасық болады. Намаз оқымау - дүние мен ақырет азабына себеп. Ақыреттегі азап туралы Құранда былай айтылады: «Олар жәннатта тұрып күнәһарлардан: «Сақар жаһаннамға түсулеріңе нендей себеп болды?», - деп сұрайды. Сонда олар: «Біз намаз оқымайтын едік», - деп жауап қатады». (Мүддәсир,74/40-43). Хазіреті Пайғамбарымыз {{салауат}}:
«Әдейі намазды тастаған адамға Аллаһ пен Пайғамбардың көмегі болмайды», - дейді (Бухари, Мәуақит, 15, 34; Насаи, [[Салат]], 15).; «Кімде-кім жұма Намазына немқұрайлылықпен қарап, оны үш рет [[тәрк]] етсе, Аллаһ Тағала оның жүрегіне мөр басады» (Насаи, Жұма,; 2; Тирмизи, Жума, 7; ибн Мажа, иқама,; 93.). Имам Ағзам мазһабы бойынша, жалқаулық жасап, намазды тастаған адам, намаздың парыздығын теріске шығармайынша, діннен шықпайды. Бірақ күнәһар, пасық болады. Оған намаз жайлы ескертіліп, насихат етіледі немесе тәрбие үшін жаза беріледі. Кімде-кім намазын ұмытып немесе ұйықтап қалса, яки жалқаулықпен оқымаса, сол оқымаған намаздарыньң қазасын міндетті түрде оқиды.

== Намаздың бес уақыт болуының хикметтері ==
Намаздың бес уақыт болуында терең хикметтер бар. Мысалы, бамдат намазы адамның өмірге жаңа туған сәби кезін еске түсіреді.
Рауандап атқан таң сәбидің пәктігіне, жаңа оянып сайраған құстар сәбидің тәттілігіне, әсем тыныштық бейбіт өмірге ишарат
етеді. Сондай-ақ, бесін намазы адамның қырықтан асып, қынабынан шыққан қылыштай қылшылдап тұрған шағына ұқсайды. Намаздыгер уақытында күннің батысқа бет алуы адам ғұмырының сексенге келіп, селкілдеп таяқ ұстап, қабір атты төртінші әлемге бет алып, өмір кітабының ақырғы тарауын тауысуға айналып бара жатқан кезеңін еске түсіріп, адам баласын ойлылыққа шақырады. Ақшам намазы болса, адам баласының бұл ғұмырдан өтіп, бейне бір өз қабірінің басында тұрып, «Аллаһ үшін не істедің, артыңда қандай өлмейтұғын із қалдырдың?» деп өз-өзін сұраққа тартып жатқандай халді елестетеді. Ал құптан намазының қараңғылық қоюланып, тыныштыққа оранған мезгілі - беймәлім қабір әлемін еске түсіреді. Міне, осылай ойлаған әрбір мұсылман әрқашан Жаратушы Жаппар Иеге іштей терең тағзым етіп, ақыретке қарай қадам басады.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

== Намазға байланысты ==
* [[Намаз уақыты]]
* [[Намаздың парыз болу шарттары]]
* [[Намаз түрлері]]
* [[Hамаз мәкрүһтері]]
* [[Намазды бұзатын нәрселер]]
* [[Намаз оқудағы жеңілдіктер]]

== Дереккөздер ==
<references/>
{{намаз}}

{{wikify}}

[[Санат:Намаз]]
[[Санат:Дін]]
[[Санат:Бес парыз]]
[[Санат:Мешіттер]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Ғибадат

2015-07-30T19:21:25Z

Aizere:

'''Ғибадат''' ({{lang-ar|<big>عبادة</big>}}) – [[Ислам]]да бізді және бүкіл жаратылысты жоқтан бар еткен әрі әрқашан бар етіп ұстап тұрған, әртүрлі нығметтер мен жақсылықтар жіберіп, жетілдірген Аллаһу та’аланың әмірі мен тыйымдарын бұлжытпай орындау. Сонымен қатар, [[Аллаһ]]тың махаббатына қауышқан пайғамбарларға, [[әулиелерге]] және [[ғалымдарға]] бағыну.

Сансыз нығмет берген Аллаһқа шамасы жеткенше шүкір ету - әрбір жанның бірден бір міндеті. Бірақ адам баласы өзінің құсырлы ақылы және қысыр санасымен жаратқанға құрмет амалдарды таба алмайды. Құрмет болып саналатын амалдар Аллаһу та’ала тарапынан білдірілмейінше адам санасында мадақтау болған нәрселер жаратқан үшін мазақ ету, жамандау болуы мүмкін.
Ғибадат деген ат-тілек білдірдім деген мағынаны береді
[[Адам]]дардың Аллаһқа деген [[діл]], [[тіл]] және денемен өтеуі және сенуі қажет болған шүкір борышы мен құлдық міндеті, Аллаһу та’ала тарапынан білдірілген және Оның сүйікті Пайғамбары {{салауат}} арқылы жеткізілген. Аллаһ білдірген және әмір еткен құлдық міндеттері «Исламият» делінеді. Аллаһу та’алаға шүкір ету, Оның Пайғамбары алып келген дінге бағыну арқылы жүзеге асады. Бұл [[дін]]ге қайшы немесе бұл жолдың сыртында қалған еш бір шүкіршілік, ғибадатты Аллаһу та’ала қабылдамайды және ұнатпайды. Сондықтан да Ислам дінінен хабарсыз жұртшылықтың өз бетінше әртүрлі ритуалдарды орындауларының Аллаһ құзырында еш бір құны болмайды.

Демек, ақылы бар адамның Аллаһқа шүкір және дұрыс ғибадат етуі үшін Мұхаммедке {{салауат}} бағынуы шарт.

[[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед]]ға {{салауат}} бағынған адам ғана мұсылман деп аталады. Ал Аллаһқа шүкір етуге, яғни Мұхаммедке {{салауат}} бағынуға «Ғибадат ету» делінеді. Ислам екі бөлімнен тұрады:

* Қалб, яғни жүрекпен сенуді қажет ететін нәрселер.

* Дене мен жүрек арқылы орындауды қажет ететін ғибадаттар.

Денемен орындалатын құлшылықтардың ең құндысы - [[намаз]].<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Араб дін терминдері]]

{{Islam-stub}}

Нұр

2015-07-30T19:17:10Z

Aizere:

'''Нұр''' ({{lang-ar|ضوء}} – жарық сәуле) – 1) [[күн сәулесі]]; 2) Құдай ақиқаты мен ілімінің, шапағаты мен сипатының көрінісі. [[Құран Кәрім]]нің “Нұр” сүресіндегі [[“Алла көктер мен жердің нұры…”]] (24) – деген [[аят]]та нұр Алланың шексіз мейірім-шапағаты ретінде көрініс берген. Адамның жан дүниесінің, өмір сүру кеңістігінің, мекені мен мезгілінің нұрлануының басты шарты осы нұрдың бастау көзі Алланы барынша дәріптеп, көркем есімдерін еске алу делінген. І.А. Йасауидің “Мират-ул Қулуб” атты рисаласында үш түрлі нұр қарастырылып, сопылық дүниетаным категориялары ретінде ашылған: “Біріншісі – зат нұры; екіншісі – сипат нұры; үшіншісі хақ нұры (топырақ нұры немесе жарық дүние). Бұл жердегі зат нұры – [[Алла]] тағаланың нұры, сипат нұры – [[Хз. Мұхаммед Мұстафа]] (с.ғ.с.) пайғамбардың нұры, хақ нұры адамзаттың бұл дүниеде көрген нұры”. Зат және сипат нұрлары Құдайдың субстанциондық және сипаттық ақиқатын ашатын ұғымдар. Оларды таным жолындағы адам өзіндік рухани даму мақамдары ретінде игереді. Мәселен, шариаттағы иман – “иман-и бостан”, “тариқаттағы иман – “иман-и гүл”, хақиқат иман –“иман-и нұр”, мағрифат иман – “иман-и сыр” деп ажыратады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде осы “иман-и нұр” категориясымен ар ілімін негіздеген ғұламалар, Хақты тану үшін “нұр-и иман” дәрежесі керек деп білген. “Бихамдиллах нур-и иман аштым мен-е” деген Иасауи, бұл иман дәрежесін – Тәңірдің құты, сыйы ретінде қабылдайды. Иман нұры арқылы нәпсі рух зынданынан құтылып, батин (көкірек) көзі ашылған адам кемелдікке жете алады деп білді. Нұр сәуле мотиві Ш.Құдайбердіұлының шығармаларында кеңінен қолданылған. “Жазған хаттың сырымен, Жарқыраған нұрымен, Тазарып жүрек кірінен, Қайғыдан басым болды азат”, “Нұрға байсың нұрыңнан зекет парыз, Мен кедеймін нұр сұрап қылдым арыз”, “Мен жомартпын жар нұрына”, “Нұрыңнан жарық жүрегім, Ғайыптан хабар білемін”, т.б. көптеген өлең жолдарында нұр жүректі тазартып, нұрландыратын Алла тағаланың мейірім шапағаты, адамның иман қазынасын байытып, таным көкжиегін кеңейтетін [[Нұр-Рахман]] сипаты ретінде көрінеді. Нұрдың бастау көзі [[Жаратушы]] болғандықтан, оған бар ықылас-пейілімен [[ғибадат]] жасап, тануға ұмтылу оның нұрына бөленудің басты шарты деп біледі. Қазақ ойшылдарының дүниетанымында нұр ұғымы исламның рухани танымдық дәстүрі ауқымында дамып, өзіндік сипат алды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]

{{Islam-stub}}

Аллергия

2015-07-30T11:25:46Z

Aizere:

[[Сурет:Allergy degranulation processes 01.svg|thumb|right|200px|Аллергиялық реакциялар]]
[[Сурет:Misc pollen.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Өсімдік тозаңы - аллергеннің бір түрі]]''.]]
[[Сурет:House Dust Mite.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Үй тозаңы кенесі]]''.]]
'''Аллергия''' — ({{lang-grc|ἄλλος}}— басқаша, ergon — әрекет, жауап) — организмнің қоршаған ортаның кейбір әсерлеріне әдеттегіден тыс сезімталдығы. Аллергия терминін алғаш 1906 жылы [[Австрия]] педиаторлары [[Пирке|К.Пирке]] мен [[Шик|Б.Шик]] енгізген. Аллергия туралы деректер көне заманнан белгілі. [[Гален]] (2 ғасыр) [[раушан]] гүлінен адам мұрынының бітіп қалатыны туралы жазған. Аллергияны туындататын заттарды [[аллерген]]дер дейді. Аллергендер организмге сырттан түсетін ([[экзогендік]]) және организмнің өзінде өндірілетін ([[эндогендік]]) болып ажыратылады. Экзогендік аллергендерге өсімдіктердің тозаңдары, жануарлардың түбіті, қайызғағы, үй шаңы, кір жуғыш ұнтақтар, кейбір тағамдық заттар, дәрі-дәрмектер ([[новокаин]], [[пенициллин]], [[витамин]]дер т.б.), [[микроб]]тар мен [[вирус]]тар, өндірістік өнімдер жатады. Эндогендік аллергендер көпшілік жағдайларда әртүрлі микробтардың, вирустардың, суық немесе ыстық температуралардың, улы [[химия]]лық заттардың, [[ион]]дағыш сәулелердің әсерлерінен организімнің өзінде пайда болады. Аллерген организмге алғаш рет түскенде иммундық жүйелерге әсер етіп, оның сол аллергенге сезімталдығын көтереді. Кейін бұл аллергеннің қайталап түсуі салдарынан аллергиялық ауру пайда болады. Аллергияның кең тараған түрлеріне: [[бронхит|бронхиалдық]] [[демікпе]], [[есекжем]], [[Кванке ісінуі]], [[поллиноздар]] (грекше pollen — шөп тозаңдарынан дамитын ауру) және [[анафилаксия]]лық [[шок]] жатады. Аллергиямен ауырған адам аллерголог-дәрігердің бақылауында болуы керек.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Аллергология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Аурулар]]

Күйіттік

2015-07-29T19:50:17Z

Aizere:

[[Сурет:Klitoris-vorhaut und Klitoris.jpg|thumb|Күйіттік (2)]]
''' Күйіттік ''' (clitoris; {{lang-el| cleitoris }}— клитор, күйіттік,
тылақ, шүртекей, шүрті) — еркектің жыныстық қатынас мүшесіне ([[пенис]]ке) ұқсас ұрғашының сыртқы жыныс мүшесі. Құрылысы еркек
жыныстық мүшесіне ұқсас, яғни ол екі аяқшадан, тақ денеден және тақ
күйіттік төбесінен тұрады. Күйіттіктің негізін ақ қабықпен қапталған
кеуекті үңгір қуысты дене құрайды. Оның аяқшалары шонданай төмпегіне
бекиді. Күйіттік күпегі қабығының құрылысы [[Клитор|қынаптың]]
кіреберісі кілегейлі қабығына ұқсас.<ref>Биоморфология
терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Киста

2015-07-29T19:35:14Z

Aizere:

'''Киста''' (грек. kystіs – көпіршік), жылауық – әртүрлі [[патология]]лық процестің нәтижесінде тіндер мен органдарда пайда болатын іші сұйыққа толы қуыс; қатерсіз ісіктің бір түрі. Киста, көбінесе, әйелдердің аналық безінде және [[бүйрек]], [[бауыр]], қалқанша және ұйқы бездерінде ([[паренхиматоз]]ды организмдер) орналасады. Кистаның көлемі әртүрлі, оның мөлшері пайда болу себептеріне, организмнің қай жерінде орналасуына, мерзіміне және кистаның айналасындағы қан тамырына байланысты болады. Организмде даму механизміне байланысты кистаны бірнеше түрге бөледі: [[ретенциялық киста]] – [[ішкі секреция]] бездері жолында түрлі сұйықтардың жиналуы (мысалы, май безінен май, сүт безінен сүт бөліну, т.б.); [[рамолициондық киста]] – тығыз тіндердің белгілі бір бөлігінде жұмсарып іруі (мыс., инфарктен кейін немесе миға қан құйылғанда мида пайда болатын киста); дизонтогенетикалық киста ұрықтың дамуы кезінде пайда болады (мыс., бронхиогендік киста); ісікті киста – әртүрлі себептердің салдарынан тамырда, безде ісіктің пайда болуы (мыс., [[кистаденома]], [[лимфангиома]]); жарақат кистасы – түрлі сыртқы әсерден [[эпителий]] тіндерінің бұзылуы (мыс., саусақ, алақан эпителий тіндерінің кистасы); паразиттік киста – таспа құрттардың ([[эхинококк]], [[цистицерк]]) көпіршіктене даму сатысында ([[финна]]) сұйықтың жиналуы. Киста өте баяу өсетін ісік, сондықтан адам ісік әбден ұлғаймайынша ауырсынбайды. Медицинада ультрадыбыстық зерттеуді кеңінен қолданудың нәтижесінде киста әртүрлі медициналық тексеріс кезінде кездейсоқ анықталады. Кистаны, негізінен, хирургиялық операция жасау арқылы емдейді. Кейбір беткейлі орналасқан кисталарды инемен тесу ([[пункция]]) арқылы сұйық сорып алынады.

== Дереккөздер==
<references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]

{{stub}}

Ұшық

2015-07-29T19:32:58Z

Aizere:

[[File:Herpes labialis.jpg|thumb|right|Ұшық]]
'''Ұшық''', ''герпес'' — адам терісі мен шырышты қабықшаларына тұтасқан [[көпіршік]]тердің шығуынан болатын [[Вирустар|вирусты]] [[ауру]]. [[Инфекция]] көзі — ауырған немесе вирус таратушы адам. Ұшық көп жағдайда жылдың салқын мезгілдерінде, организмнің ауруға қарсыласу қабілеті нашарлап, ''[[гиповитаминоз]]'' дамығанда; әртүрлі [[жұқпалы аурулар]]мен ([[тұмау]], [[пневмония]], [[безгек]]) ауырғанда, кейде жаздың ыстық мезгілінде күн көзіне көп қыздырынғанда шығады. Ұшықтың 2 түрі ажыратылады.
* '''''Жай ұшық''''', оның бірнеше түрі бар: ''тері'' ұшығы, ''ауыз қуысы'' ұшығы, ''[[жыныс]]'' ұшығы, ''[[көз]]'' ұшығы, т.б. Аурудың бұл түрі нәрестеге алғашқы күндері-ақ жұғады, бірақ сәбидің анасынан алған [[иммунитет]]інің нәтижесінде бір жасқа дейін ауру белгісі білінбейді. Баланың бұл қорғаныш қасиеті бір жастан кейін әлсірейді де, өзіне қолайлы жағдай туса болды, вирус күшейіп, ауру туғызады. Организмге түскен жай ұшықтың вирусы адамның денесінде өмір бойы сақталады. Аурудың белгісі: ұсақ, тұтасқан, түссіз көпіршіктер. Ұшық негізінен ерінге, мұрын ұшына, ауыз қуысының шырышты қабығына (қараңыз ''[[Стоматит]]''<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref>), көзге (қараңыз ''[[Коньюнктивит]]''), жыныс органдарына шығады. Көпіршіктер пайда болған жер аздап қышиды немесе теріні күйдіргендей болады, кейде адам тоңады, [[әлсіздік]] байқалады, [[асқазан]]-ішек жолдарының қызметі бұзылады (әсіресе балаларда). Өте сирек жағдайда сәбилердің ішкі органдарының, [[жүйке жүйесі]]нің қызметі бұзылады. Бұл кезде балалардың дене қызуы көтеріліп, жалпы әлсіздік пайда болады.
* '''''Белдеме ұшығы''''' (кейде мұны ''белдеме теміреткісі'' деп атайды), ол жел шешек вирусының жұғуынан шығады. Ұшықтың бұл түрімен тек үлкен адамдар ғана ауырады. [[Дерт]]тің қоздырғышы тек адам терісін ғана емес, [[жүйке]]ні де зақымдайды, сондай-ақ бұл кезде [[бас]] ауырады. [[Вирус]] түскен жерге жақын жатқан [[лимфа]] түйіндері ісінеді, науқастың қызуы көтеріліп, адам әлсізденеді. 6 — 8 күннен кейін көпіршіктер кеуіп, қабыршақтана бастайды. 2 — 5 аптадан кейін ауру толықтай жазылып кетеді. Емі: ұшықтың жеңіл түрінде жасыл бриллиант ерітіндісін пайдалану керек; организмнің көп жері зақымданған жағдайда 6 мл адам [[иммунноглобулин]]ін егеді; ал ұшық асқынып, іріңдесе, [[антибиотиктер]] қолдану қажет. Ұшықтан алдын ала сақтану үшін дене тазалығын сақтап, организмді шынықтыру керек.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Вирустық аурулар]]

{{Medsci-stub}}

Бар

2015-07-29T18:50:55Z

Aizere: /* Бар өрісі */

[[Сурет:Baro 0.png|150pxl|thumb|[[Торричел барометрі]]]]
==Анықтама==
'''Бар''' (грекше bros — [[ауырлық]]) — 1) [[метеорология]]да [[қысым]]ның бірліктер жүйесінен тыс өлшем бірлігі. 1 Бар = 105 Па = 106 дин/см² = 0,986923 атм; 1 мбар = 103 дин/см² = 0,986923.10–3 атм. = 0,75 мм сын. бағ.; 2) [[теңіз]] табанының жағалау жолағындағы тізбек. Ол [[жаға]]ның бағытына сәйкес созылып жатады әрі теңіз шөгінділерінен тұрады ([[құм]], [[қиыршық тас]], [[ұлутас]])

<ref name="source1">''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref>

==Географияда==
'''Бар''' — теңіздің жағасын бойлай орналасқан, құмнан, қабыршақтардан, кейде малтатастар мен қойтастардан түзілген және теңізді лагунадан бөліп тұратын құрлық өңірі. Оны жағалық және сағамаңдық деп бөледі.

==Бар градиенті==
Атмосфералық қысымның жер бетінде вертикаль ([[вертикаль градиент]]) және горизонталь ([[горизонталь градиент]]) бойынша қашықтық бірлігіне өзгеруін сипаттайтын, перпендикуляр изобарадағы бағытта анықталатын көрсеткіш. Перпендикуляр изобара, әдетте, 100 км-де 100—300 Па-дан аспайды (тропиктік дауылдарда ондаған есе артады).

==Бар депрессиясы==
Атмосфералық қысымның төмен атырабы — [[циклон]], [[бар колаты]].

==Бар желі==
1) бар градиентін Жер айналуының ауытқыту күшіне қарсы бағыттайтын ауа қозғалысы;

2) қысымның жалпы таралуына әсер ететін жер бетіндегі ауа қозғалысы, яғни ойша алғандағы жергілікті топографиялық және орографиялық әсерлердің қатысуынсыз болатын ауа қозғалысы.

==Бар жүйелері==
Жер атмосферасының бар өрісіндегі жоғары және төмен [[атмосфералық қысым]]ды кең-байтақ жылжымалы атыраптардың жиынтығы. Тұйық изобарлы бар жүйелері (циклондар мен антициклондар) және тұйық емес изобарлы бар жүйелері (бар қолаттары, жоғары қысымның қырлары және т.б.) деп ажыратылады. Бар жүйелерінің өлшемі жеке материктер мен мұхиттардың немесе олардың ірі бөліктерінің өлшемдерімен сәйкес келеді. Температураның, жауын-шашынның бөлінуі, желдің бағыты мен жылдамдығы және басқа метеорологиялық сипаттамалардың таралуы бар жүйелерімен тығыз байланыста болады.

==Бар қолаты==
атмосфера қысымының тұйық изобарасыз төменгі атырабы. Циклонның шет жақтарында немесе екі антициклонның аралығында орналасады. Термин тұйық изобаралары бар бірнеше орталықты қамтитын төмен қысымды өте кең атырапты атауға да (мысалы, [[экваторлық депрессия]]) қолданылады.

==Бар өрісі==
изобаралық беттер жүйесімен сипатталатын Жер атмосферасындағы қысымның кеңістік бойынша таралуы. Жер атмосферасының бар өрісі үздіксіз өзгеріп тұрады, соған байланысты ауа ағыстарының ауысымы пайда болады.

==Бар топографиясының карталары== — негізінен, изобара тәсілі арқылы әр биіктік деңгейіндегі [[атмосфера]] қысымның кеңістік бойынша таралуын көрсететін карталар.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

== Дереккөздер ==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:География және геодезия]]
[[Санат:Физика]]

{{stub}}

Докторлық диссертация

2015-07-29T18:29:17Z

Aizere: /* Абай шығармалары туралы диссертация */

'''Докторлық диссертация''' ([[латын|лат]]. ''dіssertatіo'' – талдау, зерттеу) – ғылыми дәреже алу үшін көпшілік алдында қорғауға даярланған ғылыми [[еңбек]]; ғылыми [[дәреже]] алу үшін міндетті әдеби және ғылыми [[тақырып]]тарға жазылған [[шығарма]]ны көпшілік алдында қорғау жүйесі.

 
[[Неміс]] тілінде сөйлесетін ортағасырлық елдердің [[университет]]терінде пайда болып қалыптасқан. XVI–XVII ғасырларда бұл жүйе басқа елдерге де тарады. [[Ресей]]де [[машинка]]ға басылған диссертацияны қорғау ісі 1755 ж. [[Мәскеу]] университеті құрылғаннан кейін ұйымдастырылған. Ғылыми дәреже алудың 1819 жылғы [[Ресей]]лік ережесі бойынша ауызша және жазбаша емтихан кезінде [[магистр]] және доктор атағын алу үшін көпшілік алдында диссертация қорғалуы бекітілген. Магистрлік диссертация [[латын]] және [[орыс]] немесе басқа да тілдерде, ал докторлық диссертация [[латын]] тілінде қорғалып, міндетті түрде [[автореферат]] талап етілген. [[КСРО]]-да ғылыми [[кандидат]] және ғылыми доктор ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау тәртібі 1932 ж. енгізілді. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] ғылыми дәреже мен ғылыми [[атақ]] алу үшін диссертация қорғау тәртібі арнаулы ережемен бекітілген.
==Абай шығармалары туралы диссертация==
Абай мұрасын жариялау, тану, бағалау мерзімді баспасөз беттерінде 19 ғасырдың аяқ кезінен (1899) көріне бастады. Ал арнайы кандидаттық, докторлық диссертациялар 40 жылдардың 2-жартысынан бастап қорғалды. Ақын мұраларының [[теория]]лық мәселелерін терең де жан-жақты ғылыми зерттеу үздіксіз жүргізіліп келеді. Абай [[мұра]]сын зерттеуге байланысты (1946-1992):
*Қ. [[Жұмалиев Қажым|Жұмалиев]] «''Абайға дейінгі қазақ поэзиясының тілі жəне Абай поэзияның тілі''» (докторлық, 1946)
*Ә.Жиреншин «''Абай және оның орыс достары''» (кандидаттық, 1946)
*Қ. Мұқаметханов «''Абайдың әдеби мектебі''» (кандидаттық, 1951)
*Н. А. Полибина «''Абай және Лермонтов''» (кандидаттық, 1951)
*X. Сүйіншәлиев «''Абай Құнанбаевтың қара сөздері''» (кандидаттық, 1952)
*3.Ахметов «''Абай және Лермонтов''» (кандидаттық, 1954)
*Ә. Н. Тәукелев «''Қазақ ағартушысы Абай Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары''» (кандидаттық, 1954)
*М. [[Тілеужанов Матжан Мақсымұлы|Тілеужанов]] «''20-ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі (1905-1917) Абайдың сатиралық дәстүрі''» (кандидаттық, 1956)
*Қ. Бейсенбиев «''Қазақ халқының Россияға қосылғаннан кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси, философиялық ойларының дамуы''» (докторлық, 1957)
*М. С. [[Сильченко Митрофан Семенович|Сильченко]] «''Абайдың творчестволық өмірбаяны''» (докторлық, 1957)
*Ғ. Әбетов «''Абайдың саяси сатираларындағы идеялық-көркемдік ерекшеліктер''» (кандидаттық, 1958)
*Б. А. Ғабдуллин «''Абай Құнанбаевтың этикалық танымдары''» (кандидаттық, 1959)
*М. Бөжеев «''Абай Құнанбаев творчествосындағы идеялық-көркемдік ерекшеліктер жайыңда''» (кандидаттық, 1960)
*М. [[Мырзахметұлы Мекемтас|Мырзахметов]] «Абай Құнанбаевтың әдеби мұраларын зерттеу жайыңда» (кандидаттық, 1965)
*Ғ. Бисенова «''Абай Құнанбаевтың ән творчествосы''» (кандидаттық, 1966)
*С. Құспанов «''Абай аудармалары''» (кандидаттық, 1966)
*Р. Сыздықова «''Абай тіліндегі негізгі морфологиялық ерекшеліктер''» (кандидаттық, 1971) және «''Абай шығармаларының тілі''» (докторлық, 1974)
*М. Сұлтанбеков «''Абай поэмалары''» (кандидаттық, 1973)
*Г. М. Қамбарбаева «''Абай лирикасы''» (кандидаттық, 1974)
*К. А. Тәңкібаева «''Абай реализмі''» (кандидаттық, 1983)
*К. Шәймерденова «''Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарастары''» (кандидаттық, 1987) деген тақырыптарда диссертациялар қорғалды.
<ref name=source1>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>
<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Сыртқы сілтемелер ==
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

[[fi:Tieteellisten yliopistotutkintojen opinnäytetyöt#Väitöskirja]]

Архетип

2015-07-29T18:24:03Z

Aizere:

'''Архетип''' (грек, агсһе — бастау, tupos — бейне) — алғашқы үлгі, түпнұсқа. Архетип жалпы адамзаттық [[рәмізділік]]тің негізіне, шығармашылық жасампаз қиялдың нәр алатын бастауына жатады. Архетип өнерде ерекше рөл атқарады. Мәдени архетиптер — бұл ілкі мәдени түпнұсқалар, адам және оның табиғат пен қоғамдағы орны жөніндегі түсінік-рәміздер, тарихтың терең қойнауларынан үзілмей «өсіп» шығып, қазіргі мәдениеттің нормалық-құндылық кеңістігінде өз маңызы мен мағынасын жоғалтпаған және бүгінгі адамдардың әрекеттеріне жалпы жоба беретін баптық-құндылық бағдарлар. Архетип туралы ілімдер К. [[Юнг]]тің «аналитикалық психологиясында», [[Выготский]]дің «мәдени-тарихи теориясында», Дж. Кулидің «Рәміздік интеракционизмінде» және мәдениетті құндылық-рәміздік жүйе мен адамдар тіршілігінің рухани интенциясы деген түсініктерде жан-жақты дамытылды. [[Юнг|К. Юнгтің]] аналитикалық [[психология]]сында архетип көмескі сананың тылсымдық құрылымдарында «ұжымдық бейсаналық» түпнұсқалар ретінде сақталды.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> Мәдени тұлғаның рухани-шығармашылық қазынасын қауымдық тылсымдағы архетиптер құрастырады. Оларға адамның рухани өмірін априорлы (тәжірибеге дейін) қалыптастыратын және оның іс-әрекетін, мінез-құлық жүйесін жалпылама анықтайтын құндылықтар қисыны жатады. Осының негізінде адамда «мендік» сезім, этноста ортақ уақыттық-кеңістік өрісі пайда болады. Әрбір халық өз мәдениетін еркін дамытуға мүмкіндік алған кезде архетиптеріне жиі оралады. Мысалы, Қазақстанда соңғы жылдары мәдениет пен өнердің әр саласындағы «ұлттық негіздерді жаңғырту» идеясы осымен тұстас.
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Психология]]
[[Санат:Мәдениеттану]]

Бұқаралық ақпарат құралдары

2015-07-29T18:18:22Z

Aizere: Қазақша əріптер

'''Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ)''' - арнайы техникалық құралдардың көмегімен, кез келген тұлғаларға әртүрлі мәліметтерді ашық жариялауға арналған әлеуметтік мекемелер. Сарапшылар олардың мынадай ерекше белгілерін атап көрсетеді: жариялылық, яғни тұтынушылардың шексіздігі; арнайы [[техника]]лық құралдардың, аппаратуралардың болуы; ақпарат таратушының (коммутатор) қабылдаушыға біржақты ықпалы; тұтынушы аудиторияның тұрақсыз әркелкілігі. Қоғамның өмір сүруін қамтамасыз етудегі БАҚ-тың рөлі зор. [[Наполеон]]: "Жауға қарсы жүздеген мың қол әскерден, төрт газеттің ойсырата соққы беру мүмкіндігі зор", - деген. 1840 ж. [[француз]] жазушысы О. де [[Бальзак]] баспасөзді «төртінші билік» деп атады. Билік институтында БАҚ-тың тура мағынасындағы орны болмағанымен, оның саяси процестегі орнын асыра бағалау мүмкін емес. Қазіргі кезде [[электрон]]ды ақпарат құралдарының пайда болуымен бұл әлеуметтік институт бүгінгі қоғамның, саяси биліктік қатынастардың барлық қырларын түбірімен түрлендіріп жіберді.
* БАҚ-тың атқаратын қызметі әртүрлі, сарапшылардың пікірінше, олардың аса маңыздыларына мыналар жатады: ақпараттық, білімдік, әлеуметтендірушілік, мүдделерді тоғыстырушы, саясат [[субъект]]ілерінің ықпалдасуы, жұмылдыру және т.б.
* БАҚ-тың ақпараттық қызметі азаматтарға, билік органдарына, қоғамдық институттарға аса маңызды жалпы оқиғалар, құбылыстар, [[процесс]]тер жайлы мағлұматтарды таратудан тұрады. Бұл қызметсіз кез келген қоғамның толыққанды өмір сүруі мүмкін емес.
* БАҚ-тың білімдік қызметі азаматтарға әртүрлі ғылым саласынан - қоғамдық-гуманитарлықтан жаратылыстану ғылымдарына дейінгі танымдық хабарларды дайындап, таратуынан көрінеді. Əрине, ол толыққанды, жүйелі, арнайы оқу орындарында берілетін ғылымды қамтамасыз ете алмайды. Дегенмен де, қазіргі қоғамда адам өз өмірінің әр кезеңінде білімнің басым көпшілігін осы БАҚ арқылы алады.
* БАҚ-тың әлеуметтендіруші қызметі адамдардың әлеуметтік ережелерді, құндылықтарды сіңіріп, мінез-құлықтарын қалыптастыруға септігін тигізеді. БАҚ-тың жүйелі түрде күнделікті қалың қауыммен қауышуы оны жеке тұлғаны әлеуметтендіруші алғашқы институттар - отбасы, дін, мәдениет ошақтарымен қатар бір орынға қойды. БАҚ арқылы адамдар өздерін жалпы әлеуметтік, жалпы әлемдік процестердің бір бөлшегі ретінде әрі өзінің қоғамға, мемлекетке, саясат әлеміне қатысы барлығын сезінеді. Саяси журналистердің үгіт-насихатының арқасында азаматтар әлеуметтік-саяси процестердің белсенді қатысушыларына айналады.
* БАҚ-тың мүдделерді тоғыстырушы қызметі - БАҚ қызметінің міндетті тұсы. Саяси мүдделер тек БАҚ арқылы ғана емес, сонымен қатар азаматтық қоғамның басқа да институттары (мысалы, [[партия]]лар, қоғамдық бірлестіктер) арқылы жүзеге асырылады. Бірақ кейбір жағдайларда тек бұқаралық баспасөз бен теледидар ғана алғашқылардың бірі болып қоғамдағы өзекті мәселелерге назар аударады, ықтимал әлеуметтік және саяси қақтығыстар жайлы дабыл қағып, билік құрылымдарына жағдайды саралап, арнайы шешім қабылдауына итермелейді.
* БАҚ-тың жұмылдырушы қызметі адамдарды нақтылы бір іс-әрекеттерге немесе саналы әрекетсіздікке шақырады. БАҚ-тың осы қызметі саяси қатынастар саласында аса маңызды болып табылады. Азаматтардың белсенділігін ынталандыра отырып, БАҚ сайлау кампаниялары мен дауыс беру қорытындыларына айтулы ықпал етеді. Олар қоғам мен билікте дағдарыс туғызатын жаппай наразылық немесе саяси жанжалға апарып, арандатулары әбден мүмкін. Сондай-ақ олар қоғамға өмірлік маңызы бар міндеттерді шешуге азаматтарды жұмылдыруда биліктің тиімді одақтасына айнала алады.
* БАҚ-ты саналы түрде саяси алдап- арбау мақсатында қолдану азаматтарға және қоғамға аса қауіпті болып табылады. Оған өз мүдделеріне қайшы келетін әрекеттерге баруға мәжбүрлеу үшін адамдардың санасы мен мінез-құлқын жасырын басқару жатады. Алдап арбау БАҚ-та таралатын, шын мәнінде жалған ақпараттарға адамдардың сенуіне негізделеді. Оған тапсырыс берушілер үшін ол пайда, ал қоғам үшін орны толмас өкініш. Осы орайда қазіргі кезде өз қызметінің тиімділігін арттырғысы келетін қоғам қандай да бір жолмен БАҚ-тың қызметін реттеуге тырысады. БАҚ-тың жағымсыз салдары оның қоғамдық ұйымдарымен шектелуі мүмкін. Қазіргі қоғамдарда БАҚ-ты ұйымдастырудың үш негізгі жүйесі қолданылады: жеке ([[коммерция]]лық), мемлекеттік және қоғамдық-құқықтық. [[АҚШ]]-та қолданылатын бірінші жағдайда бұқаралық ақпарат құралдары жекеменшік нысанда және тек жарнамадан, жеке жәрдем берушілердің есебінен қаржыландырылады. Алайда бұл елде жекелеген азаматтар мен жалпы қоғамның мүддесі сотпен қорғалады, БАҚ- тың онымен келіспеуге еш шарасы жоқ. Екінші жағдайда, бұқаралық ақпарат құралдары негізінен мемлекеттің қарамағында. Олар [[парламент]]ке, үкіметке бағынышты, ол үшін арнайы қызметтер құрылады. [[Электрон]]ды бұқаралық ақпарат қүралдарын ұйымдастырудың үшінші түрі [[Германия]]да басым. Бұл жерде радио мен теледидар азаматтардан жиналатын арнайы салық есебінен қаржыландырылады. Олардың заңдық тұлға құқы және өзін-өзі басқару құқы бар. Алайда, бұл аталған ұйымдастыру, бақылау түрлерінің ешқайсысы да әмбебап әрі мінсіз деп айтуға келмейді.
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Бұқаралық мәдениет]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]

[[sn:Chipakati]]

Зигота

2014-06-16T08:39:04Z

Aizere: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Gray3.png|thumb| alt=A.| ''Зигота''.]]'''Зигота''' - (грекше "zygotos" – бірге қосылған) – ұрықтанған [[жұмыртқа]] [[клетка]]; әртүрлі жынысты ағзалардың гаметаларының қосылуынан түзілетін [[диплоидты клетка]] (жұмыртқа жасуша ядросы мен сперматозоид ядросының қосылуы). Екі гаплоидты гаметалардың қосылуынан зигота процесінде (зиготалануда) сол түрге тән диплоидты [[хромосома]] жиынтығы бар ағза пайда болады. Әдетте, зигота бірден дами бастайды, кейде ол қатты қабықпен қоршалады және өсуге қолайлы жағдай туғанда зигоспораға (мысалы, кейбір [[саңырауқұлақтар]] мен [[балдырлар]]) айналады. [[Жыныссыз]] көбею кезінде пайда болатын споралардан зигоспораның айырмашылығы – ол таралуға емес, “сақталуға” бейімделген. Өйткені, онда қоректік заттардың қоры және қалың қорғаныш қабаты болады. Зиготаның таралуы зигоспораның өсуінен кейін жүреді де, спорангии түзіліп, жыныссыз көбею басталады (''қара'' [[Жыныссыз көбею]]). Бір жасушалы зиготадан көп жасушалы ағзаның [[эмбрион]]алдық даму кезеңі өтеді, одан кейін дернәсілдік кезең және [[метаморфоз кезеңі]] өтеді, соңынан жетілген дарабас пайда болады.
Эмбрионалдық даму кезеңінде зигота:
# көптеген жасушалар түзе отырып, бірнеше рет бөлінеді;
# бұл жасушалар дифференцияланады (бір-біріне ұқсамайтын болады), яғни ересек [[организм]]ге тән эпителиалды, [[бауыр]], [[сүйек]], т.б. жасушаларға айналады,
# [[ұрық]] жасушалары жеке тіндерге, органдарға және ағзаларға тән пішінмен сипатталатын әр түрлі құрылымға ауысады.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]],4 том 3 бөлім</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
==Сілтемелер==
[http://www.eurolab.ua/anatomy/260/ Зигота]

[[Санат:Биология]]

{{stub}}

Web 2.0

2013-11-14T02:02:11Z

Aizere: /* Шығу тегі */

[[File:Web 2.0 Map.svg|thumb|300px|Web 2.0 ұғымына қатысты [[тегтер бұлты]]]]

'''Web 2.0''' немесе '''Уеб 2.0''' ғаламтордың (world wide web) интерактивтік және коллаборативтік, яғни істестік элементтерін білдіруге қолданылатын термин. Демек, қолданушы интернеттегі мазмұнды тұтынып қана қоймай, сонымен қатар өзі де қандай да бір мазмұн өндіреді. Бұл ұғым кейінгі кезде [[әлеуметтік желілер]]дің дамуымен үлкен маңызға ие болып келе жатыр. <ref>[http://www.henningschuerig.de/blog/2010/03/31/social-media-statt-web-20/ Henning Schürig: Social Media statt Web 2.0]</ref>

Қолданушылар интерактивті қосымшалардың көмегімен мазмұнды өздері жасап, өңдеп, оны таратады. Қолданушылардың жаңа ролін сипаттау үшін [[просьюмент]] (ағыл. "Prosumer") деген түсінік пайда болған. Контент, яғни мазмұн бұрынғыдай орталықтандырылған түрде медиа компаниялары тарапынан емес, саны біршама көп, өзара әлеуметтік желілер арқылы байланысқан қолданушылар тарапынан дайындалып және интернетте таралып келеді.
<ref>[[Neue Zürcher Zeitung]] (18. Mai 2007): [http://www.nzz.ch/2007/05/18/em/articleF6QGW.html ''Präventivschlag gegen journalistische Neugier'']</ref>

Контентті көруге ғана мүмкіндік беретін уеб-сайттармен салыстырғанда, Web 2.0 ерекшелігі сол, ол қолданушыларға әлеуметтік медиа арқылы виртуалды қауымдастық құруға мүмкіндік береді, бір-бірімен байланыстырып береді және бірге істесіп жұмыс жасауға жағдай жасайды. Web 2.0 мысалдарына әлеуметтік желі сайттары, блогтар, wiki-лер, видео бөлісетін сайттар, уеб-қолдаңғылар (application), mashup және folksonomy-лер жатады.

==Шығу тегі==
Бұл термин ең алғашқы статикалық сайттардан кейін пайда болған жаңа технологияларды қолданатын уеб-сайттарды сипаттау үшін [[1999 жыл]]ы ойлап табылған. [[2004 жыл]]ы өткізілген O’Reilly Media Web 2.0 конференциясында көпшілік назарына ұсынылған бұл термин Tim O’Reilly есімімен тығыз байланыстырылады.<ref name="graham">{{cite web|url=http://www.paulgraham.com/web20.html |title=Web 2.0 |author=Paul Graham |month=Қараша |year=2005 |accessdate=2006-08-02 |quote=I first heard the phrase 'Web 2.0' in the name of the Web 2.0 conference in 2004.}}</ref><ref name="oreilly">{{cite web|url=http://www.oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html |title=What Is Web 2.0 |publisher=O'Reilly Network |author=Tim O'Reilly |date=2005-09-30 |accessdate=2006-08-06}}</ref> Web 2.0 World Wide Web-тің жаңа нұсқасын ұсынатынына қарамастан, бұның ешқандай техникалық спецификациялардың жаңартылымдарына ({{lang-en|an update}}) қатысы жоқ, алайда программа жазушылар мен қолданушылардың ғаламторды қолдану жолдарының тұтас өзгерістеріне қатысты қолданылады.

Web 2.0-нің алғашқы уеб-технологиялардан қатты айырмашылығы бар ма деген сұрақ [[World Wide Web]]-ті ойлап табушы Tim Berners-Lee-ді күдікке салып қойды, ол бұл терминді жаргон ретінде сипаттаған. Оның Web туралы бастапқы пайымы былай болатын: ‘бірлесе жұмыс істейтін орта – біз барлығымыз жиналатын, оқитын және жазатын орын.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4132752.stm |title=Berners-Lee on the read/write web |publisher=BBC News |date=2005-08-09 |accessdate=2012-08-05}}</ref><ref>{{cite book|last=Richardson|first=Will|title=Blogs, Wikis, Podcasts, and Other Powerful Web Tools for Classrooms|year=2009|publisher=Corwin Press|location=California|isbn=978-1-4129-5972-8|url=http://books.google.com/books?id=sR1Asxd0JcAC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=%22a+collaborative+medium,+a+place+where+we+all+meet+and+read+and+write%22&source=bl&ots=P6GuMLt2h_&sig=fsJ4NA9syRsAjypOYHOPZxiZ4hg&hl=en&sa=X&ei=PdmzUI3JPOyZ0QXt_oHgCA&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=%22a%20collaborative%20medium%2C%20a%20place%20where%20we%20all%20meet%20and%20read%20and%20write%22&f=false|edition=2nd|page=1}}</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Ғаламтор]]
* [[Web 1.0]]
* [[Web 3.0]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Web 2.0|*]]