Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Оралхан Бөкей

2026-07-11T15:34:48Z

1nter pares: + Санат:XX ғасыр музыкатанушылары,Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|С

{{Жазушы
|Есімі = Оралхан Бөкей
|Шынайы есімі = Оралхан Бөкейұлы Бөкей
|Суреті = Oralhan.jpg
|Ені = 200px
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = О. Садықбайұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 56 бет</ref>
|Туған күні = 28.09.1943
|Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}} Шыңғыстай ауылы
|Қайтыс болған күні = 17.05.1993
|Қайтыс болған жері = [[Үндістан]], [[Дели]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ұлты = қазақ
|Мансабы = [[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті газетінің]] бас редакторы
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = әңгіме, хикаят, роман, драма
|Жанры = проза, драматургия
|Шығармалардың тілі = қазақша
|Дебюті =
|Марапаттары = Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Оралхан Бөкей''' (28 қыркүйек 1943, [[Шыңғыстай]] ауылы, [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 17 мамыр 1993, [[Дели]], [[Үндістан]], Алматыда жерленген) — драматург-жазушы, журналист, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, Н.Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. [[Найман]] тайпасы [[Көкжарлы]] [[Қаратай (ру)|Қаратай]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/55303</ref><ref>http://bokey.kz/index.php/kz/o-b-kej-mir-zholy</ref>

Әкесі Бөкей көп сөйлемейтін, сөйлей қалса сөзі өткір, қанжардай қиып түсетін, сөзге шешен, астарлап сөйлеп өз ойын дәл жеткізетін, рухы мықты, жаны таза адам болған. Анасы Күлия көреген, ділмар, аузын ашса көмейі көрінетін ашық кісі болған. Үнемі топ бастап жүретін, қажет жерінде қиыннан қиыстырып өлең де шығарған. Керемет даусы бар әнші де болған. Отбасында бір ұл - Оралхан, бес қыз – Шолпан, Әймен, Ләззат, Мәншүк, Ғалия. Оралхан дүниеге келгенде сұрапыл соғыс жылдары болғандықтан, әкесі Оралға еңбек майданына аттанған кез болатын. Анасы Күлия әкесі еңбек майданынан аман-есен оралсын деп ырымдап, сәбидің атын Оралхан деп қойған екен<ref>[http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html C.Торайғыров атындағы Павлодар Облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514084925/http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html |date=2021-05-14 }}</ref>.

Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітірген соң, аға пионер вожатый және Алтай совхозында тракторшы болып жұмыс істеген. 1963-1969 жылдары Оралхан Бөкей С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде сырттай оқыды.

1965-1968 жылдары ол Большенарым ауданының «Еңбек туы» газетінде корректор, аудармашы, редактордың орынбасары, Шығыс Қазақстан облысының «Коммунизм туы» («Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды.

Оралхан Бөкей 1968 жылы республикалық [[Жас Алаш|«Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің]] шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, жазушы болып қалыптасуына Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Ешкімге белгісіз Шыңғыстайдағы тракторшы баланың бойынан жалындаған талант отын байқаған Шерхан Мұртаза оны Алматыға жетелеп әкеп, дуылдаған қаламгерлер қауымының қалың ортасына салды да жіберді. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен жазушылықты қатар алып жүрді.

1974-1983 жылдары Оралхан Бөкей [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналының]] проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті» газетінде]] редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды.

Оралхан Бөкей [[1993 жыл]]ы [[17 мамыр]]да [[Үндістан]] жерінде, [[Дели]]де қайтыс болды.

== Шығармашылығы ==
1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан басылып шыққан «Қамшыгер» атты алғашқы жинағы жас жазушының атағын шығарды. Осы баспадан оның «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Мұзтау» (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің «Ән салады шағылдар» (1978), «Үркер ауып барады» (1981), «Біздің жақта қыс ұзақ» (1984) әңгімелер мен повестері «Жалын» баспасынан жарық көрді. 1986 жылы оның «Құлыным менің» деп аталатын драмалық шығармалары «Өнер» баспасынан, 1987 жылы «Ұйқым келмейді» деп аталатын творчестволық әңгімелері «Жазушы» баспасынан шығарылды.

“Алданған ұрпақ” трилогиялық романы қолжазбалық ойлар күйінде аяқталмай қалған. “Құлыным менің” ([[1974]]), “Текетірес” ([[1976]]), “Қар қызы” ([[1982]]), “Зымырайды поездар” ([[1984]]), “Жау тылындағы бала” ([[1985]]), “Мен сізден қорқамын” ([[[[1987]]]]) пьесалары қазақ және орыс тілдерінде республикалық, облыстық, сондай-ақ, бұрынғы одақтас республикалар театрларында қойылған.

Оралхан Бөкей – есімі дүние жүзіне танымал жазушы. Оралхан Бөкейдің шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне орыс, ағылшын, француз, неміс, жапон, араб, қытай және басқа да ұлы халықтар тілдеріне аударылған. Оның өзге тілде жарық көрген шығармалары - «След молний» (Молодая гвардия, М, 1978); «Поющие барханы» (Советский писатель, М, 1981); «Чағылған» (Қырғыстан, Фр., 1981); «След молнии» ( Христо Данов, Болгария, 1981); «Кербұғы» (Эстония, 1981); «Крик» (Советский писатель, М, 1984); «Үркер ауып барады» (Фольк Унд Вельт, Берлин, 1982)
Оралхан Бөкейдің шығармаларынан «Кісікиік» (1985, режиссері М. Самағұлов), «Сайтан көпір» (1986, режисері Д. Манабаев) көркем фильмдері және «Кербұғы» (1986, балетмейстер Б.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]]) балеті қойылды.

1994 жылы Оралхан Бөкейдің повестері «Таңдамалы» 1 том болып, 1996 жылы повестері мен романдары «Таңдамалы» 2 том «Жазушы» баспасында жарық көрді.

== Марапаттары ==
* 1976 жылы Оралхан Бөкей «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты,
* 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты,
* 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» повестері мен әңгімелері үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты наградаларына ие болды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>.

== Шығармалары ==
* Қайдасың қасқа құлыным: Повестер, новеллалар. - Алматы:Жазушы, 1973
* Мұзтау: Повесть, эссе, новеллалар.- Алматы:Жазушы,1975.-256б
* Үркер ауып барады.: Повестер мен әңгімелер.-Алматы:Жалын,1981.-528б
* Өз отыңды өшірме: роман .- Алматы: Жазушы, 1981.-384б
* Біздің жақта қыс ұзақ.-Алматы: Жалын, 1984.-432б
* Құлыным менің: пьесалар.-Алматы:Өнер,1986.-368б
* Ұйқым келмейді:Повесть, әңгімелер.- Алматы:Жазушы,1990.-559б
* Өнерге өлердей-ақ ғашық едім: Очерктер, көсемсөздер, эсселер / Кұраст.А.Бөкеева.- Алматы: Санат, 1995.- 304б
* Екі томдық таңдамалы шығармалар .- Алматы: Жазушы, 1994. Т.І:Повестер.-496бет, Т.2: Өз отыңды өшірме: Роман, Атаукере:Повесть.-1996.-496б
* Қайдасың қасқа құлыным:Повестер, әңгімелер, /Құраст: Р.Мәженқызы.- Астана: Елорда, 1999-328б
* Кербұғы: Әңгімелер мен повесть .- Алматы: Атамұра, 2003.- 204бет.- (Атамұра кітапханасы).
* Тоқалдан қалған тұяқ: Әңгімелер / О. Бөкей.- Астана: Таным, 2003.- 80б.
* Қар қызы : Хикаяттар / құраст.Р.Мәженқызы.- Алматы: Раритет, 2008.- 280б.- (Алтын қор кітапханасы).- (Қазақ прозасы қазынасынан).
* Өз отыңды өшірме: роман.- Алматы: Өнер, 2010.- 384б.-(Қазақтың 100 романы).
* Атау-кере (Кауіпті будан) .Мұзтау (Соңғы ертек): хикаяттар.-Алматы: Ан Арыс, 2010.-320б
* Атау кере (эл.ресурстар): роман.-Алматы:Жазушы, 2005.- (Аудиокітап)
* Қасқыр ұлыған түнде//Жас қазақ.-2011.-20 мамыр.
* Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер.-А.: Жалын,1978.- 280 б.
* Шығармалары 7 томдық.- А.: Ел-шежіре.

=== Шығармаларының аудармасы ===
* Крик: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1984.-334с
* Поезда идут мимо: Роман, повесть. Авториз. пер. с каз.-Алма-Ата:Жазушы, 1985.-400с
* Поющие барханы: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1981.-343с
* След молнии:Повести и рассказы /Авториз. пер. с каз.-М.:Мол.Гвардия, 1978.-320с
* Снежная девушка (Нуржан): Повесть. Авториз. пер. с каз. А.Ким// Всадники: Сборник повестей казахских писателей - Алма-Ата:Жазушы, 1990-С.190-277
* Человек-Олень: Повести и рассказы //Авториз. пер. с. каз.-М.:Известия,1990.-511с

=== Бөкей Оралханның шығармашылығы туралы мерзімді басылым беттеріндегі мақалалар ===
* Алтайдың кербұғысы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы//Түркістан.- 2003.-15 мамыр.
* Асылова Р. О. О. Бөкей туындыларындағы қарсы мәнді фразеологизмдер // Ізденіс-Поиск Гуманитарлық ғылымдар сериясы.- 2013.- №2.- Б.5-9.
* Ахметжан Т. Қазақ прозасының мұзтауы: Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2003.-5 желтоқсан.
* Ахметжан Т. Оралханды ойлағанда..:Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2004.-21 қыркүйек.
* Әшірова А.О. Бөкеевтің "Атау кере" повесіндегі табиғат және кейіпкер сыры //Тәрбие жұмысы.- 2004.-N3.-11-13б.
* Бөкейқызы Ғ. Әлемдегі ең бауырмал, ең ақылды, ең тәкаппар адам менің ағам еді //Жұлдыздар отбасы.- 2011.- №17.-Б.32-35.
* Дүйсен Қ. Оралханды ұстаз тұтқан қаламгер //Айқын.- 2009.- 28 қаңтар.-8б.
* Егеубай А. Мұзбалақ: Оралхан Бөкей-60 //Жұлдыз.- 2003.-N12.-106-112б.
* Елеубай О. Мұзтаудың Мұзбалағы: Оралхан Бөкейдің 60 жылдық мерейтойы //Егемен Қазақстан.- 2003.-11қазан.
* Ерғалиева Ж. Оралхан Бөкей. «Тортай мінер ақ боз ат...» //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2012.- №1.-Б.31-32.
* Ерман Жүрсін. Оралхан Бөкей және опасыз жалған //Жас Қазақ.-2008.- 29ақпан.-6б.
* Жапақов Н. Оралханға әжем де разы болған//Орал өңірі.- 2008.-16 қазан.-11б.
* Жәкешбаева Р. Менің Оралханым //Дала мен қала.- 2008.- 4сәуір.-16б.
* Жұмабай Н. Менің Оралханым//Қазақ әдебиеті.- 2011.- 30 қыркүйек.-Б.4.
* Жұмабай Н. Сізді ойыма алғанда...//Түркістан.- 2010.- 20мамыр.-Б.11.
* Жұматайқызы Л. Оралмайтын Оралхан...//Қазақ әдебиеті.- 2007.-5 қазан.-7б.
* Капарова А. М. О.Бөкей "Тортай мінбер ақбоз ат" әңгімесі // Білім технологиялары = Образовательные технологии.- 2020.- №4.- Б.55-60.
* Кәрібай М. "Неге біз осы қатыгез де, қасиетсіз болып кеттік?.."// Дидар.- 2013.- 21маусым.- Б.15.
* Кемелбаев А. Оралхан Бөкеев әңгіме жанрында //Абай.- 2002.- №4.-70-72б.
* Кемелбаева А. Ардақ: Оралхан Бөкеев прозасындағы мифологиялық сарындар //Алтын Орда.- 2004.-30қаңтар.
* Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы VІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Жас Алаш.- 2004.-19 тамыз.
* Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ҮІІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Ана тілі.- 2005.-7 шілде.
* Қаңтарбаев Ә. Өр Алтайдың ойында, Оралханның тойында: Оралхан Бөкей-60 //Қазақ әдебиеті.- 2003.-24қазан.
* Құттымұратұлы Қ. Оралханның белгісіз махаббаты: Оралхан Бөкей күнделігі туралы //Жас Алаш.- 2003.-20 қыркүйек.
* Қырықбаева А. О.Бөкей әңгімелеріндегі табиғатпен тамырластық/ А. Қырықбаева // Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану мәселелері: бүгіні, болашағы : Республикалық ғылыми-тәжірибелік конф. материалдары, 4 наурыз 2015 ж. - Семей, 2015.- 4 наурыз.- Б.92-95
* Мұртаза Ш. Оралхан Бөкей еске түскендегі елес пен ойлар//Жұлдыздар отбасы .- 2011.- №17.-Б.39.
* Нұрсұлтанқызы Ж. Оралхан Бөкей шығармаларындағы бейвербалды омонимдер //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2007.-№11.-75-78б.
* Омарова Д. Халықтық тіл мен әдеби тілдің байланысы //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2009.- №12.-18-25 б.
* Оңғарсынова Ф. Дүниеден ерте кеткен дарынды жазушы, қаламдас бауырым Оралхан Бөкеевтің рухына //Атамекен.- 2012.- 23 ақпан.-Б.6.
* Оңғарсынова Ф. Түркілердің, Өр Алтай, төркіні едің //Егемен Қазақстан.- 2011.- 16 мамыр.- Б.5.
* Отарбаева Ғ. Н. О.Бөкейдің "Сайтан көпір" повесіндегі мифтік танымның көркемдік-идеялық қызметі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 6.- Б. 70-74.
* Сапанова А. М. О.Бөкей шығармаларындағы адамның мінез-құлқына байланысты фразеологиялық бірліктер // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2009.- №7-8.- Б.101-104.
* Сейтқазы Э. А. О.Бөкей шығармаларындағы әлемнің ұлттық бейнесі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 2.- Б. 414-419.
* Сығай Ә. Ой түбіндегі Оралхан //Дала мен қала.- 2012.- 16 қаңтар.-Б.10-11.
* Сыдықов Т. Мұзтаудың мұзбалағы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2004.-N5.- 86-94б.
* Тоқсанбай Қ. Оралхан оқулары //Егемен Қазақстан.- 2010.- 1қазан.-Б.9.
* Толысбаева Ә. О.Бөкей шығармаларын талдаудың кейбір ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2008.- №8.- Б.47-49.
* Төлеуов С. Бұлт ұйықтаған ұжмақ жер: [Ор-ағаң мінген ақбоз ат...] / /Алтын Орда.- 2009.- 2-8шілде.-18-19 б.
* Шарабасов С.О.Бөкеев әңгімелері құрылымын фольклорлық сарындар// Ізденіс..-2000.-№4-5.-22-26б (Гуманитарлық ғылымдар сериясы)
* Ыбырайқызы Г. О. Бөкейдің "Атау Кере" шығармасындағы герменевтикалық сарындар // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршы. Филология сериясы.- 2018.- №2.- Б.63-68.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://ikitap.kz/kk/book-tags/oralhan-bokey Қазақстанның ашық кітапханасындағы Оралхан Бөкейдің шығармалары]
* [http://bokey.kz/index.php/kz/ bokey.kz]
* https://adebiportal.kz/kz/authors/view/846

[[Санат:Делиде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]

Оралхан Бөкей

2026-07-11T15:34:48Z

Оралхан Бөкей

2026-07-11T15:34:48Z

Оралхан Бөкей

2026-07-11T15:34:48Z

Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)

2026-07-10T15:56:27Z

1nter pares:

[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 1.jpg|thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі]]
[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 3.jpg|thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі]]
[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 2.jpg|thumb|300px|Аққарағай тауы]]
'''Қоңыр әулие үңгірі''' — Абай облысындағы Баянауыл тауының батыс жағындағы Аққарағай тауының күнбатыс етегіндегі қасиетті үңгір. Ол Баянауыл ауылының солтүстік-шығысында, 17 км қашықтықта орналасқан. Жергілікті тұрғындар оны “Әулиетас” немесе “Қоңыр әулие” деп те атайды. Үңгір тектоникалық жік түсуден, гранит тасына табиғи сыртқы күштердің (жел, күннің қызуы, су шаю, т.б.) әсерінен пайда болған. Ендік бағытта созылған үңгірдің ұзындығы 30 м, ені 2,5 м, биіктігі 1,8-2,0 м, кіреберісі кеңдеу де, түбіне қарай біртіндеп тарылып, тастағы жарықшақтардан енген судан түзілген көлшікпен бітеді. Үңгірдің табаны тегіс, бүйірі қуыс-қуыс және тепкішекті. Суының шипалық қасиеті бар.

== Қоңырәулие туралы аңыз ==
«Қоңыр әулие» үңгірі жердің, жануар¬лар мен құстар әлемін қорғаушысы Нұх Пайғамбар заманынан бар. Бүкіләлемдік су тасқыны кезінде үш көріпкел Нұх Пайғамбардың кемесіне қалып қойыпты-мыс, бірақ кемеде орын болмапты, сонда үш бақанды жалғап байлап, бақанға отырып, ол пайғамбардың кемесіне байланыпты. Бүкіләлемдік ағыспен олар солтүстіктен оңтүстікке беттейді. Алғашқы болып үлкен әулие Құланның бөренесі тасқа соғылып, жұлынып кетеді. Бұл Қызыл Тау маңында болған. Екінші болып тасқа ортаншы бала әулие Қыранның бөренесі ең биік тау Ақбетке соғылады. Су қайта бастап, таулар мен шоқылар ашыла бастағанда, кенже әулие Қоңырдың бөренесі үңгірге жақындағаннан кейін, ол осы жерде қоныстанады. Сол себепті үңгір қажылықтың киелі жері саналған. Осындай табынудың себебі болған үңгір түкпіріндегі қазан, осы қазан түбіне үнемі су жиналады. Осы суда барлық ауруларды жазу қасиеті бар, тіпті, бедеуліктен де. Қай уақытта болмасын үңгір жанына баланы дүниеге әкелу мақсатымен әйелдер қонған және осы армандары шынымен де орындалған.

== Үңгір ішіндегі қасиетті көл ==
Қоңыр әулие өзінің қасиетті көлімен халық арасында танылған. Үңгір ішіндегі көлдің ұзындығы 25 метр, ені 10, тереңдігі 1,8 метр дегенмен, оның көлемі жерасты суының деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Суы тұщы әрі көптеген ауруларға ем. Шынында да көл суының емдік қасиеті бар екені еш күмән туғызбайды. Өйткені, үңгір орналасқан Ақтастың бетінде ертеден-ақ арша қалың өседі.

== Қызықты мәлімет ==
Баянауылдағы үңгірде Қаныш Сәтбаев болған. Бүгін қасиетті үңгір қалың жұртқа сая болып, киелі орынға айналып отыр. Үңгірге көтерілетін баспалдақтардың ұзындығы 110 метр, әрбір 10-15 метр сайын демалуға арналған алаң бар. Үңгірдің жалпы ұзындығы 30 метр.

== Әдебиет ==
* Қазақ энциклопедиясы (?)

[[Санат:Қазақстан үңгірлері]]
[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]

Майқы би

2026-07-10T10:40:04Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен Sagzhan соңғы нұсқасына қайтарды

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі = Майқы би
| Шынайы есімі = Байқу, Байқы
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = Төбе би, Түменбасы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Басқарған кезеңі = XII-XIII ғасырлар
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Mұрагері =
| Бірігіп басқарушы1 =
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады =
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады =
| регент1 =
| регент1Басқара бастады =
| регент1Басқаруын аяқтады =
| регент2 =
| регент2Басқара бастады =
| регент2Басқаруын аяқтады =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх = [[Шыңғыс хан]], [[Жошы хан]], [[Бату хан]]
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Діні = Тәңіршілдік / [[Ислам]]
| Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] / [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]
| Туған күні = 1105 жыл шамасы
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1225 жыл шамасы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Династия = Хұшин (Үйсін)
| Туған кездегі есімі = Байқу
| Әкесі = Төбей (Мән)
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = Бақтияр, Бақадыр
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды = Жошы ұлысы әскерінің оң қанаты
| Шайқасы = Батыс жорықтары
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}

'''Майқы би''' (әдебиетте кездесетін есімнің жазылу нұсқалары: '''Байқу Хұшин'''<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы. 7-том. — Алматы, 1975. (Майқы бидің Шыңғыс хан тұсындағы рөлі).</ref>, '''Хұшидай Байқу'''<ref>Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Жами ат-таварих). — М.-Л., 1952. (Байқу хушин туралы деректер).</ref>) — [[Моңғол империясы|Монғол империясы]]ның бегі және [[Шыңғыс хан]] тұсындағы әмір.<ref name="tynyshpaev">Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Ташкент, 1925.</ref> [[Шежіре]]ге сәйкес, [[Үйсін мемлекеті|Үйсін]] ірі тайпасының [[Ұлы жүз]] және Абақ керей рулар бірлестігі қазақтарының ортақ атасы болып табылады.<ref name="sadibekov">Сәдібеков З. Қазақ шежіресі (Үйсін шежіресі). — Ташкент, 1994.</ref>

== Ұрпақтары ==
Үйсін тайпасының құрамындағы рулар, шежіреге сәйкес, Майқы биден тарайды.<ref name="sadibekov" />

XIII ғасырда ең танымал Үйсін Майқы болған еді. Тарихи мәліметтерге қарағанда, ол Монғол империясының ханы Шыңғыстың дәуірінде өмір сүрген. Майқы Шыңғысты хан көтеруге байланысты оқиғаларға және [[Жошы хан|Жошы]] мен [[Бату хан|Бату]] әскерінің оң қанатын басқару ісіне қатысқан. Оның ұлын Бақтияр батыр (кейбір нұсқаларда Бақадыр) деп атаған.<ref name="halid">Халид Қ. Тауарих-и хамса (Бес тарих). — Алматы: Қазақстан, 1992.</ref>. Қазақ фольклорында «Майқы би» туралы көптеген нақыл сөздер мен аңыздар бар.<ref>Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Т. III. — СПб., 1870.</ref>

Шежіренің бір нұсқасына сәйкес, Майқының Бақтияр және Бақадыр атты екі ұлы болған.<ref name="sadibekov" />

Бақтиярдың Үйсін, Ойсыл атты екі ұлы болды. Үйсіннен Бәйдібек (Албан, Суан және Дулат кландарының негізін салушы) тарайды, Ойсылдан Жалайыр (Ортақ атасы), Шапырашты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Ысты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Ошақты (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Сіргелі (Ойсыл ұрпағы) тарайды.<ref name="vostrov">Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (Конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968.</ref> Төбейден төрт ұл Майқы және Қоғам, Мекіре, Қойылдыр<ref>Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. — Алматы: Жалын, 1993.</ref>. Қоғам — аттас кланның негізін салушы. Қойылдыр мен Мекіре — өзге де туыстас кландардың негізін салушы.<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />

Қыдырбайдың (айтылған нұсқаларда Төбейдің) көптеген ұрпағы болды: Сарыүйсін (Үйсін кланының негізін салушы), Шақшам (Ұлы жүз кланының негізін салушы), Дулат (аттас кланның негізін салушы), Албан (аттас кланның негізін салушы), Суан (аттас кланның негізін салушы), Шапырашты (аттас кланның негізін салушы), Ошақты (аттас кланның негізін салушы), Ысты (аттас кланның негізін салушы), Сіргелі (аттас кланның негізін салушы), Жалайыр, Қаңлы, Шанышқылы (ұрпақ қалдырған ірі тайпалар).<ref name="vostrov" /><ref name="sadibekov" />

== Аңыздар ==
Ежелгі шежіре бойынша екі Майқы би болған тәрізді. Белгілі жазушы Балғабек Қыдырбекұлы бұл жөнінде былай жазады «Артына өлтірмейтін сөз қалдырған-сол 12 ғасырда өмір сүрген Майқы ма? Көне көздерден ата баба, жеті пұстыдан қалған шежірелерге келсек қазақта екі Майқы болғаны байқалады. Оны екіншісі осы мақаланың авторының өзімен санағанда 41 атасы, яғни Шыңғыс заманындағы билік құрған Майқы. Егер біздің қолымыздағы атадан балаға мұра болып, дүниедегі ең ардақты құжаттай құрметтеліп жатталып келе жатқан әулет шежіресін тілге тиек етер болсақ 12 ғасырда жасаған Майқы өзін ұлы жүз санайтын біраз қазақтың атасы. Жалманбет ақ үйсін, жарықшақ қара үйсін, түркештің сары үйсін әкесі, Бәйдібектің атасы.

Ақ ұлы Майқы іштен бір аяғы кем туғанда, ақсап жүретін адам болған. Туа кембағал адамға төрт мүшесінің бірі кемістіктен майып аты берілген. Кейін қатарынан асып туған басында бағы, астында тағы бар, яғни шыңғыс ханның оң тізесін басқан адамды қазақта Майып деп атауға аузы бармай, бұрын өткен, аяқтыға жол ауыздыға сөз бермеген, қаусырма жақ, қызыл тілге келгенде алдына жан салмаған – осы Майыптың 18 бабасы – Майқының атымен атап кеткен. Демек, 12 ғасырда жасаған Майқы (Майып) мансап иесі бірақ, сөз иесі емес. Бұдан, әрине, Майқының қазақ халқының алдында өткен еңбегі, мансапты дулы- бас уәзір болғандығын жоққа шығаруға болмас. Ал артына ел аузында сөз қалдырған ел билеген көсем, басына сөз асырмаған Майқы мән баласы. «Арғы атам Абыл, Қайыр, Бақ, Таң, Пәр, Мән» деп жамбыл жырлаған Абыл, Қайыр, Бақ, Таң Пар мән- міне, бұлар Майқының аталары – Жамбылдың да бабалары. Қазіргі оның ұрпағы Майқыдан 58-60 атада тұр екен.

Ежелгі тарихшы Рашид-ад-диннің «Жамих-ат тарауих» дегне еңбегінде екінші Майқы би Шыңғыс ханның, Шыңғыс хан өзі жорыққа шығарда оны өз орнына қалдырып, кететін сенімді бас биі болғаны, дау дамай содан шешімін тауып отырғаны көрсетілген.

Шыңғыстың баласы Жошы хан батысқа жорық жасағанда Майқы биге Моңғол әскерінің оң қанатын сеніп тапсырған. Талай жеңісті бастаған батыр болған. Сол оң қанат Дешті қыпшақ елінің ұлан ғайыр аймағына билік жүргізген. Осы дерек монғол жылнамасы «алтын топшыда» жазылған. Шыңғыс 1206 жылы Ұлы хан аталғанда оны құрметтеп, төңірегіндегі елдер құтты болсын айтып барыпты деседі. Бұл жөнінде ұлы Абай былай жазған « Монғолдан Шыңғыс хан шыққанда қазақтар құтты болсынға барыпты, бірақ қай жерге барғаны мағлұм емес , сөйтсе де осы Шыңғыс тауында әскері қарауыл өзенінің бойында жатып, 12 рудан 12 кісі монғолдың өз заңы бойынша «Хан» деген үлкен биіктің басында Шыңғысты отырғызып хан көтерген дейді. Тауының Шыңғыс аталып, биігі хан аталмақ себебі де сол болса керек. Сол 12 кісінің бірі қазақтың Майқы би деген кісі екен «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы майқы би» деген кісі сол кісі екен. Шыңғыс аламандыққа аттанып әскер тартып шыққанда әскерінің көбі татра екен. Оның себебі моңғол өздері татардай азсыздық сусыздыққа ыстық суыққа шыдамды болса керек. Қазақтың соғысқа жарарлық адамы сол Шыңғыстың әскеріне қосылып, бұларды Шыңғыс хан өзінің Жошы деген үлкен баласына билетіпті.
Майқы би кезінде қазақ халқының бірлігін сақтап, біртұтас ел болу жолында алғашқы ұлыс бірлігін құруда көп еңбек сіңірген қайраткер. Оның бұл қызметі жөнінде аңыз әңгімелер аз емес. Тарихы еңбектерде энциклопедияларда Майқы бидің сол азаматтық еңбектері толығырақ жазылмағанмен аздап аталып келеді. Мәселен қазақ энциклопедиясында былай жазыпты:

«Халық аңызында — Майқы би Орманбет би өліп, он сан ноғайлы елі бүлінгенде қазақ ұлысын құрған тарихи қайраткер бейнесінде сипатталады. Майқы би қазақ руларын үш жүзге (Жүз – арабша «бөлік», «бөлім») топтап, Үйсін бастаған бөлікті ұлы жүз, Қабан ұлы Болатқожа бастаған бөлікті Орта жүз, Қоғам ұлы Алшын бастаған бөлікті Кіші жүз деп атаған. Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахметті ( Алаша хан) Ұлытауда Үш жүздің ханы етіп тағайындады. Ол ұлысқа кірген 40 руға таңба таратып, таңбаны әр рудың негізгі ерекшелігіне қарай белгіледі. Ұлыста бірінші туды ұстаған, Үйсінге «Жалау», ортада жүретін Арғынға «Көз», жауға алдымен шабатын Алшынға «Найза» таңбасын берген. 40 рудың таңбасын тасқа қашатқан. «Таңбалы тас» — «Майқы таңбасы», кейін жер атымен «Нұра таңбасы» атанған.

Тағы бір аңыз айтып кетейін: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен.

Қырымнан келіп Бұхарада хандық құрып тұрған Қызыл Арыстан деген ханнан бір тұтқын күң әйел ұл табады. Оның тұла бойы алапаш болады. Соны перзентсіз бәйбішесі ханға «Бұл баланың көзін құрт, құртпасың еліңді өскенде ала тайдай бүлдіреді» дейді. Хан бәбішесінің күндестікпен айтқан сөзіне иланып, әскерінен қырық жігіт бөледі де: «Мына баланы тапқан шешесімен Сырдариядан өткізіп тастаңдар. Өлсе өлер өлмесе өзінше күн көрер. Шешесі де, баласы да мұнда қайтып келмейтін болсын, өздеріңе де бостандық»,-дейді.

Қырық жігіт сырдариядан өтіп, Қаратау өңірінде аң аулап жүреді де, есейген соң баланы бір жерге әкеліп тастайды. Балаға аң аулап жүріп Майқы бидің баласы Үйсін кез болады. Бірақ бала оған ермейді. «Кімсің» деген сұрағына бала жауап та бермейді. Үйсін далада көргенін әкесіне айтып келеді: «Бір ағаштың түбінде отырған баланы көрдім, ай десе аузы, күн десе көзі бар. Көрген кісі қызығардай. Жалғыз айыбы тілі жоқ», — дейді.

Майқы:

– Оған мені апарыңдар, мен сөйлесіп көрейін, — дейді. Майқы барса, бала оны көргеннен-ақ атып тұып:

– Ассалаумағалейкум, хан біткеннің қазығы, бұхара жұрттың азығы! – деп сәлем береді.

– Уағалейкумәссәлем,балам, әменда аман бол! Болайын деп тұрған ұл екенсің, жүр маған ер? – деп, оны аулына ертіп әкетеді. Өкіл бала етіп: төбел бие сойып, төменгі елді, жорға бие сойып, жоғарғы елді шақыртып, той қылады. Той тарқасымен «ердің ері, егеудің сынығы» деп қасына бел баласы Үйсін бастаған жүз жігіт қосып беріп, жолға аттандырады.

– Қаратаудан асып әрі қарай жүре беріңдер, алдарыңнан Ұлытау, Кішітау дейтін таулар, Қаракеңгір, Жездікеңгір деген өзен-сулар кездеседі. Сол жерлерге барып, ірге теуіп орнаңдар. Ақ найзаның ұшымен ақ білектің күшімен ел-жұрт болуды ойлаңдар. Күндердің күнінде осы бала хан болады, сендер қарашасы боласыңдар, — деп Майқы батасын беріпті.

Жүз жігіт Қаратаудан асып, Ақтау, Ортауды басып, Шу, Сарысу өзендерін кесіп өтіп, Майқы бидің айтқан жерлеріне жетеді. Орныға бастайды. Бұлардың дыбысы Қызыл Арыстанға жетеді. Хан:

– Менен қалағанын алып баламды өзіме қайтарсын, — деп Майқы биге кісі салады.

Хан баламды қайырсын деп қоймағасын, Майқы Қоғам ұлы Алшынды басшы етіп, Ұлытауға жүз жігіт жібереді. Жігіттерге басшы, ақылшы болсын деп оларға он қария қосып береді. Бұлар қайтпай қалады. Екінші рет тағы жүз жігіт жұмсайды. Оларда қайтпай қалады. Үшінші рет тағы жүз жігіт жібереді. Олар да сөйтеді. Бәрі де Майқы би өкіл бала еткен Ахметтің ықпалынан шыға алмай, соның қарауында қала береді. Адамға адам, елге ел қосылып, аумағы кеңейе береді. Енді сол елдің халқы Ахметті ұлытауда хан көтереді. Кейін ол жауынгерлігімен Алаша хан атанады. Хандық жауынгерлік уақытта құрылғандықтан әр жүздің жорықта атқаратын міндетін, жауынгерлік ұранын белгілеп береді. Осының бәрі Майқы бидің айтқанымен іске асырылып отырған.

Майқы жастайынан [[ақсақ]] болды. Сондықтан да болар Майқы атанғаны және оның 18-атасының да есімі Майқы болған. [[Шыңғыс хан]]ның замандасы әрі кеңесшісі. Ел оны ең беделді адам, [[әулие]] деп те атаған, себебі, ол ел тағдыры мен оқиғаларды болжай білген. Шыңғысханның ұлы Батысқа жорыққа аттанған кезде әскерінің оң қанатын сеніп тапсыратын болған. [[Абай]] Майқы биді 12 бидің санатына қосқан, сонымен бірге ол [[1206]] жылы Шыңғыс хан моңғолдардың ханы болып сайланған кезде құттықтауға барған 12 ханның бірі көрінеді.

Аңыздар бойынша, ноғайлықтар көшіп, [[Орманбет би]] қайтыс болған соң, Майқы би қазақтарды үш жүзге бөлген екен. "Жүз" деген сөз араб тілінен аударғанда "бөлім" деген мағынаны білдіреді. Үйсіндерді "Ұлы жүз", Қабанұлы Болатқажы бастаған бөлікті "Орта жүз", Алшын бастаған бөлікті "Кіші жүз" деп атады. Ноғай хандарының бірі — Ахметті (Алаша хан) үш жүздің ханы етіп сайлады. Бұл бірлестікке барлық 40 рудың өкілдері енген және әр бөлімге айырма белгісі берілді. Сірә, "Кіші жүзді найза беріп жауға қой. Орта жүзді қамшы беріп дауға қой. Ұлы жүзді қауға беріп малға қой." деген мәтел сол кезде шықса керек. Сондай-ақ, барлық 40 рудың өкілдеріне де өзіндік айырма белгілері берілген. Үйсіндерге — "жалау", арғындарға — "көз"... Олар (таңбалар) тасқа қашалып салынды. Бұл тастар тарихта "Майқы таңбасы" (Майқы белгілері) немесе [[Нұра таңбасы|"Нұра таңбасы"]] (Нұра белгілері) деген атпен қалды. Мұның соңғысы жердің атауына байланысты қойылған. Оның көп баласы болған. Ұзын және Қортық атты ұлдарына көңілі толмайтын. Сонда таңданған Майқы би: "Жаманнан жақсы туады дегенге сену қиын, бірақ жақсыдан да колынан іс келмейтін жамандар туатын жағдайлар кездеседі", — деген екен. Халық арасында Майқының бірқатар нақыл сөздері мен ой-толғамдары қалды.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

"Майқы би айтыпты" дейтін мақал, нақылға айналып кеткен сондай аталы сөздің кейбіреулері мыналар:
<blockquote style="border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
''<big><big><big>“</big></big></big> Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, 
''Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.'' 
''Ханның биі ақылды болса,'' 
''Қара жерден кеме жүргізеді''. 
''Би екеу болса, дау төртеу болады.'' 
''Дауыл болмай жауын болмас,'' 
''Даулы болған қауым болмас.'' 
''Егіз ешкі сауын болмас,'' 
''Екі жалқау ауыл болмас.'' 
''Естіге айтқан тура сөз,'' 
''Шыңға тіккен тумен тең.'' 
''Есерге айтқан тура сөз,'' 
''Құмға сіңген сумен тең.'' 
''Ақиық қыран қартайса,'' 
''Жас жағалтайдан тепкі жейді.'' 
''Парақор биге ісің түспесін,'' 
''Сараң үйге кісің түспесін.'' 
''"Кімнен кім туады?"'' <big><big><big>”</big></big></big>''
</blockquote>
деген сұраққа Майқы би былай деп жауап берген екен:
<blockquote style="border: 0px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
''<big><big><big>“</big></big></big> Тұлпардан тұлпар туады, 
Сұңқардан сұнқар туады, 
Асылдан асыл туады, 
Жалқаудан масыл туады, 
Масылдан мал бақпас туады, 
Тілазардан қылжақбас туады, 
Таздан жарғақбас туады, 
Сараңнан бермес туады, 
Соқырдан көрмес туады, 
Мылжыңнан езбе туады, 
Қыдырмадан кезбе туады. <big><big><big>”</big></big></big>''
</blockquote>
Майқы би жүздер арасында болып жататын қызу айтыс-тартыстар мен дау-дамайларға да қатысып жүрген. Ол әрқашан халықтың шешендік сөздері мен мақал-мәтелдеріне сүйене сөйлеген. Ол халық бірлігін бәрінен де жоғары қойған. "Бірліксіз — тірлік жоқ" деген аталы сөз де Майқы бидің аузынан шыққан. Майқы бидің пікірінше, мемлекеттік бірлестіктер халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы бойынша басқарылуы тиіс. Ұмыт болған дәстүрлердің де өзіндік мән-мағынасы бар. Оны қазақтар ғана емес, татарлар, башқұрттар, қарақалпақтар, өзбектер де өз биіміз деп есептеген. "Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би" деген нақыл бар. Майқы би ұзақ ғұмыр сүріп, 120 жасында қайтыс болған.
<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]

Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов

2026-07-10T10:39:58Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен Rasulbek Adil соңғы нұсқасына қайтарды

{{Ғалым
|Есімі = Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Бекмаханов.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 15.02.1915
|Туған жері = [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл]] ауданы, [[ҚазКСР]]
|Қайтыс болған күні = 6.05.1966
|Қайтыс болған жері = [[Алматы қаласы]]
|Азаматтығы = {{USSR}}
|Ғылыми аясы = Тарих
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = Профессор, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
|Альма-матер = Воронеж педагогикалық институты
|Ғылыми жетекші = [[Анна Панкратова]]
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары ={{{!}} style="background:transparent"
{{!}} {{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!!}}
{{!}}}
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}

'''Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов''' ([[15 ақпан]] [[1915 жыл|1915 ж]]., Төре ауылы, [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[6 мамыр]] [[1966 жыл|1966 ж]]., [[Алматы]]) — қазақ тарихшы ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1946 жылы), профессор, Қазақ КСР ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962 жыл).

==Балалық шағы==
Ермұхан Бекмаханов 1915 жылдың 15 ақпанында Павлодар облысының, Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің жағасындағы Төре ауылында дүниеге келген. [[Төре]] руынан шыққан, [[Абылай хан]]ның жетінші ұрпағы. Абылай – Уәли – Тәуке – Жанпейіс – Жанбөбек – Беген – Бекмахан – Ермұхан.<ref>Жұлдыздар отбасы Аңыз адам. Ермұхан Бекмаханұлы. №17 (125), қыркүйек, 2015 жыл, 5–ші бет</ref> [[Шыңғыс хан|Шыңғыстың]] отыз екінші тұқымы.

Әкесі Бекмахан кедейленіп, Мұса Шорманұлының немере інісі Зында Шорманның малын баққан. Бекмаханның Бәпіш деген әйелінен Дінше, Ермұхан және Қамияш деген үш баласы болған. Бекмахан мал бағып жүріп өкпесіне суық тигізіп алады да, Ермұхан алты жасқа толмай жатып қайтыс болады. Осылайша Ермұханның анасы Бәпіш үш баламен тұрмыстың ауыр тауқыметін тартуға мәжбүр болады.
[[1925]]-[[1931]] жылдар аралығында Баянауылдағы мектепте оқиды. Жоғары оқуға түсу үшін Ермұқанның жеті жылдық мектебі жеткіліксіз еді.

Алайда Ермұхан мектеп бітірген жылы туған ағасы Дінше қос өкпесіне суық тигізіп, қайтыс болады. Әкесі қайтыс болғалы тұрмыс жағдайы мәз емес Ермұханның отбасындағы жағдай ағасы Дінше аудандық деңгейдегі орташа шенеунік болғалы біршама жақсарып қалған еді. Ағасының қайтыс болуы анасының Ермұханның оқуының жалғастыруына деген қарсылығын туғызды. Анасының қарсылығына қарамастан Ермұхан [[Семей]]дегі Жұмыс факультетіне түседі.

Сол жылдары Қазақстанда күштеп ұжымдастыру салдарынан ашаршылық орын алып, Ермұханның анасы мен кішкентай қарындасы қайтыс болады. Бұл оқиға Ермұханды қатты қажытады. Бұған қоса, анасы мен қарындасының денесінің қай жерде екені, көмулі немесе көмусіз қалғаны белгісіз еді.<ref name="ReferenceA">Медеу Сәрсеке. Ермахан Бекмаханов. — Астана, Мәскеу, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3. («Нартұлға», «Жизнь замечательных людей” серияларында)</ref>

==Оқу жылдары==
Семейде оқып жүрген кезде елдегі орын алған ашаршылық Баянауылды да айналып өтпегенін естіген Ермұхан және оның ауылдастары жақындарына көмектесудің амалын іздейді. Сөйтіп бала кезінен досы, өзінен сәл үлкендеу, сол кезде Семейдің медициналық училищесінде оқып жүрген [[Сәлкен Сұбханбердин]]ге өз ойын айтады. Сәлкен болса Алаш қозғалысының белді мүшелерінің бірі [[Асылбек Сейітов]]тен кеңесіне жүгінуге ұсыныс айтады.

Асылбек Сейітов ол кезде өңірлік денсаулық сақтау басқармасының бастығы болатын. Жас жігіттердің елге көмектескісі келетіндігі туралы ойын естіп, оларға елден бұрын әркім өзіңнің бас амандығын ойлау керектігін айтып, елге бармауға үгіттейді. Өмір көрген Асылбек Сейітов жас жігіттердің елге көмектесуге қауқарсыз екенін, егер елге баратын болса, аман қайтуы екіталай екендігін білгендіктен солай кеңес берген еді. Ермұхан және оның бір топ жерлестері туған-туыстарына қаншама көмектескісі келсе де, Асылбек ағаның айтқан сөздері шындық екенін түсініп, елге қайту идеясынан бас тартады. Кейінрек Асылбек Сейітов Ермұханды өз қамқорлығына алып, бар көмегін аямайды.<ref name="ReferenceA" />

[[1933]] жылы Семейдегі Жұмыс факультетін тәмамдаған Ермұхан ҚазПИ-дің физика-математика факультетіне түсу мақсатында Алматыға жол тартады. Алматыда ол ағасының досы [[Диқан Әбілев]]ті кездестіреді. Диқан Әбілев Ермұханға Алматыға оқуға түсетін болсаң, осындағы шолақ белсенді жерлестерің сенің төре тұқымынан екеніңді жәрия етіп, қудалауға түсіруі мүмкін деп ескертеді.

Диқан Әбілев Ермұханға Орталық Ресейдегі оқу орындарының біріне түсуге кеңес береді. Дихан Әбілевтің кеңесін алған Ермұхан Халықтық ағарту комиссариатына барады. Комиссариаттағы құжат қабылдаушы адам Ермұханның кешікенін алға тартып, Мәскеу және Ленинградтың оқу орындарына түсе алмайтынын айтады. Алайда Тамбов қаласындағы ашылған педагогикалық институтқа түсуге мүмкіндігі бар екенін айтып, шешімді бүгін шығару керексің, болмаса ол оқу орнына да түсе алмайсың деп ескертеді.

Ермұхан сол жерде Тамбов педагогикалық институтында жаңадан ашылған тарих факультеніне түсуге құжаттарын тапсырады. Халықтық ағарту комиссариаты Ермұханның Тамбов қаласына жетуі үшін қаражат бөледі. Осылайша тарихшы болуды ойламаған Ермұхан өзінің ғылымдағы алғашқы қадамын бастайды.
Тамбов қаласындағы оқу Ермұханның көңілінен шыға қоймайды.

Сөйтіп, 1936 жылы Халықтық ағарту комиссариатының шешімімен Тамбов педагогикалық институтының тарих факультеті жабылып, ол факультеттің студенттері Воронеж педагогикалық институтына ауыстырылады.
1936 жылдың күзінде Ермұхан Воронежге келеді. Ал ол кезде сол Воронеж қаласында айдауда Алаш қозғалысының белді мүшелері [[Халел Досмұхамедов]] және [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] айдауда жүрген еді. Ермұхан жоғары білімді, озық ойлы Алаш зиялыларына кездесіп, ой бөлісуінің нәтижесінде тарихқа деген қызығушылығы арта түседі. Халел мен Мұхаммеджанның әсері Ермұханның келешекте кәсіби тарихшы атанып, үлкен ғалым болуына зор ықпал етеді.<ref name="ReferenceA" />

==Еңбек жолы==

[[1937]] жылы [[Ресей]]дің Воронеж қаласындағы педагогикалық институтын бітіргеннен кейін Қазақ КСР халық ағарту комиссариатының жанындағы ғылыми зерттеу институтында еңбек еткен. Отан соғысы жылдарында Республиканың халық ағарту комиссариатының басқарма бастығы болған. Сонымен қатар [[Алматы]]ның жоғарғы оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарған.

[[1946]]-[[1947]] жылдарда Қазақ КСР Ғылым академиясында жаңадан құрылған Тарих, археология және этнография институты директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, 1947 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін, яғни 1966 жылғы мамырдың алтысына дейін Қазақ мемлекеттік университетінде өзі ұйымдастырған Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды.

Е. Бекмахановтың ғылыми мұрасы оның тақырыптарының алуан түрлі болуымен, тарихи мәселелерді кең қамтуымен және оларды байыпты шешуімен ерекшеленді. Оның еңбегінің бастысы [[1947]] жылы Алматыда орыс тілінде жарық көрген "XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан" атты монографиясы болды. Осы тақырыпта 1946 жылы [[Мәскеу]]де тарих мамандығы бойынша докторлық диссертация қорғаған.

Асыра сілтеу, бурмалау жөне күдікшілдік бел алған осы тұста бұл еңбекке пікір айтушылардың кейбіреулері оны [[Кенесары Қасымұлы]] бастаған қозғалыстың тарихын ақтау тұрғысынан көрсеткен еңбек деп бағалап, оны буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны дөріптеуші деген саяси кінәға ұшыратты. Е. Бекмаханов еңбегіне байланысты пікірталастар 1947 жылдың екінші жартысында күшейе түсті. Ермахан Бекмаханов бірақ айтқанынан қайтпады. Халқы үшін жан аямай күрескен Кенесары Қасымовтың батыр екенін дәлелдеген, оның кітабын да, өзін де қызыл империя аямай жазалады. 1947- 1950 жылдарда Е.Бекмахановтың күйі өте ауыр болды, күн өткен сайын оған тиген моральдық соққының салмағы арта берді. Ермұхан Бекмахановты қаралау кампаниясы Тілеуқажы Жанайұлы Шойынбаев, [[Хадиша Гилимқызы Айдарова]] және А.Ф. Якунинің қол қойған КСРО-ның басты газеті - "Правда" газетіндегі 1950 мақаладан 26 желтоқсанда басталады: «Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан жариялағаны үшін» ({{lang-ru|«За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана»}}).<ref>[https://yandex.ru/archive/catalog/d68fb1af-a761-4e71-8e87-1eea4b6c5554/2 Правда, № 360 (11832), 26 декабря 1950, с. 2—3: «За марксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана», Т. Шоинбаев, Х. Айдарова, А. Якунин]</ref> 1951 жылы университеттеғі жұмысынан қуылып, партия қатарынан шығарылды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Ол біраз уақыт Алматы облысы, Нарынқол ауданында мектепте тарих пәнінен сабақ берді, көп кешікпей [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]]ндағы Новотроицк селосындағы мектепке мүғалім болып орналасты. Осы жерде 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалды. Екі айға жуық тергеу жүмыстары жүргізіліп, 1952 жылдың 3 қарашасында № 699 іс бойынша Е. Бекмахановты айыптау қортындысы дайын болды. Ермұханның жары Халима Бекмаханованың естелігінен:<blockquote>''«1952 жылдың 30 тамызында Ермұқанды Новотроицкіге шығарып салдым. Кеткісі келмей, бірдеңе сезгендей, мазасыз күй кешіп еді. Айтқандай-ақ, 5 қыркүйекте оны тұтқындап, Алматыға әкеліпті. Сол күні біздің үйде де тінту жүргізілді. Кешкі сағат 10-да жұмыстан келсем, үйдің есігі ашық тұр. Бір бейтаныс қазақ тінтуге құжат көрсетті. Ермұқанға бірдеңе болғанын сездім. Ас-су беруге рұқсатты табаннан тозып жүріп бір ай дегенде әрең алдым.''</blockquote>Тергеу үш айға созылды. «Тергеу әдістері жайында жиркенішсіз еске түсіре алмаймын, – деп жазды Ермұқан өзі Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Жұмабай Шаяхметовке. – Тергеудің өн бойында қорқыту мен қоқан-лоққы қатар жүрді. Сол үшін барлық тәсілдерді пайдаланып тырысса да мен жекелеген адал адамдарды қаралай алмадым». Ерекең бұл арада Сәтбаев пен Әуезов жөнінде айтып тұр.

Сот 1952 жылдың 2 желтоқсанында болды. Жоғарғы Соттың ғимараты Гоголь мен 8-ші март көшелерінің бұрышында болатын. Ермұқанды 4 солдат айдап алып келді. Ол маған жақындамақшы болған, мен де ұмтылдым, бірақ бізді айырып жіберді. Соттың үш күнінде көптеген куәлар келіп, кетіп жатты. 4 желтоқсанда үкімді жария еткен кезде менің қатысуыма рұқсат берді. Көз жасы еріксіз сорғалаған Ермұқан маған қарады да отырды. Үкімді естігенде жылап жіберді.

Мұндай әділетсіз, қатал үкімге қалай жыламассың! <blockquote>Онда: «…''айыпталушы Бекмаханов өзінің тарих ғылымы саласындағы ғылыми қызметкер жағдайын пайдаланып 1942-1951 жылдардың өне бойында өз жұмыстарында тарихи фактілерді өңін айналдырып бұрмалаған, сөйлеген сөздерінде буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны насихаттаған, феодалдық-байлық құрылыс пен оның орыс халқына қарсы күресуші һәм Қазақстанда орта ғасырлық тәртіптерді сақтап қалуға ұмтылушы кертартпа хандары мен сұлтандарын мадақтаған. Ол өзінің буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарастарын негіздеу үшін кертартпа ақындардың, сондай-ақ Кеңес өкіметіне қарсы күрескен халық жаулары – алашордашылардың шығармаларын пайдаланды. Нақ осы ұлтшылдық идеологияны таныстарының арасында да жүргізді''», – деп жазылып, сот тергеуі осыларды анықтағанын және айыпталушы Бекмахановтың мойнына қойылғанын айтады»</blockquote>Жоғарыдағы айыптау негізінде 1952 жылы 2 желтоқсан күні Қазақ КСР Жоғарғы Сотының Қылмысты істер жөніндегі коллегиясының үкімімен Е. Бекмаханов 25 жыл мерзімге бас бостандығынан айырылып, [[ГУЛАГ]]-тың алыстағы лагерінің біріне айдалды.

Ол кісінің лагерьден тиісті органдарға жазған көптеген арыздарының нәтижесінде, академик, қоғам қайраткері Анна Михайловна Панкратова сияқты қайырымды адамдардың көмегінің арқасында Берия атылғаннан кейін Е. Бекмахановтың ісі қайта қаралып, 1954 жылы 16 ақпанда оның ісі жабылып, өзі ақталып шықты.

ГУЛАГ-тың лагеріндегі адам төзгісіз азапты күндерді басынан кешкеніне қарамастан, қайсар ғалым, артына халықтың игілігіне айналған мол ғылыми мұраларын қалдырды. Өзі ұсталып кеткенге дейін бастап қойған "Қазақстанның Ресейге қосылуы" атты еңбегін аяқтау ісімен айналысты. Бұл еңбегі А.М. Панкратованың бага жетпес көмегінің арқасында Мәскеудегі "Наука" баспасынан 30 баспа табақ көлемінде 1957 жылы жарық көрді.

Е. Бекмаханов өзінің жемісті еңбегіне сай ғылым мен қоғамдағы орнын қайтадан алды. Оған университеттегі өзі ұйымдастырған кафедрасы қайтарылып берілді. 1964 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының мүше-корреспонденті болып сайланды. Өмірінің соңғы он жылында өнімді еңбек етіп, терең мазмұнды ғылыми шығармалар жазды, орта мектептер үшін Қазақ КСР тарихының оқулығын жазды. Бірнеше жас ғалымдарды даярлауда ат салысты. Шәкірттері бүгінде Республика Ғылым академиясының мүшесі, ғылым докторы, профессор дәрежелеріне жетіп, ұстаздарының ғылыми өмірін жалғастыруда.

Қазақстан төуелсіздік алғаннан кейін Е. Бекмахановтың басты еңбегі — "XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан" ақталып, орыс жөне қазақ тілдеріндегі нұсқалары "Қазақ университеті" (қазіргі "Санат") баспасынан жарық көрді.

Ермахан Бекмаханов жөнінде Халық қаһарманы, академик [[Шапық Шөкин]] былайша еске алған: "Ұлтымыздың аса көрнекті тарихшысы Ермахан Бекмаханов уақыт бедеріне бағынбаған, шыншыл ғалым болатын. Ол докторлығын екі рет қорғады. Еңбегінің нашарлығынан емес, тыйым салынған Кенесары тақырыбына жазылғандықтан. 1947 жылы Қазан төңкерісінің 30 жылдығына байланысты Одақтық Академия бойынша үлкен салтанатты кеңес өтуі керек болатын. КСРО ғылым академиясының басшысы Вавилов [[Қаныш Сәтбаев|Сәтбаевқа]] телефон соғып, Қазақстан тарапынан баяндама жасайтын адамды айтуды сұрайды. Қаныш Бекмахановты ұсынады. Жиналыста қағазсыз сөйлеген жас баяндамашыға ғалымдар таң-тамаша болады".<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

==Отбасы==
[[Сурет:Bekmakhanov.png|нобай|Ермұхан Бекмаханов әйелі Халима Бекмұхаммедовамен]]Ермұхан Бекмахановтың әйелдері мен балалары:
*Бірінші әйелі: Әмина Зәріпқызы Губеева (1919-1979), қыздары: Найля (1940), Нурия (1946), Нәдия (1947)
*Екінші әйелі: Халима Адамбекқызы Бекмұхаммедова (1925), ұлдары: Ермұхан (1948–2005), Сермұхан (1950), қызы: Қарлығаш (1956)

==Қайтыс болуы==
Сібірде айдауда өткізген жылдары Ермұханның денсаулығына өз әсерін тигізбей қоймады. Өкпесіне суық тигізіп алған Ермұханның денсаулығы жыл сайын нашарлай берді. 1966 жылы өзінің емдеуші дәрігерінің табанды кеңесімен Министрлер Кеңесінің ауруханасына жатады. Алайда Ермұхан өкпе ісігінің соңғы кезеңінде еді.

Сонымен қоса, астма ауруы да асқынып кеткен болатын. Ол өзінің өлетінін білген және өмірінің соңғы күндері ғалымның жағдайын сұрауға келген жерлесі, медицина ғылымдарының докторы [[Хамза Жұматов]]қа былай деген: "Менің жағдайым мүшкіл, алайда абыроймен өлу керек".

Дәрігерлер де Ермұханның жағдайының мүшкіл екенін түсініп, өмірінің соңғы күндері ең жақын адамдарынан басқа ешкімді палатаға кіргізбеген. Алайда дәрігерлер Ермұханның әйелі Халима Адамбекқызының өтінішімен мамыр айының алғашқы күндерінің бірінде [[Бауыржан Момышұлы]]на палатаға кіруге рұқсат еткен. Жағдайын сұрап келген Бауыржан Момышұлына Ермұхан: "Бауке, ер адам үшін 50 жас деген түк емес қой. Армандарым мен жоспарларымда орындай алмай кетіп барамын. Кешіріңіз мені" депті. Кейінірек Бауыржан Момышұлы өз естелігінде: "Ол менен өзінің тарих бойынша жазып үлгермеген ғылыми еңбектері үшін шынайы кешірім сұрады" деп жазады.

Сөйтіп 1966 жылдың 6 мамырында Ермұхан Бекмаханов дүниеден озады. Ғалыммен қоштасу рәсімі бір күннен кейін болады. Кандидаттың және докторлық диссертациясының тақырыбын Кенесарыға арнаған Ермұханның жаназасына ғалым, геология-минереология ғылымдарының докторы, Кенесарының ұрпағы [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] арнайы Ташкенттен келіп, қаралы жиында сөз сөйлеп, өзінің досын ақтық сапарға шығарып салады.

Ермахан Бекмаханов Алматы қаласының [[Мұхтар Әуезов]], [[Қаныш Сәтбаев]], [[Ахмет Жұбанов]] жерленген Орталық зиратына жерленеді.

== Еңбектері ==
[[Сурет:Ermuhan_Bekmahanuly._Qazaqstan_XIX_gasyrdyn_20–40_jyldarynda_monografialyq_oqu_quraly.jpg|нобай|оңға|Ермұхан Бекмаханұлы. Қазақстан XIX ғасырдың 20–40 жылдарында. Алматы, Санат, 1994, 416 бет, 1 бет – автор түсірілген сурет, безенді суреттер. Таралымы 20000 дана.]]
* Казахстан в 20–40-е годы ХІХ веке, М., 1948, 1997; А., 1992; 1994 (на казахском)
* Присоединение Казахстана к России, М., 1957;
* Очерки истории Казахстана ХІХ в., А.-А., 1966.

== Бекмаханов жайында ==
* Ермұқан Бекмаханов туралы естеліктер. Құраст. Х. Адамбекқызы, Алматы, «Білім» баспасы, 2005.
* Медеу Сәрсеке. Ермұхан Бекмаханов. Мәскеу, Молодая гвардия, 2010; Астана, Фолиант, 2010. 533 бет, 5000 дана, ISBN 978-5-235-03414-3 ("Жизнь замечательных людей" және "Нартұлға" сериялары).

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/bekmahanov.htm Бекмаханов Ермухан Бекмаханович (UNESCO - Қазақстан мұрасы)]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&acls=123060 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406141800/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2e2e4i2&acls=123060 |date=2023-04-06 }}

{{wikify}}

[[Санат:Павлодар облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]

Қажым Жұмалиев

2026-07-10T10:39:53Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

'''Қажым Жұмәлі ''' (Қажығали) — жазушы, ақын, абайтанушы, әдебиеттанушы, ғалым, [[филология]] ғылымдарының докторы (1947), [[профессор]] (1950), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясының академигі]] (1967, 1946 жылдан корреспондент мүшесі).

== Өмірбаяны ==
* 1923 – 25 жылы Орынбор ересектер мектебінде, Шымкент ауыл шаруашылық техникумында оқыған.
* 1932 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі АлМУ) бітірген.
* 1932 – 37 жылдары Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет университеті)
* 1937 – 68 жылдары ҚазПИ-де сабақ беріп, қазақ әдебиеті кафедрасын басқарды.

== Шығармашылығы ==
Жұмалиев шығармашылық жолын ақындықтан бастаған.
* Оның алғашқы өлеңі “Батырақ Ғалиасқар” 1928 жылы “Лениншіл жас” газетінде жарияланды.
* “Ерғожа мен Егізбай” поэмасы (1929)
* “Шабуыл” (1933)
* “Қанды су” (1934)
* “Өмір жыры” (1938)
* “Қырдағы күрес” (1957) деп аталатын өлеңдері мен поэмалар жинақтары жарық көрді.
* Исатай-Махамбет көтерілісінің тарихынан жазыла бастаған романның үзінділері “Айқас” деген атпен басылған (1942).
* “Біржан-Сара” операсы либреттосының авторы.
* “Арбасу” (Ә.Сәрсенбаевпен бірге) атты пьесаның авторы.
* Қазақ зиялылары туралы “Жайсаң жандар” естелік кітабы жарық көрді (1969). Кітапта С.Меңдешев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|С.Аспандияров]], [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]], С. Камалов, т.б. шығармашылық портреттері жасалған.

==Қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеу==
Жұмалиев 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап қазақ фольклорын, әдебиет тарихы мен теориясын зерттеумен шұғылданды.
* 1958 – 60 жылдары 2 томдық “Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері”
1-томына
** “Қобыланды батыр”
** “Алпамыс батыр”
** “Ер Тарғын”
** “Қамбар батыр”
** “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”
** “[[Қыз Жібек]]”
** “Айман – Шолпан” эпостары туралы зерттеулері енген.
2-томында 19 ғасырдағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығы талданған.
* 2 томдық “Әдебиет тарихы” (1960). Екі томдық “Әдебиет тарихы” кітабында қазақ әдебиеті тарихына кең ғылыми шолу жасалып, 18 – 19 ғасырлардағы жыраулар, ақындар, жазушылар шығармашылығы жан-жақты зерттелген.
* “Әдебиет теориясы” (1938; 2-бас., 1964, 3-бас., 1969)
* “XVІ – XІX ғасырдағы қазақ әдебиеті” (1967) кітаптары ұзақ уақыт бойы респ. жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылды.
* Махамбет шығармашылығын бірінші рет кең көлемде зерттеген ғалым. Бұл саладағы қызметін ол ақын өлеңдерін жинап бастырудан бастады (1938). 1948 жылы “Махамбет” атты монографиясын жариялады. Монографияда Исатай – Махамбет көтерілісінің тарихына қатысты тың деректер келтірілген. Ғалым осы тақырыпты зерттей жүріп Шернияз Жарылғасұлы, Алмажан Азаматқызы, Ығылман Шөрекұлы шығармаларын бірінші болып талдап, ғыл. айналымға енгізді.

Ол Әдебиет және өнер институты даярлаған
* “Қазақ совет әдебиеті очеркінің” (1948) бас редакторы
* 6 томдық “Қазақ әдебиеті тарихының” 18 – 19 ғасырлар аралығындағы қазақ әдебиетіне арналған 2-томы
* 1-кітабының (1960) редакциясын басқарды және оның негізгі авторларының бірі болды.
* Осы дәуір әдебиетінен орта мектепке (8 – 9 сынып) және жоғарғы оқу орындарына арнап қазақ және орыс тілдерінде оқулықтар жазды.
* Ғалымның “Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі” (1946) еңбегі абайтануға қосылған үлкен үлес болып қабылданды. Онда Жұмалиев Абайдың өмірі мен шығарм-ғына кең талдау жасады. Абайдың қазақ әдебиетіндегі орнын, тарихи еңбегін, қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы қызметін жан-жақты зерттеді. Бұл кітапқа Н.К. Дмитриев, С.Е. Малов, В.М. Жирмунский, т.б. ғалымдар үлкен баға берді.

==Әдебиет теориясына қатысты еңбектері==
Жұмәліұлы зерттеулерінің бір саласы – әдебиет теориясына қатысты еңбектері. Ғалымның бұл саладағы еңбегі 1938 жылы шыққан “[[Әдебиет теориясы]]” деген кітабынан басталады. Бұл – қазақ тіліндегі А.Байтұрсынұлының “Әдебиет танытқышынан” кейінгі әдебиеттану терминдерін жүйелеуге арналған екінші талпыныс болатын. Өмірінің соңғы жылдары Жұмәліұлы әдеби стиль мәселесін зерттеуге ден қойды. Ғалымның бұл ізденістері “Стиль – өнер ерекшелігі” атты кітабына негіз болды. Мұнда ол жалпы әдебиеттегі стиль туралы ұғымды, жазушы стилі жайлы түсініктерді жаңа пайымдаулармен толықтырды. [[Сәкен Сейфуллин|Сейфуллин]], [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Майлы]], [[Ілияс Жансүгіров|Жансүгір]], [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанұлы]], [[Тайыр Жарықұлы Жароков|Т.Жарықұлы]], [[Әбу Сәрсенбаев|Сәрсенбай]], Камалов, [[Дихан-Баба Әбілев|Д.Әбіл]], т.б. ақын-жазушылардың өзіне тән стильдік ерекшеліктерін талдап көрсетті. Жұмәліұлы өмірінің отыз жыл уақытын оқытушылық қызметпен өткізді. Қазақ әдебиеттану ғылымы мамандарын даярлауға елеулі үлес қосты.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Қирабаев С., Қажым туралы сөз, кіт.: Шығармалары. 2-том, А., 1992.</ref>

==Шығармалары==
* Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. А., 1948;
* Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. 1 – 2 т. А., 1958 – 60;
* Стиль – өнер ерекшелігі. А., 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:28 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1907 жылы туғандар]]
[[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]]
[[Санат:16 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]

Мөңке би Төлеұлы

2026-07-10T05:23:39Z

1nter pares:

{{Тұлға
|Есімі = Мөңке би Төлеұлы
|Шынайы есімі = Мөңке Төлеұлы
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Мансабы = [[Би (тұлға)|Би]]
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні = 1259
|Қайтыс болған жері = Моңғолия, Бұрқан-Қалдан
|Әкесі = Төле хан
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
|Туған күні= 1207
}}
'''Мөңке би Төлеұлы''' — 1207 жылы [[Қытай|Қытайдың]] [[Хубэй|Хубей]] провинциясында туып, 1259 жылы Моңғолияның Бұрқан-Қалдан деген өзінің ата мекенінде жерленген. Әкесі [[Төле]] хан болған. Шыңғысханның немересі [[Бату хан]] мен өзінің інісі [[Берке хан|Берке ханның]] көмегімен 1251 жылдары өзінің қарсылас туыстары Шағатай, Үгедей хандарды ығыстырып Шыңғысханың Керөлеңдегі ордасына қаған би болып сайланған.<ref>Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер — Алматы: Жеті жарғы, 2006. 8-том, 424 бет.</ref>

Ескерту: Қазақта белгілі екі Мөңке бар: бірі — [[Шыңғыс хан|Шыңғысты]] хан сайлаған Мөңке Төлеұлы, екіншісі — Сырымға бата берген Шекті [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке Тілеуұлы]].

== Мөңке бидің толғау-термесі ==
Ескі шежіре деректерде кездесетін мына толғау-термесі ел аузында қалған:

Тайғақ, тайғақ көлдерден

Балық шығар деп еді.

Ол балықты аулайтын,

Үш ашалы шанышқылы,

Қайық шығар деп еді.

Терең жатқан балықты,

Алып шығар деп еді.

Жолы болмас қарсықты,

Екі етегі су болып,

Бір жаратқан тәңірге,

Налып шығар деп еді.

Ауылдан шу қылып,

Жаулықтарын ту қылып,

Зайып шығар деп еді.

Оқшонтай жоқ, кісе жоқ,

Белбеу шығар деп еді.

Жүгініс жоқ, келіс жоқ,

Келбеу шығар деп еді.

Үй басына тоқылдақ,

Келі шығар деп еді.

Енесімен керісіп,

Келін шығады деп еді.

Бір уысқа толмайтын,

Аяң шығар деп еді.

Қай жақ болса қонысың,

Сол жақ шығар деп еді.

Тайынша мен танаға,

Жүк артылар деп еді.

Ағып жатқан дария,

Суы тартылар деп еді.

Пышағы мен шақпағы,

Қалып шығар деп еді.

Бес қойға алған өгізді,

Тегін дерсің деп еді.

Егін егіп, тарының,

Сөгін жерсің деп еді.

Есха деген қамыстан,

Жебе шығар деп еді.

Жүре берсең алдыңнан,

Төбе шығар деп еді.

Сол төбенің басына,

Асасы бар қолында,

Өзі тоба жолында,

Ақсақалды қария,

Жеке шығар деп еді...

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

Адай көтерілісі (1929–1932)

2026-07-10T05:19:59Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен Rasulbek Adil соңғы нұсқасына қайтарды

'''Адай көтерілісі''' (1929–1932) — [[Қазақстан]]дағы [[шаруа]] қожалықтарын күштеп [[ұжымдастыру]] тарихында бұл қозғалыстың шығу себептері, сипаты, қозғаушы күштері де [[Сарысу-Созақ көтерілісі|Созақ көтерілісімен]] және тағы басқа үлкенді-кішілі шаруалар наразылықтарымен өзара үндесіп және ұштасып жатыр. Бұл көтеріліс Адайлардың коммунистік асыра сілтеушілікке қарсы наразылық қимылдары. Адай, Табын руларының сол кездегі Қазақ өлкесі партия комитетінің басында отырған Голощекиннің қанқұйлы теріс, өктем саясатына, зорлық-зомбылығына карсы толқуы 1931 жылдың маусым-шілде айларында басталды. Ол зорлық пен өктемдік, елден салық жинау саясатының өрескелдігінен, ұжымдастырудын ел еркінен тыс, жойқын әкімшілік тұрғыда іске асырылуынан көрініс тапты. Қазақстандағы ұжымдастырудың ірі трагедияларының бірі - Адай көтерілісінің орталығы [[Маңғыстау ауданы]] болды. Адай даласы атанған көрші үш ауданды қамтыған бұл өлке 1928 жылы байларды жаппай тәркілеу және жаппай ұжымдастырудан босатылған өлке болатын. 1925 жылы [[Қазақстан]]ға келген бетте-ақ Голощекин жергілікті жағдайды саралап, талдап, төзімділікпен төңірегін жан-жақты шолып алудың орнына күн тәртібіне "ауылды кеңестендіру" ұранын төтенше қойған. Қазақ ауылын кеңестік жолмен дамытуды ақылға сыйымды балама жолдарын ұсынған С. Сәдуақас, С. Қожан, С. Меңдеш тәрізді азаматтардың пікірлеріне құлақ аспаған Голощекин [[Маңғыстау]] тәрізді саясаттан іргесі аулақ жатқан оқшау аймақтарда да ТОЖ-дарға (бірлесіп мал бағу серіктіктері) біріктіруді көздеді. Мұндай төтенше әрекетті көшпелі өмірге әбден көндіккен төңірек қолдай қоймады. Асықпай үгіт-насихат жүргізу мәселесі назардан тыс қалды. Қазақстанның ОГПУ (біріккен мемлекеттік саяси басқарма) органдарының 1930 жылы қазан айында контрреволюциялық ұйым туралы аңызды ойлап шығаруы жағдайды ұшықтыра түсті. [[Голощёкин Филипп Исаевич|Голощекиннің]] және Құрамысовтың атына жолдаған ресми хатында Қазақстан ГШ ОГПУ-ы бастығының орынбасары Альшанский мұндай контрреволюциялық ұйымның Форт-Александровскіде ашылғанын, оның бұрынғы Адай округінде әрекет жасағанын баяндады. Осы ұйымға қатысты деген сылтаумен 68 адам тұтқынға алынып, ал патша өкіметінің қызметкерлері 30 адам байлар мен саудагерлер ретінде айыпталған болатын. Бұл ұйым мүшелеріне төмендегідей айыптар тағылды: Ұйым "өзіндегі" қазақ коммунистерін жұмылдыру негізінде 1922 жылы Форт-Александровскіде қарулы көтеріліс дайындады; Адайлар еуропалықтарды қуып жіберу үшін барлық шараларды қолданып бақты, осыған байланысты жергілікті ұлтшылдық ерекше көрініс берді; Түгелдей байлармен, саудагерлермен және чиновниктер элементімен толтырып, округтегі кеңестік партия аппаратын басып алды. Сондай-ақ, партия ұйымы да әлеуметтік жат элементтермен бүлінген; Орталықтан жіберілген қазақ қызметкерлерге ықпал етудің орнына оларды соққыға жығу мен Адай жерінен қуып шығуға дейінгі барлық шараларды қолдана отырып, оларды ұйымдасқан қуғын-сүргінге ұшырату орын алған. ҚазОАТком мүшесі Ералиевті өлтіруді ұйымдастырған; Революциялық заңдылық бұрмаланды және шариғатпен - ақсақалдар салтымен ауыстырылды, құн, барымта және осы тәрізділер әдеттегі құбылыс болып алды; Ұйым округ таратылған соң, округтің таратылуына қарсы контрреволюциялық үгіттеу жүргізетін "Адайды құтқару" тобын құрды. [[Түркістан]]ға және [[Ауғанстан]]ға халықтың көшіп кетулерін ұйымдастыру туралы барлық адайлықтарды шақырған, контрреволюциялық үндеуді басып шығарды және таратты. Осыған байланысты 1929 жылы халық [[Түркіменстан]]ға жаппай көшті; Ұйым өзінің үндеуінде қарулы бас көтерулерге бандалар, соның ішінде Қ. Қошановтың бандасын ұйымдастыруға шақырды; [[Ұйым]] халық шаруашылығының барлық салаларын, әсіресе қаржыландыруды, кооперативтендіруді және даярлауларды түгелдей қамтитын экономикалық зиянкестікпен айналысты, осының салдарынан мемлекет осы жылдары миллиондаған шығынға батты. Көшпелі қазақ қоғамының, соның ішіндегі Адай даласының рулық тұрмысқа негізделген әдет-ғүрып, салт-дәстүрлерінің бәрі мұнда қылмыс ретінде қаралған. <ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

ОГПУ өздері ойлап шығарған контрреволюциялық ұйымды басшылықсыз қалдыруға болмайтынын да түсінді, сондықтан да идеологиялық басшы ретінде өздері "Адай ханы" деп ат берген ірі бай [[Тобанияз Әлниязұлы|Тобанияз Әлниязұлыны]] атап көрсетті. Осыған байланысты бұл мәселемен ұсталғандар кейде "Әлниязов ісімен" айыпталғандар деп те аталды. Адай көтерілісі – бір ғана рудың емес, осы Маңғыстау өңіріндегі барлық халықтың әділетсіздікке қарсы ұлттық наразылығы. Сипаты жағынан халықтық көтеріліске кедейлер мен батырақтар жаппай қатысқан, негізгі қозғаушы күші болған - орташалар. Уәкілдердің жергілікті жерлерде ұйымдастырған "социалистік жарыстары" да халықтың ашу-ызасын туғызды. Оның үстіне адайларға тек ет салығын ғана салған жоқ. Олар адамның ойы тұрмақ түсіне кірмес әртүрлі салықтар төлеуі тиіс болды. 1928–1929 жылдың қыс айларында «Қызыл жүн» аталған жүн салығы, онымен қатар тері, сүйек, шүберек жинап тапсыру міндеті қойылды. Салық мөлшері өте көп болып, оны өтеу мүлде мүмкін болмады. Сондықтан қыстың қақаған аязында, ұлыған боранға қарамай кой қырқылды, түйе күзелді. Тұрғындар көрпелерін сөгіп, жүнін алды, алашаларын, арқанын түтіп жүн етті. Осындай құлақ естімеген, көз көрмеген әрекеттерге барғанның өзінде де «Қызыл жүн» жинау жоспарын орындай алмағандар айдауға түсті. Байлар мен кулактарды құрту кезінде оларға көмектесті деген желеумен кінә тағылған зиялылар да қамауға алына бастады. 7700 шаруа қожалығынан тұратын Маңғыстау ауданы 1931 жылы шілдеде шамамен мынандай топтарға бөлінді: халықтың 30 пайызы бейбіт жағдайда еңбек етіп жатты, ал 60 пайызы көтерілісшілермен болды, 10 пайыздайы кімдердің жағына шығарларын білмей абдырды. Бірлі-жарым ауылдар болмаса, Табын ауданындағы халық түгелдей дерлік кәтерілісшілерге қосылды. Олармен бірге сондай-ақ Жылқосы ауданының 11 әкімшілік ауылы және Доссор ауданының екі ауылының кейбір азаматтары көтеріліп, қолға түскен нәрсемен қаруланып, көтерілісшілер қатарын толықтырды. Үкіметтің күш қолдану саясатына бекем бел байлағанын, Адай даласына самсаған әскер түсіріп жатқанын көрген көтерілісшілер кәсіпшіліктерге, кооператив ұйымдарына, дайындау пункттеріне әділетсіз өкімет ошақтары деп қарап, жиі-жиі оларды талқандап, өртеп кетті.

Барлау арқылы жалпы Маңғышлақ ауданында әр түрлі бағыттарда осындай ұрыстар жүргізіп жүрген жекелеген көтерілісшілер топтарын есептемегеннің өзінде, 600–800 адамдай топтасқан көтерілісшілер қолдары жасақталған. Бұл олардың солтүстік қанаттағы күштерінің негізгі саны болатын. Ал енді көтерілісшілердің оңтүстік күштері Оразбай атты бұрын мемлекеттік комиссияға жол сілтеуші болған адамның басшылығымен 150 адамдық азғантай отрядтарға бөлініп алып, [[Қарабұғаз шығанағы]]ның оңтүстіктігіндегі кәсіпшіліктерді түгелдей өздеріне қаратты. Оразбайдың өзі басқаратын 100 адамдық негізгі отряд түрікмендермен бірігіп әрекет жасау туралы келіссөздер жүргізді. Адайлар мен табындар жаппай көшіп, көтерілісші сарбаздарға ілесті. Маңғыстау өңірінде бұрын-соңды болмаған жаппай дүрлігу, босу басталды. 14 тамызға қарай Рагозин бастаған қалың қол Қоңырат құдығы маңында Үстірттен шығыста, дәл Түрікмен жерімен шекарада Оразбай қолын қоршауға алды. Форт-Александровскіден шыққан қарулы күштер Қарабұғаздың оңтүстік-шығысында Дейме құдығы ауданында тағы да бір мыңдай адамнан тұратын жасақтарды қоршап алды. [[Әскер]] бөлімдерінің көтерілісшілермен болған қантөгіс қақтығысы көтерілісшілердің 5 мыңдай қожалығының берілуімен аяқталды.

Көтерілісшілердің үлкен отрядтары [[Барсакелмес]] батпағында ұсталды. 22 қыркүйекте Сенек құдығы маңында Ротермель бастаған отрядтар солтүстікке ұмтылған көтерілісшілермен қақтығысып тағы да жеңіске жетті. Жалпы қыркүйек айындағы әскери қимылдардың нәтижесінде үкімет әскерлері көшіп бара жатқан 3500 қазақ қожалықтарын кейін қайтарып алды. 196 көтерілісші, олардың ішінде 26 көтеріліс басшылары Фортта түрмеге қамалды. 128 тұтқын [[Гурьев]]ке жөнелтілді. Қыркүйек айында басқа да аудандардан тағы 97 адам тұтқындалды. 66 адамның тергеу ісі жедел түрде аяқталып, істері сотқа берілді. Аман қалған көтерілісшілердің кейбір топтары Түрікмен жеріне, [[Қарақалпақстан|Қарақалпақ]] арқылы Орта Азия республикаларына өтіп кетіп, [[Ауғанстан]], [[Иран]] асты.<ref> Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3 </ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Шаруалар көтерілістері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]

Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев

2026-07-10T05:17:11Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен Nurken соңғы нұсқасына қайтарды

{{Музыкант
|Есімі = Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев
|Атауы =
|Сурет = Nurgisa Tlendiev 2025 stamp of Kazakhstan.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Тілендиев
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 1.4.1925
|Туған жері = [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]] ауылы, {{туғанжері|Іле ауданы|Іле ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 15.10.1998
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{USSR}} (1925–1991) {{KAZ}} (1991–1998)
|Мамандықтары = {{hlist| [[күйші]]-[[композитор]] | [[дирижер]] | [[домбыра]]шы }}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = {{hlist| [[домбыра]] | [[фортепиано]] }}
|Жанрлары = Күй
|Лақап аттары = Нұраға
|Ұжымдары = «Отырар сазы» этнографиялық фольклорлы қазақ халық аспаптар оркестрі
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{қатар|{{Халық қаһарманы|1998}}}}
{{қатар|{{Отан ордені|1998}}|{{II дәрежелі Отан соғысы ордені|1985}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}}}}
{{қатар|{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}|{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}|{{Астана медалі|1998}}}}
{{қатар|{{КСРО халық әртісі|1984}}|{{Қазақ КСР халық әртісі|1975}}|{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері|1959}}|{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1978}}}}
|Сайты =
}}
'''Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев''' ([[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]], [[Нұрғиса Тілендиев ауылы|Шилікемер]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[15 қазан]] [[1998 жыл|1998]], [[Алматы]]) — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|қазақтың кеңестік]] күйші-композиторы, дирижëр, дәулескер домбырашы, Қазақ КСР халық әртісі (1975), КСРО халық әртісі (1984), Қазақстан Халық Қаһарманы (1998).

== Өмірбаяны ==
* [[Шапырашты]] тайпасының [[Шам]] руынан.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>
* Туып өскен жері - [[Алматы облысы]]ның Іле ауданына қарасты Шилікемер ауылы. Топырақ бұйырған жері Жамбыл кесенесінің іргесі.
* Мәскеудің [[Пётр Ильич Чайковский|П.И.Чайковский]] атындағы консерваториясының дирижëрлік факультетін (''профессор [[Николай Аносов|Николай Аносовтың]] сыныбы бойынша'') бітірді.
* Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театрында (1953-1961) дирижëр;
* Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде (1961-1964) бас дирижер және көркемдік жетекшсі.
* 1964-1968 жылдары Абай атындағы опера және балет театрының директоры.
* 1968-1981 жылдары ''«Қазақфильм»'' киностудиясы музыка редакциясының бас редакторы болып істеді.
* Тікелей өзінің ұйымдастыруымен дүниеге келген «[[Отырар сазы]]» халық аспаптары оркестрінде (1981-1998) бас дирижëр қызметін атқарды.
* Жары - Дариға Тілендікеліні - (актриса).
* Қызы - Дінзуһра (Динара) Тілендиева (дирижëр).
* Немересі - Даяна Тілендиева.

== Туындылары ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіне композитор, дирижëр, орындаушы ретінде өшпес із қалдырған суреткер. Ол 500-ден астам музыкалық төл туындылардың авторы. Осынау мол мұраның жанрлық аясы да қайран қалдырады: [[ән]], [[күй]], романс, увертюра, [[поэма]], контата, опера, балет. Сүйікті шығармаларынан:
* ''«Достық жолымен»'' (1958)
* ''«Менің Қазақстаным»'' контатасын (1959)
* Қ. Қожамяровпен бірлесіп жазған ''«Алтын таулар»'' операсын (1961)
* ''«Ата толғауы»''
* оркестр үшін жазылған шығармаларын (1962)
* ''«Халық қуанышы»'' (1963)
* ''«Қайрат»'' (1964)
* ''«Жеңіс солдаты»'' (1975) сияқты увертюраларын атауға болады. Оның
* «Аққу»
* «Аңсау»
* «Арман»
* «Ата толғауы»
* «Әлқисса»
* «Қорқыт туралы аңыз»
* «Көш керуені»
* «Махамбет»
* «Алтын дән»
* «Боорлаштарым» (Бауырларым)
* «Фараби сазы» сияқты күйлері.
* «Ақ шағала»
* «Сарыжайлау»
* «Алатау»
* «Ақжайық»
* «Ақ құсым»
* «Асыл әже»
* «Жан сәулем»
* «Кел еркем Алатауыма»
* «Құстар әні» (Құстар қайтып барады)
* «Өз елім» сияқты ондаған әндері халықтық бояу нақышының қанықтығымен, өзіндік қолтаңбасының айқындығымен жұртшылықтың сүйіп тыңдайтын рухани қазынасына айналған. Мұның сыртында қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам фильмге музыка жазған.
* Нұрғиса Атабайұлы музыкасын жазған М. Әуезовтың, Ш. Аймановтың, Т. Ахтановтың, Ә. Тәжібаевтың пьесалары, сондай-ақ:
* «Қыз Жібек»
* «Қилы кезең»
* «Менің атым Қожа»
* «Қарлығаштың құйрығы неге айыр»
* «Ақсақ құлан» фильмдері әлдеқашан қазақ сахнасы мен экран өнерінің классикасына айналған.

Ол [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]]:
* «Әсемпаз болма әрнеге...»
* «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...»
* «Ішім өлген, сыртым сау...»
* «Қызарып, сұрланып...» өлеңдеріне ән шығарған.
* «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын»

Сонымен қатар қазақ ақындарының өлеңдеріне:
* «Ғашыққа мойын қой»
* «Абай арманы»
* «Әйгерімнің әні»
* «Ақынның пайғамбары - Абай ата» әндерін жазды.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Музыкалық мәдениет ==
Нұрғиса Атабайұлы қазақтың музыкалық мәдениетіндегі сал серілік дәстүрдің соңғы тұяғы. Ол өнер туындату барысында уақыттың идеологиялық өктемдігіне, ассимиляцияшыл әсіре үрдісіне мүлде мойын ұсынбастан, өзінің тәңір дарытқан төлтума қалпынан қылдай ауытқымай жүріп, шығармашылық даралығын сақтап қала алды. Бұл ретте, Нұрғиса жерден қуат алатын Антей сияқты, қазақтың музыкалық дәстүріне табанын нық тіреп тұрып, өзінің арман аңсарын еш жасқанбастан дыбысқа айналдыра білді. Ол өз заманының музыкалық танымын терең игерген кәсіпқой музыкант бола тұра суырыпсалмалық дәстүрді ұдайы шабыт тұғыры етіп отырды. Былайша айтқанда, көргенді күйттеп, естігенді жаттап отыратын оркестрлік қасаңдыққа Нұрғиса буырқанған шабыт еркіндігін дарыта білді. Бұл ретте, Нұрғиса сахараның ақ бас абыздары сияқты, өз үнін көп дауысқа тұншықтырмай, өз лебізін көп даңғазаға ілестірмей, қазақтың дәстүрлі музыкалық тіліндегі дарашыл қасиетті (''монодийность'') тәу етіп өтті. Нұрғисаның композитор, дирижер, орындаушы ретіндегі ойы көпке ортақ, тілі көпке түсінікті. Егер, салсерілер өнері адамның жан жүрегіне бағытталуымен дараланса, сол ұлы дәстүр Нұрғисаның да барша шығармашылық болмысында аста төк болып, шалқып шашылып жатты. Дәл осы тұрғыда Нұрғиса қазақтың дәстүрлі музыкасының әрін тайдырмастан, нәрін жоғалтпастан тек қана өзіне тән профессионализмді қалыптастыра алды.

== Толығырақ ==
Н. Тілендиев тұңғыш рет қазақтың төл музыкасын төл аспаптарымен оркестрлік үлгіде дыбыстау арқылы, әрі қалай дамытудың тамаша үлгісін көрсетті.
Енді, орындаушы Нұрғиса, яғни домбырашы Нұрғиса туралы. Қашанда айғақсыз деректің бәрі қиялмен қоңсылас, болжаммен кіндіктес. Айғақты дерек атаулы шын тарихтың тапжылмас іргетасы. Қазақ маңдайына біткен ұлы күйші – композиторлардың, шүкір қатары қалың. Бүгінге жеткен күй мұрасына да кенде емеспіз. Дегенмен, сұлулыққа іңкәр көңіл кейде қиялдайды: шіркін – ай, осынау құдірет күйлерді сол шығарушы құдіреттердің өзі қалай тартты екен деп. Өкініштісі, арыдағы дәулескер күйшілерден жеткен «қолтаңба» жоқ. Қолдан – қолға көшіп жеткен күйлеріне қанағат. Домбырашы – орындаушылық өнерді көксегенде де, сол көненің күйлерін көкірегіне қонақтатып, бүгінгі күнімізге жеткізген саңлақтардың өнеріне жұбанамыз. Жай ғана жұбанып қоймаймыз, орындаушылық ұлы дәстүрдің жығасы қисаймай, барша сән – салтанатымен, барша шеберлік – шалымымен жеткеніне де күмәнсіз сенеміз. Сендірмей қоймайтын құдірет – бүгінгі күй құмар қауым [[Дина|Дина Нұрпейісова]], Қали Жантілеуов, [[Әбікен Хасен|Әбікен Хасенов]], Жаппас Қаламбаев, [[Төлеген Момбек|Төлеген Момбеков]], Нұрғиса Атабайұлы, [[Мағауия Хамзин]], Ырысбай Ғабди, Қаршыға Ахмедияров, Әзидолла Есқали, Талас Әсемқұлов, [[Шәміл Әбілтай]], Секен Тұрысбек, Сыматай Үмбетбай, Мұхаметжан Тілеухан сияқты күйші – орындаушылықтың жылжыған жорғасы мен жылмиған жүйріктерін естіп – көріп отыр. Бұлардың әр қайсысы бір – бір мектеп, әр қайсысының саусағына ілесіп сан ғасырдың шеберлік – шалымы жеткен. Сонан соң, бұлардың бәрі де жай ғана жаттап тартатын жайдақ орындаушылар емес, күйші – орындаушылар. Яғни, күй туындататындар, содан да, олар тартатын күйінің ішіне түсіп, кейіпкеріне айналып тартады. Олар арыдағы құдірет күйшілердің өзі тіріліп келіп тыңдаса, өкіндірмейтін дүлдүлдер.
Міне, осындай дүлдүл орындаушылардың бірі ғана емес, бірегейі – Нұрғиса. «Солақайдың сойынан сақтан» дегендей, Нұрғиса солақай домбырашы болған. Мұның өзі оң қол саусақтарының пернелерге қапысыз қадалатын икемділігін пайдаланып, мөлдір дыбыстар шығаруына дес берген сияқты. Ол бар айтарын домбыра арқылы жеткізген қайталанбас домбырашы.

== Күй сезіну ==
Қазақ домбырашылары күй өнерін көз арқылы, қол арқылы және құлақ арқылы жұғады деп отырады. Осылардың ішінде күйді құлақпен сіңіретіндердің жөні бөлек. Себебі, көз – көргенінен танбайды, қол – ұстағанынан – айырылмайды. Яғни, күйді көз бен қол арқылы жұғысты еткендер, әдетте, қасаң қайталаушылыққа ұрынады. Ал, құлаққа сіңген күй, сөз жоқ, санаға да сіңеді. Санаға сіңген күй жүректі тербеп, жүрекпен тартылмақ. Нұрғиса болса, күйді құлақпен сіңіріп, жүрекпен тартатын домбырашы. Оның тартқан күйлері жүректен шыққан соң да жүректерді баурап жатады. Нұрғиса домбырашы – орындаушы ретінде қазақтың күйшілік мектептеріне тән төл ерекшеліктерді терең танып – түсінген; сол танып – түсінгенін дыбыстай алар әдіс–тәсілдерді қапысыз меңгерген. Ол Алтайдың тік күйлерін, Арқаның қоңыр күйлерін, Сыр бойының бойлауық күйлерін, Жетісудың жайсаң күйлерін, Атыраудың адуын күйлерін тартқанда, солардың қай–қайсысының да әрін тайдырмай, нәрін жоғалтпай, сәні мен салтанатын келістіріп тарта алған санаулы ғана саңлақтардың бірі. Егер Нұрғиса композитор да болмай, қоғам қайраткері де болмай, тек қана домбырашы – орындаушы болса, ол сонда да қазақтың мәдени – рухани шежіресіндегі көрнекті тұлға ретінде төрден орын алар еді.

==Дарын==
Тілендіұлы Нұрғисаның бойындағы осындай Тәңір дарытқандай көп қырлы, алуан сырлы аста–төк дарынның сыр–себебі кім–кімге де ден қойдыртса керек. Әрине, ондай сыр–себептің негізі қашанда туған топырақ, шыққан тек, өсіп-өнген ортамен кіндіктес. Бұл ретте, Нұрғисаны жарық дүниеге келген сәттен бастап–ақ әнге бөлеп, жырмен құндақтап, күймен тербеткен Жетісудың өнерпаздық дәстүрін тағдырлы себептің зоры десе жөн. Мұндайда көктей шолып болса да, Жетісудың өнер мектебіне тұғыр болған тұлғалардың атын атап, түсін түстеп өті қажет. Бұл ретте, әрине, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет, Бақтыбай, Бармақ, Үмбетәлі, Қалқа, Кенен, Қуат, Балтағұл, сияқты айыр көмей ақындар, Кебекбай, Сапақ, Ноғайбай, Бөлтірік сияқты от ауызды, орақ тілді шешендер, Қанадан, Байсерке, Бердібек сияқты дәулескер күйшілер, Дәурен сал, Қырмызы, Жидебай, Балқыбек сияқты толлықсып–бұлықсыған сал–серілер, Ұлбике, Әлмен, Ақкүміс, Ләтипа, Жаңылдық сияқты жезтаңдай қыз–келіншектер алдымен еске түседі. Олар қалыптастырған ұлы өнер мектебі, ұлағатты өнеге Нұрғисадай туа біткен дарынды жөргегінде тыныш жатқызуы мүмкін емес еді.
Осы орайда, Нұрғисаны ақ көйлекпен туған, ақжолтай жан деуге болады. Ол өнерпаздықтың ұлы дәстүрін талбойына сіңірген әкесі – Тілендінің бауырында өсті. Тәңірдің тіліндей күй сарындарын әке алдында отырып бала көкірегіне қонататты. Нұрғисаның анасы Салиха әйгілі Кенен ақынның қарындасы, ол кісі де төңірегін әншілігімен тәнті еткен. Сол кісінің сызылта салатын сұлу әндеріне бала Нұрғиса жан–жүрегін тербелтіп өсті.

Мүшел жасқа толар–толмас кезінің өзінде–ақ ауылындағы қазақ пен қырғыздың, орыс пен татардың музыкалық аспаптарын тегіс қолынан өткізіп, алуан түрлі ән мен күйді құйқылжыта тартқанда ауыл–аймағы аузын ашып, көзін жұматын болды. Есейе келе Нұрғиса әншіліктің ақиығы Кененнен бата алып, жыр жампозы Жамбылдың сарқытын ішті. Мұның бәрі де Нұрғиса өнерпаздығының себепшісі, бастау бұлағы деуге әбден болады. Алайда, үлкен өнердің сара жолына қадам бастыртқан, тағдырдың жазуындай орайлы сәтке Нұрғиса он төрт жасында кезікті. Кезігушісі – қазақ музыкасына пайғамбардай шапағаты тиген әйгілі Ахмет Жұбанов еді. Жеті қабат жер астынан жаңа ғана бұлқынып шығып, булыға ағып, енді ғана жүлге тарта бастаған кәусар бұлақтың тегеурінін жазбай танитын қарт бағбан сияқты, бала Нұрғисаның бойындағы бұла дарынды дана Ахмет те бірден таниды. Таниды да, Нұрғисаны қолынан жетектеп алып келіп, қазақ ұлт аспаптар оркестрінің домбырашылар тобына қосады. Бұл, жазмыш дегенді қойсайшы, оркестр құрамындағы өңшең дәулескер домбырашылардың ішінен домбырашылықтың дүлдүлі Қали Жантілеудің оң жағынан Нұрғисаға орын тиеді. Қалидың алдын көрген құйма құлақ Нұрғиса кешікпей–ақ, бұрын күйді қызығып тартса, енді күйді құнығып тартатын болады, бұрын күйді еліріп тартса, енді күйді елігіп тартады. Міне, осының бәрі де Нұрғиса әлеміне тапжылмас тұғыр болды, осының бәрі де Нұрғиса дарынының сарқылмас қайнар көзі еді.

Тілендіұлы Нұрғиса өзінің барша қабілет – дарынын халқының рухын асқақтатуға арнады. Бұл жолда ол халқымен етене тіл табысып, халқының сырласы да, мұңдасы да бола алды. Оның музыкасы баланың да, дананың да жүрегіне жол тауып, дүйім жұрттың рухани жан серігіне айналды. Ол атақ – даңқ іздеген жоқ, атақ – даңқ оны іздеп тапты. Қазақстан композиторларының ішінде тұңғыш рет Халық қаһарманы атағын алды. Кез – келген кесек дарынның күмәнсіз орындалатыны сияқты, бұған дүйім жұрт қалтқысыз көңілмен қуана қол соқтырған Нұрғисаны біртуар дарын, қайталанбас тұлға ретінде көзінің тірісінде – ақ әйгілі замандастары бірауыздан мойындады. Олар Нұрғисаны мақтаған жоқ, халықтың мәдени – рухани өміріндегі құбылыс ретінде Нұрғисамен мақтанды.

==Ұлылардың сөзі==
*[[Жамбыл Жабаев]] : {{Дәйексөз|''«Менің ием, жолбарысым Тілендінің баласы Нұрғисаға кетті. Түсімде соның алақанын жалап тұр екен. Ендігі иесі сол болар»''.}}
*[[Дінмұхамед Қонаев]]: {{Дәйексөз|''«[[Музыка]] – адамзаттың әмбебап тілі ғой. Ол біздің жан – дүниемізді байытып, әсіресе, ұлттық сана – салтымызға баулитын сиқырлы күш. Мен Нұрғиса Тілендиевтің шығармаларын тыңдаған сайын осындай ойға қалам»''.}}
*[[Нұрсұлтан Назарбаев]]: ''«Тілендиев жазған күйлер тыңдаушысын қуанта да алады, жұбата да біледі; толғандыра отырып ойландырады; әлдилей отырып әдемі әсерге бөлейді, онда атадан балаға мирас болып келе жатқан адамгершілік асыл қасиеттер, инабат иірімдері, мейірім мен рахым шапағаты жаныңды баурайды; онда мұқалмас жігер, қанаттандырар қайрат, өрлік пен өжеттік, ұлттық рух, намыс бар; меніңше, Тілендиевтің күйлері бүгінгі тыңдаушысын қалай бейжай қалдырмаса, енді он, жиырма, жүз жылдан кейін де дәл бүгінгі құдірет күшін солай сақтайды; өйткені ол ықылым заманғы бабалар рухымен, арман – мақсатымен сабақтас»''.
*[[Қанабек Байсейітов]]: {{Дәйексөз|«Нұрғисаның тұла бойы толған дыбыс қой, оның денесінен бір жапырақ етті үзіп алып, лақтырып тастасаң, ол екеш оған дейін бүлкілдеп, өлең айтып жатады».}}
*[[Әбдіжәміл Нұрпейісов]]: {{Дәйексөз|''«Нұрғисаның талантты екенін, тұла бойы толған ән, әуен, саз екенін білу үшін онымен бір рет дидарласып, кездессе де жетіп жатыр... Осы бір ақжарқын, аржайы, ашық жігіттің қарапаймы дыбысқа қалай жан бітіріп жібергеніне таңданасың. Еш нәрсеге көңілі селт етпейтін осы дүниедегі ең бір енжар, самарқау жүретін кісіні де жағасынан ұстап алып жұлқып – жұлқып қалғандай, құдіретті күшті қаптатып жіберетініне сенер – сенбесіңді білмейсің»''.}}
*Еркеғали Рахмадиев:{{Дәйексөз|'' «Н. Тілендиев бір ғасырда бір туып, ғасырлар бойы өзінің өнерімен халқының ортасында өмір сүретін тұлға»''.}}
*Әбіш Кекілбаев: {{Дәйексөз|''«Домбырашы Нұрғисаның қолына домбыра тисе, теңіз төрінде дауыл көтерілгендей, алай мен дүлейдің аласапыранына түсіп, дирижер Нұрғисаның қолына оркестр тисе, Алатау жапырылып, Атлант сапырылып кеткендей, аламан – асырдың астында қалдырып, композитор Нұрғиса билік алса, аспан ашылып, шуақ шашылып, дүние жарқырап жүре беретін қазіргі дәуренімізді көре қалғандардың өксімей, ести қалғандардың көксемей өтуі еш мүмкін емес. Жүректің дүлгіріне, қиялдың қиырына, арманның тұңғиығына ондай терең бойлай алатындар тым сирек еді – ау»''.}}
*[[Мырзатай Жолдасбеков]]:{{Дәйексөз|'' «Нұрғиса Тілендиев – қазақ даласын сахнаға айналдырып сазға бөленен жасампаз; музыка өнерінің ашылмай кеткен жұмбағы, шешілмей кеткен сыры; таусылмайтын кені, тот баспайтын асылы, сарқылмайтын бұлағы, сөнбейтін шырағы, талмайтын пырағы, қалқайған құлағы; лапылдаған жүрегі, құламайтын тірегі, ақиқат шындығы, асқақ үні; алтын діңгегі, мінсіз ұстасы; өшпейтін өнегесі, азбайтын рухы; әннің тіккен туы, асқар тауы, күйдің соққан желі, қара дауылы, ақ бораны; мауқымызды басқан, әні елге ем болған балгер; бармағынан бал тамған арқалы домбырашы, кеудесінен күй қоздаған күй – құдірет»''.}}
*Жәнібек Кәрменов: {{Дәйексөз|''«Сөз жоқ, Нұрғиса Тілендиев оқшау дара тұлға. Зор талант иесі. Халқымыздың ақындық, әншілік, шешендік, күйшілік, композиторлық рухы, күш қуаты бір басында тоғысқан жаратылысы жомарт біртуар жан»''.}}
Осы ой – толғамдардың алып – қосары жоқ, бәрі де ақиқат сөздер.
Ойдың орамын Тілендіұлы Нұрғисаның өз сөзімен түйіндеуге болар:'' «Кейде мен өзімді әке – шешеден тумағандай сезінем. Өйткені, халық алақанына салып, өмір бойы аялап келеді,»'' - дейді екен.
Бұл да шығар күндей шындық.

==«Арман»==
Бір ауылда той болып, сол тойға Тілендіұлы Нұрғиса арнайы шақырылыпты. Өзі той болған соң, оған Нұрғиса шақырылған соң, әрине, күй тартылады. Күйді, әрине, Нұрғиса тартады. Елдің де күткені сол, күй тартылған сайын тыңдаушы жұрттың айызы қанып, желпіне түседі. Жұрт желпініп, қошамет көрсеткен сайын Нұрғисаның арқасы қозып, домбырасын қырық құбылтады. Тыңдаушының делебесі одан сайын қозады.
Жұрт осылайша мәз–мейрам болып жатқанда, бір ақ сақалды қарт құйған мүсіндей болып, шеттеу отырады. Бейне бір тас керең адам секілді, тартылып жатқан күйге селт етпейді.
Әрбір күйді тартқан сайын қолпашты қардай боратқан көпшілік Нұрғисаны одан сайын қолқалай түседі. Еті қызып алған Нұрғиса домбыраны төсіне қойып, басына шығарып, шырқ үйіріп тартады. Тыңдаушы көпшіліктің есі шығып, одан сайын үздіге түседі.

Тек, әлгі шеткерірек отырған ақ сақалды қарт сол құйған мүсін сияқты қалпынан селт етер емес.
Нұрғиса болса арқаланып алған, домбырасын одан сайын бебеулетіп, одан арман безілдете түседі. Әлден уақытта делебесі қозған бір жас жігіт: ''«Нұрғиса, сіз күйді башайыңызбен тартады дейді ғой, башайыңызбен тартыңызшы!»'' деп өзеурейді. Нұрғиса болса сұраушыны жалындырмайды, кебісті қағып тастап, домбыраны башайымен қағады. Жұрт қыран–топан, айран–асыр, таң–тамаша.

Бірақ, шеткеріде отырған қарт қана, селт етпестен, сол тұнжыраған қалпынан танбайды.
Содан, күйдің неше атасы тартылып, әннің неше атасы айтылып, тыңдаушының құмары қанып, түннің бір мезгілі болған кезде Нұрғиса тынығып, дем алмақшы болады. Қонақтарды алдын–ала сайланған үйлерге бөліп–бөліп жатқызу үшін тарата бастайды. Нұрғиса болса, бағанағы құйған мүсіндей тұнжыр қарттың үйіне бөлінеді. Үйге келеді. Тап–тұйнақтай қонақ түсетін үй екен. Нұрғисаның көзіне төрде ілулі тұрған қозы қарын қызыл домбыра алдымен шалынады. Домбыра көрсе Нұрғисада тағат қала ма, қызыл домбыраны қолына алып, шертіп көрсе, домбыраның көмейі күмбірлеп, көкірегі өксиді екен. Нұрғиса қызығып кетеді де, үй иесіне: «Ақсақал, бір күй тартып берейінші!» дейді.
Үй иесі самарқау қалпымен Нұрғисаның бетіне барлай қарап алады да: «Тартсаң тарт, шырағым. Тек, үйдің берекесін алмай, адам құсап тартшы!» - дейді. Қарттың үні мүлде түңілгендей, дені дұрыс күй тыңдаудан күдерін үзгендей болып естіледі.

Нұрғиса болса дүние төңкеріліп түскендей ''«Ах!»'' дейді. Күн ұзынғы қолпаштың, күн ұзынғы марапаттың бәрі желге ұшқандай, бәрі жалған сияқты жаны құлазып сала береді. Ол аздай–ақ, сол сәт әкесі Тіленді марқұмның дәл жаңағы қарт сияқты «Күйдің берекесін алмай, күйін келтіріп тартар болар» деп отыратын сөзі есіне түсіп, одан сайын құмығыды. Тап бір әке өсиетін аттанғандай, күйші әкесінің арманына қылау түсіріп алғандай, жан–дүниесі әп–сәтте әптер–дәптер болады. Сол сәт көкірігінен ''«Ах, арман–ай!»'' деген сөздің қалай лықсып шыққанын өзі де аңғармай қалады.
Нұрғиса тұғырдағы қырандай дүр сілкініп, есін жияды. Сол қалпында домбыраны үгітіп жіберердей құшырлана бауырына басып отырып, жөргектен құлағына сіңген ескі сарынды сұңқылдатып қоя береді. Күй қолымен емес, жүрегімен тартылады. Тереңнен тепсініп шыққан шұңғыла сарын гөй–гөйлеп, небір нақышты иірім–қайырымдар өзінен-өзі құйылып арманымен қауышқандай сезіне беріледі.

Күй аяқталады. Нұрғиса қарсы алдында қақшиып отырған қартқа қарайды. Қарттың қабағы ашылып, жанары шоқтай жайнап, мүлде басқа күйге түскен. Сол қалпы ботадай елпілдеп: «Ой, бәрекелді, өркенің өссін, қарағым!» дейді. Нұрғиса сонда ғана өзіне өзі келгендей болып, көңілі орнына түседі...

Сөйтсе, бұл қартыңыз соғысқа барғанға дейін тыңдаушысын тәнті еткен дәулескер домбырашы екен.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> Соғыстан сол қолы шынтағынан кесіліп оралыпты. Қол кесілгенмен, көкірек сау, күйге ынтық көңілін өзінше аулап, домбырасын баптап қояды екен.
Міне, осы қарттың алдында тартқан күйін Нұрғиса кейін ''«Арман»'' деп атап жұртқа жайса керек.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның халық әртісі
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері
* КСРО ның халық әртісі.
* Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Н.Тілендіұлына [[1998]] жылы «Халық Қаһарманы» атағы берілді.
* Отан ордені
* II дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

== Тағы ==
Алматы қаласында Жамбыл атындағы Қазақ академиялық мемлекеттік филармониясында Нұрғиса Тілендиев құрметіне Халықаралық және Республикалық дирижëрлер байқауы өткізіледі. Байқаудың басты мақсаты талантты жастардың есімдерін анықтап қана қоймай, Н.Тілендиевтің қалдырған мұрасын жалғастыру. Байқауда Н.Тілендиевтің шығармалары, оның ішінде қазақ халық аспаптар оркестріне лайықтап түсірілген күйлері және әндері орындалады.

{{уики}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:XX ғасыр сазгерлері]]
[[Санат:КСРО дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:КСРО музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан киносазгерлері]]
[[Санат:Қазақфильм тұлғалары]]
[[Санат:Опера сазгерлері]]
[[Санат:Балет сазгерлері]]
[[Санат:Опера дирижерлері]]
[[Санат:КСРО академиялық музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Қазақ-жоңғар соғыстары

2026-07-10T05:16:26Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен ~2026-25114-32 соңғы нұсқасына қайтарды

{{Қарулы қақтығыс
|қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы
|бөлім =
|сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg
|сурет атауы = Орта Азия, 1750 жыл
|дата = 1635–1758
|орын =
|себеп =
|нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Atygaev|2023|p=144}}
|өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады.
|қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]] [[Қазақ жүздері]] [[Бұқар хандығы]]
|қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]] [[Хошоут хандығы]] [[Қалмақ хандығы]]
|қарсылас3 =
|қарсылас4 =
|командир1 = [[Жәңгір хан]] {{Белгілер|†}} 1652 дейін [[Батыр хан]] 1680 дейін [[Тәуке хан]] 1718 дейін [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} [[Сәмеке хан]] 1734 дейін [[Әбілмәмбет хан]] [[Қабанбай батыр]] [[Қайып хан]] 1718 дейін
|командир2 = [[Батыр қонтайшы]] [[Қалдан Бошоқты]] [[Сыбан Раптан]] [[Қалдан Серен]] [[Сыбан Доржы]] [[Лама Доржы]] {{Белгілер|†}} [[Галдама]] [[Аюке хан]]
|командир3 =
|командир4 =
|күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде)
|күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде)
|күштер3 =
|күштер4 =
|шығындар1 =
|шығындар2 =
|шығындар3 =
|шығындар4 =
|жалпы шығындар =
|ескерту =
}}
'''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы.

==Тарихы==

XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты.

1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды.

16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.)

Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды.

== 17-ші ғасырдың екінші жартысы ==
[[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді.

XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді.

1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді.

1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды.

== XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы ==
XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады.

1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды.

Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады.

1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады.

1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты.

1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады.

Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады.

Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27].

Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған.

1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі

Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды.

1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді.

1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді.

Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген.

Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды.

Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады.

XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді.

1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты.

Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады.

1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды.

«Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген.

Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады.

Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті.

жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді.

1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды.

Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген.

1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды.

1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған».

А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті.

1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті.

Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді.

Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған.

Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары.

Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады.

1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады.

Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді.

Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады.

Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды.

1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды.

1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды.

1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді.

Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын.

Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді.

== Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) ==
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз.

Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді.

XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы.

"Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады.

Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді.

Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады.

Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Әдебиет==

* {{кітап
|авторы = Ерофеева И. В.
|бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации
|тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана
|шынайы атауы =
|сілтеме =
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Дайк-Пресс
|орны = Алматы
|баспасы = Дайк-Пресс
|жыл = 2007
|томы =
|беттері = 296
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn =
|тиражы =
|ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
|авторы = Ерофеева И. В.
|бөлімі =
|тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Дайк-Пресс
|орны = Алматы
|баспасы = Дайк-Пресс
|жыл = 2007
|томы =
|беттері = 456
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn = 9965-798-64-8
|тиражы =
|ref=Erofeeva
}}

* {{кітап
|авторы = Кадырбаев А. Ш.
|бөлімі =
|тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв.
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Вестник Калмыцкого университета
|орны =
|баспасы =
|жыл = 2023
|томы =
|беттері = 6-16
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn =
|тиражы =
|ref=Кадырбаев
}}

* {{кітап
|авторы = Кушкумбаев А. К.
|бөлімі =
|тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Дайк-Пресс
|орны = Алматы
|баспасы = Дайк-Пресс
|жыл = 2001
|томы =
|беттері = 182
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn = 9965-441-44-8
|тиражы =
|ref=Kushkumbayev
}}

* {{кітап
|авторы = Моисеев В. А.
|бөлімі =
|тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Вестник Евразии
|орны =
|баспасы =
|жыл = 2000
|томы =
|беттері = 22-43
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn =
|тиражы =
|ref=Moiseev
}}

* {{кітап
|авторы = Моисеев В. А.
|бөлімі =
|тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.)
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Гылым
|орны = Алматы
|баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР
|жыл = 1991
|томы =
|беттері = 238
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn =
|тиражы =
|ref=Моисеев
}}

*{{кітап
|авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А.
|бөлімі =
|тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая)
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626
|уикитека =
|жауапты =
|басылым = Наука
|орны = Алматы
|баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР
|жыл = 1988
|томы =
|беттері = 144
|барлық беті =
|сериясы =
|isbn =
|тиражы =
|ref=Сулейменов, Моисеев
}}

==Дереккөздер==
{{reflist}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Сарайшық

2026-07-10T05:13:02Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

{{мағына|Сарайшық (айрық)}}
[[Сурет:Сарайшық. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғ-ғы қалашық орны.jpg|thumb|right|250px|Сарайшық қалашығы. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғасырлардағы қалашық орны.]]
'''Сарайшық''' — ортағасырлық қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Бүгінде ол жерде "Сарайшық" сапар орталығы туристтерге қызмет көрсетіп келеді.

== Орналасқан жері ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке 45 км жерде, [[Махамбет ауданы]], [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы маңында, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Қала өмірінің кезеңдері ==
Сарайшық қаласының негізін [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Бахадүр]] ханның деректеріне сүйенсек, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] ханның немересі [[Бату хан|Бату]] хан қалаған екен. [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] империясындағы ірі қалалардың бірі болды. Мүнда ақсүйектерге арналған салтанатты сарайлар, әкімшілік үйлері салынған, оның айналасында қарапайым қала тұрғындардың, саудагерлер мен қолөнершілердің орамдары пайда болды. Қала [[Ұлы Жібек жолы]]мен жүрген сауда керуендері тоқтайтын ірі орталықтардың біріне айналды. 
Қала өмірін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.

=== Бірінші кезең ===
Біріншісі – XIII ғасыр ортасынан [[Өзбек хан]] билігіне, яғни [[1312 жыл|1312]] жылға дейін қаланың салына бастаған кезеңі. Сарайшық бейберекет емес, бірыңғай жоспар бойынша салынған қала. Үйлерінің сыртқы сәулеті мен ішкі интерьерінде Төменгі Еділ, Хорезм мен Сырдария бойындағы қалалардың архитектуралық дәстүрлері көрініс тапты. Үш-төрт бөлмеден тұратын үйлер негізінен шикі кірпіштен өрілген. Тұрғын үйлердің қабырғасының астыңғы жағына пеш түтіні жүретін айналма құбыр жүргізу арқылы жатын орын – сұпы жасалған. Археологиялық қазба кездерінде сұпылардың үстінен киіз қалдықтары табылды. Қабырғалары сыланып, ақталған. Үй ішінде әртүрлі заттар сақтайтын бөлмелер болған. 
Тұрғындар қала төңірегін де игерген. Бұлақ суларының бойындағы елді мекендерде шығыр арқылы суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар болғаны байқалады. Ол жерлерден қызғылт саздан жасалған құмыралар мен шығыр ыдыстары табылды. Үлкен ағаш дөңгелектен тұратын шығырға ыдыстар айналдыра бекітіледі. Оның төменгі бөлігі суға тигенде әлгі ыдысқа су құйылып, жоғары көтерілгенде ыдыстағы су ағаш науаға құйылады да әрі қарай арыққа қосылады.

=== Екінші кезең ===
Қала өмірінің екінші хронологиялық кезеңі XIV ғасырдың екінші ширегінде – Өзбек хан (1312–1342) кезіндегі империяның барынша тұрақты және гүлденген кезеңінде басталды. Ол кезде көптеген қалалар бой көтеріп, Сарайшық гүлденді. Бірақ Жайық өзені шектен тыс қатты тасыған шақтарда қала шетін су алып кетті де, қала Жайықтан оңтүстікке қарай шегініп, Сарайшық өзегінің қарсы бетіндегі төбеге қарай жылжыды. Бұрынғы құрылыстарды бұзып, қала тұрғындары сол жерге жаңа үйлер тұрғызды. Сонымен бір мезетте қала жоспары бойынша сол кез үшін кең көшелері (5 м) мен алаңдары бар бірқатар жақсы орамдар бой көтерді. Жаңа құрылыстар бұрынғыдан көп өзгерді. Көп бөлмелі шағындау үйлермен бірге бір шатырдың астында шаруашылық қора-жайлары бар көп бөлмелі түзу үйлер салынды. 
Сарайшық пен өзеннің шеткі жарқабағынан монша қалдықтары табылды. Олар әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше бөлмеден тұрады. Қабырғалары шикі кірпіштен қаланғанымен артынан су өтпейтін сылақпен сыланып, сәнді тақталармен қапталған. Күйген кірпіштен қаланған еден астынан жылу жүргізілген. Су құбырлары мен су тұндыратын үлкен ыдыс-хумдар болғаны анықталды. Су үлкен шойын, қола қазандарда ысытылды. Бүкіл Алтын Ордадағы сияқты Сарайшықта да ақсүйектерге арналған және жалпы жұртшылыққа арналға моншалар болды. 
Суды аулалардағы құдықтардан алған, кейде құмыраларды арбаға салып өзеннен тасыған. 
Қала тұрғындары бұл кезде қала мен далаға қажетті әртүрлі тауарлар өндірді. Әсіресе қыш бұйымдарын шығаратын шеберханалар көп жұмыс істеді. 
[[1950 жыл|1950]] жылы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Х. Марғұлан]] басқарған ғылыми археологиялық экспедиция Сарайшықтан кірпіш күйдіретін пештің орнын аршыды.

=== Үшінші кезең ===
Қала өмірінің үшінші хронологиялық кезеңі ([[1360 жыл|1360]]–[[1370 жыл|1370]]) Жошы ұлысындағы таққа талас кезеңді қамтиды. Күш-қуаты толысқан ақсүйектер билікке ұмтылды. Қалаларды және солардың иелігіне жататын жерлерді билейтін ірі феодалдар оларды өздеріне қорған қылды. Бұл уақытта Сарайшық Ақ Орда хандарының билігінде болды. 
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тиындарға қарағанда 1370-ші жылдары Сарайшықта үлкен ғимараттар салынғанын байқауға болады. Олардың бірі [[1997 жыл|1997]]–[[2000 жыл|2000]] жылдар аралығында зерттелді. "Хандар" сәулеттік жоспары сарай типіндегі құрылыс болды, ол құрметті қонақтар, көпестер, қажылар мен саяхатшылар үшін салынды. Олар XIV–XVII ғасырларда ислам әлеміне әйгілі болды. Ғимаратта 25 бөлме бар еді. Портал күйген кірпіштен қапталды және ақ алебастр декормен әшекейленді. Кірер есік алдында алаң болды. Осы құрылысты Жошының ұрпағы [[Ұрыс хан|Орыс хан]] салдырған деуге болады. Бұл кезде ол өз ұлысын күшейтіп, қаусаған империяны қайта қалпына келтіруге әрекеттенді. [[Сығанақ]]та резиденциясы бола тұрып, Сарайшықты да астанаға айналдырғысы келді. Өз атасы [[Ерзен хан|Ерзен]]нің үлгісі бойынша Орыс хан "үлкен бөлігін медресе, ханакалар, мешіт секілді басқа да құрылыстар" салып, қаланың орталық бөлігін абаттандырды. 
[[1380 жыл|1380]] жылы [[Әмір Темір]]дің қолдауымен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Алтын Орда билігіне ие болды. Алайда оның Алтын Орданың мәртебесін көтермек болған талпынысы Темірге жақпай қалып, билік үшін жаңа күрес басталды. Темірдің өмірбаянын жазушы [[Ибн Арабшаһ|ибн Арабшах]] бұл жөнінде: "Оның әскерлері Азаққа дейін жетті де Сарай, Сарайшық, Хажытарханды мен осы өлкені түгел талқандады" деп жазды. Алайда жазба деректермен археологиялық материалдар Сарайшықтың өмірі бұдан кейін де тоқтап қалмағанын көрсетеді. Оның бір бөлігі қалпына келтірілді, ХV ғасыр басында қираған үйлердің орнына жаңа үйлер салынды.

=== Төртінші кезең ===
Қала өмірінің төртінші кезеңі XV–XVI ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде Жайық өзені бойындағы үйлер босап қалды да, халық қаланың оңтүстік жағына, қазіргі Жайықтан бөлініп, қаланы батыс жағынан айнала ағатын Сарайшық өзегі бойына шоғырланды. Ағысы қатты Жайық өзенінің арнасы үнемі ауысып тұрады. Мүмкін, сол кезде де арнасын өзгерткен болар. Мәскеудегі Австрия елшісі Сигизмунд Герберштейн [[1549 жыл|1549]] жылы былай деп жазады: "Қазан татарларының арғы жағынан ноғай (Nagai) деп аталатын татарларды кезіктіреміз. Олардың патшалары жоқ, князьдары ғана бар. Біздің кезімізде ол князьдіктерді үш ағайынды адам теңдей үшке бөліп басқарды. Олардың біріншісі – Шидақ Сарайшық қаласын, Ра өзенінен ары шығысқа қарай Жайық өзеніне жанасып жатқан елдерді биледі…" Герберштейн өз картасында Сарайшықты Жайықтың сол жақ жағасына орналастырды. Оны [[1558 жыл|1558]] жылы осында келген ағылшын көпесі Антоний Дженкинсон да солай көрсетті. Ноғай Ордасында билік құрған тайпа маңғыттар болатын. Олардан басқа да 20-дан астам найман, қыпшақ, алаш, қаңлы, алшын, қоңырат секілді тағыда басқа рулар мекендеді. 
Сарайшық қаласы Жайық өзені арнасы мен одан ағып шыққан Сарайшық өзегінің табиғи жолмен жасап қойған үшбұрышты кеңістігіне орналасты. Қаланы барлық жағынан бекініс-қорғандар қоршап тұрды. Сарайшықтың бұл кезде бой көтерген үйлері көп бөлмелі болды. Бөлмеде дәстүрлі жатын орын - сұпы ([[Софа|суфа]]), тандыр пеш жағып, ішті кан арналары арқылы жылытатын жылу жүйесі бар. Бөлмелердің еденіне күйдірілген кірпіш төселді, жуынатын орын – ташнауы болды. Мұнда қыштан және тағы да басқа заттардан жасалған бұйымдармен қатар жергілікті және ортаазиялық тиындар, сондай-ақ Қырымнан келген күміс теңгелер табылды. 
Қала тұрғындары тастап кеткен орамдар біртіндеп қасиетті қорымдарға айналды. Қаланың бос қалған бөліктерінде мыңдаған қабірлер пайда болды. Қабірлердің бірнешеуін қазған кезде бұл жерді мекендеген ру-тайпалардың салт-дәстүрлеріндегі айырмашылықта көзге түсті. 
Отбасылық қабірлерге арналған көрхана ([[сағана]]) құрылысына ерекше мән берілгені аңғарылады. Зерттеушілер көрхананың алты түрін бөліп көрсетті. Олар қала мен даланың, ислам мен исламға дейінгі дәстүрлі наным-сенімнің, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік топтары арасындағы өзара қатынастарды байқауға мүмкіндік береді.

Кикілжіңдер мен әскери қақтығыстардан Сарайшық қаласы да құр қалмады. 1570-ші жылдар өте ауыр кезең болды, қаланы қарақшы [[казактар]] басып алып, тас-талқанын шығарды. Кезінде дүрілдеген қала уақыт өте шағын елді мекенге айналды. XVIII ғасырдан бастап күйген кірпіштен салынған құрылыстар бұзылып, кірпіштері Гурьев бекінісінің құрылыстарына пайдаланылды. 
Сарайшық орны жергілікті халықтың да, зерттеушілердің де ұдайы назарында.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4</ref>

== Тарихи кезеңдер хронологиясы ==
Сарайшық үстімен Еуропа елдері мен Төменгі [[Еділ]] бойындағы Алтын Орда астаналарынан Хорезм қалаларына, сондай-ақ Үндістан, Қытайға басты құрлықтық керуен жолдары өткен. Бірқатар қолайлы жағдайлар салдарынан Сарайшық, көптеген талантты шеберлердің қолдарымен салынған салтанатты сарайлар, ақша сарайы, керуен-сарай, моншалар, мешіттер, медреселер мен басқа да әсем құрылыстарымен, тез арада Жошы Ұлысы империясының басты саяси, сауда-экономикалық және мәдени орталықтарының біріне айналған. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті. Сарайшық туралы алғашқы естеліктерді, Ұлысу (Жайық) өзеніндегі көпір туралы араб саудагер-саяхатшысы [[Ибн Баттута]] қалдырды. Ол бұл аймаққа 1333 (1334) жылы Өзбек ханның (1312-1342 ж.ж.) билігі тұсында келген. Сарайшықтың қарқынды дамуына [[Берке хан|Берке]] ханның (1257-1266 ж.ж.) жаңа дін – исламды қабылдауы да септігін тигізді. Кейіннен Өзбек ханның тұсында ислам - Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналды, едәуір уақыт алшақтығына қарамастан, бұл екі тарихи оқиға да Сарайшық қаласында орын алған. Бұл Сарайшықтың ерекше маңызын, бүкіл Алтын Орданың рухани-идеялогиялық орталығы болғандығын көрсетеді. 
Сарайшықта Алтын Орданың бірнеше хандары мен тарихи тұлғалары жерленген, оның ішінде Меңгі-Темір (1266-1281 ж.ж.), Тоқты (1280-1312 ж.ж.), Жәнібек (1342-1357 ж.ж.), Бердібек (1357-1359 ж.ж.), Тоқтамыс ханның басы (1380-1406 ж.ж.), Барақ (1423-1426 ж.ж.)''',''' және қазақ ханы Қасым (1511-1521 ж.ж.) бар.

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Сарайшық XVI ғасырдың 40-жылдарына қарай біртұтас Ноғай Ордасы мемлекеті боп қалыптасқан Маңғыт жұртының астанасы болды. Атақты Қасым хан да (1511-1521 ж.ж.) Сарайшықты Қазақ мемлекетінің астанасы етеді. Қасым ханның кезінде Қазақ хандығының аумағы қазіргі Қазақстанның көлемінде кеңейеді, ал тұрғындар саны миллионнан асады. Бірақ, Қазақ хандығы тарихындағы шиеленісті жағдайлар нәтижесінде, Қасым хан мұрагерлері тұсындағы аумақ тұтастығын және ел тәуелсіздігін қорғауға байланысты, сансыз қақтығыстардың кесірінен Сарайшықтан уақытша айырылуға мәжбүр болды. Ақыры 1568 жылы Хақназар хан (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы құрамына Сарайшықты қайтарып алды.

Сарайшық қаласы 1580 жылы казактардың қарақшылық шабуылы нәтижесінде қиратылды. Дегенмен, даңқты қала ретінде дамуын жоғалтса да, өмір сүруін тоқтатпады.

== Зерттелуі ==
Ортағасырлық Сарайшық қаласы тарихын зерттеу бастамасы ХVІІІ ғасырда қаланды деуімізге болады. Оның басында Орынбор әкімшілігінде жұмыс жасаған П.И. Рычков тұрды. Орыс шенеунігінің «Орынбор топографиясы» еңбегінде Сарайшықтың өз заманында ұлы қала болғаны, бүгінде ол қалада орыс казактардың форпосты тұрғаны, осында атақты адамдардың жерленгені анық жазылады. Кейін ол орыс зерттеушілері П.С. Паллас «бұрын халқы көп татар қаласы Сарайшықтың» болғанын, А.И. Левшин: «Сарайшық бекінісінен Хиуаға дейін Арал мен Каспий теңіздерін бөліп тұрған мойнақ арқылы өтетін бірнеше жол бар. Соның ішінде ең жақсысы – ескі Ноғай жолы» дегенін, К.Ф. Гебель ескі Сарайшықта қазба жүргізгенін жазады. Бір ерекшелігі олардың барлығы Сарайшық қаласының құландыларын өз көзімен көрді. ХХ ғасыр басында Сарайшық қаласы туралы жаңалықтар Орынбор Ғылыми Архивтік комиссиясының «Еңбектерінде» жарияланды. Мәселен, жергілікті пірәдар Лоскутовтің Сарайшықтан табылған үлкен құмыра туралы, В. Григорьевтің ескі сауда-саттық жолдары туралы хабарламалары қызықты.

К.Ф. Гебельден кейін қазба жүргізген зерттеуші, әскери топограф Алексей Ермолаевич Алексеев. Ол ескерткішке қазбаны 1861 жылы салды. Ол жергілікті қазақтардан ақылы жұмысшылар жалдап төбе үстіндегі құландыларды, склептерді қопарып, табылған бұйымдарды жинаумен айналысқан. Осы күнгі археологиялық методикамен алып қарағанда, бұл қазба «жабайы» сипатта болса да А.Алексеевтің қалдырған жазба мәліметтері, оның сызған қала орнының сызбасы өте құнды боп табылады. Сол кезде патшалы Ресейдің Сарайшық бекінісінде тұрған казактарда А.Алексеевтің жалдамалы жұмысшыларға жақсы ақша төлеп жатқанына қызығып, оларда қала орнының мәдени қабатын қопарып, тапқан бұйымдарын оған сатып отырған. А.Алексеев топырақ қабаттарын аршу барысында ашылған қыш кірпіштен тұрғызылған жерлеу құрылыстарын сипаттап жазады. Көне құлпытастардағы жазуларды жариялап, Мұхамед пайғамбардың ұрпақтары саналатын қожа-сейіттердің құлпытастарын тапқан. Қала орнынан табылған тиындардың басым көпшілігі Сарай-әл-Жәдид қаласында соғылғандықтан, А.Алексеев Сарайшық құландысын сол тиындардағы жазу бойынша «Сараиль Джадить» қаласы деп қате атаған. А.Алексеевтің сызбасында Сарайшықтың толық аумағы салынған, оңтүстік-батыс жағында орналасқан цитадель орны, көне жерленімдер көрсетілген. Сонымен бірге Жайық өзені мен оның Сарайшық саласы да бейнеленген.

Ортағасырлық Сарайшық қаласына іргелі археологиялық зерттеулер кеңестік заманда басталған. Оның бастамасын кәсіби археолог [[Н.К. Арзютов]] салып, 1937 жылы археологиялық қазба жұмысын жүргізеді. 1950 жылы академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х. Марғұлан]] да Сарайшыққа қазба салады. 1996-2008 жылдары Сарайшық қаласы орнына археолог [[З. Самашев|З. Самашевтың]] жетекшілігімен кең көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүрді. 2019 жылдан бастап «Сарайшық» музей-қорығының археологтары қала орнында тұрақты зерттеу жүргізуде.

«Сарайшық» музей-қорығы қаланы зерттеудің келелі мәселелеріне беделді ғалымдарды тартты. Зерттеу жұмыстарына белгілі археологтар З. Самашев, М. Елеуов, В. Плахов, ноғайтанушы А. Исин, ортағасырлық Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеуші маман Н. Атығаев, нумизмат П. Петров, реставратор Т. Крупа және т.б. қатысты.

Музей-қорық археологтары тарих ғылымдарының докторы Ә. Мұқтардың жетекшілігімен Сарайшық қаласы мен оның маңайында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, көптеген жаңа ескерткіштерді анықтады.

Музей-қорық археологтары А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев 2020–2021 жылдары Сарайшықтағы «Хан моласы» нысанында қазба жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде екі сағана құрылысы анықталды. Сағаналардың ауыз қуысы оңтүстік-батыс бағытта орналасқан, кіреберіс дәліздері – дромостары бар. Сағаналардың ішкі қабырғалары ақ түсті алебастрмен сыланған, ал кірпіштерді біріктіруге қолданылған құрылыс ерітіндісі де алебастр негізінде дайындалған.

Сағаналардан көптеген адам сүйектері табылды. Сүйектерге жүргізілген радиокөміртектік талдау олардың XV ғасырдың екінші жартысына жататынын көрсетті. Реставратор Т. Крупа мата қалдықтарын тазалау барысында олардың таза жібектен тоқылған, алтын жалатылған күміс түсті жіптермен өрнектелген барқыт мата екенін анықтады. Бұл жәдігер «Хан моласы» сағанасының ерекше мәртебесін айқындап, оның элиталық статусқа тиесілі болғанын көрсетеді.

2021–2023 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар» атты ғылыми жоба (жетекшісі – Ұ. Ахметова) аясында №3 қазба орнында көлемді ғимаратты анықтады. Ғимарат құрамынан монша кешені (киім ауыстыратын, жуынатын бөлме және пеш), көптеген бөлмелер мен дәліздер ашылды. Ұзын дәліздерінің болуына байланысты бұл нысан қоғамдық сипаттағы, қонақ қабылдауға арналған ғимарат ретінде бағаланып, керуеншілер мен жолаушыларға қызмет еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Қазба барысында күміс дирхемдер көмбесі табылды. Табылған барлық тиындардың атрибуциясын П. Петров жүргізіп, нәтижесінде олар ғылыми айналымға енгізілді.

2023–2025 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы негізінде «Астаналық Сарайшық қаласы Жошы Ұлысының тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХVІ ғғ.)» атты ғылыми жобаны (ғылыми жетекшісі – Әбілсейіт Мұқтар) жүзеге асырды. Осы жоба аясында ортағасырлық Сарайшық қаласы орнындағы №2 қазбада археологиялық зерттеулер жүргізілді. №2 қазбада жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қала көшесінің бір бөлігі мен тұрғын үйлердің орындары анықталды. Қазба барысында көпбөлмелі ғимараттар кешені, көше құрылымдары және кәріз жүйесінің элементтері ашылып, бұл Сарайшықта дамыған қалалық инфрақұрылым болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, №2 қазбадан көптеген археологиялық олжалар (тиындар, керамика, металл бұйымдар) табылып, музей-қорық экспозициясына қойылды.

2024 жылы «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024–2025 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде «Алтынордалық Сарайшық, Ұшқан, Ащысай, Қарағайлы ескерткіштері тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХV ғғ.)» атты ғылыми бағдарламаны жүзеге асырды. Бағдарламаның ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор Ұлжан Ахметова.

Музей-қорық археологтары Сарайшықтағы №6 қазба орнынан ірі сағананы ашып, онда жерленген 12 адамның сүйектеріне антропологиялық зерттеулер жүргізді. Сағана құрылысы қыш кірпіштен алебастр ерітіндісімен қаланған және күмбезді архитектурасымен ерекшеленеді.

Бағдарлама аясында зерттеулер пәнаралық негізде жүргізіліп, археология, антропология, нумизматика, остеология және басқа да ғылым салаларын қамтыды. Қазба барысында Хорезмшах Мұхаммедтің XIII ғасырға жататын тиыны табылып, бұл Сарайшықтан алғаш рет анықталған олжа болды.

Сонымен қатар, №6 қазба орнында ірі сәулеттік құрылыс қалдығы ашылып, оның құрылысында қыш кірпіштен қаланған колонналар негіздері анықталды. Құрылысқа қолданылған тәсілдер қала тұрғындарының жоғары құрылыс мәдениеті мен эстетикалық талғамының болғанын дәлелдейді.

Қазба барысында тұрғын бөлмелер ашылып, олардың құрылыс ерекшеліктері, едендері, қабырғалары мен жылу жүйелері зерттелді. Анықталған бөлмелер тек тұрғын үй қызметін ғана атқармаған, кейбірінде шаруашылық және қоймаға тән элементтер де байқалды.

Сонымен қатар, музей-қорықтың Сарайшық ескерткішіндегі қазба жұмыстары барысында геодезиялық технологиялар мен геоақпараттық жүйелер кеңінен қолданылды. Адам сүйектеріне генетикалық сараптамалар жүргізіліп, табылған мал сүйектеріне археозоологиялық талдаулар жасалды.

Сарайшық қаласы құландысындағы зерттеулер нәтижесінде, Алтын Орда кезеңіндегі қала мәдениетінен, ортағасырлық Батыс пен Шығыс өркениеті орталықтарымен мәдени байланыстар және сауда-экономикалық дамудың серпіні жөнінде бай материалдар жинақталды. Қала орнында ондаған көп функционалды бөлмелерден тұратын тұрғын үй-шаруашылық кешені қазылды, жергілікті немесе шеттен келген сырлы және сырланбаған қыш бұйымдардың көптеген үлгілері алынды. Оның ішінде алтынмен әшекейленген, зооморфты немесе өсімдік тәріздес оюларымен ерекшеленетін түрлері де кездеседі. Сырлы қыш бұйымдардың сынықтарында діни немесе басқа тақырыптағы жазулар бар. Бұл қыш материалдардан басқа, түрлі тұрмыстық-шаруашылық маңызы бар заттар, қару-жарақ бұйымдары және сансыз көп тиындар табылды. Сарайшық пен оның төңірегінің қалалық мәдениеті Төменгі Поволжьенің, Хорезмнің және Орта Азияның үйлесімді мәдениетімен салыстырғанда, өзіндік ерекшелікке ие, бұл оның терең далалық тамырын соншалықты дәрежеде қамтуында, Дешті-Қыпшақ пен Ұлы Даланың басқа да шеткі аймақтарымен тығыз байланысында көрінеді. Қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалады.

== Жазба деректер ==
Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн Баттута|Ибн-Баттута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]] — [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
Сарайдан шыққаннан он күн өткен соң, біз Сарайшық қаласына келдік, шық «кішкентай» дегенді білдіреді. Олар осылайша мұның Кіші Сарай екенін білдіргісі келеді. Бұл қала Ұлысу деп аталатын суы мол ірі өзеннің жағасында орналасқан, оның мағынасы «ұлы су». Одан Бағдаттағыдай қайықтардан көпір тартылған. Бұл қалада біздің атпен арба сүйреткен саяхатымыз аяқталды. Сол жерде біз жылқыларымыздың әрқайсысын төрт динардан, бұл қалада олардың әлсіз болуы мен арзан тұруына байланысты оданда төмен бағаға саттық және арбаларымызды сүйреуге түйелер жалдадық. Бұл қалада түркілер «ата» деп атайтын түріктердің абыз қариясының завиясын бар, ата «әке» деген сөз. Ол завиясында бізді қонақ қып, тамақтандырды және батасын берді. Сондай-ақ бізді бұл қаланың қадиы қабылдады, тек оның есімі менің есімде қалған жоқ.
</blockquote>

Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон|Энтони Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.
</blockquote>

1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына ірі қыш құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйірінде жазулар жазылған. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Орал қаласындағы музейге тапсырылады. Құмырадағы жазуды белгілі шығыстанушы [[А.Н. Самойлович]] оқып, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы жазбамен мәндес екенін атап өтеді:
:Адам көркі – жүз,
:бұл жүз көркі – көз,
:Ауыз көркі – тіл,
:бұл тіл көркі – сөз.
:Тағы көрік кісіге –
:білім мен өнер,
:Жанын құрбан етер
:білім үшін ер, - деген шумақ шыққан. Ал бүйірінде “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған.

== Аңыз әңгімелер ==
Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы аңыз әңгіме айтылады. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Аққу көлі” деп те аталатын болған. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда.

== Қалашық орындары көріністері мен заттар ==
<gallery>
Сарайшық. Жайық өзенінің жағалауындағыXIII–XVI -ғы құрылыс қалдықтары.jpg|Жайық өзені жағалауындағы XIII–XVI ғ-дағы құрылыс қалдықтары.
Сарайшық. Пеш қалдықтары бар бөлме.jpg|Пеш орындары бар бөлмелер.
Сарайшық. Жататын сұпылар (жататын орындар) мен пештердің қалдықтары қалған бөлме.jpg|Бөлмелердегі жатын сұпылар (кісі жататын, отыратын орындар) мен пеш орындары.
Сарайшық. Сарай кешені. XIII–XVI ғасырлар.jpg|Кешенді сарай ғимараты - хан. XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарай кешеніндегі бөлмелер (хана). XIII–XVI ғғ.jpg|Кешенді сарай ғимаратындағы (хан) бөлмелер . XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарайшықтың қараусыз қалған аумақтарындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар.jpg|Сарайшық аумағындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар (сағана).
Сарайшық қалашығы. Аэрофототүсірілім.jpg|Сарайшық қалашығының аэрофототүсірілімі. 1983 жыл.
Сарайшық. Алтын сырғалар. XIV ғ.jpg| Алтын сырғалар.
Сарайшық. Шыны моншақ. XIV ғ.jpg|Шыны моншақ. .
Сарайшық. Балаларға арналған шыны шүмектер. XIV ғ.jpg|Балаларға арналған шыны шүмектер.
Сарайшық. Қола құлып фрагменті. XIV ғ.jpg|Жылқы бейнесіндегі қола құлып.
Сарайшық. Қоян бейнеленген бояулы қыш ыдыстар сынығы.jpg|Қоян бейнеленген сырлы қыш ыдыс фрагменті.
Сарайшық. Алтын жапсырмалар. XIV ғасыр.jpg|Алтын жапсырмалар.
</gallery>

== Әдебиет ==
* Тасмағамбетов И., Самашев З. [https://saraishyq.kz/images/2001.pdf Сарайшық]. – Алматы: «Берел» қоғамдық қоры, 2001. – 320 б.
* Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. [https://archeo.kz/media/library/libraryemployer/SAV4W3PFNZE2HPNCUR6IBVX5LU.pdf Сарайшық тиындары]. – Алматы, 2006. – 184 б.
* Самашев З., Кузнецова О., Плахов В. [https://docs.yandex.kz/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FvUKuH4gpw4lKhP6GxP5Rap9FSOpiD7QcsoDDySlAevRlLZeEchiGiHslzKPw96VxRAX03HPYQxcN%2B1YRYcCtZw%3D%3D&name=2008%20%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0.pdf&nosw=1 Сарайшықтың қыш бұйымдары]. – Алматы, 2008. – 264 б.
* Мұқтар Ә., Сыдықов Е. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығы. Моногрфия: – Алматы: «Мерекенің баспалар үйі», 2015. – 688 б.
* Мұстафин Ж. Ортағасырлық Сарайшық. Монография. – Атырау: «Ағатай» баспасы, 2015. – 177 б.
* Мұқтар Ә., Диярова Ж. «Сарайшық» музей-қорығы тарихы (1963-2019). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. – 192 б.
* Мұқтар Ә. Біріншілер (1938-2019 жылдардағы Атырау облысы тарихынан). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 328 б.+ 16 б. сурет.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ Хандығы құрылымындағы билер, батырлар, кожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары: олардың қызметі және жойылуы (XV - XIX ғғ.). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 248 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ,. Ахмет А. Өлке тұлғалары тарихынан (XVIII-XIX ғғ.). Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 112 б.
* Әбдешев Б., Сағынбаева О., Байғалиев Ж. Сарайшық жәдігерлері. Кітап-альбом. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. – 96 б. + 8б. сурет.
* Мұқтар Ә., Тұрарұлы А., Диярова Ж., Нұғманова Н. Ортағасырлық Сарайшықтағы тарихи ескерткіштер. Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. – 80 б.+8 б. сурет.
* Ахметова У., Иванова Г., Муктар А., Имашев Э., Исмаилов С., Жумабаев А., Абильсеитулы З. Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.): Сборник документов и материалов. – Алматы: Издательство «Арыс», 2022. – 376 с.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары және керуен жолдары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 158 б.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Жайық бойы Алтынорда қалалары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Кітап. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 148 б.
* Қожа М. Ортағасырлық Сарайшық. Средневековый Сарайчик. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұстафин Ж. Сарайшық тарихындағы аңыздар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 12 б.
* Мұстафин Ж. Тақ. Сарайшықта жерленген тарихи тұлғалар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Мұстафин Ж., Диярова Ж., Тұрарұлы А., Жумабаев А. Сарайшық және Еуразияның ортағасырлық әлемі. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы. – Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. – 236 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Петров П., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Ортағасырлық Сарайшық: тарихи деректері, археологиясы, нумизматикасы, картографиясы. Ұжымдық монография. – Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2024. – 368 б.
* Мұстафин Ж. Әбілғазы Баhадүрдің «Түрік шежіресі» қақында (1603-1664 жж.). Монография. – Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. – 172 б.
* Шығыс пен Батыс тоғысқан Сарайшық: Ұлы даладағы тарих және мәдениет. Халықаралық ғылыми симпозиум жинағы (2025 ж. 17-18 қараша). – Атырау: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі, 2025. – 296 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]
[[Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Досмұхамбет би

2026-07-09T16:35:46Z

1nter pares:

'''Досмұхамбет би''' (кейін ел Дос би атап кеткен, [[1570]], [[Ташкент]] - [[1627]], [[Шымған]] тауы, қазіргі [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]]) - би. [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>https://dulattar.com/kz/interesnye-fakty-i-materialy</ref><ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>

Жастайынан [[би]]лер, [[бек]]тер, санатында оның кейбіріне көмекші болып жүріп, ел билігіне араласкан. [[Бұхар]]дағы [[Мир-Араб медресесі]]н бітіріп, иман-хафиз атанған. Тапқыр, шешендігі, әділ көрегендігімен, елге деген қамкорлық, қайырымдылығымен халықтың құрметіне ие болған. Оның осы қабілетін байқаған [[Тәуекел хан]] Досмұхамбетті 1594 жылы дербес би етіп белгілейді. Оған Ташкенттің үш қақпасы қарайтын болған. Әсіресе, қаланың шығыс, терістік, оңтүстік жағында тұратын [[Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]] тайпалары арасында беделі зор болған. Оның адамгершілігі мен қамқорлығын көп көрген ел оны өзіне жақын тұтып әділ де, ақылгөй басшы санап "Дос би" деп атаған.

Осылайша Дос бидің елден-елге атағы жайылып, беделі асып дәуірлеп тұрған кезде Ташкентке ұлық би болып Тұрсын Мұқамед келеді. Өзінен билігі, беделі асып тұрғанды кім жақсы көрсін. [[Тұрсын хан]] алғашқыда Дос бимен келісіп істеп жүріп, кейін оның ақыл кеңесін салғырт тыңдайтынды шығарады. Екінші жағынан Дос биді [[Есім хан]] да ерекше ұнатып, оның ел билеудегі билік-шешімдерін үнемі мақұлдап, жақтайтын-ды. Осыны сезе бастаған Тұрсын хан енді Дос биге қастандық ойлайды.

Бір жолы Тұрсын хан Ташкент шаһарындағы ғимарат, мешіт, медреселерді, Керуен сарайларын, базарларды, көпір, жол тағы сондай орындардан алынатын [[салық]] мөлшерін өсіруге жарлық шығарады. Бұған халық бұқарасы наразы болып Дос биге жүгінеді. Дос би қала тұрғындарының осы тілегін орындау мақсатымен қала ұлығы Тұрсын жанға барады.
:- Тақсыр, салық мөлшері бұрынғы күйінше қалсын, өсірмеңіз? - дейді. Бұған Тұрсын хан:
:- Менің билігіме қарсы келетін сен кім едің? Айттым бй, орындайсың! - деп ақырады. Дос би мен Тұрсын хан арасындағы бас араздық, дау-жанжал осыдан басталады.

Тағы бірде түтін салығы, егістік жерден бау-бақшадан түсегін өнімнен жиналатын салықтың шектен тыс өсірілгеніне Дос би қарсылық білдіріп, оның жарлығын орындамай қояды. Міне, осыдан барып Тұрсын ханның өшпенділігі өрши түседі. Тұрсын қазақ ханы Есімге барып шағынады. Есім хан да халықтың жол-жосығын зерек білетін, ел қамын ойлайтын, барынша әділ сөйлейтін беделі зор хан болатын. Тұрсын мен Дос би арасындағы бұл араздықты өзінің өзге би-шешендерімен ақылдаса келіп, көпшілік талқысына салуды ұйғарған. Халық шешімі Дос биді жақтап шыққан. Осыған байланысты енді Есім хан Дос пен Тұрсынды өзара келісімге келтіріп татуластырады. Көпшілік алдында Тұрсын кешірім сұраған болып, Достың колын алып достык ниетін білдіреді. Бұрыннан іш пыстаны ішінде жүрген, әбден өшіккен, күншіл Тұрсынның бұл достық ниеті ұзаққа бармайды. Ол енді Досқа қастандық, залымдық әрекетін бұрынғыдан да өршіте түседі.

Есім хан бірде [[шығыс Түркістан]] жаққа жорыққа аттанып, ел билігін уақытша Тұрсынға тапсырып кетеді. Осы сәтті пайдаланып Тұрсын ерекше жасақты [[Шымған тауы]] қойнауындағы Дос би ауылын шабуға аттандырады.

Тұрсынның ерекше жасағы барып тұрған баскесерлер болатын. Бәрі бірдей қара ат мініп, қара киім киіп, бет-аузын шарынып алып, түн жамылып келген қырық қарақшыны ешкім көрмейді. Күнілгері барлау жасап, ауылға апарар құпия жолды белгілеп алып олар ұрлана басып, тысырын білдірмей аңғал жатқан ауылға лап қояды. Ұйқыда жатқан Дос биді, он тоғыз баласын, майда бала-шағаларын, екі әйелін, көрші-қоландарын өлтіреді. Қосақ арасында сол күні келген меймандар да қаза табады. Шаруа баққан малшы жігіттер жетіп үлгергенше күнгей тұстағы Күрке белінен асып, мүлде алыстап кетеді. Айсыз түнгі қараңғылықта олардың кім екенін ешкім ажырата алмайды. Аңыраған аналардың, сыңсып өксіп жылаған қыз- келіншектердің, шырылдаған сәбилердің зарлы үндері тауды күңірентіп әкетеді. Сөйтіп, Дос би [[1627 жыл]]ы, елу жеті жасында жау колынан қаза табады. Дос бидің денесі Ташкенттегі [[Жүніс хан]] күмбезінің қасына қойылады.

==Ұрпақтары==
... "Таудағы қырғында қаза тапқан Дос биден ұрпақ қалды ма? Бұған да молла Аққұс Сатыбалдыүлының шежіресінен нақты жауап табамыз: Дос би алты әйел алған адам. Оның жиырма бес баласы болады. Екі әйелі - Қадиша, Қаншайым, он тоғыз ұлы - Құланшы, Бұқар, Жұман, Жұбақ, Бесбай, Азбан, Барақ, Салық, Омарқай, Ораз, Ақшелек, Андас, Қарабата, Салғара, Төжі, Жылкелді, Алаша, Құдайберді, Өжіке бәрі қанды шеңгел қарақшылардың қолынан қаза болады. Үлкен бәйбішесі Бибісарадан - Сары, Шарғы, Қара бәйбіше Тоқбикеден - Ақбура, Алғара, ортаншы әйелі Қаршығадан - Қаршы, Шәмші тірі қалып, ұрпақ шашты. Шәмші бұрынғы [[Әулиеата уезі]]ндегі [[Мерке]] өңіріне орнықты. Кейін оның ұрпақтары Шу, Аса, Талас өзендері аңғарларынан қоныс алды.

Алғара ұрпағы [[Алматы облысы]]ндағы [[Қараой]] өңірін мекендеді. Жердің Қараой аталуының өзі Алғара есіміне байланысты қойылды.

Қаршы ұрпағы [[Бұхара облысы]]нда Сары, Шарғы, Ақбура ұрпақтары Ташкент қаласын және оның маңындағы [[Шыршық]], Бозсу, [[Шорабазар]], [[Тойтөбе]], [[Қойлық]], [[Зеңгі ата]] өңірлерін жайлап, сонда қоныс тепті. Бұлардың - Райымбек, Жолымбек, Айт, Жолымбет, Қарқара әулиеттері 1743 жылы Шымкент облысы жерінде Ақсу, [[Арыс]], [[Көмеш]], [[Машат]] өзендері аңғарына көшіп келіп орнықты.

==Аңыздар==
Дос бидің кіші әйелі Айша қырғыз биі Бейсенөлінің қызы еді. Ертеде ағасы Әліқұл батыр Ташкентке келген сапарында екі елдің арасындағы мал дауына байланысты айтыс-тартысқа араласады. Дау қатты шиеленісіп кетеді де, кінөгерлердің дем берушісі Тұрсын екендігі анықталады. Оған Тұрсын хан ашу көтеріп, қырғыз батырын зынданға тастайды. Араға Дос би кірісіп, Есім ханның ықпалымен Өліқұл батырды зынданнан алып шыққан екен. Қиын кездегі Дос бидің бұл көмегіне ерекше риза болып, Өліқұл қарындасы Айшаны оған қосады. "Сүйелтіп күн көретін сүйек жекжат" болады. Айшаға үйленуге үміткердің біреуі осы Тұрсынның өзі болатын. Сондықтан, оның жүрегін қызғаныш оты шарпиды. Өш алудың амалын ойлап, тағы да бір арам пиғылды кеудесінің қуысна жасырады.

Таудағы жұмбақ қырғын оқиғасын бастан кешкен адамның бірі - осы Айша ханым. Түнгі аласапыран шабуылда бұл жас отау да тауда болатын. Айша екіқабат еді. Тым болмаса іштегі күнәден пәк нәрестені аман сақтау үшін жандалбасамен жүгіріп барып, төңкерілген тай қазанның астына кіріп жасырынады. Әлден уақытта айналаны барлап, қазан астынан шығып, өзінің отау үйіне кіргенде, ауыр ыңыранып, хал үстінде көзі жұмулы, қиналып шалқалап жатқан Дос биді көреді. Желкеден тиген ауыр соққы Дос биді қапылыста талдырып құлатқан еді. Қарақұстан қатты тиген соққыдан адам бірден тіл тартпай өліп те кетеді. Бірақ Дос би тірі жатқанымен жағдайы ауыр еді. Қатты соққыдан омыртқа жұлынына зақым жеткенін мына жарық дүниеге деген [[үміт]] отының сөне бастағынан Дос би сезгендей болады. Еңіреп отырған Айшаны қасына шақырып алып: "Менің халім ауыр, енді дәрмен де, пәрмен де болмайды. Сен төркініңе тарт. Сонда босанғаның жөн. Іштегі бейкүнә нәресте жарық дүниеге тірі келсін" деп біраз демігіп, әлсіреп қалады. Аздап тыныс алып, күш жинап, ол мына сөздерді қосты. "Көп кідірме, мұнда саған кауіпті. Бұл Тұрсын ханның ісі. Сенен тілегім сол, [[ұл]] тапсаң, есімін Әліқұл қоюды ұмытпа. Қырғыздың жас батыры Әліқұл менің досым, Бейсенәлі бидің үлкен ұлы, сенің өз ағаң. Осыны есте сақта" Бұл аманатты Дос би қиналып жатып әрең айтты. Тан атып, күн шығар алдында ол мәңгілікке көз жұмды".

Дос бидің бұл аманатын Айша орындайды. Ол аман- есен босанады. Туган үлының атын Әліқұл қояды. Сол Әліқұл өсе келе [[саяткер]], [[ер]] [[жігіт]] болып ер жетеді. Үйленіп, жайланып өз алдына бір [[ауыл]] болып кетеді. Әліқұлдан тарайтын Бараншы, Данияр, Ақсақда, Алыбай, Толыбай [[ұрпақ]]тары кейін үйлі-баранды үбірлі-шүбірлі бірқауым [[ел]] болады .Бұдан тараған ұрпақ Шілмембет деп аталады.

Дос бидің ғұмырнамасы, [[халық]]қа тигізген [[қайырымдылық]] шапағаты, кезінде айтқан [[билік]], [[алғырлық]], [[шешендік]] [[ақыл]] кеңестері және үрім-бұтақтары жөніндегі [[өлең-жыр]], [[аңыз-естелік]] хиқаялар ел арасына көп таралған. Оның бір қатары [[кітап]] шежіре болып та жазылған. Бір ғана молла Аққұс Сатыбалдыұлының (1806–1897) Дос би туралы жазып қалдырған шежіре кітабынан талай мәліметтер алуға болады.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1570 жылы туғандар]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]
[[Санат:1627 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бостандық ауданында (Өзбекстан) қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ташкентте жерленгендер]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Мир-Араб медресесі түлектері]]

Рәтбай Мырзақұлов

2026-07-09T12:44:02Z

1nter pares: /* */

{{Ғалым
|Есімі = Рәтбай Мырзақұлов
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 01.02.1954
|Туған жері = Г. Димитров атындағы совхоз, [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі Қоңыраткөл ауылы, [[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]])
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|Ғылыми аясы = [[физика]], [[математика]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = физика-математика ғылымдарының докторы
|Ғылыми атағы = Қазақстан ұлттық ғылым академиясының академигі
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]
|Ғылыми жетекші = [[Владимир Григорьевич Маханьков]]
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі = *[[Мырзақұлов теңдеулері]],
*[[Мырзақұлов гравитация теориялары]],
*[[Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері]]
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты = [https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ enu.kz]
|Уикиқайнар =
}}
'''Рәтбай Мырзақұлов''' ([[1 ақпан]] [[1954 жыл|1954]], Г. Димитров атындағы совхоз,[[Тақтакөпір ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — белгілі [[Қазақтар|қазақ]] ғалымы, физик-теоретик, физика-математика ғылымдарының докторы, [[профессор]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Рәтбай Мырзақұлов 1954 жылы 1 ақпан күні [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Өзбек КСР, Қарақалпақ АКСР, Тахтакөпір ауданы, Г. Димитров атындағы совхозда (қазіргі Қоңыраткөл ауылы) қазақ шаруасының отбасында дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Руы - жолшара. Жолшара - Кіші жүз, Әлімұлының Шекті руынан. Әкесі - Қаражанов Мырзақұл, анасы - Пәрменова Қағаз. Сондықтан оның екінші аты жөні - Ратбай Кагазович Мырзакулов. Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді. Ол 1972 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсіп, оны 1979 жылы бітірді. Оның балалық және жастық шағы [[Қызылқұм (шөл)]]індегі осы кішкентай шаруа ауылында өтті. Қызылқұм шөлі — Әмудария мен Сырдария өзендерінің аралығында, қазіргі үш мемлекеттің (Өзбекстан, Қазақстан және Түркіменстан) жерінде орналасқан құмды алқап. Негізінен қазақ шаруалары мекендегендіктен, Қызылқұм шөлін кейде "Қазақ Сахарасы" депте атайды. Қазіргі тілмен айтқанда, Рәтбайдың ең жақсы көретін хоббиы қой бағу. Балалық кезде ауылда қой баққанды жақсы көретін.

=== Оқуы: мектеп, университет және аспирантура ===
Рәтбай Мырзақұлов 1971 жылы өз ауылындағы №18 қазақ орта мектебін бітірді. Мектеп бітіргенсоң, ол Алматыға келіп С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетіне түсуге емтихан тапсырды. Үш емтиханнан [физика (ауызша)-4, математика (ауызша)-4, математика (жазба)-3] барлығы 11 балл жинап, оқуға түсе алмады. Келесі 1972 жылы (ереже өзгеріп аттестаттың орташа бағасы ескерілді және 4 емтиханы бар), барлығы 23 балл жинап университетке түсті. Төртінші курста химия пәнінен сынақтан өте алмай сессияға жіберілмеді және нәтижесінде үлгерімі бойынша университеттен шығарылды. Екі жылын жоғалтып, КазГУ-ге қайта қабылданып, оны 1979 жылы бітірді. Ол 1981-1988 жылдары Москва қаласынан 120 км қашықтықта орналасқан халықаралық ғылыми орталық "Біріккен ядролық зерттеулер институтында" (Объединённый институт ядерных исследований) тәжірімдамадан және аспирантурадан өтті. Аспирантура бітіргенсоң, 1988 жылы Москва қаласындағы "П. Лумумба атындағы Халықтар Достығы Университетінде" ([[Университет дружбы народов]] имени Патриса Лумумбы) теориялық және математикалық физика мамандығы бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады.

=== Отбасы ===
Үйленген. Балалары және немерелері бар. Өзі сияқты, балаларыда ғылыммен айналысады. Негізі Мырзақұловтың балалары теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді. Олар қоғамда және ғылыми ортада "Мырзақұловтар әулеті" ("Династия Мырзакуловых") деген атпен белгілі ғылыми топты құрайды.

=== Еңбек жолы ===
Негізгі ғылыми еңбектері астрофизика, гравитация, космология, солитондар теориясы мен бейсызық физика теориясына арналған. Ғылымдағы жаңа іргелі бағыт – бейсызық физика мен солитондар теориясын Қазақстанда дамытудың бастаушысы болды. 400-ден аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде шет ел басылымдарында шыққан 300 мақалалардың және бірнеше монографиялардың авторы. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Жоғары энергия физика институтында және Физика-техникалық институтта жұмыс істеді (Алматы). Қазір Еуразия ұлтық университетінде "Жалпы және теориялық физика" кафедрасының меңгерушісі және Еуразия халықаралық теориялық физика орталығының директоры болып істейді. Оның жетекшілігімен көптеген кандидаттық, докторлық және PhD диссертациялар орындалып, қорғалды. Ол солитондар теориясы және астрофизика, гравитация, космология бойынша әлем мойындаған ғылыми мектеп құрды. Оның шәкірттері мен ізбасарлары тек Қазақстанда ғана емес, Ресей, АҚШ, Франция, Израиль, Ұлыбритания, Италия және т.б. ғылыми орталықтарда жұмыс жасайды.

=== Ғылыми дәрежелері және лауазымдары ===
* 1988 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты (П. Лумумба атындағы Халықтар достығы университеті, [[Мәскеу]])
* 2002 ж. - физика - математика ғылымдарының докторы
* 2010 ж. - [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық Университетінің]] профессоры
* 2017 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
* 2021 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі
* 2022 ;. - Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі

=== Шетелден алған шақыртулары ===
{| class="wikitable"
|-
! Жыл
! Университет атауы
! Мемлекеті
! Ұзақтығы
|-
|1995
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|3 ай
|-
| 1997
|[[Саленто университеті]]
|{{Байрақ|Италия}}
| 1 ай
|-
| 1997
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
|2001
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 2 ай
|-
| 2003
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 4 ай
|-
| 2004
|[[Бхаратхидасан университеті]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
| 3 ай
|-
| 2010–
2011
|[[Калифорния университеті]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 12 ай
|-
| 2014
|[[Нагоя университеті]]
|{{Байрақ|Жапония}}
| 1 ай
|}

== Балалары. "Династия Мырзакуловых" ғылыми тобы ==
Р. Мырзақұловтың шәкірттерінің арасында өз балаларыда бар. Балалары әкесінің жолын қуып, теориялық физика және математика салысында әкесімен бірге жұмыс істейді және "Мырзақұловтар әулеті" ("Династия Мырзакуловых") деген ғылыми топты құрайды. Бұл отбасылық ғылыми тобының екі мүшесі мектепті "Алтын медалмен" және екеуі "Алтын Белгіге" бітірген. "Династия Мырзакуловых" ғылыми тобының құрамында 20 дан астам физик-теоретик және математик бар. Оладың ішінде 1 физика-математика ғылым докторы, 4 физика-математика ғылым кандидаты, 6 физика және математика бойынша PhD докторлары бар. Мырзақұловтың қалған балаларымен немерелері университеттердің физика және математики мамандықтары бойынша магистратура және бакалавриаттарында оқиды. Балаларының екеуі Ұлыбританияның Глазго университетінің Математика Департаментінің (Глазго, Шотландия) және "Imperial College London" университетінің Теориялық физика Департаментінің (Лондон, Англия) магистратураларын үздік бітірген. Ағылшын университеттерінің магистратураларын бітіргеннен кейін, бұл екі баласы қазір Назарбаев университетінің физика және математика департаменттерінде жұмыс істейді. Мырзақұловтың балаларыда ғылымда табысты жұмыс істеп жүр. Мысалы қазір "Құралай теңдеуі = Уравнения Куралай = Kuralay equation" немесе "Ақбота теңдеуі = Уравнения Акботы = Akbota equation" деген терминдер ғылыми айналымға ене бастады. Бұл теңдеулер Рәтбайдың балаларының тапқан теңдеулері. Төменде, мысал ретінде, осы теңдеулердің кейбірінің түрі және оларды зерттеген мақалаларға сілтемелер келтірілген. Бұл мақалалар шет елдің жоғары деңгейдегі журналдарында жарияланған. Мысал ретінде бірнеше мақала келтіріп отырмыз:
=== Құралай теңдеуі ===
Құралай теңдеуінің бірнеше түрі бар. Мысалы Құралай-IIA теңдеуі (Kuralay-IIA equation) мына түрде жазылады:
<math>
\begin{cases}
iq_{t}+q_{xt}-vq = 0, \\
v_{x}-2\epsilon (|q|^{2})_{t} = 0.
\end{cases}
</math>

Бұл интегралданатын, яғни солитондық теңдеу. Осы Құралай-IIA теңдеуінің кейбір қасиеттері, мысалы, мына мақалада зерттелген:

* Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a Heisenberg ferromagnet-type equation. Modern Physics Letters B, 2350053 (2023). https://doi.org/10.1142/S0217984923500537
* Integrable Kuralay Equations: Geometry, Solutions and Generalizations. Symmetry 2022, 14(7), 1374. https://doi.org/10.3390/sym14071374

=== Толқынай теңдеуі ===
Толқынай теңдеуі (Tolkynay equation) мына түрде жазылады:
<math> iR_{t}+[R^{2},R_{x}]_{x}= 0.</math>
Бұл Толқынай теңдеуі интегралданатын, солитондық теңдеу болып саналады. Оның кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Integrable Tolkynay equations and related Yajima-Oikawa type equations. Ufa Mathematical Journal. Vol.15, N1, 122-134 (2023). https://matem.anrb.ru/sites/default/files/files/vup57/Myrzakulova.pdf

=== Ақбота теңдеуі ===
Ақбота теңдеуі (Akbota equation) былайша жазылады:

<math>
\begin{cases}
S_{t}-S\times (\alpha S_{xx}+\beta S_{xt})-uS_{x} = 0, \\
u_{x}+S\cdot (S_{x}\times S_{t}) = 0.
\end{cases}
</math>

Ақбота теңдеуі сызықтық емес интегралданатын дифференциалдық теңдеу болып саналады. Сондықтан оның Лакс жұбы, шексіз сақталу интегралдары, әртүрлі солитондық шешімдері болады. Ақбота теңдеуінің кейбір қасиеттері мысалы мына мақалада зерттелген:
* Dynamic behaviors of novel nonlinear wave solutions for the Akbota equation. Optik, Vol. 282, 170863 (2023). https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2023.170863

== Ғылыми жетістіктері ==
Р. Мырзақұлов теориялық физиканың және математиканың бірнеше саласымен айналысады. Мысалы: астрофизика, космология, дифференциалдық геометрия, гравитация, солитондар теориясы, дифференциалдық теңдеулер. Ол "Мырзақұлов гравитациясы" («Гравитация Мырзакулова», "Myrzakulov gravity") деген бірнеше теория ұсынды. Сонымен қатар ол "Мырзақұлов теңдеулері" ("Уравнения Мырзакулова", "Myrzakulov equation") деген атпен танылған бірнеше дифференциалдық теңдеулер енгізді. Бұлардан басқа үндістандық ғалым М.Лакшмананмен бірлесе отырып жаңа дифференциалдық теңдеулер ұсынды. Бұл жаңа теңдеулер "Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері" ("Уравнения Мырзакулова-Лакшманана", "Myrzakulov-Lakshmanan equation") деген атпен белгілі. Төменде осы теңдеулермен теориялар зерттелген мақалаларға сілтемелер келтірілген.
=== Мырзақұлов теңдеулері ===
Мырзақұлов бірнеше солитондық дифференциалдық теңдеулер ұсынған. Сол Мырзақұлов теңдеулерінің ең қарапайымы "Мырзақұлов-I теңдеуі" (Myrzakulov-I equation). Мырзақұлов-I теңдеуі былайша жазылады:

<math>
\begin{cases}
iS_{t}-\frac{1}{2}[S,S_{xy}]-iuS_{x} = 0, \\
u_{x}+\frac{i}{4}tr(S[S_{x},S_{y}]) = 0.
\end{cases}

</math>

Мырзақұлов-I теңдеуінің әртүрлі қасиеттерін математиктер зерттеп жатыр. Мысал ретінде, төменде "Мырзақұлов-I теңдеуін" (Myrzakulov-I equation) зерттеген кейбір мақалаларға сілтемелер келтірілген:

1. Chen Ha and Zhou Zi-Xiang. Darboux Transformation with a Double Spectral Parameter for the Myrzakulov-I Equation. Chinese Physics Letters, Volume 31, Number 12, 120504 (2014). https://doi.org/10.1088/0256-307X/31/12/120504

2. Hai Chen and Zi-Xiang Zhou. Global explicit solutions with n double spectral parameters for the Myrzakulov-I equation. Modern Physics Letters B, Vol. 30, No. 29, 1650358 (2016). https://doi.org/10.1142/S0217984916503589

3. Bo-Jie Deng, Hui-Qin Hao. Breathers, rogue waves and semi-rational solutions for a generalized Heisenberg ferromagnet equation. Applied Mathematics Letters,
Vol. 140, 108550 (2023). https://doi.org/10.1016/j.aml.2022.108550

4. Chen Chi and Zhou Zi-Xiang. Darboux Transformation and Exact Solutions of the Myrzakulov-I Equation. Chinese Phys. Lett., Vol. 26, 080504 (2009).
https://doi.org/10.1088/0256-307X/26/8/080504

=== Мырзақұлов гравитация теориялары ===
Мырзақұлов бірнеше жаңа [[гравитация]] теорияларын үсынды және олар "Мырзақұлов гравитациясы" ("Гравитация Мырзакулова", "Myrzakulov gravity") деген атпен белгілі. Мысалы "Мырзақұлов-VIII гравитациясы" (Myrzakulov-VIII gravity) мына әсер формуласы арқылы беріледі:

<math> S=\frac{1}{2\kappa}\int \sqrt{-g}d^{4}x[F(R,T,Q,\cal{T})+2\kappa L_{m}]. </math>

Осы және басқа Мырзақұлов [[гравитация]]ларын ғалымдар зерттеуде. Сөзіміз дәйекті және дәлелді болуы үшін, мысал ретінде шет ел физиктерінің әртүрлі Мырзақұлов [[гравитация]]ларын зерттеген кейбір мақалаларына сілтемелер келтіріп отырмыз:

1. G. Papagiannopoulos, S. Basilakos, E. N. Saridakis. Dynamical system analysis of Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 106, 103512 (2022). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.106.103512

2. F. K. Anagnostopoulos, S. Basilakos, E. N. Saridakis. Observational constraints on Myrzakulov gravity. Phys. Rev. D 103, 104013 (2021). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.103.104013

3. R. Saleem, A. Saleem. Viable constraints on some Myrzakulov f(R,T,Q,T) models to study Baryon asymmetry. Chinese Journal of Physics, (2023). https://doi.org/10.1016/j.cjph.2023.01.009

=== Мырзақұлов-Лакшманан теңдеулері ===

Р. Мырзакуловым совместно с профессором М. Лакшмананом (Индия) были предложены ряд солитонные уравнении получившие название уравнения Мырзакулова-Лакшманана (Myrzakulov-Lakshmanan equations). Эти уравнения получили признания зарубежных коллег и исследуются ими. В качестве примера приведем несколько ссылки на статьи зарубежных математиков в которых изучаются ряд уравнения Мырзакулова-Лакшманана. Вот некоторые из них:

1. Hai-Rong Wang, Rui Guo. Soliton, breather and rogue wave solutions for the Myrzakulov–Lakshmanan-IV equation. Optik, Volume 242, 166353 (2021). https://doi.org/10.1016/j.ijleo.2021.166353

2. Xiao-Qi Cui, Xiao-Yong Wen, Bing-Jiang Zhang. Modulational Instability and Location Controllable Lump Solutions with Mixed Interaction Phenomena for the (2+1)-Dimensional Myrzakulov-Lakshmanan-IV Equation. Journal of Nonlinear Mathematical Physics (2022). https://doi.org/10.1007/s44198-022-00094-1

== Библиометрикалық параметрлері ==
В настоящее время Р. Мырзакулов имеет следующие наукометрические параметры согласно международному базу данных Scopus: https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Хирш индексі = 47. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Индекс цитируемости = 7537. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360
* Зарубежные статьи = 292. https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі
* әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
* Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегері
* «[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]]<nowiki/>» мерейтойлық медалі
* «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл]]<nowiki/>» медалі
* «Астанаға 20 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының ғылымына сіңірген еңбегі үшін» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің төсбелгісі
* «әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетіне 80 жыл» медалі
* Қазақстан Республикасының "[[Жоғары оқу орындары|ЖОО]] үздік оқытушысы"
* [http://old.rudn.ru/index.php?pagec=4837 Достижения выпускников нашего Университета! Выпускник РУДН, известный казахстанский физик Ратбай Мырзакулов получит Первую премию Top Springer Author 2015 за наибольшее количество научных статей, опубликованных в специализированных рейтинговых научных журналах издательства Springer!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Академик Европейской академии естественных наук (Германия)
* Қазақстан Педагогикалық ғылымдар академиясының академигі
== Қызықты деректер ==
* ЕНУ. Евразийский международный центр теоретической физики. https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422134956/https://enu.kz/ru/nauka/nauchno-issled-podr/evraziyskiy-mezhdunarodnyy-tsentr-teoreticheskoy-fiziki-emtstf/ |date=2023-04-22 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в ResearchGate: https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
* Мырзакулов Ратбай. Myrzakulov Ratbay. Статьи в Архиве Cornell University: https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&searchtype=author&source=header
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}

==Selected Publications==
Рәтбай Мырзақұлов жалпы 400-ге жуық ғылыми жұмыс жазған, соның ішінде 300 дей ғылыми жұмысы шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында жарияланған. Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының толық тізімін мына дереккөздерінен табуға болады:
* https://arxiv.org/search/?query=myrzakulov&searchtype=author&source=header
* https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602747360)
* https://www.researchgate.net/profile/Ratbay-Myrzakulov/research

Төменде шет елдің беделді, импакт-факторлары жоғары, квартилдері Q1 және Q2 ғылыми журналдарында шыққан, Мырзақұловтың ғылыми жұмыстарының бірнешеуі, мысал ретінде, келтірілген:
*G. Cognola, R. Myrzakulov, L. Sebastiani, S. Zerbini. Einstein gravity with Gauss-Bonnet entropic corrections. Phys. Rev. D, 88, 024006 (2013). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.88.024006
* Myrzakulov R. F(T) gravity and k-essence. General Relativity and Gravitation, v.44, N12, 3059-3080 (2012). https://doi.org/10.1007/s10714-012-1439-z
* D. Iosifidis, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov. Metric-Affine Version of Myrzakulov F(R,T,Q,T) Gravity and Cosmological Applications. Universe, Vol.7, N8, 262 (2021). https://doi.org/10.3390/universe7080262
* R. Myrzakulov, O. Pashaev, Kh. Kholmurodov. Particle-Like Excitations in Many Component Magnon-Phonon Systems. Physica Scripta, Vol. 33, N4, 378 (1986). https://doi.org/10.1088/0031-8949/33/4/013
* Myrzakulov R. Cosmology of F(T) gravity and k-essence. Entropy, v.14, N9, 1627-1651 (2012). https://doi.org/10.3390/e14091627
* K. Bamba, R. Myrzakulov, S. Nojiri, S. Odintsov. Reconstruction of f(T) gravity: Rip cosmology, finite-time future singularities, and thermodynamics. Phys. Rev. D, 85, 104036 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.104036
* Myrzakulov R. Knot Universes in Bianchi Type I Cosmology. Advances in High Energy Physics, v.2012, 868203 (2012). https://doi.org/10.1155/2012/868203
* M. Lakshmanan, R. Myrzakulov, S. Vijayalakshmi, A. K. Danlybaeva. Motion of curves and surfaces and nonlinear evolution equations in (2+1) dimensions. J. Math. Phys., 39, 3765–3771 (1998). https://doi.org/10.1063/1.532466
* Myrzakulov R. Accelerating universe from F(T) gravity. European Physical Journal C, v.71, N9, 1752 (2011). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-011-1752-9
* A. López-Revelles, R. Myrzakulov, D. Sáez-Gómez. Ekpyrotic universes in F(R) Hořava-Lifshitz gravity. Phys. Rev. D, 85, 103521 (2012). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.85.103521
* N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, L. Ravera. Metric-Affine Myrzakulov Gravity Theories. Symmetry, 13(10), 1855 (2021). https://doi.org/10.3390/sym13101855
* Md. Wali Hossain, R. Myrzakulov, M. Sami, E. Saridakis. Class of quintessential inflation models with parameter space consistent with BICEP2. Phys. Rev. D, 89, 123513 (2014). https://doi.org/10.1103/PhysRevD.89.123513
* T. Harko, N. Myrzakulov, R. Myrzakulov, S. Shahidi. Non-minimal geometry–matter couplings in Weyl–Cartan space–times: f(R,T,Q,T_{m}) gravity. Physics of the Dark Universe. Vol. 34, 100886 (2021). https://doi.org/10.1016/j.dark.2021.100886
* Myrzakulov R. FRW Cosmology in F(R,T) Gravity. European Physical Journal C, v.72, N11, 2203, (2012). https://doi.org/10.1140/epjc/s10052-012-2203-y
* L. Martina, Kur. Myrzakul, R. Myrzakulov, G. Soliani. Deformation of surfaces, integrable systems and Chern–Simons theory. J. Math. Phys., 42, 1397–1417 (2001). https://doi.org/10.1063/1.1339831
* M. Duncan, R. Myrzakulov, D. Singleton. Entropic derivation of for circular motion. Physics Letters B, Vol. 703, Issue 4, 516-518 (2011). https://doi.org/10.1016/j.physletb.2011.08.027

== Дереккөздер ==
* Мырзакулов Ратбай. https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429180833/https://enu.kz/ru/lica-enu/myrzakulov-ratbay/ |date=2023-04-29 }}
*[http://www.eanw.org/enzilkopedia/myrzakulov-ratbai.html Биография на сайте Европейской академии естественных наук]
*[https://repository.rudn.ru/ru/records/dissertation/record/47949/ Мырзакулов Ратбай. Модели Бозе-газа с внутренней симметрией и их связь со спиновыми и псевдоспиновыми моделями]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ Ратбай Мырзакулов вошел в список лучших ученых мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174217/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71182/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://bolashak.gov.kz/ru/allnews/vypuskniki-programmy-bolashak-voshli-v-spisok-luchshih-uchyonyh-mira ВЫПУСКНИКИ ПРОГРАММЫ «БОЛАШАК» ВОШЛИ В СПИСОК ЛУЧШИХ УЧЁНЫХ МИРА]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733 Профессор Ратбай Мырзакулов удостоен награды “Лидер Науки” по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174220/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/39200/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=I93B8F8-7lo Выпускники программы «Болашак» вошли в список лучших учёных мира | Jibek Joly TV]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову присуждена государственная премия в области науки и техники имени аль-Фараби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174536/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50747/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов избран членом редколлегии ведущего в мире научного журнала «Partial Differential Equations in Applied Mathematics» по математике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173018/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/71632/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=8x_YF662ly0 Казахстанский ученый получил мировое признание]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил Государственную премию в области науки и техники имени аль-Фараби ученому ЕНУ – Ратбаю Мырзакулову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173301/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/50938/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=MeeOSVJy010&t=52s Награждение Ратбая Мырзакулова государственной премией в области науки и техники имени аль-Фараби]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ в очередной раз стал лауреатом премии Top Springer Author] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181338/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46107/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://kazpravda.kz/n/kazahstantsy-voshli-v-spisok-luchshih-uchenyh-mira/ Казахстанцы вошли в список лучших ученых мира]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 «Лидер науки – Web of Science Awards»: ученые ЕНУ им. Л.Н. Гумилева - самые высокоцитируемые казахстанские авторы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174334/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/53329/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[http://alumni.rudn.ru/news/534 Поздравляем выпускника РУДН Ратбая Мырзакулова с получением Первой премии Top Springer Author 2015!]{{Deadlink|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 Ученые ЕНУ в Top-50 НААР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421181340/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/43590/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 Работы ученого ЕНУ им. Л.Н. Гумилева названы научными шедеврами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/36455/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 Направление «Физика и астрономия» ЕНУ им. Л.Н. Гумилёва – в топе лучших по областям знаний QS World University Rankings by Subject] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174332/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/48225/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ Ученый ЕНУ Ратбай Мырзакулов удостоен премии Scopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421164437/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/69283/ |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 Профессор ЕНУ седьмой год подряд первый в списке генерального рейтинга профессорско-преподавательского состава Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421174333/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/63458/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://24.kz/ru/news/obrazovanie-i-nauka/item/593731-kazakhstanskij-uchenyj-poluchil-mirovoe-priznanie КАЗАХСТАНСКИЙ УЧЕНЫЙ ПОЛУЧИЛ МИРОВОЕ ПРИЗНАНИЕ]
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733 Ученому ЕНУ Ратбаю Мырзакулову второй раз присуждена Премия имени К.И. Сатпаева в области науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421173256/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/46667/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}
*[https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 Ратбай Мырзакулов - ученый ЕНУ – Лауреат Первой премии «Top Springer Author 2015» по Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421172116/https://enu.kz/ru/info/novosti-enu/37172/?sphrase_id=3971733 |date=2023-04-21 }}

[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Гравитация]]

Жақыпбай Достайұлы Достай

2026-07-08T16:47:23Z

1nter pares: /* Дереккөздер */

[[Сурет:Image001-199x258.jpg|400px|нобай|Достай Жақыпбай Достайұлы]]
'''Жақыпбай Достайұлы Достай''' ([[17 сәуір]] [[1951 жыл]]ы туған, [[Түркістан облысы]], [[Бәйдібек ауданы]], [[Теректі (Бәйдібек ауданы)|Теректі ауылы]]) - [[география]] ғылымдарының докторы (1999), профессор, [[Қазақстан]]ның ірі географы, геоэкологы, топонимисі, ҚР БҒМ География институтының су мәселелері бөлімінің меңгерушісі 1951-жылы сәуірдің 17-і күні Оңтүстік Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданы, Теректі әулие ауылында қазақ шаруасының отбасында дүниеге келді.

Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>
==Еңбек жолы==
1958-жылы Теректі жеті жылдық мектебінің 1-сыныбына барып, 1968-жылы Боралдай қазақ орта мектебін үздік бітірді. Мектептен соң бір жылдай өз аулында шопанның көмекшісі болып істеді.

1969 – 1975 жылдары зілзалаға ұшыраған Ташкент қаласын қалпына келтіру жұмыстарына Главташкентстрой трестінде тас қалаушы, электр дәнекерлеуші, биіктегі құрастырушы (высотник-монтажник) болып қатысты. Осы жылдары жұмыстан қол үзбей Ұлықбек атындағы Өзбек ұлттық университетінің география факультетінде оқыды. Екі жыл Совет Армиясында борышын өтеді.

1975 – 1979 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің география факультетінің күндізгі бөлімінде гидрология мамандығы бойынша оқып, гидролог−инженер дипломымен бітірді.

1979-1981 жылдары Қазақтың гидрометеорологиялық ғылыми-зерттеу институтында, Жайық гидрологиялық экспедициясының құрамында далалық ізденістер жүргізді.
1981 жылы ұшқан ұясы Қазақ Ұлттық университетіне арнайы шақырылып, онда Іле − Балқаш мәселелерімен айналысатын арнайы кешенді экспедицияны басқарды (1981-1986 жж.). Осы жылдары ол инженер, аға инженер, жетекші инженер, «Мелиоративті гидрология» салалық ғылыми-зерттеу зертханасының меңгерушісі қызметтерін абыроймен атқарды.

1986-1989 жылдары Қазақ КСР Ғылым Академиясының География институнда аспирант (гидрология, су ресурстары және гирохимия мамандығы бойынша). 1990 жылы қазанда Ленинград (Санкт-Петербург) қаласында «Іле Алатауының олтүстік беткейіндегі өзендердің ағындысының түр өзгертуі» тақырыбында диссертация қорғап, география ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды.

==Қызметтері==
1989 – 2002 жж. − География институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі сатыларынан өтті.
1999 жылы қазанның 15-де докторлық диссертация қорғады. Докторлық диссетациясы Орталық Азиядағы тұйық алаптардағы гидроэкологиялық жағдайларды басқару мәселесіне арналған. Жұмыстың негізгі тұжырымдары «Упраление гидроэкосистемой бассейна озера Балкаш» монографиясында жарық көрді. 1997 жылдан география доценті , 2004 жылдан – геоэкология профессоры.

2002 – 2005 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің география факультетінің «Геоэкология және табиғи орта мониторингі» кафедрасының меңгерушісі, университеттің Үлкен ғылыми кеңесінің мүшесі, география факультетінің ғылыми кеңесінң мүшесі.

2005 жылдан осы күнге дейін География институтының Су мәселелері бөлімінің ғылыми жетекшісі, меңгерушісі.

==Еңбектері==
Ж.Д. Достайдың негізгі ғылыми-зерттеу жұмысы аридтік климат жағдайындағы тұйық алаптардағы су ресустарын басқару мәселелерімен байланысты. Ол Қазақстанның географиялық қоғамдастығы, гидрологтары, геоэкологтары және топонимистері арасында, сонымен бірге шетелдердегі географиялық орталықтарда гидрология, су шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану салаларының ірі ғалымы ретінде танымал. Ол гидрология мен географияның жаңа саласы − гидроэкология бағытының негізін салушы. Білімнің осы бағытында Орталық Азияның тұйық алаптарының негізінде тұңғыш рет гидроэкологиялық жағдайларды басқарудың ғылыми негіздерін теориялық тұрғыда дәлелдеді.

Ж. Д. Достайдың ғылыми қызметінің тағы бір маңызды бағыты − трансшекаралық су ресурстарын пайдалану мәселелерін зерттеу болып табылады. Бұл мәселе аса өзекті маңызға ие, себебі Еліміздің су ресурстарының жартысына жуығы шекаралас елдердің аумағында қалыптасатындығында.

Оның шығармашылығының тағы да бір маңызды бағыты − қазақ халқы қалыптастырған жер-су атаулары мен географиялық терминдер. Географиялық атаулар мен аталымдардың қалыптасуының географиялық, әлеуметтік-экономикалық, геоэкологиялық негідері алғаш рет жүйеге келтіріліп, тұжырымдамасы жасалды. Осы бағытта үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Оның тікелей жетекшілігімен топонимия бағытында 4 кандидаттық, 1 докторлық диссертациялар қорғалды.

Жақыпбай Достайұлының қазақ тіліндегі ғылыми терминология мен жоғарғы дәрежелі мамандар даярлаудағы (университет және аспирантура, докторантура арқылы) еңбегі зор. Ол университеттердің география, гидрометеорология және су шаруашылығы мамандықтары үшін қазақ және орыс тілдерінде «Гидроэкология: табиғат суларын сарқылудан және ластанудан қорғау» атты арнайы дәріс дайындап, оқу құралын басып шығарды (1993 ж.). Тұңғыш рет университеттер үшін қазақ тілінде «Жалпы гидрология» оқулығын басып шығарды (Білім, 1996). Қазір оның өңделген, түзетілген екінші басылымы баспаға дайын тұр.

Оның қаламынан «Геология, география және геодезия», «Су шаруашылығы», (Рауан, 2000) және «Селтану/ Селеведение» (2007) қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздіктер, «Су шаруашылығы» (2002), «География және геодезия» (2007) түсіндірме сөздіктер шықты. Бұл еңбектерде автордың шығармашылық әлеуеті туындатқан бірқатар гидрометеорологиялық, геоэкологиялық терминдер қазақ ғылыми тілінің айналымына түсті.

Оның гидрология, гидроэкология, геоэкология, география, су шаруашылығы, топонимия салалары бойынша жазған еңбектерінің саны 150-ден асады (Қазақ энциклопедиясында басылған 250-ден аса мақалаларды есептемегенде). Олардың 7- монография, университеттер үшін 1 оқулық, 3 оқу құралы, орта мектептер үшін 2 оқулық жарық көрді.
Ол Венада, Гиссенде, Үрімшіде, Пекинде, Мәскеуде, Санкт-Петерборда, Ташкентте, Бішкекте, Астанада, Павлодарда, Шымкентте, Таразда, Семейде т.б. өткен халықаралық, республикалық конференцияларда мақалалар жасады. Көптеген халықаралық ғылыми жиналыстарда төрағалық етті.

Жақыпбай Достайұлы қоғамдық жұмыстарға белсенді түрде араласады. Ол халық шаруашлығы мен ғылым салаларында пайдаланылатын қазақша терминдерді бірізділікке (унификация) түсіруде айтарлықтай үлес қосты. Әр уақытта қоғамдық негізде Ғылыми техникалық білім жөніндегі комиссияның Мемлекеттік сыйлықтар беру жөніндегі жауапты хатшысы, ҚР ҰҒА Жер туралы Ғылымдар бөлімшесінің терминологиялық комиссиясының мүшесі, Қазақ Ұлттық энциклопедиясының география редакциясының төрағасы, «География және геоэкология мәселелері/Вопросы географии и геоэкологии» журналының бас редакторының орынбасары, «Вестник КазНУ. Серия географическая», «Гидрометеорология и экология», «География және табиғат», «Экологическое образование в Казахстане» журналдарының редакциялық алқасының мүшесі. Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің, География институтының докторлық диссертациялық кеңестерінің мүшесі болып істеді. Қазір Қырғыз Ұлттық университетінде; Геология институтарындағы докторлпық кеңестердің мүшесі. Қазақстан Жоғарғы Аттестациялық Комиссиясының эксперті (сарапшысы).

Ғалымның жетекшілігімен ғылымның география (гидрология, су ресурстары және гидрохимия; геоэкология; топонимия; геоморфология; ландшафттану және т.б.), техника салалары бойынша 18 кандидаттық 2 докторлық диссертациялар қорғалды.

'''Ж.Д. Достайдың негізгі еңбектері:'''

1.Жалпы гидрология: Университеттер үшін оқулық – Алматы: Білім, 1996. – 256 бет.
2. Арало-Сырдарьинский бассейн. Гидроэкологические проблемы, вопросы вододеления. – Алматы: Дәуір, 2001. – 180 с. (соавторы Турсунов А.А. и Бурлибаев М.Ж.)
3. Су шаруашылығы / Қазақ тілі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Мектеп, 2002 жыл. - 392 бет (ұжым жетекшісі және негізгі автор)
4. Современное экологическое состояние бассейна озера Балкаш. – Алматы: Каганат6 2002 жыл. – 388 с. (в соавторстве)
5.Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балкаш. – Алматы: Каганат, 584 с. (в соавторстве)
6. Analysys of drain rows of the Syrdarya and Amudarya rivers and models of management by a level regime of Aral sea. – Almaty: Ewera, 2004. – 196 p. . (Sadykov D.Sh., Cretaux J …).
7. География және геодезия./ Қазақ тілі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы:Мектеп, 2007. - 264 бет (Авторлар ұжымы)
8. География: Дүние жүзіне жалпы шолу. ТМД елдері / Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. − Алматы: Мектеп, 2003; 2007; 2010. – 328 бет. (авторлық ұжым)
9. География: Дүние жүзіне аймақтық шолу. / Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. − Алматы: Мектеп, 2003; 2007; 2010. – 328 бет. (авторлық ұжым)
Бұл оқулықтар орыс, өзбек және ұйғыр тілдерінде де 3 рет қайта басылып шықты.
10. Опустынивание: деградация земель. – Астана: Проект ПРООН, 2005. – 88 с. (Павличенко Л.М., Чигаркин А.В. и др.)
11. Селтану саласы атауларынының қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздігі, негізгі терминдер. – Алматы: РИИЦ АЗИЯ, 2006. – 184 бет7 (авторлық ұжым)
12. Wasserressourcen and deren Nutzung im Ile-Balchasch Becken. – Discussion Papers, #34, Giessen, қараша, 2006. – 76 p.
13. Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы өндірістерінің негізі /Университеттер үшін оқулық – Алматы, 2008. – 128 бет (Д.А.Умутбаевамен бірге)
14. Управление гидроэкосистемой бассейна озера Балкаш. – Алматы: Изд.ИГ МОН РК, 2009. – 235 с.
15. Управление водоснабжением и водоотведением города Алматы. – Алматы, 2009. – 176 с.
16. Национальный Атлас Республики Казахстан (автор карт и редактор) – Алматы, 2006.
17. Республика Казахстан. 1 том. (автор и редактор) – Алматы, 2006.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* http://ardaktylar.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329122517/http://www.ardaktylar.kz/ |date=2014-03-29 }}

[[Санат:1951 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан географтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

Сәбит Әбенов

2026-07-08T16:45:40Z

1nter pares:

'''Сәбит Әбенов''' (1939–2021, [[Атырау]] қаласы). ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1981).

1957-1994 жылдары - «[[Өзенмұнайгаз]]» МГӨБ оператордың көмекшісі, [[оператор]], аға оператор. 1994 жылдан - зейнеткер. Еңбек Қызыл Ту (1983), «Құрмет белгісі» (1990) ордендерімен, «Еңбек ардагері» медалімен (1994) марапатталған.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Атырау облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]

Есмұхан Несіпбайұлы Обаев

2026-07-07T14:14:56Z

1nter pares: ~2026-35677-97 (т) өңдемелерінен Nurken соңғы нұсқасына қайтарды

{{Жақында қайтыс болған}}
{{Кинематограф
| есімі = Есмұхан Несіпбайұлы Обаев
| шынайы есімі =
| сурет = Есмұхан Обаев.png
| сурет атауы = Обаев, 2011 жыл
| туған кездегі есімі =
| туған күні = 23.06.1941
| туған жері = [[Кеген (ауыл)|Кеген]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| қайтыс болған күні = 16.04.2026
| қайтыс болған жері =
| мамандығы = {{hlist|[[Режиссёр|Театр режиссёрі]]|{{актер|Қазақстан}}|[[педагогика|театр педагогы]]|театр қайраткері|мәдениет қайраткері}}
| азаматтығы = {{USSR}} (1941–1991) {{KAZ}} (1991–2026)
| белсенді жылдары = 1960–2026
| бағыты = {{hlist|[[Драма]]|[[мелодрама]]}}
| ұжымы =
| марапаттары = {{қатар
| {{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{қатар
| {{2 дәрежелі Барыс ордені}}
| {{Парасат ордені}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{қатар
| {{Астанаға 10 жыл медалі}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
| {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
}}
{{қатар
| {{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{қатар
| {{Қазақ КСР халық әртісі}}
| {{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
| {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}
}}
| сайты =
}}
'''Есмұхан Несіпбайұлы Обаев''' ([[23 маусым]] [[1941]], [[Кеген (ауыл)|Кеген]], [[Кеген ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[16 сәуір]] [[2026]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |work=Tengrinews.kz |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-16}}</ref> — кеңестік және қазақстандық [[актёр]], [[режиссёр|театр режиссёрі]], театр қайраткері, [[профессор]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1988), Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975), «Тарлан» тәуелсіз платинды сыйлығының лауреаты, [[Барыс ордені|Барыс]], [[Парасат ордені|Парасат]] ордендерінің иегері, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының лауреаты.

==Өмірбаяны==
Есмұхан Несіпбайұлы 1941 жылғы 23 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Кеген ауданы]]ндағы Кеген ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап
|авторы = Алмабеков Т.
|бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
|бөлім сілтемесі =
|тақырыбы =
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
|уикитека =
|жауапты =
|басылым =
|орны = Алматы
|баспасы =
|жыл = 2003
|томы =
|беттері =
|барлық беті = 1352
|сериясы =
|isbn = 9965-00-838-8
|тиражы =
}}</ref>

1960–1964 жылдары ол [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның театр факультетінің режиссерлік бөлімін үздік бітірген.

Обаев 2026 жылғы 16 сәуірде қайтыс болды.<ref name=":0" />

==Еңбек жолы==
* 1965–1967 жылдары ол [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның қоюшы–режиссері болып, «Жаяу Мұса» (З.Ақышев), «Боран» (Т.Ахтанов), «Көзілдірік» (Б.Майлин) қойылымдарында режиссерлік қабілетін танытты. Жас режиссер шеберлігін шыңдай түсу үшін Қазақстанның Мәдениет министрлігі Коллегия алқасының шешімімен Мәскеудегі М.Горький атындағы академиялық театрына (МХАТ) екі жылдық жоғарғы курсқа жіберілді.
* 1968–1970 жылдары МХАТ-та КСРО халық артисттері М.Н.Кедров пен И.М.Раевскийден дәріс алып, олардың «Ревизор» (Н.Гоголь), «Сүйікті алдамшы» (А.Тур) қойылымдарына көмекші-режиссер болды;
* 1970–1972 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қоюшы–режиссер болып, Б. Майлиннің «Шұға», С. Мұқановтың «Мөлдір махаббат», «Қашқар қызы», «Ботагөз», М.Кәрімнің «Ай тұтылған түн», Ә.Әлімжановтің «Махамбеттің жебесі», Қ.Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек», т.б. пьесаларды қойды.
* 1972–1992 жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры]]ның көркемдік жеткшісі болды. Бұл жиырма жыл Батыс, орыс, қазақ классиктерімен қатар, бүгінгі күн драматургтерінің пьесса сахнаға шығарған айрықша кезеңі болды.
* 1992–1995 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ректоры болды. Бұл басшылық қызыметінде жүріп, оқу орнының тәуелсіздік талаптарына сәйкес қайта жаңғыртуына үлкен үлесін қосты.
* 1995–2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі]]нің бірінші орынбасары, ҚР Мәдениет Комитеті төрағасының орынбасары лауазымды қызыметтерін атқарып, кәсібіи Қазақ өнерінің өркендеп, өсуіне үлкен үлесін қосты.
* Германия, Үндістанда, Кореяда, Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Қырғызстанда және тағы басқа алыс-жақын шетелдерде өткен қазақ өнері мен мәдениетінің күндерінің көркемдік жетекшісі болды;
* 2001–2013 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның көркемдік–жетекшісі.
* 2013 жылдан бастап [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас директорының кеңесшісі лауазымды қызыметін абыраймен атқарып келеді.

==Кәсіби шығармашылығы==
Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор», М. Горькийдің «Шыңырау түбінде», У. Шекспирдің «Асауға – тұсау», Ғ. Фаизидің «Башмағым», С. Құдаштың «Құдаша», У. Гаджибековтің «Аршын мал алан», О. Иоселианидің «Арбаң аман болсын», ұлттық классикадан М. Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Еңлік-Кебек», «Дос – Бедел дос», Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек», «Ақан сері-Ақтоқты», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», С. Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» пьесаларын, Е. Рахмадиев, Ғ.Мүсіреповтің «Қайран, Майрасын», сондай-ақ, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, Қ. Мұхамеджанов, Ә. Тарази, С. Жүнісовтердің драмалық шығармаларымен қатар, драматургияға 1975–1990 жылдары келген жас буын өкілдері О. Бөкеевтің «Құлыным менің», «Зымырайды поездар», Д. Исабековтің «Әпке», «Перизат», Т. Нұрмағамбетовтің «Ескі үймен қоштасу», Н. Оразалиннің «Тас киіктер», Р. Сейсенбаевтың «Өзіңді ізде», «Қазбектің оралуы», «Түнгі диалог», Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», «Қош бол, ертегім!» пьесаларының тұңғыш қойылымдарын сәтті жүзеге асырып, рухани айналымға түсірді.

Ұзақ жылғы режиссерлік қызметінде Абайдың 150 жылдығы, Жамбылдың 150 жылдығы, М.Әуезовтың 100 жылдығы және Түркістанның 1500 жылдығы, Тараздың 2000 жылдық мерйтойларында ұлттық мерекелік қойылым топтарын басқарып, шығармашылық ізденістерін жоғарғы дәрежеде екеінін тағыда дәледеді.
Күләш Байсейітова атындағы Ұлттық опера балет театрында, облыстық көптеген қазақ және орыс, сондай-ақ, Орта азия театрларында 100-ден аса өзінің қойылымдарын қойды.

==Марапаттары==
Шығармашылық зор жетістіктері, кәсіби ұлттық өнерді дамытуға сіңірген еңбектері бағаланып:
* 1975 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1988 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы
* 1993 жылы «Өнертану ғылымының профессоры» ғылым атағы;
* 2004 жылы Театр өнеріне қосқан зор үлесі үшін «Бас Платинды Тарлан» сыйлығы
* 2007 жылы [[Парасат ордені]]
* 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]]
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен ІІ дәрежедегі [[Барыс ордені]]
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] және
* 2016 жылғы [[Елбасы|ҚР тұңғыш президенті — Елбасы]]ның мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендиясымен
марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Обаев, Есмұхан Несіпбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Өнертану докторлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]

Қазақстанның энергетика жүйесі

2026-07-07T13:57:19Z

1nter pares: /* */

Қазақстанның [[энергетика]] жүйесі — [[электр энергиясы]] мен [[қуат]]ын өндіру және электрмен жабдықтау жүйесі; ұлттық экономиканың өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымындағы маңызды сала әрі өнеркәсіптің басқа салаларын дамытудың басты базасы.
Кеңестік билік дәуіріне дейінгі кезеңде өндіргіш күштердің даму деңгейі төмен болуы себепті оның энергет. базасы Қазақстанда тым кенже қалды. Деректер бойынша, қазақ жерінде барлық электр ст-лардың қуаты 2,5 мың кВт/сағ-тан аспаған, оларда жылына 1,3 млн. кВт/сағ электр қуаты өндірілген. Кен кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін ұсақ локомобильді немесе екі тактілі мұнай электр ст-лары қолданылған. Успенск сияқты кеніштің барлық электр қуаты 32 кВт болған, ал [[Спасск]] зауытында 455 кВт-тан аспаған. Тек 6 қалада ғана қуаты шағын қалалық электр ст. болған. Қарағанды алабындағы таскөмір кенішінен алғаш көмір өндіру 1856 ж. басталғанымен Қазақстанда отын өнеркәсібі де нашар дамыды. 1917 жылға Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде мұнда 1182 мың т көмір өндірілді. [[Ленгір]] қоңыр көмір кенішін (1869 жылдан), [[Екібастұз]] тас көмір кенішін (1898 жылдан) және басқа кеніштерді қосқанда Қазақстанда төңкеріске дейінгі 67 жылда 1,6 млн. т көмір өндірілген. 1900 – 18 ж. Ембі мұнай кенішінен 1377 т мұнай, соның ішінде Доссор кенішінде (1911 жылдан) 1332 т мұнай өндірілген.

[[Сурет:Carbon Monoxide Laser 1968.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Электр энергия станциясы"]]]]
Кеңестік дәуірдің бас кезінде қабылданған ГОЭЛРО жоспарының (1920) елді электрлендірудегі экономика және саяси мәні зор болды. Бұл жоспардың Қазақстанға да тікелей қатысы бар. Онда Сібір т. ж. бойындағы ірі сауда-өнеркәсіп орталықтарының қатарында Петропавлды, [[Ертіс]] өз-нің бойындағы Павлодар ауданын бірінші кезекте, ал Дала өлкесін екінші кезекте электрлендіру, [[Павлодар]]да қуаты 15 мың кВт электр ст-н салу межеленген. Осы жоспарға сай 1925 ж. [[Қарсақбай]] электр станциясының құрылысы басталып, [[1928]] жылдары мұнда мыс қорыту зауыты іске қосылды. Осы жылы Жоғарғы [[Харуиз]] СЭС-і пайдалануға беріліп, соның негізінде [[Риддер]] қорғасын зауыты іске қосылды. [[1925 – 26]] ж. [[Доссор]]да мұнайдың 41,2%-ы, Мақатта 87,8%-ы электр қуатын қолдана отырып өндірілді. Осы жылдары мұнай оқпандарын бұрғылау және мұнайды барлау үшін [[КСРО]]-да тұңғыш рет электр қуаты қолданылды. Қазақстандағы отын-энергет. қорларды іздестіру жұмыстарының нәтижесінде көмір мен мұнайдың ірі кеніштері табылды. Қазбалы отын қорлары бойынша Қазақстан Кеңес Одағында екінші орынға шықты. Жалпы электр ст-лары қуатының артуына, электр қуатының өндірілуіне, экономиканы электрлендіру деңгейіне жасалған талдау негізінде кеңестік дәуірдегі Қазақстан электр энергетикасының даму жолын негізгі үш кезеңге бөлуге болады: бірінші кезең 1918 – 45 жылдарды қамтиды, бұл кезеңде сол уақыттың өлшемі бойынша ірі электр ст-лары салынып, алғашқы энергет. тораптар пайда болды. Екінші кезеңде (1946 – 58 ж.) аймақтық электр ст-ларында электр қуатын бір орталықтан өндіру күрт артты, алғашқы энергет. жүйелер құрылды. Үшінші кезеңде (1959 – 90 ж.) республиканың энергет. базасы жедел қарқынмен дамып, аймақтық энергет. жүйе қалыптасты. Сөйтіп, Қазақстан өзінің электр қуаты жөніндегі мұқтаждарын толық қамтамасыз ететін әрі оны өзге елдерге шығаратын ахуалға жетті. Бұл кезеңде Алматыда, Қарағандыда, Петропавлда, Жамбылда, Шымкентте, Павлодарда ірі аймақтық су электр ст-лары (АСЭС) салынды. Ертіс өз-нде Өскемен және Бұқтарма су электр ст-лары (СЭС), Іледе Қапшағай СЭС-і жұмыс істеді. Аса ірі Ақсу АСЭС-ы Екібастұз кенішінің арзан көмірін пайдаланды.

*1990 жылы КСРО экономикасының құлдырауы қарсаңында республика электр ст-ларының қуаты 18 млн. кВт-тан асты, ал Қазақстанның жалпы электр энергиясын тұтынуы 104,8 млрд. кВт/сағатты құрады, оның 87,4 кВт/сағаты меншікті электр ст-ларында өндірілді. 1990 ж республикада 131,5 млн. т көмір, 25,5 млн. т мұнай мен газ конденсаты және 6,8 млрд. м3 газ өндірілді. Өндірілген көмір мен мұнайдың едәуір бөлігі республикадан тысқары шығарылды. 1990 ж. басқа елдерге 10 млн. т кокстелетін және 46,6 млн. т энергет. көмір (42,9%), 21 млн. т мұнай мен газ конденсаты (82,4%) шығарылды. Республиканың отын балансындағы газдың үлесі 15% болды. 1990 ж. республиканың ұлттық табысындағы үлесті энергия сыйымд. 1 сомға шаққанда 4,01 кг болды, мұның өзі өзге одақтас республикалармен салыстырғанда 28%-ға көп.
*Қазақстанның энергетика жүйесі 1991 жылдан дағдарысты жағдайды бастан кешірді. Республиканың қолданыстағы энергетикалық қуаты 1990 жылдың басында 17000 мВт-қа жуық болса, 1998 ж. ортасына қарай бұл қуат 10000 мВт-қа дейін қысқарды. 2000 жылдың қорытындысы бойынша электр қуатын тұтыну көрсеткіші 8560 мВт-қа дейін төмендеді. Қазақстан энергия өндіруші қуаттардың тапшылығы және артық электр қуаты бар аймақтардан оны жеткізе алатын электр желісінің жоқтығы себепті оңт. және батыс аймақтар үшін электр қуатын сырттан алды.
*Қазақстан Республикасының Үкіметі 1996 жылы электр энергетикасының қуат өндіруші және электр тораптары активтеріне мемлекеттік монополияны реформалау, сөйтіп электр қуатының бәсекелі рыногін жасау қажеттігі туралы шешім қабылдады. Осы мақсатта электр энергетикасын құрылымдық жағынан қайта құрудың үкіметтік бағдарламасы әзірленді. Бұл бағдарламаны іске асыру электр энергетикасының бәсекелі бөлігін (электр қуатын өндіру және оны тұтыну) табиғи монополистерден ажыратып алу (электр энергиясын беру және бөлу) қамтамасыз етілді. Ірі электр ст-лары (МАЭС) инвесторларға сатылды, ал аймақтық жылу электр станциялары ([[ЖЭО]]) жергілікті басқару органдарының меншігіне берілді. 1120, 500 және 220 кВ кернеулі негізгі тораптардың активтері негізінде Электр тораптарын басқару жөніндегі Қазақстандық компания (“КЕGOC” ААҚ), 110 – 35, 6 – 10 және 0,4 кВ кернеулі аймақтық электр тораптары негізінде бөлу электр тораптық акцион. компаниялары (АЭК АҚ) құрылды. Бұл саланы одан әрі дамытудың [[1997 – 2000]] жылдарға арналған бағдарламасында электр қуаты рыногін ұйымдастырудың мынадай үлгілері көзделді: ақырғы тұтынушыға жеткізілетін электр қуатының бағасы бойынша бәсеке; бірыңғай электр қуаты рыногінің екі деңгейде (көтерме сауда және бөлшек сауда) болуы; электр қуатымен сауда жасауды ұйымдастыру; рынок субъектілерінің аймақаралық (“КЕGOC” ААҚ), аймақтық және жергілікті (БЭК-тер) деңгейдегі тораптар бойынша электр қуатын тарату және бөлу қызметтерін көрсету жөнінде шарттар жасасу. Осы үлгінің енгізілуі екі жақты мерзімді келісімшарттар рыногін құруға мүмкіндік берді. Бір орталықтан диспетчерлік басқару жүйесі қайта құрылды, ол электр қуатын бәсекелі (электр қуатын өндіру мен тұтыну) және монополиялы (электр қуатын тарату және бөлу) бөліктерінің бөлінісі жағдайында жұмыс істеуге бейімделді, сондай-ақ, электр қуатының сапалық көрсеткіштері, атап айтқанда, электр тогының жиілігі жақсартылды.

----

Электр энергетикасы секторын реформалау бағдарламасын дәйектілікпен іске асыру нәтижесінде 2000 жылдан бастап оң өзгерістерге қол жеткізілді: екі жақты мерзімдік (форвардтық) келісімшарттар рыногі құрылып, жұмыс істей бастады. Қазақстанның электр энергетикасы секторының бастапқы экспорттық әлеуеті 2001 жылдың басында 500 – 1000 мВт деп бағаланды. Мыс., Екібастұз АЭС компаниясы 2001 жылдан Ресейге (Омбы қ-ның маңына) 300 мВт электр қуатын экспортқа шығара бастады. 2030 ж-ға дейін электр энергетикасын дамыту бағдарламасы шеңберінде Қазақстанның электр энергетикасы жөнінен тәуелсіздігін қамтамасыз етудің 2005 жылға дейінгі жоспары әзірленді.

Нарықтық экономика жағдайында электр энергетикасы секторындағы табиғи монополияның барлық құрылымдары уәкілетті орган (Энергетика және табиғи ресурстар мин.) тарапынан мемлекеттік бақылауға алынған. Электр қуатын тарату және бөлу жөніндегі тарифтерді Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігі реттеп отырады. 2000 ж. 1 сәуірде Тарифтер жөніндегі бөлімшеаралық комиссия “КЕGOC” ААҚ-ның аймақаралық деңгейдегі электр тораптары бойынша электр қуатын тарату жөніндегі қызмет көрсетуіне арналған тарифті есептеудің жаңа әдістемесін қолданысқа енгізді.

[[Электр]] энергетикасы секторындағы реформаларды тереңдетудің [[2000]] жылдан басталған кезекті кезеңі Респ. электр қуатының көтерме сауда рыногін жетілдіру тұжырымдамасына негізделді. Бұл тұжырымдамаға сәйкес электр қуаты рыногінің Қазақстандық операторы құрылды, оған электр қуатын өндіру мен тұтыну процестерін нарықтық жолмен басқару міндеті жүктелген.

Қазақстан Республикасының [[электр энергетикасы]] секторын қайта құру негізінде электр энергетикасы нысандары түрлі меншік иелерінің қолына көшті: ірі электр ст-лары шет елдік компанияларға тиесілі, кернеуі 220 және одан жоғары кВ электр тораптарын басқару, диспетчерлеу, т.б. мәселелерді шешу міндеттері электр тораптарын басқару жөніндегі Қазақстандық компания – KEGOC-қа жүктелді; кернеуі 110 және одан төмен кВ электр тораптары бұрынғы энергетика жүйесі шеңберінде таратушы электр компанияларының басқаруында; электр қуатын өндірушілерден сатып алу және оны тұтынушыларға сату міндеті Электр қуаты рыногінің Қазақстандық операторына жүктелген.

[[Сурет:Water Pipelines - geograph.org.uk - 252119.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|[["Су электр станциясы"]]]]

Қазақстанда қазір энергет. өнімнің 2/3-сіне жуығы [[ЖЭС]]-терде, қалған бөлігі энергиясын [[СЭС]]-терде өндіріледі. Қазақстанның батыс аймағында энергетикалық [[шикізат]] көзі [[мұнай]] мен [[табиғи газ]] болғандықтан сұйық, газ тәрізді және аралас типті отынмен жұмыс істейтін ст-лар дамытылған. Шығыс және оңт. аймақтарда әзірге су қуатынан басқа меншікті энергет. көздері жоқ. Осыған байланысты оларда ядр. отын, тасымал мұнай, газ, көмір пайдаланылады. Электр қуатын тұтынудың есептік деңгейлеріне жасалған талдау 1990 жылдан бастап он жылдық кезеңде электр тұтыну көлемі жалпы респ. және солт., бат. аймақтар бойынша 2 есе дерлік, ал оңт. аймақ бойынша 3 есе дерлік кемігенін көрсетеді (қ. 1 – 2-кестелер).

Соңғы 2 – 3 жылда электр энергиясын тұтынудың азаю қарқынының баяулағаны байқалды, ал батыс аймақта ол өсе бастады. 2000 жылдың алғашқы жартысында республикада 27,4 млрд. кВт/сағ электр қуаты тұтынылған, мұның өзі 1999 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 7,2%-ға көп. Электр қуатын өндіру мен тұтыну көлемінің өсуі негізінен Батыс және Солтүстік аймақтарда ([[Павлодар]]-[[Екібастұз]] өңірінде) байқалды. Қазақстанның Оңтүстік аймағында ([[Алматы облысы|Алматы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстары) жеткілікті бастапқы энергет. қор жоқ болғандықтан оның электр энергетикасы тасып әкелінетін көмірге, сырттан әкелінетін газ бен мазутке негізделген. Бұл аймақтағы электр қуатының негізгі көздері – Жамбыл МАЭС-і, Шымкент ЖЭО-1, Алматы ЖЭО, Қапшағай СЭС-і. Мұндағы тапшылық Солт. Қазақстанның ОЭС-ы, 220 – 500 кВ электр тораптары бойынша Орта Азия республикаларынан әкелінетін электр қуаты есебінен өтеледі.

----

[[Сурет:ICI Weston Point Power station - geograph.org.uk - 41431.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|[["Жылу электр станциясы"]]]]

2000 жылы 15 маусымнан бастап Қазақстанның Бірыңғай энергет. жүйесінің (БЭЖ) Солт. бөлігінде Ресейдің БЭЖ-імен қатарласқан жұмыс қалпына келтірілді, ал 2000 ж. қыркүйектен [[Қазақстан]]ның БЭЖ-і Ресей мен Орталық Азияның энергетикалық жүйесімен қатарлас жұмысқа көшірілді. Қазір Қазақстанның барлық облыстарында аймақтық электр тораптары компанияларымен қатар көптеген делдалдар (трейдерлер) тұтынушыларды электр қуатымен жабдықтайды. Қазақстанның [[электр]] тораптарының қазіргі құрылымында 1150, 500 және 220 кВ-тық кернеулі жоғары класты жүйе құраушы негізгі тораптардың ұзындығы тиісінше 1423 км, 5470 км және 17900 км. Аймақтық және жергілікті тораптардың көрсеткіштері мынадай: 110 кВ – 42000 км, 35 кВ – 61500 км, 6 – 10 кВ – 199400 км және 0,4 кВ – 115500 км.
Республика экономиканың отын-энергет. қорының қажеттігін анықтау кезінде өнеркәсіптің түрлі салалары мен әлеум. аяда қуат үнемдейтін 100-ге жуық технол. мен шаралар ескерілді.

Қазақстан өзендерінің су энергетика әлеуеті 200 млрд. кВт/сағ, ал пайдалануға экон. тиімді су-энергия қоры 23 – 27 млрд. кВт/сағ деп бағаланды. Қазіргі кезде гидравлик. энергияның экон. әлеуетін пайдаға асыру деңгейі небәрі 20%-ды құрайды. [[Жел]] қуатын пайдалану, үшін Жоңғар қақпасы ауданында (100 – 110 млрд. кВт/сағ), [[Маңғыстау]] тауларында (100 – 140 млрд. кВт/сағ), т.б. аудандарда қолайлы жағдайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Алматы]] облыстарының аумағында негізінен жылытуға және ыстық сумен қамтамасыз етуге жарамды геотермиялы су қорлары анықталды. Жер асты суын пайдалану жылына 1 млн. т шартты отын үнемдеуге мүмкіндік береді. Республикада күн энергиясы мен биомассаның да белгілі бір әлеуеті бар. Энергияның мұндай әдеттен тыс көздерінің тех. әлеуеті 13 млрд. кВт/сағатқа бағаланып отыр, соның ішінде жылына 5000 – 6000 сағатты қамтамасыз ететін кепілді қуат – 380 мВт. Энергия өндірімі 1,9 – 2,3 млрд. кВт/сағ.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақстан]]

Рақымжан Рахмединұлы Аутов

2026-07-07T13:53:13Z

1nter pares:

{{merge|Рахымжан Рахмединұлы Ауытов}}
'''Аугов Рақымжан Рахмединұлы''' (30.11.[[1939 жыл]]ы туған, Алматы қаласы) - [[ғалым]], ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1979), [[профессор]] (1982), Қазақстан ҒА-ның академигі ([[1997]]). 1962 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірді. Осы оқу орнында 1995 жылы дейін кіші ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, декан, проректор болды. [[1995]] жылдан Т. Рысқұлов атындағы Қазақ [[экономика]]лық университетінің профессоры 120-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Ауговтың жетекшілігімен 21 ғылым кандидаты, 4 ғылыми докторы даярланды. [[1989 жыл]]ы [[Мадрид]] университетінің (Испания) шақыртуымен ауыл шаруашылығы экономикасы туралы дәріс оқыды.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>

== Композициялары ==
Ауыл шаруашылығы өндірісін шоғырландыру және кооперациялау. - М., 1980;

[[Агробизнес]] теориялары жəне тәжірибесі. - А., 1997 ж.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан ұйғырлары]]

Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев

2026-07-07T10:25:06Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен Нұрлан Рахымжанов соңғы нұсқасына қайтарды

{{Музыкант
|Есімі = Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 23.02.1974
|Туған жері = Ынтымақ, {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет =
|Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}
|Дауыс түрі = тенор
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Жұбаныш Жексенұлы''' [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 ақпан|23 ақпанда]] [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]], Ынтымақ ауылында дүниеге келген.

8 сыныпта оқып жүргенде-ақ [[Мәскеу]] қаласында өткен халықаралық балалар байқауына қара домбырасын арқалап барып қатысып қайтқан. Әншінің анасы Бақытжамал апаның айтуынша, Жұбаныш кішкентай кезінен-ақ музыкаға аса құмар болды. Сондай-ақ ол футболды да кәсіби аяқдопшылардан кем ойнамайтын көрінеді.

== Өмірбаяны ==
Жұбаныш 1991 жылы аудан орталығындағы Ыбырай Алтынсарин атындағы орта мектепті бітіргеннен кейін [[Жетісай]] қаласындағы Ғани Мұратбаев атындағы гуманитарлық, педагогикалық колледжін бітірген.

1998-2001 жылы аталмыш колледжде музыкалық жетекші, 2001-2005 жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық Шәмші Қалдаяқов атындағы филармонияның әншісі қызметін атқарды. 2006-2013 жылы Алматыға қоныс аударып, «Қазақ әуендері» АҚ қарасты «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінде жұмыс істеді. 2005 жылы продюссер Бағлан Омаровтың жетекшілігімен «Өкінбе сен» әніне клип түсіріп, көп ұзамай әнжинағы жарық көрді.

2002 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне – 10 жыл» мерекелік медалімен және 2011 жылы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісімен марапатталған. Жұбаныш Жексенұлын көпшілік әншілігенен бөлек тележүргізуші ретінде де таниды. Ол «Екі жұлдыз», «Ұлттық шоу», «Қазақтың жүз әні» секілді бағдарламаларды жүргізді.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның тәуелсіздігіне 10 жыл: (2002)
* Мәдениет қайраткері: (2011)
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017)
* Құрмет ордені (2023)

[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Гүлдер ансамблінің әншілері]]

Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов

2026-07-07T10:24:40Z

1nter pares: KoishibaevaA (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

{{Музыкант
|Есімі = Димаш Құдайберген
|Атауы =
|Сурет =Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg
|Сурет ені = 220px
|Сурет тақырыбы = Димаш Құдайберген 2019 жылы жаңа толқында
|Фон =
|Туылған кездегі есімі = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген
|Толық аты = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген
|Туған күні = 24.05.1994
|Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = [[2014 жыл]]дан бастап – қазіргі күнге шейін
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}
|Дауыс түрі = [[Контратенор]]
|Аспаптары = [[домбыра]], фортепиано, соқпалы аспаптар
|Жанрлары = [[Эстрада]], [[опера]], [[фолк]]
|Лақап аттары = Димаш
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{(!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!)}}
17 TopCheniseMusic Awards — «Best International Artist»; 24 Top China's Music Awards - «Best Asian Singer»; Top Global Chinese Music - «Жыл әншісі»
|Сайты =[https://dimashnews.com/ dimashnews.com]
}}
'''Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген''' немесе '''Димаш''' ([[24 мамыр]] [[1994 жыл]], [[Ақтөбе]]) — Қазақстандық әнші. Витебск қаласында өткен XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты<ref>{{Cite news|url = http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author = |title =''«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»''|work =МИА «Казинформ» |date =2016-01-30 |accessdate=2016-02-24}}</ref>, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» [[Қазақстан Республикасының Президенті]] Құрмет грамотасымен марапатталған, [[Азия-Тынық мұхит телевизиялық ән фестивалі 2015|«ABU TV song»]] халықаралық фестивалінің қатысушысы<ref name="ABU">{{Cite news|title =''«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»''|author =Ержан Жүнис, Седат Денли |url = http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work =www.24.kz |date =2015-10-29|accessdate=2016-02-24}}</ref>.

== Отбасы ==
[[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Қырғыз руы|қырғыз]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/live/20210206/16224649/kazakh-kyrgyz-dimash-kudaybergen-semia.html|title=Казах или кыргыз: отец Димаша Кудайбергена рассказал историю происхождения его семьи|website=Sputnik Казахстан|accessdate=2021-02-09}}</ref> Димаштың ата-анасы танымал әншілер [[Қанат Айтбаев]] және [[Светлана Айтбаева]]. Димаштың әкесі Қанат Айтбаев - облыстық филармонияның басшысы, анасы Светлана Айтбаева – облыстық маслихат депутаты. Димаштың ата-әжелері де музыка адамдары. Бірі домбырада ойнаса, екіншісінің ән айтуға бейімі мол. Димаштың Раушан атты қарындасы, Мансұр атты інісі бар.

Димаш Құдайберген 24 мамыр 1994 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткерлері Қанат Құдайбергенұлы мен Светлана Айтбаева отбасында дүниеге келген. Ең алғаш рет спектакльде ойнауымен таныла бастады. Бес жасында музыкалық колледж сахнасында алғаш әнші ретінде ән салған. Алты жасында “Айналайын” Республикалық байқауының “Фортепиано” номинациясында жеңімпаз атанған. 2010 жылы "Байқонырдың Әсем дауыстары" Халықаралық фестивалінің І жүлде лауреаты атанды. 2012 жылы “Жас Қанат” Республикалық жас ән орындаушылар байқауының Гран-при жүлдесіне ие болды. 2012 жылы “Восточный базар” Халықаралық байқауында І жүлде лауреаты атағына ие болды. Бір жылдан соң, “Мейкин Азия” І Халықаралық фестивалінің жеңімпазы болып атанды. 2014 жылы Ақтөбе қаласында А.Жұбанов атындағы Музыкалық колледжінде “академиялық ән орындау” факультетін бітіріп, Қазақ Ұлттық өнер университетінің “эстрада өнері” факультетіне түсті.

Нағыз танымалдық Витебск қаласында XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған соң келген. Екі күн ішінде, жас әнші 175 ұпай жинаған. Бірінші күні ол Константин Меладзе композиторінің «Опять метель» әнін, ал екінші күні Француз әншісі Грегори Лемаршаль репертуарынан алынған «Sos dun terien un detresse» әнін орындады. 2015 жылы 28 қазан күні Ыстамбұлдада Димаш Құдайбергенов “Abu TV” Халықаралық Азия-Тынық мұхит фестивалінде Қазақстан Республикасының атынан алғаш рет қатысты.

27 наурызда 2017 Қазақстанның сүйікті әншісі Димаш Құдайбергенов "Top Chinese Music Awards" номинацияның жеңімпазы атанды. Әншінің PR-директоры Алпамыс Шаримовтың айтуы бойынша, біздің әнші "Азиядағы ең атақты әнші" номинациясын жеңіп алды. Марапаттау церемониясы кезінде Димаш SOS d'un terrien en détresse әнін орындады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy|title = Димаш Құдайбергенов "Қытайдағы Грэмми" жеңіп алды| author = |work = |date =2017-03-27 |publisher = |lang=kk}}</ref>

15 сәуір 2017 Димаш Құдайбергенов Қытайдағы "[[Singer 2017]]" жобасында екінші орын алды. Димаш өзінің ақтық сынағында Қытайдың әншісі Шан Венжемен дуэт құрып ән айтады. Ақтық сынақта ол Майкл Джексонның: Dangerous, Billie Jean, The Way You Make Me Feel және Earth song атты әндерін айтып шығады. Ал бірінші орынды болса Қытай қызы Sandy Lam жеңіп алады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-i-am-a-singer-ekinshi-oryn|title = Димаш Құдайбергенов "I am a Singer" жобасында екінші орын алды| author = |work = |date =2017-04-16 |publisher = |lang=kk}}</ref>

== Шығармашылық ==
Көптеген адамдардың, тіпті сыналған музыкалық сыншылар Димаш дауысының 6 октавада таңқаларлық ауқымын тудырады - бастан ысқырыққа дейін. Құдайбергеновтың ұстазы Марат Айтимов, ол [[контртенор]] емес жасады деп, өйткені ол ноталарды төмендетіп, төмендете алады, және лирикалық тенор, және сопрано<ref>[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — Орыс Витас немесе қазақстандық Димаш]</ref>.

Димаш әр түрлі жанрдағы вокалдық шығармаларды әртүрлі тілдерде орындайды ([[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Қытай тілі|қытай]] және т.б.) Ол мәдени іс-шараларға белсенді қатысады, сондай-ақ, 2017 жылдың 29 қаңтарында ол [[Алматы]]дағы [[Қысқы Универсиада 2017|Қысқы Универсиада]]ның ашылуында сөз сөйледі<ref>[https://www.nur.kz/1391813-poyavilos-video-feerichnogo-vystuple.html Универсиаданың ашылу салтанатында Димаш Құдайбергеннің таңғажайып сөйлеген бейнесі болды]</ref>.

[[2017 жыл]]ғы [[27 маусым]]да «[[Астана Арена]]» спорт кешенінің стадионында. «BASTAU live show» атты алғашқы ірі жеке концертін өткізді. Сахнаның шеттерінде екі үлкен экран орнатылған, онда сөз сөйлеген болатын. Бұл суретшінің арқасында залдың барлық бұрыштарынан көрінді. Спектакль кезінде Димаш әртүрлі бейнелерде пайда болды, Кинотеатрдың бес костюмі - дәстүрлі қазақтан қазіргі заманға дейінгі, және олардың әрқайсысы дыбысталған шығармаларға сәйкес келеді. Содан кейін әнші домбырашылармен бірге күй тартты, [[Майкл Джексон]]ның әндерін орындады. Димаштың орындауындағы pop патшасының аңызға айналған «айлыққа» өтуі және танымал әуенді «Билли Жан» көрермендердің көңілінен шықты. Димаш ресейлік танымал әнші Кристина Орбокайтемен, швкд әншісі Лоринмен, әлемге әйгілі өнер жұлдызы ЛараФабианмен, қытайлық әнші Терри Линмен дуэт болып, бірген ән шырқаған.

2017 жылғы 28 желтоқсанда Димаш Құдайберген дизайнер [[Майкл Джексон]]мен және [[Леди Гага]]мен, Гоко Зальди болып табылады. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің 100» тізіміне қазақстандық әнші кірді. Рейтинг [[YouTube]] каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76 позицияда орналасқан.

2018 жылдың 28 қаңтары Қытайдағы Жаһандық алтын марапаттау рәсімінде «Үздік суретші» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды<ref>[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Global golden Қытайда жеңді Димаш Құдайберген chart awards]</ref>.

2018 жылдың 24 мамырында Димаш Құдайбергеннің ағылшын тіліндегі "Screaming" атты әнінің бейнебаяны жарыққа шықты. Əннің композиторы Muhgal осы күнге дейін Rihanna, Usher, Cherul Fermandes - Versini, Shakira, Ne-Yo, Avisi сынды əншілерге əндер жазған<ref>[http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 Димаш жаңа бейнебаянын түсірді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811085111/http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 |date=2019-08-11 }}</ref>.

2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Димаш Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2" концерт залы лық толып, қазақстандық әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. Әр нөмірдің декорациясы да, костюмі де әртүрлі болған. Жанды дыбыс пен Димаш Құдайбергеннің дауысы құлақтың құрышын қандырып, әрбір жанды елітіп әкеткендей болды, дейді шоу ұйымдастырушылары. Әндердің бірі кезінде Димаш фан-зонадағы көрермендерге пиджагін лақтырды. Бір ерекшелігі, бұл зонадағы көрермендер қойылымның ажырамас бөлігіндей болып, концертке бастан-аяқ қатысты. Концерт барысында халықтың жүрегінен орын алған әндермен қатар, жаңа туындылар да таныстырылды: Adagio, Дайдидау, Сағындым, M. Jackson Tribuet, The Show Must go on, Лейла, If I Never Breathe Again және тағы басқалары. Шоудың шарықтау шегі Димаш сол кеште өзінің жан досы, қазақстандық мәнерлеп сырғанаушы Денис Теннің рухына арнаған "SOS d'un terrien" композициясы болған еді. Димаштың орындауы жиналған қауымды елжіреткені сонша, ду қол шапалақ ұзақ уақыт тоқтамады<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20181120/8151396/dimash-qudaibergen-london-show.html]</ref>. 2019 жылдың 8 наурызында "Аққуым" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lK46Lv1th_I]</ref> әніне, 23 сәуірде "Любовь уставших лебедей" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=92r47QSRYBI]</ref> әніне бейнебаяндар шығады.

2017 жылғы 2 желтоқсанда Бейжіңде "iQiyi Scream Night" салтанаты өтті — IQIYI ірі қытайлық видеохостинг ұйымдастырған жыл сайынғы жастар сыйлығы. 2014 жылдан бастап оған шоу-бизнестің жүздеген жас жұлдыздары қатысады.
"iQiyi Scream Night" жастардың театрдың, музыканың, киноның түрлі салаларындағы нақты жетістіктерін көрсете отырып, Қытайдың ойын-сауық және мәдениет индустриясын ілгерілетуге бағытталған.
"IQiyi Scream Night" нұсқасы бойынша "ең танымал әнші" номинациясында жеңіске жеткеннен кейін Димаш мынадай сөздер айтты:
— Менің не сезінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, өйткені бұл әр адамның арманы — өз ісінде жетістікке жету. Өз ісінің шебері және асом болу, ол оған өмірін арнайды. Міне, мен өз көрермендеріме алғыс айтқым келеді. Менің ойымша, "жылдың үздік әншісі" Бұл марапатты "алдын-ала" алды, өйткені әлі жас, әлі де көп нәрсені дәлелдеу керек. Мен жетістікке жетіп, сіздермен бірге арманға ұмтылғым келеді, құрметті жанкүйерлер! Осындай сыйлық үшін рахмет!

2019 жылы Димаш Құдайберген CBS арнасының The World's Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні "S.O.S. d'un terrien en detresse"-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда "All by Myself" әнін орындап, залда болған барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш Құдайберген үшінші турда Adagio композициясын орындады.
Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Оның айтуынша, әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды<ref>[https://baribar.kz/96813/dimash-qudajbergen-the-world-s-best-shouynan-shyghyp-ketti/]</ref>.

2019 жылдың 22 және 23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды. Димаш кеш барысында қазақ, орыс, ағылшын, қытай, француз тілдерінде ән шырқады. Тіпті "Screaming" әнімен концертті бастаған кезде қазақша рэп орындап, жұртты таңғалдырды. Концертте көпшіліктің сүйікті әндерімен қатар, жаңа туындылар шырқалды. Жиналған қауым әрбір әннен кейін Димашқа қол шапалақтап, қошемет көрсетуге тырысып бақты. Әсіресе, "S.O.S", "Дайдидау", "Грешная страсть" әндері жұртшылықты ерекше тәнті етті<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190324/9655423/Dimas-Maskeu-kontsert.html]</ref>.

2019 жылдың 8 сәуірі күні Димаш Құдайберген Алла Пугачеваның шығармашылық кешінде ән шырқады. Примадоннаның ән кеші Мәскеуде "Crocus City Hal" концерттік залында өткен. Димаш Алла Пугачеваның "Любовь, похожая на сон" әнін жеріне жеткізіп орындады. Әнді продюсер әрі композитор Игорь Крутой сүйемелдеді<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190409/9769792/Dimash-Alla-Pugacheva-kontsert-video.html]</ref>.

2019 жылдың 7 маусымы күні Димаш Құдайберген «МУЗ-ТВ 2019 сыйлығы» кешінің арнайы қонағы болды. Арнайы қонақ ретінде шақырылып, ең бірінші болып қызыл кілеммен жүріп өткен Димаш кештің шымылдығын ашты. Кеште Игорь Крутойдың сүйемелдеуімен "Любовь уставших лебедей" әнін орындап, көрермендердің ыстық ықыласына, қошеметіне бөленді. Әннен кейін көрермендермен қазақша амандасқан соң, орыс халқына қазақ елінен үлкен сәлем жолдаймын деді. Содан кейін "Mademoiselle Hyde" әнін жоғары деңгейде орындап, кешке керемет сый жасады<ref>[https://www.qamshy.kz/article/48637-dimash-muz-tv-2019-syylyghy-keshinde-keremet-oner-korsetti-video]</ref>.

2019 жылдың 29 маусымы күні Димаш Құдайберген Нұр-Сұлтанда "Арнау" атты жеке ән кешін өткізеді. "Арнау" атты ән кешінде қазақтың халық әндері, қазақстандық және шетелдік танымал композиторлардың туындылары, сондай-ақ заманауи үлгіде өңделген Димаштың авторлық әндері шырқалады. Көрермендер ашық аспан астында қазақ, ағылшын, орыс, француз, ханзу және итальян тілдерінде шырқалған әндерді тыңдай алады. Концерт 4-5 бөлімнен тұрады деп жоспарланған<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/55874/]</ref>.

== Білімі ==
5 жасынан бастап фортепианода ойнауды үйренеді. Балалар хорында ән айтқан. 2014 жылы Димаш Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледжде академиялық ән орындау сыныбын тәмамдады. Димаш Қазақ Ұлттық өнер университетін “Эстрада вокалы” мамандығы бойынша бітіріп шықты<ref>[https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html]</ref>. Димаш серб, итальян, француз, ағылшын, орыс т.б тілдерде ән орындайды.

== Телешоу ==
* «Саз әлемі» («[[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]]») — қатысушы;
* «7 ән» («Хабар») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|title = Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|author = |work = |date =2015-04-24 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-анасымен қонақ;
* «Из первых рук» («[[Рика ТВ]]», 21.07.2015) — әкесімен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}</ref>;
* Таңшолпан («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|title =«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген |author = |work = |date =2015-07-14 |publisher =«Қазақстан» Ұлттық арнасының |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* Орталық хабар («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|title = Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|author = |work = |date =2015-08-14 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|title = "ТҮНГІ СТУДИЯ" Нұрлан Қоянбаев" Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|author = |work = |date =2015-09-09 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* «ҚызықTimes» («Хабар») — қонақ, Әдемі атты әншімен бірге<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|title = Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|author = |work = |date =2015-12-31 |publisher =Project X Kazakhstan |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* «Бенефис шоу» Майра Мұхаммедқызы («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>;
* «Аналар» («[[Astana TV]]») — анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|author=Jan di hoo|website=|date=2016-09-03|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>;
* «Жан сырым» («[[Жетінші арна]]») — қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде "Жан сырым" бағдарламасында 20:30!|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|website=|date=2016-05-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>;
* «Бенефис шоу» («[[Хабар (телеарна)|Хабар]]») — ата-анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|author=Farida Yesbenbetova|website=|date=2016-04-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>;
* «[[Singer 2017]]» («Hunan TV») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>.
* «Bastau» (31 арна) — əнші
* CBS арнасының «The World’s Best» таланттар шоуы — қатысушы

== Марапаттары ==
* 2014 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» Мемлекеттік Жастар сыйлығының]] лауреаты;
* «Жыл таңдауы Халықтың сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты;
* 2017 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері;
* 2017 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасы қоры сыйлығының иегері;
* 2018 жылы Қытайда "Жылдың үздік әртісі" премиясының иегері.
* 2018 жылы Қытайда "Weibo Night" салтанатында "Ең танымал әртіс" жүлдесінің иегері.
* 2019 жылы 5 желтоқсан күні Ресейдің «Виктория» ұлттық музыкалық сыйлығының екі бірдей номинациясының иегері атанды. Жүлде қорытындысы бойынша Димаш «Жыл жаңалығы» және «Классикалық музыкадағы Жыл вокалшысы» (Олимпико) номинацияларының жеңімпазы атанды.
* 2019 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атанды.
* 2021 жылы Димаш Құдайберген Азиядағы ең сымбатты ер адам атанды.

King Choice веб-сайтында өткен онлайн дауыс беру нәтижесінде Димаш Құдайберген 9 304 871 дауыс жинаған. Екінші орында 8 197 975 дауыс жинаған оңтүстіккореялық BTS тобының әншісі Ким Сокджин. Үшінші орынға тағы бір оңтүстіккореялық әнші Чха Ын У (1 918 514 дауыс) ие болды.<ref>{{Cite news|url = https://kingchoice.me/the-100-most-attractive-asian-celebs-2021/dimash-kudaibergen|title = Dimash Kudaibergen is #1 in THE 100 MOST ATTRACTIVE ASIAN CELEBS 2021|work = KingChoice|date = 2021-10-01}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* {{Instagram|kudaibergenov.dimash}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері]]

Ишанбай Қарақұлов

2026-07-06T14:23:22Z

1nter pares:

'''Қарақұлов Ишанбай Қарақұлұлы''' (1909-1992) - ғалым-эпидемиолог, медицина ғылымының докторы, Қазақстан Ғылым академиясының, КСРО Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі, КСРО Медицина ғылымдары академиясының академигі, Қазақстанның және Қарақалпақ АКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, медицина ғылымы саласында қазақтан шыққан тұңғыш профессор.

Ақтөбе облысының Ойыл ауданында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орынбор қаласындағы жасөспірімдерге арналған үш жылдық мектеп-интернатында оқыған. Орал қаласындағы Қазақ өлкелік медицина техникумын, Алматы мемлекеттік медицина институтын (С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті) және осы институттың аспирантурасын бітірген. 1937 жылы институтты тәмамдаған ол бірден Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайындалған. 1937-1946 жылдары бірінші шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған. 1946-1947 жылдары Алматы медицина институты эпидемиология кафедрасының меңгерушісі. 1948-1950 жылдары - Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры. 1950-1954 жылдары Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарған.
Ишанбай Қарақұлұлы - эпидемиология, профилактика және микробиология саласындағы белгілі зерттеуші және денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы ірі қайраткерлердің бірі.

Ғалымның негізгі ғылыми еңбектері адамға жұғатын ауруларды зерттеуге және Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыруға арналған. Ол малдан жұғатын аса қауіпті ауруларға эпидемиологиялық тұрғыдан жіктеу жасап, олардың жұғу жолдарын анықтады, оларға қарсы қолданылатын кешенді шаралардың біртұтас жүйесін ұсынды. Cарыптан сақтану мақсатында адам терісіне алдын ала вакцина егу әдісін тапқан. Оның ұсынған бұл әдісі қазіргі кезде шет мемлекеттерде де қолданылады.

Профессор Ишанбай Қарақұлұлы ұзақ жылдар бойы Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының сарапшысы, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының сарапшысы, Кеңес-Үндістан достығы қоғамының вице-президенті, Кіші медициналық энциклопедия редакторының орынбасары болып жұмыс істеді.
Ғалым Қазақстанның денсаулық сақтау ісін ұйымдастыра отырып, медицина ғылымын, дәріханалық істі дамыту және кадр даярлау жөнінде зор жұмыстар жүргізген.
Соғыс жылдары И.Қарақұлов Қарулы Күштердің орталық институтында қызмет етті және Үкімет пен Жоғарғы Кеңестің соғысқа қатысты бірқатар жауапты тапсырмаларын орындады. Ол медицина қызметінің подполковнигі әскери шенін алды.
И.Қарақұловтың ғылыми еңбектерін Кеңес Армиясының бас эпидемиологы, академик А.Алымов, академиктер В.Тимаков, П.Здродовский өте жоғары бағалады, сондай-ақ оның басқа да ғалымдар арасында беделі биік болды.
Ол 1946 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында эпидемиология кафедрасын құрып, оны өзі зейнеткерлікке шыққанға дейін (1987-1988) үздіксіз басқарған. Осы кафедраның негізінде 300-дей жұмыс орындалып, отызға тарта докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғалды. Профессор И.Қарақұловтың алғысөзімен және редакциялауымен он беске жуық әртүрлі монографиялар, ғылыми жинақтар мен еңбектер, оқу құралдары басылып шықты. Мұндай әртүрлі проблемалық жұмыстардың орындалуы И.Қарақұловтың тек инфекциялық патология, әлеуметтік гигиена, демография, денсаулық сақтауды ұйымдастырумен ғана шектеліп қалмағанын, сонымен бірге оның ғылыми жан-жақтылығын да аңғартады.
Профессор Ишанбай Қарақұлұлы эпидемиологтардың, микробиологтардың, инфекционистер мен паразитологтардың бүкілодақтық және республикалық (бұған Қазақстанмен бірге, Грузия, Әзірбайжан, Өзбекстан мен Қырғызстан, Түркіменстан, Қарақалпақ АКСР-і қоғамдары да кірген) ғылыми қоғамдарының құрметті мүшесі, ал Қазақстан микробиологтары, эпидемиологтары және паразитологтары ғылыми қоғамының құрметті төрағасы болды.
Ишанбай Қарақұлұлы жастарды жан-жақты тәрбиелеу проблемасымен де үзбей айналысты. Бұл ретте ең алдымен оның 1983 жылы белгілі жазушы Ғ.Мүсіреповтің алғысөзімен шыққан «Қырық сұрақ - қырық жауап» атты кітабының мәні зор екенін айтқан жөн. Ол қарақалпақ, қырғыз тілдерінде де жарық көрді. «Индиялық достарда» (1962), «Сырласу» (1989), тағы басқа кітаптары бар. Онда жастарға байланысты көп тәрбиелік мәселелерді көтерді.
И.Қарақұловтың маман-дәрігерлерді дайындаудағы сіңірген еңбегін ескере отырып және Қазақстандағы эпидемиологиялық ғылымның іргесін қалаушылардың бірі болғаны үшін С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті ғылыми кеңесінің шешімімен (24 ақпан 2009 жылғы хаттама № 8) университеттің эпидемиология кафедрасына және № 6 аудиторияға оның аты берілді. Бір оқу ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Алматы қаласындағы «Қалқаман-2» шағын ауданындағы көше бірі И.Қарақұлов есімімен аталады.

«Халықтар достығы» орденімен, көптеген медальдармен, КСРО денсаулық сақтау министрлігінің, КСРО «Білім» қоғамының, КСРО Медициналық ғылым академиясының, Қазақ КСР-і Ғылым академиясының, Қазақ КСР-і және Қарақалпақ АКСР-нің Жоғарғы Кеңесі президиумының Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref>http://inform.kz/kz/karakulov-ishanbay-karakululy_a2224211</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1909 жылы туғандар]]
[[Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Эпидемиологтар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]

Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы

2026-07-06T13:38:21Z

1nter pares: ~2026-38507-23 (т) өңдемелерінен 1nter pares соңғы нұсқасына қайтарды

{{КСРО республикалары
|name = Қазақ КСР
|flag = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
|arms = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
|республика туына сілтеме =
|республика елтаңбасына сілтеме =
|motto = Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!
|map = Kazakh SSR in the Soviet Union.svg
|capital = [[Алматы]]
|established = [[5 желтоқсан]] [[1936 жыл|1936]]
|from = [[5 желтоқсан]] [[1936 жыл|1936]]
|to = [[16 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]]
|area = 2 717,3 мың км² КСРО бойынша 2-ші
|population = 16 711 мың адам КСРО бойынша 4-ші
|density = 6,1 адам/км² КСРО бойынша 15-ші
|anthem = [[Қазақ КСР әнұраны]]
|rus-name={{lang-ru|Казахская Советская Социалистическая Республика}}|language=[[Қазақ тілі|қазақша]] және [[Орыс тілі|орысша]]|pop=16,711,900|year_end=1991|year_start=1936|area-rank=2-ші|ussr-start=[[1936]] [[5 желтоқсан]],|ussr-end=[[1991]] [[16 желтоқсан]]|full-name={{lang-kk|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы}}|pop-rank=4-ші|p1=Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|flag_p1=Kazak 1920.jpg|s1=Қазақстан|flag_s1=Flag of Kazakhstan.svg}}
{{Қазақстан тарихы}}
'''Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы''' (1920-1991) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] жұмысшылар мен шаруалардың социалистік мемлекеті, одақтас кеңестік социалистік республика. Аумағы жағынан РКФСР-ден кейінгі екінші орында. Халқының саны жағынан РКФСР мен [[Украина]]дан кейінгі үшінші одақтас республика болды.

Мемлекеттік құрылым 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясымен айқындалған.

== Саяси тарихы ==

=== I. Генезис, 1920-1936 ===
1920 жылы 26 тамызда бастапқыда РКФСР құрамындағы «Қырғыз АКСР-і» болып құрылды, астанасы Орынбор болды.

1925 жылы қазақ халқының тарихи атауы қалпына келтіріліп, «Қазақ АКСР-і» деп өзгертілді. Астанасы Қызылордаға, кейіннен 1929 жылы Алматыға көшірілді.

=== II. Сталиндік кезең, 1936-1941 ===
1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясы бойынша Қазақстан автономиялық республикадан одақтас республика мәртебесіне (Қазақ КСР) ие болды.

==== 1. Коллективизация ====

===== 2. Саяси қуғын-сүргін =====

===== 3. Индустриализация =====

=== III. Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан, 1941-1945 ===

===== 1. Мобилизация және ұлттық құрам дайындау =====

===== 2. Өнеркәсіп мен халықты Қазақстанға көшіру =====

===== 3. Тыл жұмыстары =====

=== IV. Соғыстан кейінгі кезең, 1946-1953 ===

=== V. Хрущев кезеңі және Тың игеру, 1954-1964 ===

===== 1.Тың эпопеясы =====

===== 2. Байқоңыр және әскели полигондар =====

=== VI. Д.Қонаев кезеңі, 1964-1986 ===

=== VII. Қайта құру және дағдарыс кезеңі, 1986-1991 ===

===== 1. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы =====

===== 2. Экономикалық реформалар мен ашықтық =====

===== 3. Тәуелсіздік декларациясы =====
1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялап, Қазақстан Республикасы деп атала бастады.

== Мемлекеттік-саяси құрылымы ==
=== Жоғарғы билік органдары ===
Қазақ КСР-індегі билік халық депутаттарының Кеңестері арқылы жүзеге асырылды.
'''[[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]''' — республиканың мемлекеттік билігінің ең жоғарғы органы. Ол бір палатадан тұрды және тең сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру жолымен 5 жыл мерзімге сайланды. Өкілдік нормасы: 27 мың тұрғынға 1 депутаттан келді.

Жоғарғы Кеңес республиканың Конституциясын қабылдауға, мемлекеттік жоспарлар мен бюджеттерді бекітуге және үкімет органдарын құруға құқылы жалғыз заң шығарушы орган болды.

'''[[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы]]''' — Жоғарғы Кеңестің сессиялары аралығындағы тұрақты жұмыс істейтін орган және республиканың жоғары мемлекеттік билік органы. Ол Жоғарғы Кеңес депутаттарының арасынан сайланды.

{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;"
|+ '''1-кесте. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлаулар'''
|-
! rowspan="2" | Сайлау шақырылымы
! rowspan="2" | Сайлау жылы
! rowspan="2" | Депутаттар саны
! colspan="4" | Оның ішінде
|-
! КПСС мүшелері
! Жұмысшылар
! Колхозшылар
! Әйелдер
|-
| 1 || 1938 || 300 || 241 || 112 || 116 || 60
|-
| 2 || 1947 || 300 || 240 || 114 || 118 || 74
|-
| 3 || 1951 || 400 || 282 || 116 || 102 || 149
|-
| 4 || 1955 || 425 || 315 || 114 || 165 || 131
|-
| 5 || 1959 || 450 || 312 || 130 || 88 || 146
|-
| 6 || 1963 || 473 || 313 || 175 || 56 || 158
|-
| 7 || 1967 || 476 || 315 || 191 || 43 || 160
|-
| 8 || 1971 || 482 || 319 || 197 || 44 || 170
|-
| 9 || 1975 || 490 || 324 || 205 || 40 || 174
|-
| 10 || 1980 || 510 || 336 || 221 || 34 || 182
|}

{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;"
|+ '''2-кесте. Қазақ КСР-індегі жергілікті Кеңестерге сайлаулар'''
|-
! rowspan="2" | Сайлау шақырылымы
! rowspan="2" | Сайлау жылы
! rowspan="2" | Депутаттар саны
! colspan="4" | Оның ішінде
|-
! КПСС мүшелері
! Жұмысшылар
! Колхозшылар
! Әйелдер
|-
| 1 || 1939 || 48763 || 19569 || 5540 || 27020 || 16096
|-
| 2 || 1948 || 53414 || 28391 || 6014 || 25839 || 18195
|-
| 3 || 1950 || 57481 || 27894 || 5790 || 14928 || 20408
|-
| 4 || 1953 || 58796 || 29914 || 5882 || 14357 || 20007
|-
| 5 || 1955 || 64554 || 33653 || 8088 || 24423 || 20853
|-
| 6 || 1957 || 69224 || 35338 || 14448 || 21406 || 22164
|-
| 7 || 1959 || 81481 || 39811 || 22692 || 21888 || 26694
|-
| 8 || 1961 || 84267 || 41834 || 25099 || 20737 || 28399
|-
| 9 || 1963 || 98813 || 44831 || 42076 || 11999 || 37495
|-
| 10 || 1965 || 102952 || 45884 || 46166 || 11345 || 39585
|-
| 11 || 1967 || 105756 || 47191 || 48435 || 10437 || 40626
|-
| 12 || 1969 || 109163 || 46729 || 55865 || 10833 || 47178
|-
| 13 || 1971 || 117759 || 46739 || 61636 || 11167 || 50284
|-
| 14 || 1973 || 117155 || 48268 || 58594 || 11390 || 54703
|-
| 15 || 1975 || 120695 || 48905 || 69312 || 11789 || 57191
|-
| 16 || 1977 || 123269 || 49713 || 72044 || 11684 || 59326
|-
| 17 || 1980 || 125662 || 50986 || 74327 || 11612 || 61461
|}

=== Атқарушы билік ===
'''[[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]''' — мемлекеттік биліктің жоғарғы атқарушы және өкім етуші органы. Оны Жоғарғы Кеңес құрды. Министрлер Кеңесі мемлекеттік басқару органдарының жұмысын үйлестіріп, республиканың экономикалық және әлеуметтік дамуына басшылық жасады.

=== Жергілікті билік органдары ===
Жергілікті жерлердегі мемлекеттік билік органдары — облыстық, аудандық, қалалық, қалалық аудандардағы, поселкелік және ауылдық '''[[Халық депутаттарының Кеңестері]]''' болды. Олар 2,5 жыл мерзімге сайланды.

=== Сот жүйесі және прокуратура ===
'''[[Қазақ КСР Жоғарғы Соты]]''' — республиканың ең жоғарғы сот органы. Оны Жоғарғы Кеңес 5 жыл мерзімге сайлады. Оның құрамына Төраға, оның орынбасарлары, мүшелері және халық заседательдері кірді.

Облыстық соттар, Алматы қалалық соты және аудандық (қалалық) халық соттары тиісті Кеңестер немесе азаматтар тарапынан сайланды.

Жоғарғы қадағалауды КСРО Бас прокуроры 5 жыл мерзімге тағайындайтын Қазақ КСР Прокуроры жүзеге асырды.

{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;"
|+ '''Қазақ КСР-інің мемлекеттік органдарының құрылымы'''
|-
! colspan="2" style="background:#cfe2f3;" | Мемлекеттік билік органдары
! colspan="3" style="background:#d9ead3;" | Мемлекеттік басқару органдары
! style="background:#e6d9f2;" | Сот әділдігі
! style="background:#fce5cd;" | Прокурорлық қадағалау
! style="background:#ead1dc;" | Арбитраж
|-
! style="background:#dae8fc;" | Жоғарғы органдар
! style="background:#dae8fc;" | Жергілікті органдар
! style="background:#d9ead3;" | Жоғарғы атқарушы және өкімдік органдар
! style="background:#d9ead3;" | Салалық орталық басқару органдары
! style="background:#d9ead3;" | Жергілікті басқару органдары
! style="background:#e6d9f2;" |
! style="background:#fce5cd;" |
! style="background:#ead1dc;" |
|-
| style="background:#f3f9ff;" |
'''Жоғарғы Кеңес''' 
'''Жоғарғы Кеңес Президиумы'''
| style="background:#f3f9ff;" |
Облыстық Кеңестер 
Аудандық Кеңестер 
Қалалық Кеңестер 
Ауылдық және селолық Кеңестер
| style="background:#eef7ee;" |
'''Министрлер Кеңесі''' 
Министрлер Кеңесінің Президиумы
| style="background:#eef7ee;" |
Одақтық-республикалық және республикалық министрліктер 
Мемлекеттік комитеттер 
Орталық ведомстволар
| style="background:#eef7ee;" |
Облыстық атқару комитеттері 
Аудандық атқару комитеттері 
Қалалық атқару комитеттері 
Ауылдық және селолық атқару комитеттері
| style="background:#f6f0fa;" |
Жоғарғы Сот 
Облыстық соттар 
Қалалық соттар 
Аудандық (қалалық) соттар
| style="background:#fff4e6;" |
Бас Прокурор 
Облыстық прокурорлар 
Қалалық прокурорлар 
Аудандық прокурорлар
| style="background:#f9eef3;" |
Мемлекеттік арбитраж 
Облыстық арбитраж 
Қалалық арбитраж
|}

=== Коммунистік партия ролі ===

=== Мемлекеттік рәміздер ===

* [[Қазақ КСР әнұраны|Қазақ КСР Мемлекеттік гимні]]

== Әкімшілік-территориялық құрылымы ==

=== Шекара ===
Қазақ КСР-ы — жер көлемі жағынан РКФСР-ден кейінгі екінші, Жері 2724,9 мың км². Астанасы — [[Алматы|Алматы қаласы]]. Әкімшілік жағынан 19 облысқа, 210 ауданға бөлінді, 82 қаласы болды.

=== Ішікі құрылымы ===

=== Урбанизация ===

== Халқы ==
Қазақ КСР-ның жергілікті халқы — [[қазақтар]] ([[1970 жыл]]ғы [[Халық санағы|санақ]] бойынша, 4234 мың) болған. [[1913 жыл]]ғымен салыстырғанда, Қазақ КСР халқы [[1974 жыл]]ға дейін 2,5 есе өскен.
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center;"
|+ 1970 жылғы санақ бойынша Қазақ КСР халқының ұлттық құрамы
|-
! Ұлт !! Саны (мың адам) !! Негізгі қоныстанған жерлері
|-
| Орыстар || 5 522 || Республиканың барлық аймақтары
|-
| Қазақтар || 4 234 || Жергілікті халық
|-
| Украиндар || 933 || Солтүстік облыстар (тың жерлер), қалалар
|-
| Татарлар || 288 || Қалалар мен ауылдық жерлер
|-
| Өзбектер || 216 || Оңтүстік өңірлер
|-
| Белорустар || 198 || Тың игерілген аймақтар
|-
| Ұйғырлар || 121 || Іле өзенінің жоғарғы ағысы
|-
| Корейлер || 82 || Алматы және Қызылорда облыстары
|-
| Дүнгендер || 17 || Оңтүстік өңірлер
|}
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+ Қазақ КСР халқының тығыздығы (аймақтар бойынша)
|-
! Аймақ сипаттамасы !! Тығыздық (адам/1 км²)
|-
| Оңтүстік тау бөктерлері мен шұраттар || > 100
|-
| Солтүстік (қара топырақты, орманды дала) || ~ 20
|-
| Республика бойынша орташа көрсеткіш || 5,1
|-
| Батыс, Орталық, Оңтүстік шөлдері || 1,4 — 1,8
|}

1974 жылы 50 000 астам халқы бар қалалардың саны 27-ге жетті, 100 мыңнан артық халқы бар 16 қала болды, оның ішінде 2 қаланың халқы 500 мыңнан асты (Алматы 813 мың, Қарағанды 559 мың). Алматыда 1926 жылы 45,4 мың халық тұрса, 1974 жылы 813 мың болды.

Қарағандыда [[Теміртау]] (192 мың), [[Балқаш]] (80 мың), [[Жезқазған]] (74 мың), Маңғыстауда — Шевненко (89 мың), Солтүстік Қазақстанда [[Рудный]] (105 мың), [[Ермак]], [[Арқалық]], [[Екібастұз]], Оңтүстік Қазақстанда — Қаратау, [[Кентау]], Текелі секілді ірі индустрия орталықтары құрылды.
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;"
|+ '''8-кесте. Қазақ КСР облыстары бойынша халықтың тығыздығы және қала халқының үлесі (1980 ж. 1 қаңтар)'''
|-
! rowspan="2" | Облыстардың атауы
! rowspan="2" | Аумағы (мың км²)
! rowspan="2" | Халық саны (мың адам)
! colspan="2" | Халық тығыздығы (1 км²-ге)
! rowspan="2" | Қала халқының үлесі (%)
|-
! Барлық халық
! Ауыл халқы
|-
| style="text-align:left;" | Қазақ КСР (барлығы)
| 2717,3 || 14838 || 5,5 || 2,4 || 54
|-
| style="text-align:left;" | Ақтөбе облысы
| 298,7 || 641 || 2,1 || 1,8 || 43
|-
| style="text-align:left;" | Алматы облысы
| 104,7 || 870 || 17,4 || 6,3 || 19
|-
| style="text-align:left;" | Шығыс Қазақстан облысы
| 97,3 || 884 || 9,1 || 3,4 || 63
|-
| style="text-align:left;" | Гурьев облысы
| 113,0 || 373 || 3,3 || 1,2 || 59
|-
| style="text-align:left;" | Жамбыл облысы
| 144,6 || 940 || 6,5 || 3,5 || 43
|-
| style="text-align:left;" | Жезқазған облысы
| 313,4 || 453 || 1,5 || 0,3 || 73
|-
| style="text-align:left;" | Қарағанды облысы
| 85,4 || 1200 || 14,5 || 2,0 || 85
|-
| style="text-align:left;" | Қызылорда облысы
| 228,1 || 574 || 2,5 || 1,7 || 64
|-
| style="text-align:left;" | Көкшетау облысы
| 78,4 || 620 || 7,9 || 3,2 || 35
|-
| style="text-align:left;" | Қостанай облысы
| 114,5 || 940 || 8,3 || 4,4 || 48
|-
| style="text-align:left;" | Маңғыстау облысы
| 166,6 || 261 || 1,6 || 0,1 || 85
|-
| style="text-align:left;" | Павлодар облысы
| 127,5 || 811 || 6,4 || 2,8 || 51
|-
| style="text-align:left;" | Солтүстік Қазақстан облысы
| 44,3 || 574 || 13,0 || 7,1 || 44
|-
| style="text-align:left;" | Семей облысы
| 179,6 || 778 || 4,3 || 2,1 || 48
|-
| style="text-align:left;" | Талдықорған облысы
| 118,5 || 610 || 5,7 || 3,3 || 40
|-
| style="text-align:left;" | Торғай облысы
| 111,9 || 276 || 2,5 || 1,5 || 33
|-
| style="text-align:left;" | Орал облысы
| 151,2 || 589 || 3,9 || 2,4 || 38
|-
| style="text-align:left;" | Целиноград облысы
| 124,6 || 810 || 6,5 || 2,7 || 58
|-
| style="text-align:left;" | Шымкент облысы
| 116,3 || 1592 || 13,7 || 7,7 || 40
|}

{| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;"
|+ '''Қазақстан халқының ұлттық құрамы (%, 1939–1979 жж.)'''
|-
! Ұлт
! 1939
! 1959
! 1970
! 1979
|-
| style="text-align:left;" | Қазақтар
| 38,0 || 30,0 || 32,6 || 36,0
|-
| style="text-align:left;" | Орыстар
| 40,2 || 42,7 || 42,4 || 40,8
|-
| style="text-align:left;" | Украиндар
| 10,8 || 8,2 || 7,2 || 6,1
|-
| style="text-align:left;" | Татарлар
| 1,7 || 2,1 || 2,2 || 2,1
|-
| style="text-align:left;" | Өзбектер
| 1,7 || 1,5 || 1,7 || 1,8
|-
| style="text-align:left;" | Белорустар
| 0,5 || 1,2 || 1,5 || 1,2
|-
| style="text-align:left;" | Ұйғырлар
| 0,6 || 0,6 || 0,9 || 1,0
|-
| style="text-align:left;" | Кәрістер
| 1,6 || 0,8 || 0,6 || 0,6
|-
| style="text-align:left;" | Дүнгендер
| 0,1 || 0,1 || 0,1 || 0,2
|-
| style="text-align:left;" | Басқа ұлттар
| 4,8 || 12,8 || 10,8 || 10,2
|}

{| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center;"
|+ '''3-кесте. Халықтың тууы, өлімі және табиғи өсімі (1000 адамға шаққанда)'''
|-
! Жыл
! Туылым
! Өлім-жітім
! Табиғи өсім
|-
| 1913 || 44,8 || 28,9 || 15,9
|-
| 1940 || 40,8 || 21,4 || 19,4
|-
| 1950 || 37,6 || 11,7 || 25,9
|-
| 1960 || 37,2 || 6,6 || 30,6
|-
| 1970 || 23,4 || 6,0 || 17,4
|-
| 1971 || 23,8 || 6,0 || 17,8
|-
| 1972 || 23,5 || 6,3 || 17,2
|-
| 1973 || 23,2 || 6,5 || 16,7
|-
| 1974 || 24,1 || 6,7 || 17,4
|-
| 1975 || 24,3 || 7,2 || 17,1
|-
| 1978 || 24,4 || 7,4 || 17,0
|}

{| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;"
|+ '''4-кесте. Қазақстандағы әйелдердің жас ерекшелігі бойынша туу коэффициенттері (1969–1970 жж.)'''
|-
! rowspan="2" | Жас топтары (жас)
! colspan="3" | 1000 әйелге шаққандағы туғандар саны
|-
! Барлық әйелдер
! Қазақ әйелдері
! Орыс әйелдері
|-
| 15–49 || 96,3 || 162,7 || 59,9
|-
| 15–19 || 30,0 || 18,4 || 33,3
|-
| 20–24 || 192,4 || 221,5 || 159,6
|-
| 25–29 || 178,0 || 291,7 || 106,9
|-
| 30–34 || 135,1 || 282,2 || 69,5
|-
| 35–39 || 83,5 || 219,5 || 33,7
|-
| 40–44 || 34,1 || 100,0 || 9,8
|-
| 45–49 || 9,0 || 29,3 || 1,1
|}

{| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;"
|+ '''2-кесте. Халықтың жас құрылымы және ерлер мен әйелдер арақатынасы (1959–1970 жж.)'''
|-
! rowspan="2" | Жас топтары (жас)
! colspan="2" | Жас құрылымы (%, барлық халықтан)
! colspan="2" | 1000 әйелге шаққандағы ерлер саны
|-
! 1959
! 1970
! 1959
! 1970
|-
| Барлық халық || 100 || 100 || 905 || 928
|-
| 0–4 || 15,4 || 11,9 || 1038 || 1029
|-
| 5–9 || 12,4 || 13,4 || 1028 || 1031
|-
| 10–14 || 7,8 || 12,2 || 1049 || 1035
|-
| 15–19 || 8,3 || 9,7 || 1075 || 1051
|-
| 20–24 || 10,7 || 7,3 || 1054 || 1040
|-
| 25–29 || 7,9 || 5,9 || 1048 || 990
|-
| 30–34 || 8,5 || 8,9 || 876 || 1031
|-
| 35–39 || 4,8 || 5,7 || 683 || 1045
|-
| 40–44 || 4,4 || 6,5 || 694 || 887
|-
| 45–49 || 4,6 || 3,8 || 704 || 691
|-
| 50–54 || 3,9 || 2,8 || 721 || 664
|-
| 55–59 || 3,5 || 3,5 || 523 || 590
|-
| 60 жас және одан жоғары* || 7,8 || 8,4 || 656 || 562
|}

{| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;"
|+ '''1-кесте. Халық санының өзгеруі және қала халқы үлесінің өсуі'''
|-
! Жыл
! Халық саны (мың адам)
! Қала халқы (мың адам)
! Ауыл халқы (мың адам)
! Қала халқының үлесі (%)
|-
| 1897 || 4333 || 303 || 4030 || 7,0
|-
| 1913 || 5557 || 541 || 5056 || 9,7
|-
| 1926 || 6025 || 519 || 5506 || 8,6
|-
| 1939 || 6082 || 1690 || 4392 || 27,8
|-
| 1951 || 6813 || 2675 || 4138 || 39,3
|-
| 1959 || 9295 || 4067 || 5228 || 43,8
|-
| 1970 || 13009 || 6538 || 6471 || 50,3
|-
| 1976 || 14209 || 7506 || 6703 || 52,8
|-
| 1977 || 14501 || 7769 || 6732 || 54,4
|-
| 1980 || 14858 || 8070 || 6788 || 54,0
|}

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+ 1972 жылғы Қазақ КСР халық шаруашылығындағы жұмыспен қамту
|-
! Сала !! Жұмысшылар саны (мың адам)
|-
| Өнеркәсіп || 1 095
|-
| Ауыл шаруашылығы || 1 002
|-
| Құрылыс || 568
|-
| Көлік және байланыс || 588
|-
| '''Барлығы (республика бойынша)''' || '''4 971'''
|}

{| class="wikitable sortable" style="text-align:center;"
|+ 1974 жылғы Қазақ КСР ірі қалаларының халық саны
|-
! № !! Қала !! Аймақ / Санат !! Халық саны (мың адам)
|-
| 1 || Алматы || Республика астанасы || 813
|-
| 2 || Қарағанды || Орталық Қазақстан || 559
|-
| 3 || Шымкент || Оңтүстік Қазақстан || 284
|-
| 4 || Семей || Шығыс Қазақстан || 265
|-
| 5 || Өскемен || Шығыс Қазақстан || 252
|-
| 6 || Павлодар || Солтүстік Қазақстан || 228
|-
| 7 || Тараз (Жамбыл) || Оңтүстік Қазақстан || 228
|-
| 8 || Теміртау || Орталық Қазақстан || 192
|-
| 9 || Ақтөбе || Батыс Қазақстан || 170
|-
| 10 || Рудный || Солтүстік Қазақстан || 105
|-
| 11 || Шевченко (Ақтау) || Маңғыстау || 89
|-
| 12 || Балқаш || Орталық Қазақстан || 80
|-
| 13 || Жезқазған || Орталық Қазақстан || 74
|}

== Қазақстанда Совет билігінің орнауы ==
=== 1917 жыл ===
* 30 қазан — Перовскіде (Қызылорда) Кеңес өкіметі орнады.
* Қарашаның басы — Шымкентте Кеңес өкіметі орнады.
* 6 қараша — Әулиеатада (Жамбыл) Кеңес өкіметі орнады.
* 14 қараша — Орынборда Әскери-революциялық комитет құрылып, қалада Кеңес өкіметін жариялады.
* 22 қараша — Петропавлда Кеңес өкіметі орнады.
* 2 желтоқсан — Ордада (Бөкей Ордасы) Кеңес өкіметі орнады.
* 2–12 желтоқсан — Батыс Сібір Кеңестерінің съезі Дала өлкесінде (Ақмола және Семей облыстары) Кеңес өкіметін жариялады.
* 25 желтоқсан — Қостанай мен Ақмолада Кеңес өкіметі орнады.

=== 1918 жыл ===
* 8 қаңтар — Ақтөбеде Кеңес өкіметі орнады.
* 12 қаңтар — Атбасарда Кеңес өкіметі орнады.
* 15–16 қаңтар — Орал облыстық шаруалар депутаттарының съезі облыста Кеңес өкіметін орнату туралы шешім қабылдады.
* 18 қаңтар — Өскеменде Кеңес өкіметі орнады (және Орынбор ақ гвардияшылардан толық азат етілді).
* 19 қаңтар — Павлодарда Кеңес өкіметі орнады.
* 16–17 ақпан — Семейде Кеңес өкіметі орнады.
* 2–3 наурыз — Верный қаласында (Алматы) Кеңес өкіметі орнады.

== Негізгі саяси оқиғалар ==
* 1920 жылғы 26 тамыз — [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының]] (АКСР) құрылуы.
* 1921 жылғы 14 наурыз — Верный қаласының атауы Алматы болып өзгертілді.
* 1925 жылғы ақпан — Астананың [[Орынбор|Орынбордан]] [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілуі.
* 1925 жылғы 15–19 сәуір — Қазақ халқының тарихи дұрыс атауын қалпына келтіру және Қырғыз АКСР-ін Қазақ АКСР-і деп өзгерту туралы қаулы.
* 1928 жылғы 27 тамыз — Ірі бай-феодалдардың мал-мүлкін тәркілеу және жер аудару туралы декрет.
* 1929 жылғы мамыр — Астананың [[Қызылорда|Қызылордадан]] [[Алматы|Алматыға]] көшірілуі.
* 1936 жылғы 5 желтоқсан — [[КСРО Конституциясы (1936)|КСРО-ның жаңа Конституциясының]] қабылдануы; [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інің одақтас республикаға ([[Қазақ советтік социалистік республикасы|Қазақ КСР]]) айналуы.
* 1937 жылғы мамыр-маусым — [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан Коммунистік партиясының]] құрылуы.
* 1978 жылғы 20 сәуір — [[Қазақ КСР Конституциясы (1978)|Қазақ КСР Конституциясының]] қабылдануы.
* 1979 жылғы 16 маусым — 1954 жылғы тың игеруге байланысты жазушылар конференциясы.

=== Тың игеру және экономикалық науқандар ===
* 1954 жылғы 2 наурыз — КОКП ОК пленумының «Елде астық өндіруді одан әрі ұлғайту және тың және тыңайған жерлерді игеру туралы» қаулысы.
* 1954 жылғы 27 маусым — Қостанайға алғашқы [[Тың игеру|тың игеруші]] еріктілердің келуі.
* 1956 жылғы 10 қазан — Қазақстан [[Колхоз|колхоздары]] мен [[Совхоз|совхоздарының]] мемлекетке 1 млрд пұт астық тапсыруы.
* 1960 жылғы 26 желтоқсан — Қазақ КСР құрамында [[Тың өлкесі|Тың өлкесінің]] (Целинный край) құрылуы.
* 1961 жылғы 20 наурыз — [[Ақмола]] қаласының атауы [[Целиноград]] болып өзгертілуі.

{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;"
|+ '''Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру (1954–1960 жж., мың га)'''
|-
! rowspan="2" | Облыстар
! colspan="7" | Жылдар
! rowspan="2" | 1954–1960 барлығы
|-
! 1954
! 1955
! 1956
! 1957
! 1958
! 1959
! 1960
|-
| style="text-align:left;" | Целиноград облысы
| 1644 || 1734 || 155 || 118 || 283 || 138 || 236 || 4308
|-
| style="text-align:left;" | Көкшетау облысы
| 1428 || 928 || 44 || 51 || 124 || 39 || 120 || 2734
|-
| style="text-align:left;" | Павлодар облысы
| 1021 || 1185 || 406 || 46 || 294 || 187 || 259 || 3398
|-
| style="text-align:left;" | Қостанай облысы
| 1710 || 2602 || 185 || 180 || 339 || 125 || 471 || 5612
|-
| style="text-align:left;" | Солтүстік Қазақстан облысы
| 759 || 270 || 13 || 18 || 155 || 40 || 75 || 1330
|-
! style="text-align:left;" | Республика бойынша
! 8531 !! 9436 !! 1908 !! 1064 !! 1877 !! 1020 !! 1648 !! 25484
|}

=== Ғылым және ғарышты игеру ===
* 1867 ж. — Орынборда Орыс географиялық қоғамы бөлімшесінің ашылуы.
* 1932 жылғы 8 наурыз — КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасының құрылуы.
* 1946 жылғы 1 маусым — Қазақ КСР Ғылым академиясының ашылуы.
* 1949 жылғы 25 қыркүйек — КСРО-да атом бомбасының сыналғаны туралы ТАСС хабарламасы (Семей полигоны меңзелуде).
* 1957 жылғы 4 қазан — КСРО-да әлемдегі тұңғыш Жердің жасанды серігінің ғарышқа ұшырылуы (Байқоңырдан).
* 1961 жылғы 12 сәуір — Ю.А. Гагариннің «Восток» ғарыш кемесімен әлемдегі тұңғыш ғарышқа ұшуы (Байқоңырдан).

=== Білім беру және мәдени саясат ===
* 1841 ж. — Бөкей Ордасында қазақ балаларына арналған орыс мектебінің ашылуы.
* 1850 ж. — Орынборда қазақ балаларына арналған тұңғыш зайырлы жетіжылдық мектептің ашылуы.
* 1919 жылғы 26 желтоқсан — Сауатсыздықты жою туралы декрет.
* 1928 жылғы қыркүйек — Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының ашылуы.
* 1929 жылғы 20 желтоқсан — Латын әліпбиіне көшу туралы қаулы.
* 1930 жылғы 27 тамыз — Республикада жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беруді енгізу туралы қаулы.
* 1934 жылғы 15 қаңтар — Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) ашылуы.
* 1940 жылғы 10 қараша — Орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге (кириллица) көшу туралы заң.
* 1957 жылғы 7 желтоқсан — Жалпыға бірдей міндетті оқыту туралы Жарлық.
* 1959 жылғы 28 наурыз — Мектептің өмірмен байланысын нығайту туралы заң.

=== Көлік және ірі құрылыстар ===
* 1903–1905 жж. — Орынбор — Ташкент темір жолының салынуы.
* 1930 жылғы 1 мамыр — Түркістан-Сібір (Түрксіб) темір жолының ашылуы.
* 1953 жылғы 27 қазан — Мойынты — Шу темір жол желісінің пайдалануға берілуі.
* 1953 жылғы 20 желтоқсан — Ақмола — Павлодар темір жол желісінің пайдалануға берілуі.
* 1964 жылғы 29 маусым — Мақат — Ақтау темір жол магистралі құрылысының аяқталуы.
* 1970 жылғы 2 шілде — Ертіс — Қарағанды каналы құрылысының аяқталуы.
* 1970 жылғы 25 желтоқсан — Алматы — Фрунзе (Бішкек) — Ташкент автомагистралі құрылысының аяқталуы.
* 1975 жылғы 26 желтоқсан — Ту-144 дыбыстан жүйрік жолаушылар ұшағының Мәскеу — Алматы бағыты бойынша алғашқы тәжірибелік ұшуы.

=== Мәдениет және өнер ===
* 1926 жылғы 13 қаңтар — Қазақ мемлекеттік драма театрының ашылуы.
* 1934 жылғы 13 қаңтар — Қазақ мемлекеттік музыкалық театрының (қазіргі Абай атындағы Опера және балет театры) ашылуы.
* 1941 ж. — «Қазақфильм» студиясы өз жұмысын бастады.
* 1975 жылғы 7 мамыр — Алматыда Кеңестік Отанның бостандығы мен тәуелсіздігі жолында қаза тапқандарға арналған Даңқ мемориалының ашылуы.
* 1975 жылғы 11–13 қыркүйек — Алматыда әл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толуына арналған ғылыми конференция өтті.

=== Әлеуметтік сала және халық санағы ===
* 1897 ж. — Ресей империясында халықты жалпыға бірдей санау жүргізілді.
* 1959 жылғы 15–22 қаңтар — Бүкілодақтық халық санағы.
* 1967 жылғы 14 наурыз — Кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысшылары мен қызметшілері екі демалыс күні бар бес күндік жұмыс аптасына көшірілді.
* 1970 жылғы 15 қаңтар — Бүкілодақтық халық санағы.
* 1979 жылғы 17–22 қаңтар — Бүкілодақтық халық санағы.

=== Ұлы Отан соғысы кезеңі (1941–1945) ===
* 1941 жылғы 16 қараша — Волоколамск тас жолындағы Дубосеково айрығында 28 гвардияшы-панфиловшылардың ерлігі.
* 1941 жылғы 14 қараша — Республикада ұлттық әскери құрамаларды жасақтау туралы қаулы қабылданды.
* 1941 жылғы 11 желтоқсан — Эвакуацияланған кәсіпорындарды орналастыру және іске қосу жөніндегі комиссия құрылды.
* 1944 жылғы 2 сәуір — Кеңес Одағының Батыры атағын беру туралы Жарлық жарияланды (құжатта А. Молдағұлова мен М. Мәметованың есімдері осы жылдар аралығында көрсетілген).
* 1945 жылғы 9 мамыр — Фашистік Германияны жеңген Жеңіс күні.

=== Өнеркәсіп ===
* 1784 жыл — Ф. Риддердің Алтайда қорғасын-күміс кеніштерін ашуы.
* 1791 жыл — Зырян кеніштері жұмысының басталуы.
* 1896 жыл — Зырян тау-кен өндірісі қоғамының құрылуы.
* 1904 жыл — «Қырғыз (Қазақ) тау-кен өндірісі акционерлік қоғамының» құрылуы.
* 1911 жыл — Доссорда мұнай кәсіпшілігінің ашылуы.
* 1918 жылғы 11 мамыр — РКФСР ХКК-нің Қырғыз тау-кен өндірісі акционерлік қоғамының кәсіпорындарын, Спасск мыс қорыту зауытын, Батыс Сібір кеніштерін және Риддер қоғамының кәсіпорындарын мемлекет меншігіне алу туралы қаулысы.
* 1930 жылғы наурыз — Ақтөбе химия комбината құрылысының басталуы.
* 1931 жылғы 15 тамыз — БК(б)П ОК-нің Қарағандыда еліміздің үшінші көмір базасын құру туралы шешімі.
* 1934 жылғы қаңтар — Шымкент қорғасын зауытының бірінші кезегі іске қосылды.
* 1938 жылғы 24 қараша — Балқаш мыс қорыту зауытының 1-ші кезегі іске қосылды.
* 1941 жылғы — Өнеркәсіпті әскери өнім шығаруға көшіру жоспарларының бекітілуі.
* 1942 жылғы 24 қыркүйек — БК(б)П ОК-нің Қарағанды көмір бассейнінде көмір өндіруді арттыру туралы қаулысы.
* 1943 жылғы 20 қаңтар — Ақтөбе ферроқорытпа зауыты елімізге алғашқы өнімін берді.
* 1944 жылғы 31 желтоқсан — Теміртау қаласында Қазақстандағы тұңғыш металлургиялық зауыттың іске қосылуы.
* 1946 жылғы 10 желтоқсан — Қаратау тау-кен химия комбинаты іске қосылды.
* 1947 жылғы 18 қыркүйек — Өскемен жылу электр орталығы (ЖЭО) өндірістік ток берді.
* 1947 жылғы 25 қыркүйек — Өскемен мырыш зауыты іске қосылды.
* 1952 жылғы 25 маусым — Өскемен қорғасын-мырыш зауыты іске қосылды.
* 1953 жылғы 1 шілде — Өскемен СЭС-і іске қосылды.
* 1957 жылғы 25 тамыз — Соколов-Сарыбай тау-кен байыту комбинатының құрылысы басталды.
* 1960 жылғы 4 қаңтар — Соколов-Сарыбай тау-кен байыту комбинатының 1-ші кезегі іске қосылды.
* 1960 жылғы 2 шілде — Қарағанды металлургиялық комбинатының алғашқы домна пеші іске қосылды.
* 1960 жылғы 14 тамыз — Бұқтырма СЭС-інің бірінші агрегаты пайдалануға берілді.
* 1960 жылғы 1 желтоқсан — Қарағанды металлургиялық зауытының 1-ші кокс батареясы іске қосылды; алғашқы қазақстандық кокс алынды.
* 1961 жылғы 25 қараша — Қазақстанда синтетикалық каучук өндірісі басталды.
* 1962 жылғы 3 қаңтар — Соколов-Сарыбай тау-кен байыту комбинатының 2-ші кезегі іске қосылды.
* 1962 жылғы 1 қазан — Қазақстан Магниткасының бірінші мартен пеші іске қосылды.
* 1962 жылғы 21 желтоқсан — Қарағанды металлургиялық зауытының 4-ші кокс батареясы іске қосылды (кокс-химия өндірісінің бірінші кезегінің құрылысы аяқталды).
* 1965 жылғы шілде — Өзен мұнай-газ кен орнының бірінші кезектегі нысандарының құрылысы аяқталды, алғашқы Маңғыстау мұнайы алынды.
* 1965 жылғы қазан — Жетіқара асбест комбинатының бірінші кезегі іске қосылды.
* 1968 жылғы 18 қаңтар — Ермак (Ақсу) ферроқорытпа зауыты іске қосылды.
* 1970 жылғы 18 сәуір — Қарағанды металлургиялық зауытында алғашқы қазақстандық конвертерлік болат алынды.
* 1970 жылғы 3 шілде — Ермак зауытының қорыту цехы толық жобалық қуатында іске қосылды; Соколов-Сарыбай комбинатында ылғалды магниттік айыру фабрикасы іске қосылды.
* 1970 жылғы 4 желтоқсан — «Екібастұзкөмір» комбинатының №5 Ертіс көмір кенішінің бірінші кезегі іске қосылды.
* 1970 жылғы 20 желтоқсан — Қапшағай СЭС-і ток берді.
* 1970 жылғы 24 желтоқсан — Саяқ мыс кеніші іске қосылды.
* 1971 жылғы 26 наурыз — Қарағанды металлургиялық комбинатында №3 қуатты домна пеші іске қосылды.
* 1976 жылғы 4 тамыз — Қазақ КСР-інің жер қойнауы туралы кодексі бекітілді.
* 1978 жылғы 27 желтоқсан — Химия алыбы — Жаңа Жамбыл фосфор зауыты іске қосылды.

== [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі]] ==
* 1938 жылғы 24 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне алғашқы сайлау.
* 1938 жылғы 15–17 шілде — 1-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-ші сессиясы.
* 1940 жылғы 10 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшу туралы заң қабылдады.
* 1941 жылғы 16 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «Қазақ КСР мемлекеттік әнұраны туралы» Жарлығы.
* 1941 жылғы 17 қараша — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қазақ КСР-інің 25 жылдығына арналған мерейтойлық сессиясы.
* 1942 жылғы 28 мамыр — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы мен ХКК Ленинград қорғаушыларына хат жолдады.
* 1947 жылғы 16 ақпан — 2-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы.
* 1957 жылғы 7 желтоқсан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «Қазақ КСР-інде балаларды жалпыға бірдей міндетті оқыту туралы» Жарлығы.
* 1959 жылғы 28 наурыз — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Мектептің өмірмен байланысын нығайту және Қазақ КСР-інде халыққа білім беру жүйесін одан әрі дамыту туралы» заң қабылдады.
* 1959 жылғы 4 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сессиясы «Өнеркәсіп пен құрылысты басқаруды ұйымдастыруды одан әрі жетілдіру туралы» заң қабылдады.
* 1961 жылғы 20 наурыз — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Ақмола қаласын Целиноград деп өзгерту туралы Жарлығы.
* 1962 жылғы 6 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР ауыл халқына мәдени қызмет көрсетуді жақсарту шаралары мен жай-күйі туралы» қаулы қабылдады.
* 1963 жылғы 3 наурыз — 6-шы шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне және жергілікті кеңестерге сайлау.
* 1968 жылғы 20 желтоқсан — «Қазақ КСР еңбекшілер депутаттарының ауылдық, поселкелік Кеңестері туралы» заң қабылданды.
* 1971 жылғы 13 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау.
* 1973 жылғы 15 тамыз — Қазақстан Компартиясы ОК мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің республикаға Халықтар достығы орденін тапсыруға арналған бірлескен салтанатты мәжілісі.
* 1975 жылғы 14 маусым — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау.
* 1977 жылғы 16 ақпан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының республика құрамында жаңа аудандар құру туралы Жарлығы жарияланды.
* 1978 жылғы 20 сәуір — Қазақ КСР Конституциясының қабылдануы (Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдады).
* 1978 жылғы 20 желтоқсан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлау туралы Заң бекітілді.

== [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Компартиясының]] съездері ==
* 1937 жылғы 5–9 маусым — Қазақстан КП-ның 1-ші съезі.
* 1938 жылғы 4–14 шілде — Қазақстан КП(б)-ның 2-ші съезі.
* 1940 жылғы 10–18 наурыз — Қазақстан КП(б)-ның 3-ші съезі.
* 1949 жылғы 25 ақпан – 1 наурыз — Қазақстан КП(б)-ның 4-ші съезі.
* 1951 жылғы 15–18 желтоқсан — Қазақстан КП(б)-ның 5-ші съезі.
* 1952 жылғы 20–24 қыркүйек — Қазақстан КП(б)-ның 6-шы съезі.
* 1954 жылғы 16–18 ақпан — Қазақстан КП-ның 7-ші съезі.
* 1956 жылғы 24–27 қаңтар — Қазақстан КП-ның 8-ші съезі.
* 1959 жылғы 14–15 қаңтар — Қазақстан КП-ның кезектен тыс 9-шы съезі.
* 1960 жылғы 10–12 наурыз — Қазақстан КП-ның 10-шы съезі.
* 1961жылғы 27–29 қыркүйек — Қазақстан КП-ның 11-ші съезі.
* 1966 жылғы 10–12 наурыз — Қазақстан Компартиясының 12-ші съезі.
* 1971 жылғы 24–26 ақпан — Қазақстан Компартиясының 13-ші съезі.
* 1976 жылғы 4–6 ақпан — Қазақстан Компартиясының 14-ші съезі.
* 1981 жылғы 4–6 ақпан — Қазақстан КП-ның 15-ші съезі

=== [[Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы|Қазақстан ЛКЖО (Комсомол)]] съездері ===
* 1937 жылғы 2–9 қазан — Қазақстан комсомолының 1-ші съезі (өлкелік ұйымның Қазақстан ЛКЖО болып қайта құрылуы).
* 1939 жылғы 12–21 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 2-ші съезі.
* 1940 жылғы 25–30 қыркүйек — Қазақстан ЛКЖО-ның 3-ші съезі.
* 1948 жылғы 3–4 маусым — Қазақстан ЛКЖО-ның 4-ші съезі.
* 1950 жылғы 10–11 шілде — Қазақстан ЛКЖО-ның 5-ші съезі.
* 1953 жылғы 2–3 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 6-шы съезі.
* 1955 жылғы 3–4 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 7-ші съезі.
* 1955 жылғы 20–22 желтоқсан — Қазақстан ЛКЖО-ның 8-ші съезі.
* 1958 жылғы 20–22 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 9-шы съезі.
* 1962 жылғы 27–28 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 10-шы съезі.
* 1966 жылғы 20–21 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 11-ші съезі.
* 1970 жылғы 11–12 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 12-ші съезі.
* 1974 жылғы 18–19 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 13-ші съезі.
* 1978 жылғы 9–10 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 14-ші съезі

== Қоғамдық ұйымдар ==
=== [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] съездері ===
* 1934 жылғы 12–20 маусым — Қазақстан жазушыларының 1-ші съезі.
* 1939 жылғы 21–26 маусым — Қазақстан жазушыларының 2-ші съезі.
* 1954 жылғы 3–8 қыркүйек — Қазақстан жазушыларының 3-ші съезі.
* 1959 жылғы 9–11 наурыз — Қазақстан жазушыларының 4-ші съезі.
* 1966 жылғы Мамыр — Қазақстан кеңес жазушыларының 5-ші съезі.
* 1971 жылғы 26 мамыр — Қазақстан жазушыларының 6-шы съезі.
* 1976 жылғы 15 сәуір — Қазақстан кеңес жазушыларының 7-ші съезі.

=== Газет пен журналдар ===
* 1919 жылғы 17 желтоқсан — [[Егемен Қазақстан|'''«Социалистік Қазақстан»''']] газетінің шығуы (1919 — «Ұшқын», 1920 — «Еңбек туы» , 1921 — «Еңбекшіл қазақ» , 1925 — «Еңбекші қазақ» , 1932 — «Социалды Қазақстан» , 1937 жылдан бастап — «Социалистік Қазақстан», 1991 жылдан бастап «Егеменді Қазақстан»).
* 1920 жылғы 1 қаңтар — [[Казахстанская правда|'''«Казахстанская правда»''']] газетінің шығуы (1920 — «Известия Киргизского края» , 1921 — «Степная правда», 1923 — «Советская степь» , 1932 жылдан бастап — «Казахстанская правда»).
* 1920 жылғы қыркүйек — "Партийная жизнь Казахстана" журналының шығуы (1921–25 — «Известия Киробкома РКП(б)» , 1925–26 — «Красный Казахстан» , 1927–30 — «За партию» , 1931–52 — «Большевик Казахстана» , 1952–57 — «Коммунист Казахстана», 1958 жылдан бастап — «Партийная жизнь Казахстана»).
* 1921 жылғы 22 наурыз — [[Жас Алаш (газет)|'''«Лениншіл жас»''']] газетінің шығуы (1921 — «Жас алаш» , 1922 — «Жас қайрат» , 1927 жылдан бастап — «Лениншіл жас» ).
* 1921 жылғы қыркүйек — «Қазақстан коммунисі» журналының шығуы (1925–29 — «Қызыл Қазақстан» , 1930–31 — «Ауыл коммунисі» , 1931–52 — «Қазақстан большевигі» , 1952–57 — «Қазақстан коммунисі»).
* 1921 жылғы 21–22 желтоқсан — Орынборда Киробком РК(б)П органы «Красный Киргизстан» (Қазақстан) журналының шығуы.
* 1922 жылғы 16 қаңтар — «Ленинская смена» газетінің шығуы (1922 — «Юношеская правда», 1924 — «Комсомолец», 1928 жылдан бастап — «Ленинская смена» ).
* 1923 жылғы ақпан — «Темір қазық» журналының шығуы.
* 1923 жылғы 1 шілде — «Қазақстан» журналының шығуы.
* 1925 жылғы мамыр — «Әйел теңдігі» (қазіргі «Қазақстан әйелдері») журналының бірінші нөмірінің жарық көруі.
* 1925 жылғы тамыз — «Жаңа мектеп» (қазіргі «Қазақстан мектебі») журналының бірінші нөмірінің жарық көруі.
* 1927 жылғы ақпан — [[Жұлдыз (журнал)|«Жаңа әдебиет»]] (қазіргі «Жұлдыз» ) журналының бірінші нөмірінің жарық көруі.
* 1933 жылғы тамыз — «Простор» журналының бірінші нөмірінің шығуы.
* 1934 жылғы 10 қаңтар — [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті»]] газетінің бірінші нөмірінің жарық көруі.
* 1936 жылғы маусым — «Қазақстан ауыл шаруашылығы» журналының шығуы.
* 1937 жылғы маусым — «Жас большевик» журналының шығуы.
* 1938 жылғы сәуір — «Агитатор Казахстана» журналының шығуы.
* 1938 ж. — «Ленин кичи» («Ленин туы») газетінің жарық көруі.
* 1944–1956 жж. — «Жаңа өмір» журналының жарық көруі.
* 1956 жылғы наурыз — «Ара» журналының жарық көруі.
* 1957 жылғы 1 наурыз — Ұйғыр тіліндегі «Коммунизм туги» газетінің бірінші нөмірінің шығуы.
* 1958 жылғы сәуір — «Кооператор Казахстана» журналының шығуы.
* 1958 жылғы шілде — [[Балдырған журналы|«Балдырған»]] журналының шығуы.
* 1958 жылғы шілде — «Мәдениет және тұрмыс» журналының шығуы.
* 1969 жылғы маусым — [[Жалын (журнал)|«Жалын»]] альманағының шығуы.

{{Кеңестік республикалар}}

[[Санат:Қазақ КСР]]
[[Санат:КСРО одақтық республикалары]]

Араб жазбалары Қазақстан туралы

2026-07-06T12:00:53Z

1nter pares: /* Әдебиет */

[[File:Califate 750.jpg|thumb|right|Ислам халифаты]]
==Араб жазбалары==
===[[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар===
[[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар — 8-15 ғасырлардағы [[Қазақстан]] жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихын, әсіресе, [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығы кезеңін зерттеуге қажетті деректемелері мол араб тіліндегі тарихи-географиялық әдебиет. [[Араб халифаты]] заманында [[арабтар]]дың шығысты жаулап алып, [[мұсылман]] синкретик. мәдениеті мен ислам дінін таратып, мұсылман дүниесінен шалғайдағы кейбір аймақтармен сауда қатынасын дамытуының нәтижесінде көрші және алыс елдерден жан-жақты мәліметтер жиналды. [[Орта ғасыр]]лардағы араб тарихнамасында Қазақстан аймағының ерекше орын алуын, біріншіден, арабтардың [[Орта Азия]]дағы жаулап алған жерлеріне билігін нығайтуға, екіншіден, қазақ даласын мекендеген көшпелі жауынгер тайпалардың шабуылынан сақтануға тырысқан әрекеттерімен түсіндіруге болады. Қазақстан халықтары туралы ертеректегі деректер араб тіліндегі классик. тарихи шығармалардан белгілі. 9 ғ-да өмір сүрген [[әл-Белазури]]дің “Китаб футух әл-бұлдан” (“Жорық кітабы”), [[әт-Табари]]дің “Тарих әр-русул уә-л-мулук” (“Пайғамбарлар мен патшалар тарихы”) атты шығармаларында 7-8 ғ-дағы арабтардың Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның кейбір аймақтарына жасаған жорықтары айтылады.

[[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|right|Араб Халифаты, 622–750 жылдар {{legend|#a1584e|Мұхаммед с.а.с. пайғамбар дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 622–632}} {{legend|#ef9070|Рашидун дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 632–661}} {{legend|#fad07d|Умайяд халифаты, 661–750}}]]
әт-Табаридің замандасы, бағдаттық [[әл-Жаһиз]]дың (9 ғ.) “Манақиб әл-атрак” (“Түркілердің лайықты қасиеттері”) кітабында Қазақстандағы көшпелі түркі тайпаларының этнологиясы жөнінде тұңғыш мәліметтер берілген, [[Аббас әулеті]] халифтары ұландарының қатарындағы түрік сарбаздары жайлы, араб қалалары тұрғындарын таңдандыратын түркілердің жауынгерлігі, олардың әдет-ғұрпы туралы баяндалған. [[Тамим ибн Бахр]] 9 ғ-дың 1-жартысында [[Ертіс]] бойындағы (Солт.-Шығыс Қазақстан) қимақтар елі арқылы тоғыз-оғыз қағанының астанасын басып өтіп, [[Шығыс Түркістан]]ға саяхат жасады. Тамим ибн Бахр қимақтардың мекен-жайы, шаруашылығы жайында мәлімет бере отырып, [[Тараз]] қ-нан [[қимақ]] патшасының сарайына дейінгі көрген-білгені жайлы әңгімелейді. Қазақстан жерін мекендеген тайпалар туралы деректер 9 ғ-дағы араб тілінде жазылған геогр. шығармаларда да ұшырасады. Мұндай ерте кезден сақталған еңбекке почта мен тыңшы қызметінің бастығы ибн Хордадбектің “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты әкімш.-геогр. анықтама еңбегі жатады. Онда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуды басып өтетін [[Ұлы Жібек жолы]], оның бойындағы қалалар мен қоныстар жайлы айтылып, түрлі елді мекендердің ара қашықтығы көрсетілген. ибн Хордадбек, көбінесе, халифаттың ерте кездегі байланыс қызметі архивіне сүйенген. Тарихшы-географ [[әл-Йақуби]]дің (9 ғ.) “Китаб әл-бұлдан” (“Елдер кітабы”) атты геогр. шығармасында Қазақстан түркілері жайындағы тарихи этногр. кең ауқымды материал қамтылған. Бұл еңбекте түркілер туралы деректер анағұрлым нақты берілген. Әсіресе, [[оғыз]], [[қарлұқ]], [[қимақ]], [[қырғыз]], [[тоғыз-оғыз]] [[тайпа]]ларының бірлестіктері туралы мәліметтері аса маңызды.

[[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|right|'''[[Ибн Хаукал]]''', Әлем картасы. 10 ғ..]]

===Қазақ жері жайлы жазған мұсылман географ-тарихшылары===
* [[әл-Белазури]]
* [[әт-Табари]]
* [[әл-Йақуби]]
* [[Тамим ибн Бахр]]
* [[ибн Хордадбек]]
* [[Құдама ибн Джафар]]
* [[әл-Факих]]
* [[әл-Балхи]]
* [[Ибн Фадлан]]
* [[ибн Хаукал]]
* [[Әбу Дулаф]]
* [[әл-Масуди]]
* [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]]
* [[әл-Маруази]]
* [[Закария әл-Қазуини]]
* [[Ибн әл-Асир]]
* [[ибн Баттута]]
* [[Ибн Халдун]]
* [[ибн әл-Фурат]]
* [[Ибн Арабшаһ]]

[[File:Karte Map Chorasan-Transoxanien-Choresmien.png|thumb|left|'''[[Мауераннахр]]''' (''Transoxiana''), [[Хорасан]] (''Chorasа'') Оңтүстікте, [[Хорезм]] (''Choresmien'') Батыста.]]

===Қазақ жері жайлы жазған араб кітаптары===

Араб географы, филолог [[Құдама ибн Джафар]] (10 ғ.) “Китаб әл-харадж уә сан(ат әл-китаба” (“Харадж және хатшылық өнер жайлы кітап”) деген ресми құжаттар мол пайдаланылған геогр.-әкімш. шығармасында халифаттың әкімш. бөліктері, ірі қалалары, таулары, өзен-көлдері және жеті климат (ықылым) туралы деректер береді. Мұнда аймақтардағы жол қатынасы, жер жағдайы, алым-салық мәселесі туралы айтылады. Шығармада көршілес мұсылман елдері жөнінде мағлұмат беріліп, онда қарлұқ, қимақ, оғыз тайпалары, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шебіндегі жол қатынасы, қалалар мен елді мекендер, олардың ара қашықтығы жөнінде нақты мәліметтер жинақталған. Араб географы ибн әл-Факих (9 ғ-дың соңы — 10 ғ-дың басы) “Китаб ахбар әл-бұлдан” (“Елдер туралы әңгіме кітабы”, 903 ж.) атты тарихи шығармасында, көбінесе өзіне дейінгі авторлардың (әл-Жаһид, ибн Хордадбек, әл-Жейхани) мәліметтеріне сүйенеді. Шығармада Азия мен Батыс Еуропа елдері туралы тарихи-геогр. материалдар мол. Түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ, қыпшақ, оғыз, тоғыз-оғыз т.б.) жайлы, олардың орналасуы, шаруашылық және мәдени өмірі, елдер, қалалар, сауда жолдары туралы деректері аса құнды. 10 ғ-дың басында ибн әл-Факихпен бір мезгілде [[Ахмед ибн Рүсте]] көп томдық энциклопед. шығарма жазды. Бұл еңбектің аймақтардың тарихи-геогр. сипаттамасы жазылған бір ғана томы сақталған. Ибн Рустенің түрлі саяхташылар мен географтардың шығармаларының негізінде түркі тілдес тайпалар туралы жазған “Китаб әл-алақ ән-насифа” (“Қымбат алқа туралы кітап”) атты еңбегінің Қазақстан тарихы үшін үлкен маңызы бар. 10 ғ. — араб геогр. әдебиетінің кемелденген кезі. Бұл дәуірдегі арабтың көрнекті географ-саяхатшысы ирандық әл-Истахридің (10 ғ.) “Китаб масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты еңбегі [[әл-Балхи]]дің бізге жетпеген геогр. шығармасының өңделген және толықтырылған нұсқасы болып табылады. Кітапта [[Парсы]] теңізі, [[Мағриб]], [[Египет]], [[Сирия]], [[Румдар теңізі]], [[Ирак]], [[Үндістан]], [[Хазар теңізі]], [[Армения]] мен [[Әзірбайжан]], [[Хорасан]] мен [[Мауераннахр]]ға геогр. сипаттама берілген.

[[Сурет:Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|300px|thumb|Хорезм Империясы 1190—1220 жылдары]]

Бұл елдердің әрқайсысының шекарасы, қалалары, бір-бірінен қашықтығы, қатынас жолдары туралы дерек келтіріліп, азық-түлік, сауда-саттық, қолөнері жөнінде егжей-тегжейлі жазылады. Сонымен қатар шығармада Шығыс Еуропа жайында, соның ішінде хазарлар, бұртастар, бұлғалар жайында, бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпалары: оғыздар, қимақтар, қарлұқтар туралы маңызды мәліметтер бар. Түркі тайпаларының орналасқан жерлері белгіленген “Дүние жүзінің картасы” берілген. әл-Истахридің еңбегін 10 ғ-дың соңында [[ибн Хаукал]] толықтырып, “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) деп атады. Оның жазбасына қарағанда олар бір тілде сөйлеген. әл-Истахри мен ибн Хаукал еңбектерінің маңызды бөлігі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) деп аталатын геогр. карта болып табылады. 10 ғ-да Қазақстан жері арқылы арабтың 2 саяхатшысы, [[ибн Фадлан]] мен [[Әбу Дулаф]] сапар шеккен. Ибн Фадланның “Рисала” (“Жазба”) еңбегінде араб халифатының астанасынан Еділ бұлғарларына барған елшіліктің сапары жазылған. Елшіліктің мақсаты хазарларға қарсы араб-бұлғар одағын құру, әрі бұлғарлар арасына ислам дінін орнықтыра түсу еді. Елшілік Бағдадтан 921 ж. маусымда шығып, 922 ж. мамыр айында бұлғарларға жетеді. Бұлар Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бұхара, одан Хорезм, Үстірт, Жайық арқылы Еділ бойына келді. Мұнда орыстар мен хазарлардың әлеум. және рухани өмірінен, Қазақстанның бүгінгі батыс облысытарын мекен еткен көшпелі түркі тайпалары: пешенек, башқұрт, әсіресе, оғыздардың этногр., шаруашылық, тарихи-геогр. жағдайынан маңызды деректер келтірілген. Ибн Фадлан 942 ж. Қытай мен Үндістанға жасаған саяхаты жайындағы сапарнамасын 2 “Рисалаға” (“Жазба”) жинақтады. Онда оғыздардың, қимақтардың, қарлұқтар мен жікілдердің шаруашылығы, діні мен тұрмыс жағдайы туралы деректер берілген. Жазбада автор көргенінен гөрі естігенін көп әңгімелейді. Бағдат қ-нда туған араб тарихшысы әрі географы [[әл-Масуди]]дің (10 ғ.) шығармасы құнды тарихи деректеме болып табылады. Ол Үндістаннан Атлант мұхитына дейінгі, Қызыл т-ден Каспий т-не дейінгі аралықтағы елдерге саяхат жасап, ондағы түрлі қауым өкілдерімен араласып, дидарласу арқылы дүниетанымын кеңейтті. “Ахбар әз-заман” (“Дәуір тарихы”) атты 30 томдық тарихи-геогр. энциклопедиядан қысқа ғана үзінділер сақталған. Оның тарихи шығармаларынан “Мурудж әз-захаб уә ма(адин әл-жауахир” (“Алтын шайқайтын және жарқырауық тастар алынатын кен орны”) атты еңбегі ықшамдалған, ал “Китаб әт-танбих уә-ш-шираф” (“Ғибрат және қайыра қарастыру кітабы”) атты геогр. шығармасы толық күйінде жетті. әл-Масудидің еңбектерінде түркі тайпалары қимақтар, оғыздар, қарлұқтар, барисхандар, тоғыз оғыздар, хазарлар туралы құнды тарихи-этногр. деректер және ерте орта ғ-дағы Қазақстанның тарихи геогр-сы жайында бағалы мәліметтер берілген. Сонымен қатар Батыс Қазақстандағы 9 ғ-дың 2-жартысындағы тарихи оқиғаларға қысқаша тоқталады. [[әл-Макдиси]] (10 ғ.) шығармаларының ішінде оның өзі куә болған оқиғаларға негізделген тарихи-геогр. еңбегі маңызды орын алады. “Ахсан әт-тақасим фи марифат әл-ақалим” (986 ж.), (“Аймақтар жөнінде мағлұмат беретін таңдаулы тарау”) атты шығармасы елдер мен аймақтарды араб әдебиетінде толық та, жүйелі түрде сипаттайтын еңбек. Онда Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан, ондағы халықтардың тайпалық құрамы, қалалары мен елді мекендері, сауда жолдары, сауда-саттық заттары, шаруашылығы мен діни көзқарастары, тілі, әдет-ғұрпы жайында маңызды деректер келтірілген.

[[File:Central Asia 1900 mk.svg|300px|thumb|left|Орта Азия]]

Қазақстанның түркі тілдес тайпалары туралы мағлұмат араб-испан географы [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]]ның (11 ғ.) “Китаб ахам әл-маржан фи сихр әл-мадаин әл-машһүр фи кулл макан” (“Дүние жүзінің әйгілі қалаларын сипаттайтын маржан қазына”) деп аталатын Андалусияда жазылған еңбегінде берілген. Оның түркілер жайындағы деректемелері Гардизи (11 ғ.), әл-Бируни (11 ғ.) және әл-Маруазидің (12 ғ.) анықтамаларына сәйкес келеді. Кітапта түркі халықтары, әсіресе, қимақтар жайлы этногр. және тарихи-геогр. маңызды мағлұматтар бар. Қазақстанның орта ғасырдағы бағалы деректемесі ретінде [[әл-Маруази]]дің (12 ғ.) “Табаи әл-хайуан” (“Жануарлардың табиғи қасиеттері”) шығармасын атауға болады. әл-Маруази салжұқ әулетіне жататын Мәлік шаһ (1072 — 92) пен оның мұрагерлері тұсында (Санжар билігіне (1118 — 57) дейін) сарай дәрігері болған. Оның шығармасында бірқатар деректемелерге, соның ішінде, әл-Жейханидің (9 ғ.) еңбегіне сілтеме жасалды. Онда түркі халықтары туралы соны этногр. деректер бар. Әсіресе, 9 ғ-дың басында қимақ, қыпшақ, оғыз тайпаларының қоныстануына едәуір ықпал еткен халықтардың қоныс аударуы туралы Қазақстан тарихы үшін аса бағалы мәлімет араб ғалымы әл-Идрисидің (12 ғ.) “Нұзхат әл-мұштақ фи-ихтирақ әл-араф” (“Аймақтарға сапар шегіп, шаршап-шалдыққан жанның ермегі”) атты ірі геогр. еңбегінде көрсетілген. әл-Идриси Сеутте туып, Кардовода оқыған. Жас кезінен көп саяхат жасап, Лиссабонда, Англияда, Францияда, Мароккода, Кіші Азияда болған. Автор геогр. шығармаларының бірін Сицилия королі Роджер 2-ге (1098 — 1154) арнаған. Онда Еуропа, Азия мен Африка елдері туралы егжей-тегжейлі жазылған. Шығыс Еуропа, Кавказ, Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген халықтар туралы этногр. және тарихи-геогр. сипатта жазылған маңызды деректер келтірілген. Орта ғасырдағы Қазақстан жерін мекендеген қимақ, қыпшақ, оғыз, қарлұқ, түргеш, азкиш сияқты түркі тайпаларының орналасуы, шаруашылығы, қалалары, сауда-қатынас жолдары, қолөнері сөз болады. Автордың кейбір мәліметтері бізге жетпеген жазба деректерден алынған. Солардың ішінде Шығыс Қазақстан даласынан шыққан, қимақ патшасы Жапақ ибн Хакан әл-Қимақидің (10-11 ғ.) шығармасы бар. әл-Идриси еңбегіндегі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) атты геогр. картада кеңінен көрсетілген геогр. және экон. объектілер шығарманың деректемелік құнын арттыра түседі. 13 ғ-дан бастап араб тілінде жазған ортағасырлық авторлар өз заманында өтіп жатқан оқиғалардан гөрі, өткен дәуірдегі тарихшы-географтардың еңбектерінен үзінділер келтіре жазуды мақсат ете отырып, біздерге жетпеген бірқатар шығармалардан бағалы деректер келтіреді. Әл-Идрисидің ізін қуушы араб географы Ибн Саидтың (13 ғ.) “Жеті аймақ туралы” шығармасы өзіне дейінгі деректемелерге сүйене жазылғанымен, Қазақстан мен Еділ бойының, Орта Азияның 13 ғ-дың ортасына дейінгі тарихи геогр-сын зерттеуде өз орны бар. Сондай-ақ, қимақтар, олардың татарлармен қарым-қатынасы туралы қызықты деректер берілген. Осы тектес деректемеге тарихшы-географ [[Закария әл-Қазуини]]дің де (13 ғ.) еңбектері жатады. Ол бірімен бірі сабақтас 2 тарихи-геогр. шығармаларымен танымал. Оның алғашқысы “Аджаиб әл-махлукат” (“Жаратылыс ғажаптары”), 2-сі “Асар әл-билад” (“Қалалар ескерткіші”) деп аталады. Бұл туындыларда түрлі аспан шырақтары, жердің жеті белдеуі (ықылым), мұхиттар, өзен-көлдер, жан-жануарлар дүниесі туралы мәліметтер, 9-10 ғ-ларда бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тілдес оғыз, қарлұқ, жікіл, қимақ тайпалары жөнінде тарихи-этногр. деректер топтастырылған.Сириялық әд-Димашқи “Нұхбат әд-дахр фи аджаиб әл-барр уә-л-бахр” (“Құрлық пен теңіз таңғажайыптары жөнінде баяндайтын мерзімнен іріктеу”) атты космогр. үлкен еңбектің авторы. Оның шығармасы, көбінесе, араб авторларының 9-11 ғ-лардағы дәстүрлі шығармаларына негізделе жазылған. Дегенмен, түркі халықтары жөнінде, олардың орналасу жағдайы туралы тарихи-этногр. мағлұматтар берілген. Әсіресе автордың қыпшақтардың этник. құрамы жайындағы мәліметі құнды дерек болып табылады. Сирия ғалымы Йақұттың (13 ғ.) “Муджам әл-бұлдан” (“Елдердің тізімі”) атты геогр. анықтамасында моңғол басқыншылығы, моңғол әскерлерінің қыпшақ, алан, бұлғар және Саксин жерін басып өткендігі жайлы айтылады. Йақұттың замандасы әрі жақын танысы [[Ибн әл-Асир]] (13 ғ.) [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[Палестина]]ға саяхат жасады. 1188 ж.

Салах әд-Диннің крест тағушыларға қарсы жорығына қатысты. Оның қаламынан бірқатар тарихи-библиогр. еңбектер және “әл-Кәмил фит-т-тарих” (“Тарихтың толық жазбасы”) атты ауқымды тарихи жылнама жарық көрді. Бұл шығармада моңғол жорығына дейінгі мұсылман дүниесінің тарихы баяндалады. Автор біздің дәуірімізге жетпеген құнды деректемелерді пайдаланған. Мұсылман әулеттері мен оған көрші орналасқан мемл-тердің (Араб халифаты, Самани, Қарахан, Хорезмшах әулеттері, қарақытайлар т.б.) саяси тарихы егжей-тегжейлі жазылған. Қазақстанның орта ғ-дағы тарихы үшін ежелгі түркілерге, қарлұқ, оғыз, қыпшақтарға қатысты саяси, этник., этногр. және мәдени сипаттағы мағлұматтардың маңызы зор. Ибн әл-Асирдің 1232 жылға дейінгі саяси оқиғаларды қамтитын тарихи еңбегінде моңғол шапқыншылығы, оның зардаптары баяндалған. Ибн әл-Асирдің замандасы хорасандық тарихшы, Хорезмнің соңғы шаһы Жәлел әд-Диннің сарай хатшысы және өмірбаяншысы ән-Несауидің “Сират ас-сұлтан Жәлел әд-Дин Манкбурни” (“Жәлел әд-Дин Манкбурни сұлтанның өмірі туралы”) атты еңбегінде түркі тайпаларымен, соның ішінде қыпшақтармен тығыз байланыс жасаған Хорезмнің ішкі, сыртқы саясаты, моңғол шапқыншылығы жайында құнды деректер келтіріледі. Шығармада Хорезм мен қыпшақ даласының достық қатынасы да, қарулы қақтығысы да баяндалады, қыпшақ қоғамының ішкі құрылысы, оның шаруашылығы, тұрмыс-жағдайы жайында мәліметтер бар.14-15 ғ-ларда мәмлүк (қыпшақ) әулеті билеген Египеттің Алтын Ордамен қарым-қатынасы жайында бірқатар тарихи шығармалар жазылды. Түркі әулеттері мен халықтары, елдері туралы тарихи геогр. құнды деректері бар әкімш. істерге қажетті энциклопедиялар жарық көрді. 13 ғ-да Египетте қыпшақтан шыққан әз-Захир Рукн әд-Дин Байбарыс сұлтанның (1260 — 77) өмірбаянына арналған тарихи еңбек жазылды. Шығарманың авторы — сұлтанның хатшысы Абд әз-Заһир. Шығармада Алтын Ордамен қарым-қатынас, Қырымнан Итилге (Еділге) дейінгі жолдар сипаттамасы, сол кезде Дешті Қыпшақ тайпаларымен араласып кеткен Қырым тұрғындарының тайпалық құрамы жөнінде этногр. мәліметтер беріліп, Алтын Ордадағы діни және идеол. жағдайлар туралы айтылады.Көрнекті тарихшы ән-Нувейридің (14 ғ.) “Нихаят әл-араб фи фунун әл-адаб” (“Араб пәндеріне қатысты тілек шегі”) атты энциклопед. еңбегі 5 бөлімнен құралған. Тарихқа арналған соңғы бөлімі кітаптың жартысына жуық көлемін қамтиды. Тарих тарауы негізінен көшірме, ал түпнұсқасында соңғы жылдардағы яғни 1331 жылға дейінгі деректер қамтылған. Автор түркі халықтары туралы тарихи-этногр. деректер келтіріп, “Қыпшақ еліне” қысқаша шолу жасайды, тайпаларының саны, ру тартысы жөнінде баяндайды. Өмірінің ұзақ жылдарын [[Мысыр]]да ([[Египет]]те) өткізіп, ән-Насыр сұлтан (1347 — 51) тұсында мемл. хатшы міндетін атқарған дамаскілік әл-Омаридың “Масалық әл-әбсар фи-мамалық әл-әмсар” (“Қалалар иеліктеріне көз жіберу жолдары”) атты энциклопедиясының жеке томдарында [[Шығыс]] пен [[Батыс]] аралығындағы өзі білетін барлық мемлекеттер жайлы жазылған. Мұнда Шыңғысхан шапқыншылығының Орта Азия мен Еділ бойына, Кавказға тигізген әсері, Дешті Қыпшақ жеріндегі қалалар мен сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы, әдет-ғұрыптары туралы әңгімелейді. Саяхатшы [[ибн Баттута]]ның (14 ғ.) еңбектері де осы дәуірге сай келеді. Ол Танжер (Мағриб) қ-нда туып, сонда білім алып, қазылық қызмет атқарған. 25 жыл (1325 — 49) саяхатта болып, 150 мың шақырымнан аса жол жүрген. “Тухфат ән-нузар фи ғараиб әл-әмсар уә аджаиб әл-асфар” (“Қалалардың таңқаларлық ғажайыптары мен саяхат тамашасына тамсанушыларға тарту”) атты кітабында өзінің сапарлары жайында баяндайды. Түркі халықтарының тарихы үшін Алтын Орданың құрамындағы Қырымнан Еділ бойына дейін созылып жатқан Оңт. орыс даласы туралы жазғандары бағалы мәлімет. Астраханнан шыққан ибн Баттута Константинопольге соғып, одан Алтын Ордаға қайта оралып, Сарайдағы хан ордасында болады, Еділден өтіп Үстіртке, одан Хорезм, Бұхара, Ауғанстанға сапар шегеді. Еңбекте Қазақстан жері, қазіргі Ресейдің оңтүстігін мекендеген ортағасырлық қыпшақтардың шаруашылығы, тұрмысы, мәдениеті жайында өте бағалы дерек келтірілген.4-15 ғ-дағы арабтың көрнекті тарихшыларының бірі ибн Халдун. Ол Тунисте ауқатты отбасында туған. 1382 ж. Египетке қоныс аударды.

14 ғ-дың басында Сирияда болып, соңғы жылдарын Каирде өткізді. “Китаб әл ибар...” (“Ғибрат пен тәлімдік тәрбие кітабы”) деп аталатын еңбегі 3 кітаптан құралған. Оның 1-кітабының 1-бөлімінде немесе “Мұқаддимде” (Кіріспе) өзінің әлеум., филос. және саяси-экон. көзқарастары, қоғам мен мемл-тің дамуын, адамдардың мәдени және шаруашылық өмірін қамти отырып, адамзат мәдениетіне қатысты пікірлері жазылды. 1-кітап ежелгі халықтардың тарихы мен автор заманындағы шығыс мұсылман мемл-тері, оның ішінде Қарахан, Салжұқ, Хорезмшах, Мәмлүк мемл-тері, Таяу Шығыс пен Орта Азияда билік жүргізген моңғол әулеттерінің тарихын қамтиды. [[Ибн Халдун]]ның еңбегінде түркі тайпаларының (оғыз, қимақ, қыпшақ) ерте ортағасырдағы тарихы жөнінде деректер мол.Египет тарихшыларының ішіндегі көрнектілері: [[ибн әл-Фурат]] (14 ғ.), әл-Қалқашанди (14-15 ғ-дың басы), әл-Махризи (14-15 ғ-дың басы), [[ибн Тагриберди]] (15 ғ.). Бұлардың еңбегінде [[Алтын Орда]] мен [[Египет]]тің қарым-қатынасы, түркі халықтары, әсіресе, қыпшақтар жөнінде қызықты деректер бар. Египет тарихшыларының ішінде ибн Арабшаһтың (15 ғ.) деректері ерекше құнды. Дамаскіде туған, бірақ бала кезінде тұтқындалып, Самарқанға әкелінген ол [[Хорезм]], [[Астрахан]], Сарай, [[Қырым]], [[Түркістан]]да болып, [[Дамаск]]іге қайтып оралады. Кейін [[Каир]]ге қоныс аударып, қалған өмірін сонда өткізеді. [[Ибн Арабшаһ]]тың “Аджаиб әл-мақдур фи нәуаиб ахбар Тимур” (“Темірдің тағдырын шешкен ғажайыптар”) атты тарихи шығармасында Темірдің тонаушылық, басқыншылық жорықтары, Алтын Орданың саяси тарихы және тарихи геогр. жағдайы Оңт. және Батыс Қазақстан жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихы, этногр-сы жайында деректер берілген.

== Әдебиет ==
* Тизенгаузен В.Г., Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, т. 1, СПб., 1884;
* Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература, Избр. соч., т. 4, М.-Л., 1957;
* Brockelmann C., Geschіchte der arabіschen Lіtteratur, B. 1, Weіmar, 1898;
* Арабская литература, Классический период, М., 1960; Кумеков Б.Е., Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VІІІ-XІV вв., А., 1987.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Ислам Қазақстанда]]
[[Санат:Араб жазуы]]

Қарақаба қорымы

2026-07-06T12:00:05Z

1nter pares:

'''Қарақаба қорымы''' (VIII-IX ғғ.) – [[ерте темір дәуірі]] мен түркілер кезеңіне жататын бірнеше жерлеу-ғұрыптық ескерткіштерінен құралған қорым.

== Орналасқан жері ==
[[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай]] және [[Марқакөл ауданы|Марқакөл]] аудандары аумағында, [[Қарақаба]] өзені алқабының үшінші террасасында (1750 м) орналасқан.

== Зерттелуі ==
Ескерткішті З. Самашевтың жетекшілігімен Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы [[2000 жыл|2000]] жылғы барлау кезінде ашқан. Жалпы алғанда ғылыми зерттеу жұмыстары бұл жерде [[2012 жыл|2012]] жылы басталды. [[2006 жыл|2006]] жылы Қарақабада З. Самашевтің жетекшілігімен [[Қазақстан]]-[[Бельгия]] мамандарынан құралған экспедиция зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сол кезеңдегі жұмыстардың негізгі мақсаты барлау мен ескерткіштерді құжаттау болған. Ескерткіштегі кең көлемдегі археологиялық зерттеу жұмыстары [[2012 жыл|2012]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары арасында жүргізілді. Зерттеу барысында 20-дан астам жерлеу және құрбандық шалу орындары қамтылды. Солардың сегізі қазбадан алынған материалдар негізінде ерте темір дәуіріне, қалғандары ерте түркі кезеңіне жататындығы анықталды. Ерте темір ғасырының соңғы кезеңіне жататын обалардың бірінен қой етінің бір бөлігі салынған керамикалық қазан шыққан.

== Жерлеу-ғұрыптық ескерткіштер сипаты ==
Түркі дәуірі ескерткіштерін зерттеу барысында бірегей археологиялық материалдар алынады. Жерлеу құрылыстары тікбұрышты немесе сопақ келген тас қоршаулар. Лақатқа шалқасынан жатқызылған марқұмның басы шығысқа қаратылған. Қоса жерленген жылқының денесі адам мәйітіне қарама-қарсы бағытта жатқызылған. Ерлер қабіріне қойылған жерлеу материалдарының байлығы марқұмның әлеуметтік дәрежесінің жоғары болғанын куәландырады.

Жерлеуге қойылған заттардың басым бөлігін қылыш, қорамсадағы жебелер, садақ секілді қару-жарақтар құрайды. Қылыштардың бірінің жалпақ бетінен ортағасырлық аң стилінде салынған тамаша жылқы бейнесі анықталды. Ат әбзелдері мен қорамсалар алтын жалатылған күміс және қола қапсырмалармен көркемдеп көмкерілген. Табылған барлық заттар «Остров Кырым» шеберханасында Қ. Алтынбековтің жетекшілігімен қайта қалпына келтірілді.

Жерленген марқұмдардың бес қаруы сондай бай болғанымен, олардың киімдерін безендіру заттары мейлінше қарапайым. Қосымша қойылған аксессуарлар қатарында қола немесе күмістен жасалған кішігірім сақина тәріздес сырғаларды айтуға болады. № 9-шы обаны қазу барысында марқұмның бетіне жабылған жұқа күміс пластинадан жасалған бетперде (маска) шығады. Реставраторлардың жасаған жұмыстары арқасында жібек матадан жасалған киімнің үлкен бөлігін сақтап қалу мүмкіндігі жүзеге асты. Уақыттың жойқын әсерінен жұқа киізден жасалған жамылғыны екі жағынан қапталған жібек мата қорғап қалған. Ол №4 обадағы еркектің жерлеу шұңқырынан умаждалған күйінде табылды. Осыған ұқсас жұқа ақ киізден жасалған жамылғы – кебенек – қазақтың дәстүрлі ерлер киімдері құрамына кіретіндігін айта кеткен жөн. Осының барлығы далалық материалдық мәдениет құрамының едәуір орнықтылығын көрсетеді. Жерлеулерден үш музыкалық аспаптың табылуы төтенше жағдай болып есептеледі. Оларды жерлеу заттарының құрамына қосу жерленген азаматтардың дәрежесінің жоғары болғандығын куәландырса керек. Аспаптар ағаштан жасалған және ішекті құралдар болып саналады. Әдетте мұндай аспаптарды бақсының заттары құрамына жатқызады. Дегенмен жерлеуде марқұмның ондай қызметке қатыстылығын растайтын басқа заттар табылмады. Сондықтан жерленген марқұмдар ғұрыптық қызмет адамдары емес музыкант-жауынгер болуы мүмкін деп болжау жасауға болады.

Обалар VIII-IX ғасырларға мерзімделеді. Жерлеу заттарының арасында ерлерге арналған ортағасырлық жерлеулерде жиі кездесетін қымбат белдіктер мен жауынгердің маңызды құралдары секілді заттардың орнына музыкалық аспапты қоюы жерленген кісінің сол қоғамдағы әлеуметтік дәрежесі жоғары болған деп болжауға мүмкіндік береді.

Байырғы адамдардың жерлеу ғұрпы тәжірибесіне қатысты қызық бір жайтты айта кету керек: ерте темір ғасыры жерлеулері тоналған немесе салтқа байланысты талқандалған болып келсе, түркі дәуірінің жерлеулерінде ондай әрекеттер кездеспейді.

== Қарақаба өңірі ландшафты ==
Өңірдің мәдени ландшафтын ерекше атап өткен жөн. Ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай жіңішке болып созылып жатқан, айналасын тау сілемдері қоршаған жазықтық. Шығыс бағытта көз ұшына кететін үшкір шыңдар тізбегі көрінеді. Обалар тізбегінің басы кішігірім тау сілемінің солтүстік етегінен басталып, өңірді көлденеңінен қақ бөлетін түзуді құрайды. Өңірдің қарсы бетінде оған өзінің атын берген өзен (Қарақаба) ағып жатыр. Обалар тобының шығыс бөлігі орналасқан өңірді жеке тұрған кішігірім шоқы екі бөліп тұр. Шамасы, обалардың осы шоқының маңында шоғырлана орналасуы тегін емес. Өңірдің басқа бөліктерінде түркі дәуірі ескерткіштері кездеспейді. Ежелгі адамдардың мифологиялық танымында осы шоқы әлемнің кіндігі болуы керек деген ұғыммен астасып жатса керек. Сондықтан да ежелгі түріктер шоқының айналасын ата-бабаларын жерлеп, құрбандық рәсімдерін өткізетін қасиетті орынға айналдырған болар.

Қарақаба өңірі Қазақ [[Алтай таулары|Алтай]]ының табиғаты тамаша аймағында орналасқан. Қазіргі кезде бұл жерге жалғыз ғана тау жолымен баруға болады. Оны [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін жергілікті Әбдікерім болыстың тапсырысымен жасаған. Жол құрылысына аустриялық әскери тұтқындар күші пайдаланылған, сол себепті жолды "[[аустрия жолы]]" деп атап кеткен. Тау жолы [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің өңірі мен таудағы [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]] көлін жалғастырады. Осы бағыт Қазақстанның туристік картасына кіреді.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017. – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Әдебиет ==
* Самашев З., Буржуа Ж., Джумабекова Г., Воутер Д., Базарбаева Г., Чотбаев А.Е. Поиски курганов с мерзлотой в Казахском Алтае с использованием методов дистанционного зондирования // Отчет об археологических исследованиях по государственной программе «Культурное наследие» в 2006 г. – Алматы, 2007. – С. 155–156.
* Самашев З., Северский Э.В., Курашкин С.А., Чотбаев А.Е. Курганы с мерзлотой Казахского Алтая: использование методов геокриологии в археологическом поиске // Отчет об археологических исследованиях по государственной программе «Культурное наследие» в 2006 г. – Алматы, 2007. – С. 203–207.
* Самашев З., Уварова А.К., Джумабекова Г., Базарбаева Г., Чотбаев А.Е. Использование ГИС-технологий при проведении археологической разведки в Казахском Алтае // Отчет об археологических исследованиях по государственной программе «Культурное наследие» в 2006 г. – Алматы, 2007. – С. 207–210.
* Самашев З., Чотбаев А.Е., Жалмаганбетов Ж.М., Хасенова Б.М., Киясбек Г., Ахметов М.Г. Исследование древнетюркских памятников на Каракабе // Тр. ФИА. – 2013. – Т. IІ. – С. 163–167.
* Bourgeois, Jean, De Wulf, Alain, Goossens, Rudi and Gheyle, Wouter. 'Saving the frozen Scythian tombs of the Altai Mountains (Central Asia)'. ‑ World Archaeology. ‑ 39:3. – Р. 458–474. To link to this article: DOI: 10.1080/00438240701504585 URL: http://dx.doi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514043211/http://dx.doi/ |date=2022-05-14 }}. org/10.1080/00438240701504585

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Ақпан ғибадатханасы

2026-07-06T11:57:53Z

1nter pares:

[[Сурет:Ақпан ғибадатханасы.jpg|thumb|right|300px|Ақпан ғибадатханасы.]]
'''Ақпан ғибадатханасы''' – [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген б.з.д. IV-II ғасырлардағы археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Бейнеу ауданы]], [[Тұрыш]] ауылынан 28 км солтүстік бағытта орналасқан.

== Сипаты ==
Ақпан ғибадатханасы Үстірттік ғибадатханалар тобына жатады. Көлемі бойынша ең ірі ескерткіштердің бірі.

=== Құрылыс көлемі ===
Ғибадатхананың алғашқы көлемі – 20,4 м, биіктігі 7-9 м-ден кем емес. Негізгі ғұрыптық құрылым екі дөңгелек пішінді қабырғадан тұрады. Сыртқы қабырғаның қасбеті жақсы өңделген. Құрылымның ішкі кеңістігінің диаметрі – шығыстан батысқа қарай 7,7 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 7,8 м. Құрылымға оңтүстік-шығыстан дәліз тәрізді (дромос) жерден кірген. Кіреберіс дәліздің ұзындығы – 5,7 м, ені – 0,68-0,86 м. Кіреберістің солтүстік-батысына қарағанда оңтүстік-шығыс жағы кең келген. Ғибадатхананың ішіндегі топырақты еденнен кіреберіс табалдырыққа дейінгі биіктік – 1,66 м. Ғибадатхана құрылысы мен дәліз тәрізді кіреберіс біртұтас жоба бойынша бір мезгілде салынған.

Ғибадатхананың оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағынан құрбандық шалуға арналған төрт шұңқырдың орындары анықталды. Шұңқырларға көптеген жануар сүйектері мен қыш ыдыс сынықтары көмілген. Есікке қарсы ғибадатхананың сыртқы қабырғасының іргесінде арнайы төңкеріліп қойылған төрт қыш ыдыс аршылған. 
Уақыт өте келе, ғибадатхана өзге мақсаттарға да пайдаланылған болуы мүмкін. Ғибадатхананың негізгі сиынатын оңтүстік-батыс бөлігі қайта тұрғызылған. Ғибадатхананың ішінен әртүрлі тереңдіктен бес адамның қаңқасы ашылған. Бір адам қаңқасының жанынан киімге тігілетін 13 алтын қапсырма шықты.

=== Ғұрыптық, салттық рәсімдер ===
Ғибадатхананың ішін тазарту кезінде еденнен ошақтың іздері мен жануарлардың сүйектері табылды. Жануарлардың көптеген сүйектерінің шұңқырлардан табылуы арнайы көмілген деген ойға итермелейді. Бұл жерден түлкі мен қарсақтың сүйектері де кездесті, олар шамасы іннен қалған болса керек. Сүйек қалдықтары өте күрделі құрамды болып келеді. Олар кем дегенде бес кешенге енеді: құрбандық малдың сүйектері, ғұрыптық қалдықтар, тағам қалдықтары, еңбек құралдары және табиғи жолмен өлген жануарлар сүйектерінің қалдықтары. 
Сүйек қалдықтарының басым бөлігі жабайы тұяқты аңдар – киік пен құланға тиесілі, олар барлық сүйектердің 80% құрайды. Асылған құланның етін ғибадатхананың айналасында жеп, ал ақбөкеннің көбінесе басы мен алдыңғы мүшелерін пайдаланған. Негізінен жас қойларды сойған, кәрі құлан және ақбөкенді аулаған. Этнографиялық мәліметтерге сүйенсек, жылқыны алдымен құрбандыққа шалып сойып, кейін ас ретінде жеген. Басқа тұяқты жануарларды да солай жасауы мүмкін. Үш түрлі жануарларды (қой, жылқы, киік) сою мерзімін талдау Ақпан ғибадатханасының маңында көктемнің соңы, яғни жаздың басы мен күзде рәсімдер орындалғандығын көрсетті. 
Ғибадатханадағы рәсімдер көшпелі өмір салтымен тікелей байланысты деуге болады. Ол рәсімдер көктем мезгілінің соңына қарай қыстаудан жаз жайлауға көшкенде немесе күзде сол мекенге қайтып оралған кезеңдерде орындалып отырған.

Ескерткіш ежелгі ғұрыптық құрылыс ретінде киелі орын болып табылады. Зерттеу нәтижелері барысында алынған материалдар тек ежелгі ғұрыптық және салттық сипатты ғана емес, көшпелілердің қоғамдық өмірінің шаруашылық бағыты, құрылыс ісі, сәулет өнері және т.б. бірқатар мәселелерді анықтауға мүмкіндік береді. Осыларға байланысты ежелгі дүниетанымның бірқатар аспектілері көшпелілердің мәдениетінде екі мыңжылдық бойы, қазіргі этнографиялық уақытқа дейін сақталып келді.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Әдебиет ==
* Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы. – Өскемен: AsT prime, 2012. – 600 б.
* Оңғар А. Үстірттегі Ақпан ғибадатханасы // Мәдени мұра. – 2016. – № 6. – 38–45 бб.
* Онгарулы А., Ольховский В.С., Астафьев А., Дарменов Р. Древние святилища Устюрта и Восточного Приаралья. – Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, 2017. – 320 с.
* Оңғар А., Чотбаев А., Қиясбек Ғ. Ақпан 1 үйігіндегі зерттеулердің алғашқы нәтижелері // Қадырбаевские чтения-2012: матер. III междунар. научн. конф. – Актобе, 2012. – 194–202 бб.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Қаңлы ескерткіштері

2026-07-06T11:09:45Z

1nter pares:

'''Қаңлы ескерткіштері''' – ежелгі [[Қаңлылар|қаңлы]] (кангюй) тайпалары билік етқен өңірлерде сақталған археологиялық ескерткіштер кешені.

== Ескеркіштері кезеңі ==
Қаңлы ескерткіштерінің жарқын көріністерін [[қауыншы мәдениеті]], [[Отырар-Қаратау мәдениетінің ескерткіштері|Отырар-Қаратау мәдениеті]], [[жетіасар мәдениеті]]нен көруге болады. Қаңлы ескерткіштері [[Сырдария]] сағасына [[Ферғана аңғары|Ферғана]]ға дейінгі өңірге тараған.

===Қауыншы мәдениеті кезеңі ескерткіштері ===
[[1958 жыл|1958]]-[[1963 жыл|1963]] жылдары Шардара археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Т. Максимова) [[Оңтүстік Қазақстан]]нан қауыншы мәдениетіне жататын бірқатар ескерткіштер ашты. 
Біршама толық зерттелгені Шардараға таяу, Сырдарияның оң жағалауындағы Ақтөбе-2 қонысы. Мұнда жобасы тікбұрышты, аумағы 28x18,5 м сарай аршылды. Сарай айшық (крест) іспеттес етіп салынған бес үйден, кірмелік кешені мен құрылыста батыс-шығысынан орап жатқан екі дәлізден тұратыны анықталды. Ортасында шаршы зал (3,6x3,6 м) бар, ол басқа үй-жайлармен доғалап иіп салған арқа өтқелдермен жалғасқан. Зал қабырғаларының биіктігі 6 м-ге жетелі, еденнің ортасында құдық бар. Қоныстан құмыра, саптыаяқ, таба, құм, құмған, көзе, жебе ұштары, алтын сырға, пышақ, сүйек айылбас, қола сақина, т.б. заттар табылып, олар біздің заманымызда I-IV ғасырларына жатқызылады. 
Қаңлылар кезінде [[Шаушықұмтөбе]] ( I-VIII ғасырлар), [[Сейіттөбе]] (I-XII ғасырлар), [[Сүткент (қалашық)|Сүткент Байырқұм]] (I-VIII ғасырлар) секілді қалашықтар салынды. Мұндай мекенжайлар маңында обалы қорымдар бар. Шардара археологиялық экспедициясы [[1959 жыл|1959]]-1963 жылдары Ақтөбе, 1963 жылы [[Жамантоғай обалары|Жамантоғай]], 1958-1963 жылдары [[Шаушықұм]], [[1960 жыл|1960]] жылы [[Төребайтұмсық]] қорымдарында қазба жұмыстарын жүргізген. 
Мәйіттер киімімен, жеке пайдаланатын заттарымен қоса жерленген. Еркектер қабірлерінен қару-жарақтар, әйелдер қабірлерінен түрлі әшекей заттар шыққан. Қаңлылар зиратты лақат жасап және жай шұңғырларға Қаңлы қыш ыдыстары. Біздің заманымыздағы I-IV ғасырлар Оңтүстік Қазақстан жерлеп, үстіне оба үйген, сағана салған. Қабірлерге тамақ салып, су құйылған қыш ыдыстар бірге қойылған.

=== Отырар-Қаратау мәдениеті кезеңі ескерткіштері ===
Отырар алқабында Отырар-Қаратау мәдениетіне жататын ескерткіштер көп шоғырланған. [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің сол жағалауындағы [[Пұшық Мардан]], [[Қостөбе қалашығы|Қостөбе]], Шаштөбе, [[Сейітмантөбе]], [[Ақайтөбе]], [[Шалтөбе]] сияқты 20 шақты қалашықтар негізі осы қаңлылар кезінде қаланған. Олардың көбін [[1969 жыл|1969]]-[[1970 жыл|1970]] жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі [[Кемел Ақышұлы Ақышев|К. Ақышев]]) қазба жұмыстарын жүргізген. Мұнда, негізінен, VI-VII ғасырларға жататын 10 махалла қазылды. Бір бөлмелі үйлер, іргесі жартылай жер астынан басталады. Үй есіктері бұрыштарға жақын салынған. Есікке қарама-қарсы, бөлме ортасына таяу жер ошақ бар. Шаруашылыққа қажетті түрлі ыдыстар, заттар қазып алынған. 
[[Көкмардан (көне қала)|Көкмардан]], Пұшық Мардан, Қостөбе, т.б. қалашықтарда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары Оңтүстік Қазақстанның ежелгі қалаларын сонау қаңлылар дәуіріне барып тірелетінін көрсетеді. Қалалар маңындағы Көкмардан, Қыркескен, Мардан, т.б. қорымдарында [[1971 жыл|1971]]-[[1976 жыл|1976]] жылдары [[Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы|Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы]] (жетекші Б. Нұрмұханбетов) қазба жұмыстарын жүргізген.

=== Жетіасар мәдениеті кезеңі ескерткіштері ===
Жетіасар мәдениеті [[Қуаңдария]] мен [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]] аңғарын қамтиды. Бұл кезеңдегі қала орындары біртектес. Құрылыс салуға көлемі үлкен шикі кірпіш (өлшемі 60х30х10; 40х25х10), күйдірілген кесектер пайдаланылған. Ескі үй қабырғасының ортасынан немесе шетінен шығарылған. Қалалар мен обалардан Жетіасар мәдениетіне жататын түрлі бұйымдар табылды. Археологиялық жұмыстар барысында алынған әшекей бұйымдар, шаруашылық заттар қаңлылардың егіншілікпен, мал шаруашылығымен, қолөнер кәсібімен, саудамен айналысқанын және ірі мемлекеттермен саяси, экономикалық, мәдени байланыста болғанын дәлелдейді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Әдебиет ==
* Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг Б.И., Левина Л.М., Древности Чардары, А., 1968;
* Байпаков К.М., Подушкин А.Н., Памятники земледельческо-скотоводческой культуры Южного Казахстана, А., 1989;
* Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк), А., 1994.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Мейір Жеңісұлы Бәйнеш

2026-07-06T10:59:12Z

1nter pares:

{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} 

'''Вокалдық конкурстардың марапаттары:'''

{{Музыкант|Толық аты=Мейір Жеңісұлы Бәйнеш|Туған күні=15 қазан 1985 (35 жас)|Туған жері=Талдықорған қ., Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=Қазақстан|Мамандығы=Опера әншісі|Дауыс түрі=Тенор|Ұжымы=ҚазМАОБТ "Astana Opera"}}

'''Мейір Жеңісұлы Бәйнеш''' ([[1985 жыл|1985]] [[15 қазан|жылы 15 қазан]] ; {{Туғанжері|Талдықорған}} , [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) - [[Қазақстан]]дық опера әншісі ( [[тенор]] ). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]] (2018).

== Өмірбаяны ==
Мейір Жеңісұлы Бәйнеш 1985 жылы 15 қазанда Талдықорған қаласында дүниеге келген .

[[2010 жыл|2010]] жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын]] жеке әнтану мамандығы бойынша бітірді ( Қазақстанның халық әртісі, профессор,[[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]]-тың сыныбында оқыды).

[[Италия]]да тағылымдамадан өтті (Джеси, Болонья, [[Милан]] ). Ол [[Френи, Мирелла|М.Френи]] [[Брузон, Ренато|Р.]] [[Брузон, Ренато|Брузон]], П. Барбакчиниден шеберлік сабақтарын алды.

2004-2007 жж. - [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театрының]] стажер-солисті.

2007-2008 жылдары - Ақсарай музыкалық театрының әртісі.

2008 - 2014 жж. - [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театрының солисті]].

[[2014 жыл|2014]] жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін - « [[Астана Опера|Астана Опера» Қаз ГАТОБ]] операсының жетекші солисті.

«Астана Операның» әлемдік гастролі кезінде ол [[Карнеги Холл]] ( [[Нью-Йорк]], АҚШ), Sony Centre (Торонто, Канада), [[Бастилия операсы|Opéra Bastille]] (Париж, Франция), Стадсшувбург (Антверпен, Бельгия), De Doelen (Роттердам, Нидерланды) сияқты әйгілі орындарда өнер көрсетті.

Мейір Бәйнеш солист ретінде қатысқан Карл Дженкинстің «Шайн Астанаға» («Жарқыраған Астана») премьерасының салтанатты ашылуы Қазақстанның мәдени өміріндегі маңызды оқиға болды.

== Жетістіктері ==

=== '''Вокалдық конкурстардың марапаттары:''' ===

# [[2005 жыл|2005 ж.]] - XVI Республикалық жас әншілер байқауының I-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Шымкент]] )
# [[2007 жыл|2007]] - Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалінің ІІІ-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Астана]] )
# [[2008 жыл|2008 ж.]] - Халықаралық Романсиада байқауының 1-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Мәскеу]] )
# [[2009 жыл|2009 ж.]] - Н. Тілендиев атындағы Халықаралық байқаудың Гран-приі жүлдегері. [[Тараз]] )
# [[2011 жыл|2011 ж.]] - Б.Төлегенова атындағы Халықаралық конкурстың III-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты. ( [[Астана]] )
# [[2015 жыл|2015 ж.]] - [[Яхин, Рүстем Мұхаметтаевич|Рүстем Яхин]] атындағы IV Халықаралық камералық әншілер мен аккомпанистер байқауының II-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Қазан (қала)|Казань]] )
# [[2015 жыл|2015 ж.]] - «Үздік елім» [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғис Тілендиев]] атындағы IV фестиваль-байқаудың «Классикалық вокал» номинациясы бойынша Гран-при иегері ( [[Астана]] ).

== Репертуары ==

* Біржан ("Біржан - Сара" [[Мұқан Төлебаев|М.]] [[Мұқан Төлебаев|Төлебаева]] ) <ref>[https://www.zakon.kz/4913183-zhemchuzhina-kazahskoy-opery-birzhan.html Жемчужина казахской оперы «Биржан – Сара» М.Тулебаева возвращается на сцену «Астана Опера» Роль Биржана может воплотить не каждый певец, так как она очень сложная, большая, требующая мобилизации всех сил. Ее готовятся представить лауреаты многих международных конкурсов Меир Байнеш и Беимбет Танарыков.]</ref>
* Төлеген («Қыз Жібек» [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Э.]] [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Брусиловский]] )
* Айдар («Абай» [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ә.]] [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Жұбанова]] және [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л.]] [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Хамиди]] )
* Альфред ("Травиата", [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
* Ленский («Евгений Онегин» [[Пётр Ильич Чайковский|П.]] [[Пётр Ильич Чайковский|Чайковский]] )
* Неморино («Махаббат сусыны» [[Донизетти, Гаэтано|Г.]] [[Донизетти, Гаэтано|Доницетти]] )
* Каварадосси ("Сағыныш" [[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]] )
* Рикардо ("Маскарад кеші", авторы [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
* Хабаршы («Аида» авторы [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )

== Мемлекеттік марапаттар ==

* 2011 ж. - «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасының (Ұлт көшбасшысы) сыйлықтар қорының лауреаты
* 2018 жыл - Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен оған қазақтың классикалық музыкасы мен операсындағы жетістіктері үшін « [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] » құрметті атағы берілді (Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері).<ref>[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года №798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.egemen.kz/article/4560-gulshara-abdykalikova-vruchila-gosudarstvennye-nagrady|title=Гульшара Абдыкаликова вручила государственные награды Почетное звание «Қазақстанның еңбек сінірген қайраткері» получили ведущий солист оперной труппы НАО «Государственный театр оперы и балета «Астана Опера» Меир Байнеш и др.|accessdate=2019-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190123010823/https://ru.egemen.kz/article/4560-gulshara-abdykalikova-vruchila-gosudarstvennye-nagrady|archivedate=2019-01-23|deadlink=yes}}</ref><ref>[https://yenicag.ru/artisty-astana-opera-poluchili-poche/ Артисты «Астана Опера» получили почетные звания Почетное звание «Заслуженный деятель Казахстана» и знак из рук Государственного секретаря РК Гульшары Абдыкаликовой получил ведущий солист оперной труппы «Астана Опера» Меир Байнеш.]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://forbes.kz/process/kogo_nagradili_ordenami_v_2018_godu/ Кого наградили орденами в 2018 году журнал Форбес]</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://astanaopera.kz/rukovodstvo-i-artisty/opernaya-truppa/vedushhie-solisty-tenor/meir-bajneshov/%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 Каз ГАТОБ «Астана Опера» Меир Байнеш Тенор операның жетекші солисті]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://presidentfoundation.kz/molodezh-programmy/laureaty-programm/ Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасының жүлде қорының лауреаттары (Ұлт көшбасшысы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174654/http://presidentfoundation.kz/molodezh-programmy/laureaty-programm/ |date=2020-02-18 }}

[[Санат:Тенорлар]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан опера әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Талдықорғанда туғандар]]
[[Санат:1985 жылы туғандар]]
[[Санат:15 қазанда туғандар]]

Жанат Бақытжанұлы Шыбықбаев

2026-07-06T10:51:20Z

1nter pares:

{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}}

{{Музыкант|Толық аты=Жанат Бақытжанұлы Шыбықбаев|Туған күні=27 шілде 1966 (54 жас)|Туған жері=Көкшетау қ., Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО
Қазақстан|Мамандықтары=Опера әншісі, музыкалық педагог|Белсенділік жылдары=1997-қазіргі кез|Дауыс түрі=Баритон|Ұжымы="Astana Opera" театры}}

'''Жанат Бақытжанұлы Шыбықбаев''' ( 27 шілде 1966 жылы туылды) - [[қазақстан]]дық [[Әнші|опера әншісі]], ұстаз, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2008).
[[Сурет:Жанат Шыбыкбаев.jpg|нобай|Жанат Шыбықбаев]]

== Өмірбаяны ==
Шыбықбаев Жанат Бақытжанұлы Алматы қаласында 1966 жылы 27 шілдеде дүниеге келді.

[[1995 жыл]]ы Қазақ ұлттық консерваториясының вокал және хор факультетін бітірді. Құрманғазы профессор, Қазақстанның халық әртісі [[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімовтің]] класында жеке ән айтуға маманданған.

[[1997 жыл|1997]] жылдан 2017 жылға [[1997 жыл|дейін]] ол [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі|Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі президенттік оркестрінің]] ән және эстрадалық ансамблінің әншісі және жетекшісі болды.

2000 - 2013 жж. - [[Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театры|К. Байсейітова]] атындағы [[Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театры|Ұлттық опера және балет театрының]] жетекші солисті [[Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театры|.]]

2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін « [[Астана Опера|Астана Операның»]] жетекші опера солисті<ref>[https://sarbaz.kz/ru/interview/ganat-shybykbaev-ya---schastlivyy-chelovek-162411118/?sphrase_id=95202 Жанат Шыбыкбаев: «Я — счастливый человек»]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> .

Ол Жапонияға, Германияға, Францияға, Солтүстік Кореяға, Италияға, Бахрейн Корольдігіне, Түркияға, Ресейге, Сауд Арабиясына, Венгрияға, Өзбекстанға, Түркіменстанға және т.б мемлекеттерге гастрольмен барды.

Қазіргі уақытта [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]нің вокал өнері факультетінде оқытушысы.

== Опера репертуары ==

* Абай («Абай» А. Жұбанова, Л. Хамиди)
* Жанбота («Біржан-Сара» М. Төлебаева)
* Нұрым («Қамар-сұлу» Е. Рахмадиев)
* Бекежан («Қыз Жібек» Е. Брусиловский)
* Бонза ( [[Баттерфляй ханым|«Мадам көбелегі»]] [[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]] )
* Монтероне графы ( "[[Риголетто]]" Дж. Верди)
* Гермонт, Маркиз д'Абинья ("Травиата" [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
* Амонасро ( [[Аида (опера)|«Аида»]] Дж. Верди)
* Зарецкий ( [[Евгений Онегин (опера)|«Евгений Онегин»]] [[Пётр Ильич Чайковский|П.]] [[Пётр Ильич Чайковский|Чайковский]] )
* Бартоло ("Севильдің [[Севилья барабаны (опера)|шаштаразшысы]]" [[Джоаккино Россини|Дж.]] [[Джоаккино Россини|Россини]] )
* Судья («Жас Вертердің махаббаты мен өлімі туралы әңгіме» Дж. Массенет)
* Фигаро ( [[Фигароның үйлену тойы|«Фигаро үйленуі»]] [[Волфганг Амадей Моцарт|В.]] [[Волфганг Амадей Моцарт|И.]] [[Волфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] )
* Скарпия ( [[Тоска (опера)|«Сағыныш»]] [[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]] )

== Марапаттар мен атақтар ==

* Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен оған « [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] » құрметті атағы берілді.
* Қазақстан Республикасы Президентінің [[2013 жыл|2013]] [[7 желтоқсан|жылғы 7 желтоқсандағы]] жарлығымен қазақтың ұлттық опера өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін «[[Құрмет ордені|Құрмет»]] орденімен марапатталды.<ref>[http://nomad.su/?a=3-201312160026 Указ Президента Республики Казахстан О награждении государственными наградами Республики Казахстан 2013 года]</ref>
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] (2011)
* [[«Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріне 20 жыл» медалі]] (2011)
* [[«Мінсіз қызметі үшін» медалі (Қазақстан)|«Мінсіз қызметі үшін»]]2, 3 дәрежелі [[«Мінсіз қызметі үшін» медалі (Қазақстан)|медаль]] .
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы|«Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының үздік студенті»]]1, 2 дәрежелі төсбелгісі және т.б.

=== '''Дауыстық жетістіктер''' ===

* 1995 ж. - Н. Халмамедова атындағы І Халықаралық конкурстың дипломанты (Ашхабад қаласы)
* 1995 ж. - Сәуірдегі көктем халықаралық фестивалінің күміс жүлдегері (Пхеньян қаласы)
* 1998 ж. - Халықаралық «Шабыт» фестивалінің І сыйлығының лауреаты (г. Астана)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Көкшетауда туғандар]]
[[Санат:1966 жылы туғандар]]
[[Санат:27 шілдеде туғандар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Қазақстан опера әншілері]]

Мейірбек Молдабекұлы Молдабеков

2026-07-06T10:50:35Z

1nter pares:

{{Ғалым
|Есімі = Мейірбек Молдабекұлы Молдабеков
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Туған күні = 20.07.1947
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]] {{туғанжері|Жаңақорған ауданы|Жаңақорған ауданында}} [[Төменарық]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = [[Телемеханика]] және [[Автоматика]]
|Жұмыс орны = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғарыш агенттiгi]] төрағасының орынбасары
|Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Академик|Академигі]]. [[Техника|Техника ғылымының докторы]], [[профессор]]
|Сыйлықтары = [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет:SU Medal For Distinguished Labour ribbon.svg|40px|Ерен еңбегі үшін]]
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} [[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]
{{!}}}

}}
'''Мейірбек Молдабекұлы Молдабеков''' ([[20 шілде]], [[1947 жыл]]ы [[Қызылорда облысы]] [[Төменарық]] ауылында туған) — [[ғалым]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|ҚР ғылым саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері]]. [[Техника|Техника ғылымдарының докторы]], [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Академик|Академигі]] (1997 жылдан). [[Дос-Мұқасан|Досмұқасан ансамбльі]]нің негізін қалаушылардың бірі әрі музыканты. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғарыш агенттiгi]]нің төрағасының орынбасары (2008 жылдан).

==Өмірбаяны==
1970 жылы [[Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты]]н «Автоматика және телемеханика», 1975 жылы [[Мәскеу авиациялық институты]]н «Қолданбалы математика» мамандықтары бойынша бітірген. 1976 жылы Мәскеу авиациялық институтының аспирантурасын (1976) бітірген. 1977 жылы техника ғылымдарының кандидаты, 1990 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежелеріне ие болған. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Жоғары сыныпты механизмдер мен манипуляциялық құрылғылардың талдануы мен түзілуінің талдамалы әдістері, автоматтандырылған жобалануы». Доцент (1980), профессор (1991 жылдан). Ұлттық ғылым академиясының (2003 жылдан), Ұлттық инженерлік академияның (1997 жылдан), [[Циолковский Константин Эдуардович|К.Э. Циолковский]] атындағы Ресей космонавтика академиясының академигі (1998 жылдан). Халықаралық астронавтика академиясының корреспондент-мүшесі (2008 жылдан).
1970 жылдан - В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты автоматика және телемеханика кафедрасының ассистенті , техникалық кибернетика кафедрасының тәжірибеші-зерттеушісі. 1972 жылдан -Мәскеу авиациялық институтының кешкі инженерлік легінің студенті; 1973 жылдан - аспиранты. 1977 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері аға оқытушысы, доценті, механика және [[Қолданбалы Математика Институты|қолданбалы математика]] факультеті деканының орынбасары. 1988 жылдан - [[ҚазКСР]] ҒА Математика және механика институтының жетекші, бас ғылыми қызметкері, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР ҰҒА]] Механика және мәшинетану институтының зертхана меңгерушісі. 1993 жылдан - ҚР Ұлттық аэроғарыш агенттігі бас директорының орынбасары - «[[Байқоңыр (ғарыш алаңы)|Байқоңыр]]» ғарыш айлағы басқармасының бастығы. 1997 жылдан - ҚР [[Ғылым академиясы|ҒА]] - Ғылым министрлігі Ғылыми мамандарды аттестациялау департаментінің директоры; 1998 жылдан - Ұлттық аэроғарыш агенттігінің директоры. 2001 жылдан - ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігі Аэроғарыш комитеті төрағасының орынбасары. [[2005]] жылдан - «Қазақғарыш» ҰК» АҚ басқармасының мүшесі. 2007 жылдан - «Қазақстан ғарыш сапары» ҰК» АҚ вице-президенті ( [[Астана қаласы]]).
2008 жылдың тамызынан бері - ҚР Ұлттық ғарыш агенпі төрағасының орынбасары.

Ғылыми жұмысын Алматы қаласындағы ҚР Ұлттық ғарыш агенттігі «Ұлттық ғарыштық зерттеулер мен технологиялар» орталығы» АҚ жобаларының ғылыми жетекшісі лауазымымен қоса атқарады. Ғылыми-танымдық және көсемсөздік жұмыстардың, сонымен бірге 175 ғылыми мақала мен жарияланымның, 9 оқу-әдістемелік зерттеменің авторы. Сол сияқты, ол 14 авторлық куәлік пен патенттің авторы.

==Ғылыми еңбектері==

===Оқу құралдары===

*«Еркіндіктің көп деңгейін иеленген жоғары сыныпты механизмдердің түзілуі» (1989)
*«Жоғары сыныпты механизмдер мен манипуляциялық құрылғылардың автоматтандырылған жобалануы» (1989)
*«Жоғары сыныпты механизмдер мен манипуляциялық құрылғылардың талдануы мен түзілуі», «Жоғары сыныпты [[механизм]]дердің талдануы мен түзілуінің талдамалы әдістері» (1997)
*«Көпдүркінді дәл нүктелі сым тартатын орнақтардағы сым темірлердің керілуін тұрақтандыру» (1998)
*«Тетікті механизмдерді автоматтандырылған динамикалық талдау әдістері мен алгоритмдері» (2001)
*«Механизмдер мен мәшинелер динамикасының математикалық үлгіленуі» оқу құралы (1998)

===Авторлық куәліктері мен патенттері===
*«Көп қозғалысты электр жетегі» (1988)
*«Дәлнүктелі сым тартатын орнақтардағы сым темірлердің керілуін өлшеуге арналған құрылғы» (1988)
*«Топсалы-тетікті механизм» (1988)
*«Көп қозғалысты электр жетегі» (1989)
*«Топсалытетікті механизм» (1989)
*«Дәл кідіріспен сырғитын қос иінді-сырғымалы механизм» (1989)
*«ДСП грейферлік механизмі» (1991)
*«Қойылмадағы балқытпаның беткі қабатынан тотықтарды алып тастауға арналған құрылғы» (1991)
*«Қос иінді-сырғымалы механизм» (1991)
*«Робот-манипуляторды автоматтық басқаруға арналған құрылғы» (1993)
*«Робот жетегін басқару жүйесі» (1996)
*«Жетекті басқарудың дағдыланған жүйесі» (1998)
*«Жұмсартқыш ілгіштердің атқарылу механизмі» (2002)

==Ғылыми атағы==
* 1990 жылы [[Техника|Техника ғылымдарының докторы]];
* 1991 жылы [[профессор]] құрметті ғылыми атақтары берілді.
* 1992 жылы РФ Инженерлік ғылым академиясының Шухов атындағы алтын медалі;
* 1998 жылдан РФ Ғарыш академиясының академигі;
* 2003 жылдан [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Академик|Академигі]];
* 2013 жылдан Халықаралық астронавтики академиясының академигі;
* Қазақстан Білім беру саласының үздігі.

==Мемлекеттік Марапаттары==
* 1970 жылы КСРОның «Ерен Еңбегі үшін» жоғарғы медалі;
* 1974 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты (Досмұқасан ансамблінде жүргенде);
* 1998 жылы тәуелсіз Қазақстанның жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Құрмет ордені]]» мен марапатталды.
* 1998 жылы тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш мемлекеттік медалі «Астана» медалі;
* 2005 жылы «Қазақстан Конститутциясына 10 жыл» медалі;
* 2007 жылы елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат «[[Парасат орденімен]]» марапатталды.
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* 2015 жылы Елбасының қолынан [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының ғылым саласындағы Мемлекеттік сыйлығы]]н алды.

==Отбасы==
Әкесі — Шілманов Молдабек, марқұм, қызметкер болған. Анасы — Әбуова Шекер, марқұм, жұмысшы болған. Үйленген. Жұбайы - Айтхожаева Жамалханқызы (1949 жылы туған), Алматы қаласы Соғыс ардагерлері емханасының терапия бөлімінің меңгерушісі. Қызы - Молдабекова Әлия (1976 жылы туған); ұлы - Молдабеков Ержан (1980 жылы туған). Әскери атағы - запастағы аға лейтенант.

== Әдебиет ==
* Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2

[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан музыканттары]]

Түбежік ғибадатханалар тобы

2026-07-05T09:23:03Z

1nter pares: /* */

[[Сурет:Түбежік-1 ғибадатханасы.jpg|thumb|right|300px|Түбежік-1 ғибадатханасы.]]
'''Түбежік ғибадатханалар тобы''' — [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Түпқараған ауданы]], [[Форт-Шевченко]] қаласынан 30-35 км солтүстік және шығыс бағыттарда орналасқан. Түбежік құдығынан солтүстік-шығысқа қарай 2–3 км жерде, қоршаған ортадан 3 м биік төбенің шығыс шетінде тұрғызылған.

== Сипаты ==
Ертте темір дәуірі көшпелілерінің Түбежік-1, Түбежік-2 археологиялық кешендері өңделген табиғи кесек тастардан дөңгелек пішінді, күмбезді, ішкі және сыртқы қабырғаларының арасы ұсақ тастармен жымдастырылып, діни рәсімдер өткізетін және адам жерлейтін қабірлер орналасқан ішкі бөлмелер төртбұрышты немесе шаршы тәрізді етіп тұрғызылған. Табылған құрылыстардың іргетастары негізінде ескерткіштердің бастапқы көркі қалпына келтірілген. Алғашында бұл ғимараттарда ежелгі тұрғындар құдайға табынып, құрбандықтар шалған. Кейінгі дәуірлерде бұл орындар жерлеу орындары ретінде пайдаланылған. Кешеннің айналасынан және ішінен табылған артефактілер ежелгі адамдардың күнге, отқа, ата-бабалар рухына, Жер-анаға, табиғаттың тылсым күштеріне табынып, оларға арнап құрбандық шалып, сиынған киелі орындары болғанын көрсетеді. Ерте көшпелілердің ғибадатханаларының сәулеттік үлгілері сол аймақтағы жерасты мешіттері: күмбездерде, сағаналарда және т.б. ескерткіштердің құрылыс үлгілерінде қайталанады.

[[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегіндегі осы ғибадат ету қасиетті орындары мен жерлеу кешендері б.з.д. IV–II ғасырларға мерзімделеді. Мұндағы Түбежік-1 және Түбежік-2 ғибадатханалары жобасы бойынша айқыш (крест) тәрізді болып келуімен ерекшеленеді.

=== Түбежік-1 ===
Түбежік-1 диаметрі 16-18 м тас қорған, жобасы айқыш (крест) тәріздес, ішкі бөлмесі үш бүйір бөлме мен орталық залдан тұрады. Ішкі бөлменің мықты тас тұғыры тас пен топырақтан түзілген платформаның үстіне салынған. Бөлмеге оңтүстік шетінен кіретін дромосқа ұқсас дәліздің ұзындығы – 2,7 м. Дәліз қабырғаларына тігінен көміліп қойылған ірі тақтамен еден деңгейінен 40-50 см көтеріліп тұр. Дәліз оңтүстігінде ортасына тігінен орнатылған тақтамен шектелген. Тақта мен қабырға арасындағы кеңістік топырақ және ұсақ тастармен толтырылған. Бөлме ортасынан құрбандық орны анықталған. Оның еден деңгейіндегі қабатынан нашар сақталған қойдың екі қабырғасы мен қолдан жапсырып жасалған ыдыстың жоғарғы жағының сынығы табылды. Бөлмелер ішінен бұзылған жерлеулердің табылуы және орталық зал мен шеткі бөлмелер арасында аласа аралықтардың болуы екінші мәнге ие болуы мүмкін.

=== Түбежік-2 ===
Түбежік-2 ғибадатханасы да тас тұғыр деңгейінде сақталған. Ол тас пен топырақ араласқан негізге, нығайтылған тас тұғырдың үстіне тұрғызылған ішкі бөлмеден тұрады. Ішкі бөлменің көлемі – 3,9×4 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасындағы ені 0,7 м болатын үзік дромос тәріздес ауыз бөлмеге қарай өтетін есіктің орны. Дәліз ұзын жағымен солтүстіктен оңтүстікке қарай сәл ғана шығысқа ауытқыған бағытта орналасқан. Ішкі бөлмеге өтетін дромос тәріздес өткел шамасы, тік шахта-құдық түрінде жасалған. Шахта-құдықтың түбі, төбесі кезінде күмбезделіп жабылуы мүмкін кіреберіс бөлмемен жалғасқан.

=== Мүсінтас ===
Қазбаның оңтүстік бөлігінде қаптама қабырғаның қаландысының жанынан антропоморфты мүсінтастың екі сынығы табылған. Оңтүстік, оңтүстік-шығыс бөлікте құрылыстың қаптама қабырғасынан 2,8 м жерде, материктік қабат деңгейінде төңкеріліп жатқан қолдан жапсырып жасалған қыш ыдыс табылды. Шамасы, Түбежік-2 құрылысының дөңгелек залында мүсінтаспен құрбандық алтарь және оның үстінде тас тостаған орналасқан. Табылған қалдықтар бойынша мүсінтасты сол кездің өзінде үш бөлікке сындырып далаға лақтырып тастаған. Кейін оны құлаған қабырғаның тас кесектері басып, құм жауып қалған. Осының арқасында адам қолынан шыққан бұл керемет туынды бізге дейін жақсы сақталған күйде жеткен.

== Құрылыс кезеңдері ==
Ішкі бөлмеде көріктендірудің бірнеше кезеңі тіркеледі. Бұл құрылыстың ұзақ уақыт бойы, бәлкім, әр түрлі этникалық топтардың пайдаланылғандығын көрсетеді. Құрылыстың салыну уақыты әзірге б.з.д. IV ғасыр басымен (мүсінтаста салынған қарулар түріне қарай) мерзімделеді. Құрылыстың соңғы пайдаланылған уақытын жерлеу қабірінен табылған жебе ұштары бойынша орта сармат кезімен мерзімдеуге болады. Құрылыс сыртынан табылған төрт құлақты ыдыс сынықтары кейінгі сармат уақытымен белгіленеді.

Жергілікті маңызы бар археологиялық ескерткіш ерте көшпелілер дәуіріндегі киелі діни нысан Ғаламның жаратылуы мен ондағы адамның орны туралы түсініктен қалыптасқан дамыған діни-мифологиялық жүйе мәліметтерін сақтаған. Қалыптасқан идеология мен құндылық жүйесі ежелгі ғибадатхана мен осында өткізілген рәсімдерде көрініс тапқан.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Әдебиет ==
* Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы. – Өскемен: AsT prime, 2012. – 600 с. – 453–454-бб.
* Онгарулы А., Ольховский В.С., Астафьев А., Дарменов Р. Древние святилища Устюрта и Восточного Приара лья. – Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргу- лана, 2017. – 320 с.
* Самашев З., Кушербаев К., Аманшаев Е., Астафьев А. Сокровища Устюрта и Манкыстау. – Алматы: Архео логия, 2007. – 400 с.
* Самашев З., Оңғар А., Оралбай Е., Қиясбек Ғ. Қызылүйік ғибадатханасы. – Алматы: Археология, 2011. – 200 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Байғали Ермекұлы Серкебаев

2026-07-05T06:19:18Z

1nter pares:

{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} 
{{Музыкант|Толық аты=Серкебаев, Байгали Ермекович|Туған күні=27 маусым 1958 (62 жас)|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО
Қазақстан
Ресей|Мамандықтары=Пешнетақташы, музыкалық продюсер, ресторатор|Аспабы=Күйсандық|Жанры=Поп|Ұжымы=А'Студио|Сурет=Байгали Ермекович Серкебаев.jpg}}

'''Байғали Ермекұлы Серкебаев''' ( {{Lang-kk|Байғали Ермекұлы Серкебаев}}, [[27 маусым]] [[1958 жыл|1958 ж.]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) - орыс, кеңестік, қазақстандық музыкант, пианист, аранжировщик, продюсер, ән жазушы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері.

== Өмірбаяны ==
[[Керей (тайпа)|Керей]] тайпасының [[Тарышы]] руының [[Ақсары (ру)|Ақсары]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://kerey.kz/?p=12608|title=Есбол Күрсарыұлы (1550-1654) {{!}} Kerey.kz/Керей.кз|website=kerey.kz|access-date=2021-12-28}}</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-politicheskaya-i-intellektualnaya-elita-klanovaya-prinadlezhnost-i-vnutrietnicheskoe-sopernichestvo Казахская политическая и интеллектуальная элита: клановая принадлежность и внутриэтническое соперничество – тема научной статьи по истории и историческим наукам читайте беспла...]</ref>

КСРО халық әртісі опера әншісі (баритон) [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев|Ермек Серкебаевтың]] ұлы. [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы]] атындағы[[Қазақ ұлттық консерваториясы|консерваториясын]] бітірген[[Қазақ ұлттық консерваториясы|,]] фортепиано сыныбын.

Консерваторияны бітіргеннен кейін ол «Арай» тобында жұмыс жасап, қазақ әншісі [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаевамен]] бірге жұмыс жасады. [[1982 жыл|1982 жылы]] барлық Арая музыканттары тарап кетті, Роза Байғалиды жаңа топ жинауға және басқаруға шақырды. Топтың жаңа құрамы жұмысқа қабылданды, бірақ атауы өзгеріссіз қалды - «Aray». Кейіннен «Арай» «Алма-Ата-Студио» деп аталды, содан кейін - « [[A`Studio|A'Студио]] ». Қазіргі уақытта «A'Studio» командасын шығарумен айналысады. 90-жылдардың басында режиссер Алексей Беркович A-Studio тобы туралы музыканттардың өздері қатысқан «Джулия» музыкалық фильмін түсірді.

Ол Emporio Cafe Мәскеу клуб-мейрамханасының бірлескен иесі болып табылады <ref>{{Cite web|url=http://www.gettime.ru/place/emporio_cafe.phtml|title=Архивированная копия|accessdate=2010-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113125315/http://www.gettime.ru/place/emporio_cafe.phtml|archivedate=2010-01-13|deadlink=yes}}</ref>.

Үйленген. Әйелі - Раушан Серкебаева <ref>{{Cite web|url=http://comode.kz/post/vybor-zvezd/zheny-v-teni-slavy-zhenschiny-o-kotoryh-my-ne-znaem|title=Жены в тени славы: женщины, о которых мы не знаем|publisher=Comode|accessdate=2016-04-08}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRnGvK0_Ryg|title=Байгали Серкебаев - Моя история 23.04.15 (Полный выпуск)|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|date=2015-04-24|accessdate=2016-04-16}}</ref> . Ерлі-зайыптылардың екі қызы бар: үлкені Камила және кішісі Сана. <ref name=":1" /> Камила мен Сана скрипка сыныбында білім алды. Алматы мен Астанада Камила [https://www.facebook.com/theatrehdkz?fref=ts TheatreHD жобасын] алға [https://www.facebook.com/theatrehdkz?fref=ts тарта] бастады. Оның басты ерекшелігі - әлемге әйгілі театр премьераларын үлкен экранға шығару.

2015 жылдың 12 ақпанында Emporio Cafe мейрамханасында Байғали мен қазақстандық композитор Ринат Гайсин шығарған The Jigits презентациясы өтті. «Джигиттер» - бұл «Жаңа толқын» халықаралық байқауында тұңғыш шыққан, алғашқы қазақстандық жұлдыздар фабрикасының финалистерінен құралған жас топ, онда балалар 4-орынды иемденді. Равиль Исаков, Әлішер Егембердиев және Батыржан Тазабеков кіретін қазақстандық балалар тобы. <ref>{{Cite web|url=http://yvision.kz/post/379619|title=The Jigits — казахстанский бойз-бэнд|publisher=YourVision|accessdate=2016-04-16}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRnGvK0_Ryg|title=Байгали Серкебаев - Моя история 23.04.15 (Полный выпуск)|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|date=2015-04-24|accessdate=2016-04-16}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.astudio.ru/ A'Studio-ның ресми сайты]

[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:27 маусымда туғандар]]
[[Санат:Ресей қазақтары]]

Саңғыру II қорымы

2026-07-04T09:42:09Z

1nter pares:

'''Саңғыру II қорымы''' – [[Ұлытау облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ежелгі [[андроново мәдениеті]]нің белгілерін сақтаған жалғыз археологиялық ескерткіш.

== Орналасқан жері ==
[[Жаңаарқа ауданы]], [[Айшырақ]] ауылынан батысқа қарай 5,5 км жерде, Санғыру шатқалы, [[Атасу (өзен)|Атасу]] өзенінің жоғары ағысында орналасқан. Алабы оңтүстіктен солтүстікке қарай гранит соқпақпен шектелген, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бөліктері батпақты.

== Қорым сипаты ==
[[1958 жыл|1958]] жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясының екінші жасағы Саңғыру II мекенінің обаларын зерттеп шықты. Алапта бес оба орналасқан, оның үшеуі тас тізбектерден орнатылған. Бірінші обадан басқа обалар алаптың солтүстік бөлігінде орналасқан. Обадан солтүстік батысқа қарай 100 м қашықтықта бір жинақы топта қола дәуірінің қорымы орналасқан, оның жекелеген дуалдары обаның салынуына дейін жеткен. Саңғыру II кешенінде төрт дуал үйіндісі және үш үйіндісіз дуал табылған, олар обаның солтүстік-батысындағы құрылымында орналасқан. Ескерткішті қазу нәтижесінде қола дәуіріндегі андронов дуалының үстінде ерте көпшелі кезеңдегі жерлеу жағдайы анықталды. Обаны дуалдың үстіне орнату былай жүзеге асты. Дуалдың ішіндегі аса биік емес үйіндіде терең емес шұңқыр қазылды. Сонан соң үстінен тас үйінді салынды. Ал, шығыс жағынан шағын оба орналастырылды. Онда ат және оған қойылған сазды ыдыс жерленген. Сол сияқты олжалар осы жерлеуде анықталды. Жерлеу рәсімі, бірге жерленген керек-жарақ мүлкінің сараптамасы Саңғыру II қорымының жерлеу уақытының қай кезеңге жататынын аңғару қиын екенін көрсетті. Оның хронологиялық амплитудасы көне нұрын және ерте атасу уақытының арасында белгіленген.

== Әдебиет ==
* Марғұлан Ә.Х. и др. «Древняя культура Центрального Казахстана». Алма-Ата, 1966.С.110-134.
* Марғұлан Ә.Х. – «Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана». Алма-Ата, 1979.С.101-111.

== Сілтемелер ==
* http://www.madenimura.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325150708/http://www.madenimura.kz/ |date=2014-03-25 }}

{{Ұлытау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Андронов мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]

Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)

2026-07-04T09:41:28Z

1nter pares:

[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 1.jpg|thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі]]
[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 3.jpg|thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі]]
[[Сурет:Konyr-Aulie, Bayanaul 2.jpg|thumb|300px|Аққарағай тауы]]
'''Қоңыр әулие үңгірі''' - Абай облысындағы Баянауыл тауының батыс жағындағы Аққарағай тауының күнбатыс етегіндегі қасиетті үңгір. Ол Баянауыл ауылының солтүстік-шығысында, 17 км қашықтықта орналасқан. Жергілікті тұрғындар оны “Әулиетас” немесе “Қоңыр әулие” деп те атайды. Үңгір тектоникалық жік түсуден, гранит тасына табиғи сыртқы күштердің (жел, күннің қызуы, су шаю, т.б.) әсерінен пайда болған. Ендік бағытта созылған үңгірдің ұзындығы 30 м, ені 2,5 м, биіктігі 1,8-2,0 м, кіреберісі кеңдеу де, түбіне қарай біртіндеп тарылып, тастағы жарықшақтардан енген судан түзілген көлшікпен бітеді. Үңгірдің табаны тегіс, бүйірі қуыс-қуыс және тепкішекті. Суының шипалық қасиеті бар.

===Қоңырәулие туралы аңыз===

«Қоңыр әулие» үңгірі жердің, жануар¬лар мен құстар әлемін қорғаушысы Нұх Пайғамбар заманынан бар. Бүкіләлемдік су тасқыны кезінде үш көріпкел Нұх Пайғамбардың кемесіне қалып қойыпты-мыс, бірақ кемеде орын болмапты, сонда үш бақанды жалғап байлап, бақанға отырып, ол пайғамбардың кемесіне байланыпты. Бүкіләлемдік ағыспен олар солтүстіктен оңтүстікке беттейді. Алғашқы болып үлкен әулие Құланның бөренесі тасқа соғылып, жұлынып кетеді. Бұл Қызыл Тау маңында болған. Екінші болып тасқа ортаншы бала әулие Қыранның бөренесі ең биік тау Ақбетке соғылады. Су қайта бастап, таулар мен шоқылар ашыла бастағанда, кенже әулие Қоңырдың бөренесі үңгірге жақындағаннан кейін, ол осы жерде қоныстанады. Сол себепті үңгір қажылықтың киелі жері саналған. Осындай табынудың себебі болған үңгір түкпіріндегі қазан, осы қазан түбіне үнемі су жиналады. Осы суда барлық ауруларды жазу қасиеті бар, тіпті, бедеуліктен де. Қай уақытта болмасын үңгір жанына баланы дүниеге әкелу мақсатымен әйелдер қонған және осы армандары шынымен де орындалған.

===Үңгір ішіндегі қасиетті көл===

Қоңыр әулие өзінің қасиетті көлімен халық арасында танылған. Үңгір ішіндегі көлдің ұзындығы 25 метр, ені 10, тереңдігі 1,8 метр дегенмен, оның көлемі жерасты суының деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Суы тұщы әрі көптеген ауруларға ем. Шынында да көл суының емдік қасиеті бар екені еш күмән туғызбайды. Өйткені, үңгір орналасқан Ақтастың бетінде ертеден-ақ арша қалың өседі.

===Қызықты мәлімет===

Баянауылдағы үңгірде Қаныш Сәтбаев болған. Бүгін қасиетті үңгір қалың жұртқа сая болып, киелі орынға айналып отыр. Үңгірге көтерілетін баспалдақтардың ұзындығы 110 метр, әрбір 10-15 метр сайын демалуға арналған алаң бар. Үңгірдің жалпы ұзындығы 30 метр.

== Әдебиет ==
* Қазақ энциклопедиясы (?)

[[Санат:Қазақстан үңгірлері]]
[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]

Досан Тәжіұлы

2026-07-03T19:18:32Z

1nter pares: /* */

{{Тұлға
|Есімі = Досан Тәжіұлы
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Толық есімі =
|Туған күні = 1835
|Туған жері = [[Бозащы түбегі]]
|Қайтыс болған күні = 1876
|Қайтыс болған жері = [[Форт-Шевченко]]
|Азаматтығы =
|Ұлты = қазақ
|Мансабы = батыр
|Белсенді жылдары = 1869–1876
|Білімі =
|Мамандығы =
|Не үшін белгілі =
|Партиясы =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Серігі = 
|Балалары =
|Отбасы = 
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Досан Тәжіұлы''' ([[1835]], Маңғыстаудағы [[Бозащы түбегі|Бозашы түбегінің]] [[Жиделі]] деген жері (қазіргі [[Маңғыстау ауданы]], [[Қызан]] ауылы) – [[1876]], [[Форт-Шевченко]] қаласы) — [[Байұлы]] тайпасы, [[Адай]] руының [[Дәулеталы]] бөлімінен шыққан халық батыры, [[Адай көтерілісі (1870)|Адай көтерілісінің]] басшыларының бірі.

Досан Тәжіұлы [[Ресей үкімет басшыларының тізімі
|Ресей үкіметі]]нің 1868 жылғы «Уақытша ережесін» әділетсіздік деп бағалап, халықты көтеріліске шығуға үндейді. Онымен бірге [[Иса Тіленбайұлы]], [[Алғи Жәлімбетұлы]], [[Тілеуберген Орақ]], [[Шүрен Иман]], [[Дихан Өтеп]], [[Сүгір Шабайұлы]]лар халықты көтеріліске бастап шығады. Досан бастаған 400 сарбаз [[Үшауыз]] деген жерде [[Маңғыстау]] приставы подполковник [[Рукин экспедициясы|Николай Рукиннің жазалаушы отрядын]] тас-талқан етіп жеңеді. 1870 жылы сәуірде Досан сарбаздары Александр фортын қоршап алып, ондағы армян базарын талқандады, саудагерлер мен өндіріс иелерін тұтқындады, Николаевск станицасын өртеп, армян слободкасы мен [[Қарағантүп]]тегі маяктарды қиратты. Кавказдан жіберілген жазалаушы отрядпен Досан сарбаздары кескілескен шайқас жүргізе отырып, [[Хиуа хандығы]]на өтіп кетеді. 1873 жылы Хиуа хандығын бағындыруға жіберілген Ресей әскерлеріне [[Қоңырат]], [[Хожелі]], [[Қарабайлы]] аймағында Досан тұтқиылдан шабуыл жасауды ұйымдастырып отырған. 1873 жылдың күзінде Досан жасағы [[Үстірт]]ке қоныс аударды. 1874 жылы Ресей үкіметінің Аничкин бастаған іздеуші жасағы [[Сам]] құмында отырған Досан ауылын қапыда қоршап алып, жаралы Досан батырды қолға түсіреді. Досан Тәжіұлы Форт түрмесінде 2 жылдан кейін қаза тапты. Досан батырдың сүйегін туған жері Бозашыға Жанғабыл (халық ақыны [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]ның әкесі) бастаған бір топ азаматтар жеткізген. Мүрдесі сондағы Қаратөбе зиратына қойылған. Досан батырдың ерлігін [[Ақтабан]], [[Бала Ораз Өтебайұлы|Бала Ораз]], [[Қашаған]], [[Қалнияз Шопықұлы|Қалнияз]], [[Сәттіғұл Жанғабылұлы|Сәттіғұл]] ақындар жырға қосқан.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref><ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:Форт-Шевченкода қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]

Бұланты шайқасы

2026-07-03T11:44:55Z

1nter pares: /* Әдебиет */

[[Сурет:Бұланты шайқасы, монумент.jpg|thumb|right|300px|"Бұланты шайқасына" арналған монумент.]]
'''Бұланты шайқасы''' – XVIII ғасырдың бірінші жартысында Ұлытау өңіріндегі [[Байқоңыр (өзен)|Бұланты]] және [[Қалмаққырылған (өзен)|Білеуті]] өзендері аралығында қазақ жасақтарының жоңғар басқыншыларымен болған шайқасы, тарихи ландшафт.

== Орналасқан жері ==
[[Ұлытау облысы]], [[Ұлытау ауданы]], [[Байқоңыр (ауыл)|Байқоңыр]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

== Зерттелуі ==
Ұлытау ауданында өткен шайқастардың, соның ішінде Бұланты шайқасының өткен жерлері [[1998 жыл|1998]] жылы алғаш рет кешенді түрде зерттелген. "Бұланты шайқасы" атты бірінші экспедиция 1998 жылы Жезқазған қаласының Мемлекеттік архивінің, Жезқазған қаласының әкімдігі, Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің, "Қазақмыс Корпорациясының" өндірістік музейі мен жергілікті өлкетанушылардың қатысуымен өткен. [[2007 жыл|2007]] жылы кең ауқымды далалық зерттеу барысында, Қазақ ғылыми-зерттеу институтының мәдени мұра мәселелері бойынша геоморфологиялық сипаттамалар арқылы Қарасере мекенінде (Қарасуыр) "Бұланты шайқасы" болған жер анықталады. Ұлытау аймағы бойынша қазақтардың жоңғарлармен шайқасқан жерлерін зерттеу [[2015 жыл|2015]] жылға дейін жалғасты.

== Қазақ хандығының жоңғарларға қарсы күресі ==
[[Сурет:Шайқас картасы.TIF|нобай|288x288 нүкте|Шайқас картасы.]]
Бұланты шайқасының орны мыңжылдық тарихы бар қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқасымен тікелей байланысты. Бұланты шайқасының орны XVIII ғасырдың бірінші жартысында қазақ жасағының жоңғарлармен қақтығыстарының өткен жері. Қазақ жүздерінің бірігіп басқыншыларға тойтарыс берген бұл оқиға қазақ тарихындағы айтулы шайқас болды. 
Өкінішке орай, бұл шайқастың жазбаша деректері табылған жоқ, бірақ ауыздан ауызға жеткен фольклор, сондай-ақ археологиялық және топонимикалық деректерге сүйене отырып ғалымдар бұл жердің қазақ халқының тарихында маңызы орасан зор болған шайқастың орналасқан жерін анықтады.

=== Күрделі тарихи кезең ===
Жалпы, XVII ғасыр соңы - XVIII ғасыр басындағы [[Қазақ хандығы]] жоңғарларға қарсы күресі күрделі тарихи кезең болып табылады. Аталған кезең тоғысында жоңғарлар Жетісу аумағына, сондай-ақ [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің алқабына басып кіреді. Осы кезеңде жоңғарлар шамамен он мыңға жуық қазақтарды тұтқынға алады. 
[[1702 жыл|1702]]-[[1703 жыл|1703]] жылдары жекелеген жоңғарлардың қақтығыстарына жауап ретінде қазақ жасақтары Жоңғарияға және қалмақтарға қарсы шабуыл жасайды. 
[[Тәуке хан]]ның жоңғар қонтайшысымен дипломатиялық қарым-қатынасына қарамастан [[1708 жыл|1708]] жылы қазақтарға жоңғарлардың жекелеген шабуылына тойтарыс беруіне тура келеді. Соғыс бірнеше жылға созылады. 
[[1723 жыл|1723]]-[[1725 жыл|1725]] жылдары аумақты кеңейту және қалпына келтіру мақсатында жоңғарлар Қазақ хандығының аумағына бірқатар шабуылдар жасайды. 1723 жылы жоңғарлар бірінші болып Жетісу мен Ертіс өңірінің қазақтарына соққы берді. Қазақ ауыз әдебиетінде бұл кезең "Ақтабан шұбырынды" деп аталады. Бұл халықтың қайғы-қасіреті жоқтау "Елім-ай" әнімен танылған. 
XVIII ғасырдың 20-жылдары қазақтар арасындағы ала ауыздықты пайдаланып, жоңғарлар қазақ жерінің көп бөлігін жаулап алады. [[Ұлытау таулары]] мен [[Балқаш]] көлі қазақтар мен жоңғарлардың батыс шекарасы болып, жоңғарлар қазақ хандығын [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сайрам]] қалаларының қолөнер орталықтары мен базарларынан шеттетеді. 

=== Ордабасы жиыны ===
Жоңғар шапқыншылығынан қазақ халқы үлкен зардап шекті. Көптеген жайылым жерлерден айырылған қазақ халқы мен әр түрлі рулар, қауымдар жаңа жерлерге көшіп қонуға мәжбүр болады. Осы жағдайлардың барлығы бірқатар аймақтардың бірігіп, жауға қарсылық көрсетуіне әкеліп соғады. Ол үшін қоғамдық ынтымақтастықпен қоса, танымал қазақ батырлары мен атақты билері үлкен рөл атқарды. Қазақтардың жасағын [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Малайсары батыр|Малайсары]], [[Наурызбай батыр|Наурызбай]], [[Жәнібек Тархан Қошқарұлы|Шақшақ Жәнібек]] және т.б. батырлар басқарады. [[1726 жыл|1726]]-[[1727 жыл|1727]] жылдары сұлтандар мен билер жауға қарсы барлық қазақ руларын біріктіреді. 
1726 жылы күзде [[Қазақ жүздері|Үш жүз]] қазақтары бірігіп, [[Ордабасы құрылтайы|Ордабасы]] жерінде жиын өткізеді. Жиынға [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]], [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]], [[Сәмеке хан|Сәмеке]], [[Көшек хан|Күшік]], [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] сияқты сұлтандар, атақты қолбасшылар мен батырлар қатысады. Бұл жиында айтылған негізгі мәселе – жоңғарларға тойтарыс беру. Қауіп төніп тұрған мезгілде қазақ халқының арасындағы ішінара тартыс тоқтап, үш жүздің басы қосылып жауға қарсы тұру болды. Ордабасыда Әбілқайыр қазақ жасағының қолбасшысы болып сайланады.

=== Қазақтардың жеңісі ===
1727 жылы Қарасуыр маңындағы Бұланты өзенінің жағасында үлкен шайқас болады. Қазақ жауынгерлері жоңғарларға айтарлықтай тойтарыс береді. Әбілқайыр бастаған 30000 қолмен қазақ халқы жоңғарларға жойқын соққы береді. Шайқас болған жерді "Қалмақ қырылған" деп атап кетеді. Осылайша Бұланты шайқасының тарихи маңызы қазақтардың басын біріктіріп және аумақтық тұтастығын сақтап қалу болды. Ұлытау тауының етегінде үш жүздің өкілдері жиналып, енді қазақ халқын бөлінбеуге "бір жеңнен қол, бір жағадан бас" шығарып, біртұтас халық ретінде бірігуіне шақырады. Ұлытау тауларының етегінде қазақтардың жеңіс тойы тойланады.

== Шайқастың тарихи маңызы ==
Қазақтардың жеңіске жетуі – олардың рухтарының көтерілуіне негіз болады, өздерінің күштеріне сеніп, жеңіске жетуге деген сенімдері артады. Осы жеңістен кейін қазақ жасақтары қарсы шабуылға көшеді. 
2015 жылы Қазақ хандығының 550 жылдығына орай Бұланты өзені үйтас шатқалында "Бұланты шайқасына" арнап монумент орнатылады. Бұланты шайқасы өткен аумақ Ұлттық тарихи-мәдени және "Ұлытау" табиғи қорық-музейінің құрамына кіреді. 
Бұл қазақ қоғамындағы өзін-өзі ұйымдастырудың жоғарғы деңгейінің дәлелі; қайсарлығының, жеңісі мен тәуелсіздігінің символы. Орталық Азиядағы түркі халықтарының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде қазақ халқы үлкен рөл атқарғандығының бейнесі болып табылады.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Әдебиет ==
* Артықбаев Ж.О. Бұланты шайқасы. – Қарағанды: Полиграфия, 1998. – 63 б.
* Булантинская битва: История исследований. Научно-информационный альбом / под ред. Б.С. Кожахметова, Э.Р. Усмановой, Л.Н. Плетниковой, Л.А. Сембиновой. – Улытау: Национальный историко-культурный и природный заповедник-музей «Улытау», 2015. – 210 с.
* Байтукенов Т. Докопались до джунгар // Время. Общественно-политическая газета. URL: http:// www.time.kz/news/archive/2011/10/13/dokopalis-dodzhungar Борьба казахского народа против джунгарской агрессии //
* Калмакырылган / Казахстан. Национальная энциклопедия. – Алматы: Гл. ред. «Қазақ энциклопедиясы», 2005. – Т. 3. – 558 с. – С. 109.
* Шуптар В.В. Avalon Travel Guides Улытау: Туристский путеводитель. – Караганда: Историко-географическое общество «Авалон», 2016. – 100 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Манаш Қабашұлы Қозыбаев

2026-07-03T11:42:57Z

1nter pares:

{{Ғалым
|Есімі =Манаш Қабашұлы Қозыбаев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Manash_Kozybayev.jpg
|Сурет ені =
|Туған күні = 16.11.1931
|Туған жері = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}
|Қайтыс болған күні = 30.10.2002
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Азаматтығы ={{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = [[тарих]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]]. [[Тарих|Тарих ғылымдарының докторы]], [[профессор]]
|Сыйлықтары =
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары = {{Парасат ордені}}
}}
'''Манаш Қабашұлы Қозыбаев''' ([[16 қараша]] [[1931 жыл]]ы, [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]] - [[30 қазан]] [[2002 жыл]]ы, [[Алматы]]) — [[ғалым]], [[тарихшы]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]]. [[Тарих|Тарих ғылымдарының докторы]], [[профессор]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның (1995), [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|ҚР тұңғыш президентінің мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының]] (1997) және [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлиханов атындағы мемлекеттік сыйлық]]тың (1970) иегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым қайраткері]] (1986). [[Құрметті азамат|Қостанай облысының Құрметті азаматы]].

==Толығырақ==
* Манаш Қабашұлы [[1931 жыл]]ы [[16 қараша]]да [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.
* 1953 жылы ҚазМУ-ды бітірген.
* 1953 – 58 жылдары Қостанай педогогикалық институтында,
* 1958 – 74 жылдары СОКП ОК жанындағы Марксизм-ленинизм институтының Қазақ бөлімшесінде,
* 1974 – 79 жылдары Алматы мал дәрігерлік институтында, кейін ҚазМУ жанындағы Қоғамдық ғылымдар оқытушыларының білімін жетілдіру институтында ғылыми-педогогикалық жұмыстармен айналысты.
* 1979 – 86 жылдары[[Қазақ]] Кеңес энциклопедиясының Бас редакторы;
* 1986 – 88 жылдары Қазақстан ҒА Тарих және этнол. институты тарихнама бөлімінің меңгерушісі,
* 1988 жылдан өмірінің соңына дейін осы институт директоры болды.
* [[2002 жыл]]ы [[Алматы]]да қайтыс болды.

==Ғылыми шығармашылығы==
* Оның 30 монографиясы, 50-ден астам ұжымдық еңбектері бар. Қ. басшылығымен “Қазақстан тарихы” академиялық басылымының 3 томы, ағылшын тілінде “Қазақстан тарихы”, көптеген құжаттар жинақтары, т.б. жарық көрді. Қозыбаев отандық тарихнамада жеке ғылыми мектеп қалыптастырды. 90-ға жуық шәкірт тәрбиеледі. Халықар. конгрестерде, конференциялар мен симпозиумдарда 200-ге жуық баяндамалар жасады. Еңбектері [[Ресей]], [[Украина]], [[Қытай]], [[Түркия]], [[Иран]], [[АҚШ]], [[Корея]], [[Армения]], [[Беларуссия]], тағыда басқа елдерде жарық көрді.
* Ғылыми зерттеулері [[Қазақстан]] халқының 2-дүн. жүз. соғыс жылдарындағы ерлігі мен қаһармандық еңбегіне, Қазақстан мемлекетінің құрылу және қалыптасу тарихына арналған. Оның «Қазақстан- майдан арсеналы», «Ақтаңдақтар ақиқаты», «Ұлы ерлік», «Қазақстан тарихы»т. б. монографиялары жарық көрген. Ғалымның еңбектері тәуелсіз [[Қазақстан]] Республикасының тарихына, елдегі улттық идеологияны белгілеп, қалыптастыру мәселелеріне арналған. Бірқатар еңбектерінде Абайдың қазақ тарихында алар орны мен тарихи көзқарастары қарастырылады.
* Әр ғалым отандық зерттеулерге айтарлықтай өз үлесін қосады. Бұған халқымыздың: «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген дана сөзі дәлел. Осындай нақыл сөзді халқымыз тарих тарланбозы, академик Манаш Қозыбаевқа арнап айтқандай. Қазақстан тарихына 40 жылдық өмірін арнаған М.Қозыбаев артынан 800-ден астам ғылыми-көпшілік еңбектер, соның ішінде 30 монография, 50-ден астам ұжымдық еңбектер, оқулықтар мен оқу құралдар қалдырып кеткен. Оның еңбектері басым көпшілігі Қазақстанның тәуелсіздігінің қалыптасуы мен осы кездегі тарихи оқиғаларға арналған. Ғалымның тек соңғы 10 жыл ішіндегі еңбектері мен зерттеулері, мақалалары мен ғылыми конференцияларда жасаған баяндамалары 9 томдық құрайды. Академиялық ғылымының білім саласымен дәстүрлі байланыстарын дамыта отырып, М.Қ.Қозыбаев орта мектептер мен жоғары оқу орындарына арналған Қазақстан тарихы пәнінен оқулықтар мен оқу құралдарын шығарды. Оның басшылығымен Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар туралы 60 томнан асатын «Зерде кітабы»,саяси қуғын-сүргін құрбандары туралы 5 томдық «Азалы кітап», көпшілік қауымға арналған «Иллюстрированная история Казахстана» басылып шықты.
* Оның өмірі мен қызметі- әрбір қазақ баласы үшін үлгі. Ол 1958 жылдан 1974 жылға дейін КОКП ОК жанындағы марксизм- ленинизм институтының Қазақ филиалында аға ғылыми қызметкер, ғалым хатшы, сектор меңгерушісі болып қызмет етті. 1986 жылдан -ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының кафедра меңгерушісі, содан кейін институт директоры. М.Қ.Қозыбаевтың отандық тарих ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі жемісті мемлекеттік және қоғамдық қызметі жоғары мемлекеттік марапаттаулармен атап өтілген. Соның ішінде ең жоғары наградасы Қазақстан тарихының өзекті проблемаларына арналған бір топ зерттеулері үшін ол ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атағы болып табылады.

==Ғылыми атақтары==
* 1969 жылы [[Тарих |Тарих ғылымдарының докторы]] (ғылыми атағы);
* 1970 жылы [[профессор]] құрметті ғылыми атақтары берілді.
* 2000 жылдан Еуропалық құқық Академиясының академигі (Будапешт);
* 1989 жылдан [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]].

==Мемлекеттік марапаттары==
* 1970 жылы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлиханов атындағы мемлекеттік сыйлық]]тың лауреаты;
* 1986 жылы «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым қайраткері]]» құрметті атағы берілді.
* 1995 жылы елбасының қолынан [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]н алды.
* 1997 жылы ғылым саласындағы еңбектері үшін еліміздің жоғарғы мемлекеттік, президенттік марапаты «[[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|ҚР тұңғыш президентінің мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының]]» лауреаты атанды.
* 2001 жылы «[[Парасат ордені]]» мен марапатталды.

== Әдебиет ==
* http://www.nkzu.kz/page/view?id=28 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118235927/http://www.nkzu.kz/page/view?id=28 |date=2016-11-18 }} (Манаш Қозыбаевтың өмірбаяны)
* http://kazorta.org/m-ozybaev-ly-t-l-a/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118230338/http://kazorta.org/m-ozybaev-ly-t-l-a/ |date=2016-11-18 }} (М. Қозыбаев-ұлы тұлға)
* Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. –Алматы: Қазақстан, 1994, 192 бет
* Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты: Оқу құралы.-Алматы: -«Қазақ университеті», 1992-272 бет
* Қозыбаев М. Киелі тәуелсіздік. –Алматы: Баспалар үйі, 2009. 448 бет

[[Санат:16 қарашада туғандар]]
[[Санат:30 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]

Жидебай батыр

2026-07-03T11:39:33Z

1nter pares:

'''Жидебай Қожаназарұлы''' (1713-1815) – қазақ халқының Әлтеке-Қаракесек руынан шыққан батыры.

[[Абылай хан|Абылайдың]] сенімді серігі, жауқарақ басы, пікірлес досы әрі биі. Абылайды ақ киізге отырғызып, хан көтеруге қатысқан кісі. Абылай ханның майдандағы ұрыс тағдырын шешетін, әрі қосымша тың күш ретінде ұсынылатын 5000 қолды басқарған екен. Жидебай батыр Абылай хан тұсында хәм билік айтып, хәм жұртына бас болады. Шежірелердің айтуынша, Жидебай батырдың алғашқы үлкен жорыққа қатысуы – «[[Аңырақай шайқасы]]». Заманында Абылайхан қазіргі [[Балқаш]]-Ақмола өңіріне жауды кіргізбей сақшы қолдарымен тоқтата тұруды тапсырған екен деседі. Сарыарқаға қазақ, қалмақ, жоңғар, торғауыт таласқанда еңбегін сіңірген ердің бірі болады. Жидебай батыр Аңырақай шайқасына, Қаншеңгел, Ақсүйек соғысына қатысып ерлік көрсеткен, Баян тауын, Ертіс маңын, Нұра бойын, Қарақаралы, Ұлытау, Ақмола, Балқашты азат еткенде – мыңбасы; Тарбағатай, Батыс Алтай шайқасы, Аягөз, Талдықорған - Шоңжы, Құлжа, Алатау жорығы, Талғарды азат еткенде әскер басы болған. Талғар қаласы маңындағы Жидебай асуы, Абай қыстауындағы Жидебай қорығы осы батырдың атымен аталған.

Жидебай батыр – XVIII ғасырлардығы жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерекше ерлігімен тарихта өшпес із қалдырған тарихи тұлға. Жидебай батырдың Абылайханның замандасы болғандығын М.Ж.Көпеев те нақтылай айтқан екен.<ref>Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежір /Ред.Ж.С. Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С.Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ-«ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.</ref> Абылайхан Жидебайды өте қиын, алынбайды-ау деген қамалға, берілмейді деген бекініске, мықты-мықты деген жау күшіне жұмсаған. Оның қайталанбас ерліктері халық ауызында сақталып келген көптеген нұсқалы аңыздар арқылы кейінгі ұрпаққа жақсы мәлім. Ел арасындағы əңгімеге қарағанда Ордадағы жиындарда хан Жидебайдың сөзіне ерекше мəн беріп отырған. Жəне Жидебай да шындықты бүкпей, ханнан қаймықпай бетке айтқан. Бірде Абылай хан “Жеті жарғы” заңын жүзеге асырып отыратын, жеті адамнан тұратын “Жеті жарғыш” ұйымын сайлайды. Солардың ішінде Жидекең де болады. Тағайындалғандардан хан: “Түрлі-түрлі жау көп, солар жайлы не айтар едіңдер?” – деп сұрайды. Сонда Жидекең: “Жау екі түрлі болады: көрініп келетін қауіпсіз жау бар, жекпе-жекке шығасың, күшің асса жығасың, ол өзіндей адам, несіне бұғасың: көрінбей келетін қауіпті жау бар, сенен де сақ, ұтып алар амалын тап, ақылдан түспе, ойланып істе, сақтанбасаң солардан, кетеріне мен кепіл, басыңда тұрған бақ” деген екен.<ref>Нұрбеков Х. Баба аруағына адалдық: Тағзым // Орт.Қазақстан.- 2004.-24 ақпан.-9 б.</ref>

== Жыр ==
Қазақстан Республикасы орталық ғылыми кітапханасының қол жазба қорындағы 364- бумада сақталған «Жидебай батырдың тарихы» атты жыр батыр туралы халықтық аңыздардың негізінде дүниеге келгені айқын аңғарылады. Жырдың басында қарасөз бен өлеңді араластыра отырып берілген шежірелік мағлұматтарды қазақ халқы ауызша тарихнамасының өзге де үлгілері қуаттап растайды, одан әрі қарай Жидебайдың жас кезінде шешесі өліп жетімдіктің зарын тартып, ақырында өгей шешесі тарапынан көрген зәбірі салдарынан 15 жасында елінен кетіп, Абылай бастаған қолға барып қосылып, алғашқы ұрыстың өзінде-ақ топ жарғандығы суреттелуі де – қазақ қаһармандық эпосының ұзақ уақыттағы дамуы барысында қалыптасқан типологиялық мотивтер. Батырлардың балалық шағы бітпей жатып алғашқы ерлігімен танылуы да арысы – әлем, берісі – түркі - моңғол халықтары эпосына тән ортақ сарым. Қаһармандық эпос көпшілігінде бас қаһарман 6-7, әрі кеткенде 10 жасында жорыққа аттанып, жалғыз өзі мыңдаған жауды жеңіп жатады. Соның айқын көрінісі осы томға енген «Жидебай батыр» мен «Олжабай батыр» жырының Е.Құлсариев жырлаған нұсқасында бас кейіпкерлердің алғашқы рет әскери қақтығысқа түсулері 15 жасында орын алғандығы баяндалады. Жас батыр Бұланты, Өлеңті өзендерінің аралығында болған, кейін “қалмақ қырғын” аталып кеткен шайқаста ханның да, халықтың да көзіне түседі. Оның үстіне тарихи- жыр кейіпкерлерінің өзге қаһармандардан басты айырмашылығы олардың қан майданда өзге батырлардың шамасы келмеген қалмақ батырын өлтіріп, қазақ әскерінің рухын көтеру арқылы бас батырға айналуы, ерліктің небір үлгілерімен талайды тамсантқандығы болып табылады. Ал, мыңдаған жауды жеңуде ол өзге де батыр серіктерімен тізе қоса отырып ерлік көрсетеді. Бұл жыр 1927 жылы Семей облысында жазылып алынған. <ref>Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежіре /Ред.Ж.С. Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С. Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ- «ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.</ref>

Жидебай Қожаназарұлы – Қазақ мемлекеттігін қалыптастыруда айрықша тер төккен, халқына қадірі асқан, туған жерін азат етуде ерлік көрсеткен, сөзімен елді аузына қаратқан, ісімен халқын ұйытқан өз заманының аса ірі тұлғасы, қазақ тарихының көрнекті қайраткері. Қаз дауысты Қазыбек бидің: «Замана өтпес болсайшы, Жидекең өлмес болсайшы» дейтіні де, Г.Н.Потаниннің ел аузынан жазып алған «Сарыарқадай жер қайда, Жидебайдай ер қайда?» дейтіні де сондықтан.

Жер бетіндегі әр халықтың табынатын, қасиетті пір тұтатын адамдары болған, қос түлкісі қасиетіне айналған Жидебай батыр – өз заманындағы халқының бағдаршамы болып, тығырыққа тірелген ұрыс кезінде темірқазықтай бағыт беріп жол сілтеген ірі тұлға. 34 жыл ат үстінде жаукершілікке қатысып 100 жасаған баһадүр бабамыз, ғасырлар өтсе де, асқақ рухымен кешегі мен бүгінге жол сілтеп, сағы сынған пенделерге, адасқан жандарға үміт шырағын жағып келеді. Бұған дәлел, бүгінгі күнге дейін жалғыз қазақ емес, әр түрлі ұлттың өкілдері қысы – жазы Жидебай батыр мазарына арнайы келіп, аруағына бас иіп тағзым етіп жатады.<ref>Жүністегі, К. Шырағдан [Мәтін] / К.Жүністегі. – Алматы: “Ел- шежіре” ҚҚҚ, 2007. – 122 б.</ref>

Тарихта Жидебайдың Абылай ханның ерекше шолғыншы жасағын басқарған беделді де белді батыры болғандығы белгілі. Ел аузында Абылай хан алпыстан асқан Жидебай батырды Қарақожа еліне жорыққа жұмсағаны. Балқаш көлінің Ұзынарал тұсында су астында төселген тас өткелді тауып Жидебайдың өткені. Өткел арқылы кезінде Ұлы Жібек жолының бір тармағы өткені. Үш ғасырға жуық ұмыт болған өткелді Жидебайдың ғана тапқаны. Сөйтіп, жауға тұтқиылдан тиіп, Қарақожа елін бағындырып қайтқаны. Қарақожа «Бұл жолды Жидебай ғана білсе керек еді, өткелден өткізген көзің шыққыр Жидебай екен ғой» дегені жайында аңыз сақталған.<ref>Əбдуов М. Жидебай батыр //Білім жəне еңбек.- 1986.- N9.- 27-28 б.</ref>

== Шайқастары ==
Қазақ халқының құбы қалмақ шапқыншылығына қарсы күресі бес жарым ғасырға, берісінде Жоңғар мемлекетімен соғысы екі ғасырға созылды.
Ұзаққа созылған осы соғыстың жайы туралы әртүрлі аңыз, әңгіме жыр түрінде жеткен шежіре ұлан-ғайыр. Ойрат билеушісі Хара Хуланың баласы Батур қонтайшы бір орталыққа бағынған Жоңғар мемлекетін құрды. 1635-1653 ж. Батур қонтайшының тұсындағы алғашқы соғыс 1635 жылы болды. Жәңгір хан мен Жалаңтөс баһадүр бастаған қазақ қолы жоңғарларға қарсы тұрды. Бұдан кейін 1652 жылы жоңғарлар үлкен дайындықпен келіп, тұтқиылдан шабуыл жасады. Қазақтар жеңіліс тауып қол бастаған Жәңгір хан опат болды. Осыдан бастап жоңғарлардың қазақ жеріне жорықтары үдей түсті.18 ғасырдың басында 1711 – 1712, 1714, 1718-1725, 1742 жылдары қазақ елі жоңғарлардан көп зардап шекті, солардың бірі Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама деген атпен ел есінде сақталған соғыс еді.<ref>Артықбаев Ж.О., Жакин М.С. Шет өңiрiнiң тарихы.- Қарағанды: ҚарМУ, 1998.- 275 бет. </ref> Тұтқиылдан тиген құба қалмақ қазақтарды солтүстік – батысқа қарай тықсырып тастады. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық қазақтары, башқұрттар жан – жақтан шабуыл жасап, қазақтардың жойылып кету қауіпі төнді. Осы кезеңде Тәуке хан сияқты ел басшысының керек екендігі көрінді. [[Тәуке хан|Тәуке]] (Тәуекел – Мұхаммед – Батыр хан) 1718 жылы қайтыс болған еді. Жоңғар хандығының билеушісі Сыбан Рабдан (1697–1727) ел басшысыз қалған осындай кезеңді шебер пайдаланды. Бұл тұста қазақ хандығы ішкі жағынан ыдырай бастаған болатын. Жеті жарғы бойынша тәртіпке салынған заң жүйесі бұзылып, береке,бірлік әлсірейді. 1723 жылдың қысы қазақ даласында қайың сауған ақ тышқан жыл болып халық қатты жұтайды. Осы жұттың көктемін қазаққа шабуыл жасаудың оңтайлы кезеңі деп тауып жоңғарлар жетпіс мың әскерімен жеті бағытта шабуылға шығады. Бірінші мыңдықты Сыбан Рабданның баласы Халдан Серен басқарады. Ол Балхаш көлі маңындағы елдерді шабады. Екінші түменге Сыбан Рабдан қонтайшының інісі Жолан Бату қолбасшылық етіп, Алтай, Емел аралығы арқылы Көктал өзеніне өтеді. Үшінші қолмен Сыбан Рабданның немересі Әмір Сана Нұра өзені бойында соғыс салады. Төртінші оқиға Халдан Сереннің баласы 18 жастағы Серен Доржа басшылық жасап, Шелек өзеніне жетеді. Бесінші онмыңдыққа Халдан Сереннің тағы бір баласы Дода Доржы ноян қолбасшы болып Шу өзеніне беттейді. Жетінші қолды Сыбан Рабданның өзі басқарып Іле өзеніне қарай өтеді. Барлық қолды бақылау, жетекшілік жасау Сыбан Рабданның інісі Шоны Добаға тапсырылды. Сөйтіп, жойқын соғыс басталады. Осыншама әскер, қыстағы ауыр жұт, елдің ішкі берекесіздігі қосылып қазақтардың бейберекет, ес – ақылынан айырылып босуына мәжбүр етеді. Қазақтар жан – жақтан көмек сұрайды. Бірақ ешкім көмек бермей қазақтар өз күшімен ұрыс салады. Соғыс ұзаққа созылып қырғын үдей түседі. Қазақтардың үштен екідейі қырылады. Осы тұста бірлік өте қажет еді. Батырлар қол жиып бас біріктіре бастайды. Жан – жақтағы күшті топтастыру үшін Ерасыл батыр (Қаракерей Қабанбай) бас батыр болып тағайындалады.

Батырлар келіп жатыр дамыл алмай,

Деген соң қол жинады ер Қабанбай.

Жапырып жау қалмақты қуамыз деп,

Келіпті қосынымен ер Бөгенбай.

Үзенгілес серіктері бірге жүрген

Қас батыр Әлтекеден Ер Жидебай

Сөз ұстарақылшысы би Қазыбек,

Үйсіннен іздеп келіпті Райымбек.

Бар екен ақ шабдар ат жетегінде,

Арнаған Орта жүздіңкөсеміне.

Жорыққа ер Жидекем мінеді деп,

Жидекеңнің ақ шабдар атты күтіп, баптап,

баққан орыны туралы марқұм Турағұл Жұмабайұлы ағамыз айтқан еді.<ref>Нұрбеков Х. Баба аруағына адалдық: Тағзым // Орт.Қазақстан.- 2004.-24 ақпан.-9 б. </ref>

Бұл жер [[Шет ауданы|Шет]] және Ақтоғай аудандарының аумағындағы Кеншоқы мен Балықтыбұлақтың арасында, жолдың оң қапталындағы бір шоғыр тал, терек өскен таудың қуысында екен, сілемі көрініп жатыр.<ref>Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежіре /Ред.Ж.С.Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С.Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ- «ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.</ref>

Жидебай батыр шежірешілердің айтуынша алғаш рет Аңырақай ұрысына 1730 жылы қатысқан. Қалмақтарға күйрете соққы берген Аңырақай ұрысында батырлығымен көзге түскен Жидебай Абылай ханның сенімді серігі, беделді де белді батыры болған. Осы жорықта Жидебай батыр [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]] жасағында болған. [[Әл-Машани]] ағамыздың айтуы бойынша, [[Балқаш қаласы]]нан 18 шақырым жерде болған биік Қоңырат тауы бір кезде Жидебайдың Қарауыл шоқысы деп аталған екен.<ref>Жүністегі К. Құба белдер.-Қарағанды: ОПО «Полиграфия», 1996.-286 б. </ref>

Төкіш (Төлепберді) Ақышев пен Әл – Машанидің «Қазақстанның тас қола дәуірі мирастары атты кітабындағы (Алматы 1996 ж.) «Алғашқы жер шалған бабалар» деген тақырыбындағы эпиграф: Атақты жер шолушы Абылайдың «Жидебайы» деп беріліпті. Тағы да осы кітапта: «Қанжығалы Бөгенбай – Жидебай батырмен бірге Абылай тобында болып, Шыңғыстау, Ертіс бойын жоңғарлардан тазартқан батырлар. Жидебай – Абай қыстауы – Жидебай батырдың шығыстағы бекінісі болған... «Болатқожа, Ақша- Түйте тұқымы бары 1760 жылдары Қазыбек би, Жидебай, Жарылғап батырлар бабалары Қаратау – Сыр бойындағы ежелгі қоныстарын тастап, Орталық Қазақстандағы Солтүстік Балхаш өңіріне, қазіргі Ақтоғай, Қарқаралы, Абыралы, Баянауыл жерлеріне қоныстанған» деп жазады атақты ғалымдар.

Батыр туралы «Бабалар сөзінде» (59 том), «Қазақ энциклопедиясында» Мәшһұр Жүсіптің «Қазақ шежіресінде» деген (7 том), Ә. Бөкейхановтың, C.Дубиннің, Ю.Поповтың еңбектерінде кеңінен баяндалған.<ref name="Potanin">Казахский фольклор в собраний Г.Потанина, Алма Ата, изд. Наука 1972г.</ref> Адольф Янушкеевич Жидебай батыр туралы, Шыңғыстаудағы Жидебай қыстауы жөнінде Құнабайдан мол мағлұмат алған.

Елі мен жерін жаудан қорғауды басты мақсат етіп ұстанған Жидебай батыр Қожаназарұлының елу жылын ат үстінде өткізді. Өмірінің кейінгі отыз жылдан астам уақыты ел бірлігін сақтауға атсалысумен өткен. <ref name="Potanin"/>

== Шешендігі ==
Жидекеңнің сөз шебері болғандығы жайлы ел ішінде талай-талай қызықты əңгімелер баршылық. Оның батыр ғана емес, өткір тілді шешен болуы, тереңнен толғап айтуы бірден-бір себеп болған. [[Сеңкібай Оразғұлұлы|Сеңкібай]]мен, Тобықты [[Қаременде би]]мен дос-жар болған.

== Әулиелік ==
Сонымен бірге, батырдың көріпкелдік қасиеті болғандығын жасырмайды. Мұндай ерекшелігі бар адамдарды халық әулие санаған. Сондықтан, Жидебай көпшіліктің қиялында елі мен жерін жаудан қорғаған батыр ғана емес, әулие, қасиетті тұлға ретінде де сақталып қалған. Оның аңыздағы көрінісі қос қызыл түлкі арқылы бейнеленеді. Мұны жоғарыдағы әңгімеден де аңғаруға болады. Тағы бір қызығы осындай аңыздың желісі күні кешеге дейін сабақтастығын жоғалтпай жалғасын табуында жатыр. <ref>Артықбаев Ж.О., Жакин М.С. Шет өңiрiнiң тарихы.- Қарағанды:ҚарМУ, 1998.- 275 бет. </ref>

== Тарихшылардың бағасы ==
Ғалым [[Әлкей Марғұлан]] халық батырлары жайында өз ойын тұжырымдай келе былай дейді: «Тарихи дәуірдің әлеуметтік жосындары, тұрмыстық тілегі, бейбітшілікпен күн кешуді арман етуі – елдің ең ізгі тілегі еді. Бірақ, халық көксеген бұл тілек өткен жаугершілік замандарда ұзақ ғасырлар ішінде орындала қоймайды. Көрші отырған жұрттардың бірімен бірі жауласуы ел қорғайтын алып ерлерді аса қажет етті».<ref>Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежіре/Ред.Ж.С.Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С.Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ- «ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.</ref>

[[Сурет:Указатель Мавзолей Жидебай батыра.jpg|нобай|Жол көрсеткіш]]
[[Сурет:Жидебай әулие күмбезі.jpg|нобай|Жидебай әулие күмбезі]]
== Қайтыс болуы және кесенесі ==
{{Толық мақала|Жидебай батыр мазары}}
Жидебай батыр жүзге келіп қайтыс болған. Мәшһүр-Жүсіп қолжазбасымен Т. Ақышев, Н. Әбдуов зерттеулеріндегі мәліметтерді жинақтай қарастырсақ, Жидебай Қожаназарұлы Сыр бойындағы Қаратау өңірінде туып, Шет ауданына қарасты Ақсу-Аюлы тауының солтүстік батысында жерленген. [[Жидебай кесенесі|Кесенесі]] Қарағанды облысы Шет ауданының орталығы [[Ақсу-Аюлы]] кентінің солтүстігіндегі [[Шерубайнұра|Шерубай-Нұра өзені]]нен 50 шақырым жерде орналасқан.

== Әдебиет ==
# Жүнісұлы, Р. Жидебай батыр [Мәтін] / Р. Жүнісұлы // Егемен Қазақстан.-2013.- 27 сәуір (№116).- 4 б.
# Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежір /Ред.Ж.С.Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С.Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ-«ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.
# Қарағанды. Қарағaнды облысы: Энциклопедия. – Алматы: Атамұра,2006. – 265 бет4.
# Жүністегі, К. Шырағдан [Мәтін] / К.Жүністегі. – Алматы: “Ел- шежіре” ҚҚҚ, 2007. – 122 б.
# Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері.- Алматы: Қазақ ССР-нің “Ғылым” баспасы, 1984.- 136 б.
# Артықбаев Ж.О., Жакин М.С. Шет өңiрiнiң тарихы.- Қарағанды: ҚарМУ, 1998.- 275 бет.
# Əбдуов М. Жидебай батыр //Білім жəне еңбек.- 1986.- N9.- 27-28 б.
# Жүністегі К. Құба белдер.-Қарағанды: ОПО «Полиграфия», 1996.-286 б.
# Нұрбеков Х. Баба аруағына адалдық: Тағзым // Орт.Қазақстан.- 2004.-24 ақпан.-9 б.
# Шет өңiрiнің тарихи-мəдени ескерткіштері: фотошежіре/Ред.Ж.С.Ақылбаев; мəтін авт.,құраст. М.С.Жакин.- Қарағанды: ҚарМУ- «ТАиС» ЖШС баспасы, 2004.- 152 б.
# Казахский фольклор в собраний Г.Потанина, Алма Ата, изд. Наука 1972г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жидебай батыр]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Шет ауданында жерленгендер]]

Алаштың жолы

2026-07-03T07:40:38Z

1nter pares:

Қазақтың сан ғасырлық тарихының ең жарқын беттерін жазған '''[[Алаш қозғалысы]]''' - ''тарихи-саяси'', айрықша құбылыс ретінде ұлтымыздың мәдени- рухани даму жолын жаңа арнаға бұрғаны сөзсіз.

Өйткені ол Қазақ баласының [[саясат]], [[мәдениет]] сатысына көтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде [[ұлт]] ретінде [[дербес]] өмір сүруге, өзге елдермен терезесі тең халық ретінде азат күн кешуге болатындығына әлеуметті сендіре алған жаңашыл козғалыс еді. Қозғалыстың қарқындылығы мен жаңашылдығы - қазақ [[қоғам]]ы үшін қиын-қыстау сол бір дүбірлі шақта азаттық ұранын салып, іс жүзінде бытыраңқылық пен мемлекеттік институттар қалыптаспаған сахара төсінде дербес мемлекет құруға бел шешіп кірісуінде еді. Алмағайып кезеңде амал тауып, халқының басын қосып, ертеңіне сендірген осындай ұлы топ бұғанға дейін болмағаны тарихтан белгілі. Олар сол тұста кездескен қиындықтардың барлығын жеңе білді, түпкі мақсатқа жету үшін, қандай да болмасын, замана сауалының оңтайлы шешімдерін таба білді. Алаш қозғалысы совет өкіметі тарапынан терістелгенімен, оның идеялары ұлтжанды азаматтардың жүрегі мен санасында өмір сүріп келді. Оның жарқын әрі бұл тартпас мысалы - тәуелсіздіктің қарсаңында Алаш идеясының қайтадан жаңа күшпен жаңғыруы.

Ес жиып, етек жапқан бүгінгі күнде ''алаштық идея'' саналы қазақ баласын, елжанды Қазақ азаматын қайтадан баурап алу үстінде. Мұның басты себебі, Алаш қозғалысының ең ұлы мақсаты - ұлттық тәуелсіз мемлекет құру идеясымен сабақтасып жатқанында еді. XX ғасырдың басында ұлтының теңдігі үшін қауымдасумен де, қаламмен де, қарумен де күреске түскен Алаш қайраткерлерінің пәрменді еңбегі Алаш баласының есінен еш кетпек емес. Оның дәлелі - тәуелсіз Қазақстанның барлық түкпіріндегі қазақ зиялы қауымының ісіндегі, ойындағы алашшылдық сана. Бұл алашшылдық сана уақыт жылжыған сайын қазіргі қазақ қоғамында тереңдей түссе, халқымыздың ұлттық өресі де биіктей бермек. Алаш зиялыларының Қазақ даласында ұлттық идеяны негіздегені жөнінде Елбасы [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Назарбаев]] өзінің «Тарих толқынында» кітабының «Алаш мұрасы жене осы заман» атты тарауында: ''«XX ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын жасау міндетін өз мойнына алды. Олар қоғамның түрлі тарабынан шыққандар, әрі ең алдымен дәстүрлі дала [[ақсүйек]]терінің өкілдері еді. XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипаты болғанын атап айтқан абзал»'' - деп көрсеткен болатын.

==Тәуелсіздіктен кейінгі Алаш туралы ой-толғаулар ==
Тәуелсіздік алған жылдардан бері қазақ қоғамында ұлттық идея жөнінде әңгіме басталып, ол толастар емес. Бұл заңды да. Заңды болатын себебі, ұзақ уақыт отарлық құрсауында қамалған, егемендігін енді орнықтырған, жаһандану алдында тұрған халықтың есті ұрпағы ұлтын ұйыстырар идея іздемек. Бұл жөнінде қазіргі қоғамда әрқилы көзқарастар өріс алып отырғаны мәлім. Осы орайда бұл мәселеге қатысты көрнекті алаштанушы М.Қойгелдиевтің мына бір пікірін келтіре кеткен жөн. Ғалым былай деп жазады: ''«Бізге бүгін жалпыұлттық деңгейде қорытындылап, жалпыұлттық деңгейде игерілген, яғни ұлттық дүниетаным мен үетанымның іргетасы міндетін атқара алатын тарих қажет. Ал Алаш қозғалысы сол дүниетанымдық тарихтың өзегі. Өйткені Алаш - халқымызды бесігінде тербетіп, есейіп ат жалын тартып мінгенде бойына күш-қуат және сенім берген ұлттық идея. Алаш - ұлттың өзін бөлінбес тұтас жер, яғни территория ретінде сезінуі. Алаш - ұлттың аспан асты, жер үстінде өз орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін анықтау харакеті».''

Әлбетте, Алаш қозғалысы кезеңі мен бүгінгі кезеңнің өзіндік ерекшеліктері бар екендігін жақсы түсінеміз. Айтпағымыз, Алаш қайраткерлері ту еткен ұлттық сананы көтеру, одан туындайтын қазақтың тілі мен тарихын, өнері мен мәдениетін қазақ ұрпағының бойына сіңіру сияқты іргелі мәселеде Алаш [[Зиялылық|зиялыларының]] сан-салалы [[мұра]]сынан, олардың әр іс-қимылдарынан алар тағылым мол. Сондықтан да Алаш қозғалысына өткен дәуірдің тарихы ретінде ғана қарамай, оны бүгінгі заманымызбен үндес өміршең көзқарастар жиынтығы ретінде бағалап, яғни бүгінгі тәуелсіздік мұраттарымен сабақтасып жатқандығына мөн беріп, одан өрісті өнеге, ғұмырлы [[ғибрат]] алғанымыз ләзім. Бұған мемлекеттік деңгейде де, зиялы қауым тарапынан да ерекше көңіл бөлінуі тиіс деп ойлаймыз. Сондай-ақ Алаш қозғалысының қарқынды жүруіне ерекше еңбек сіңірген, тіпті оның дүниеге келуіне атсалысқан бірқатар тұлғалардың есімдері арагідік болмаса, өз деңгейінде айтылмай да, бағаланбай да келе жатқанына назар аударуымыз қажет. Өйткені Алаш қозғалысы дегенде, көбінесе, біздің есімізге бірнеше белгілі қайраткерлер ғана түседі.

== Көрнекті қайраткерлері ==
Алаш қозғалысымен бірге, мәселен, оның көрнекті қайраткерлері [[Уәлитхан Танашев]]тың, [[Жанша Сейдалин]]нің, [[Айдархан Тұрлыбаев]]тың, [[Ыбырайым Жайнақов]]тың, [[Асылбек Сейітов]]тің,
[[Тел Жаманмұрынов]]тың, [[Аспандияр Кенжин]]нің, [[Базарбай Мәметов]]тің,
[[Иман Әлімбеков]]тің, [[Әлжан Байғорин]]нің, [[Садық Аманжолов]]тың,
[[Мұқыш Боштаев]]тың, [[Дәулетше Күсепқалиев]]тің, [[Ережеп Итбаев]]тың,
[[Хамит Тоқтамышев]]тың, [[Сейілбек Жанайдаров]]тың, [[Нұрғали Ипмағамбетов]]тың, [[Әзімхан Кенесарин]]нің, [[Сейдәзім Қадырбаев]]тардың да '''ұлт пен тарих''' алдындағы еңбектеріне лайықты баға беру, құрмет көрсету — біздің тарихи жадымыздың беріктігі мен азаматтық адалдығымыздың айғағы болмақ. Есімдері аталмаған қаншама азаматтар XX ғасыр басындағы отаршылдық қамытындагы халқы үшін бастарын бәйгеге тікті. Олар сол ерен істеріне марапат алмақ түгілі, жеке бастарына қауіп төндіріп алды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Советтің]] зымиян саясаты бастапқыда ыдырату мақсатында Алаш қайраткерлерін бауырына тартқан болып, диктатурасы күшейгенде оларды қуғын-сүргінге ұшыратты. Алаштың атымен ұлы іс бастаған оның қай тұлғасы да құрмет пен марапатқа әбден лайық. Біздің құрметіміз бен марапатымыздың белгісі - олардың ұлт алдындағы еңбектерін бағалау, оны ұрпақтың рухани уызына айналдыру. Бұл, түптеп келгенде, өзіміздің ұлттық санамызды қалыптастыру, ел алдындағы перзенттік парызымызды орындау, ұрпағымызға ұлағат дарыту болмақ.

==Ғылыми ізденістер==
Еліміздің тәуелсіздігі тарихымызды түгендеуге, рухани болмысымызды бүтіндеуге кең мүмкіндік ашып отырған қазіргі кезеңде ұлт ретінде қалыптасу жолында бедерлене байқалған тарихи белестердің сыр-сипатын зерделеу барынша терең ғылыми ізденістерді кажет етуде. Әлбетте, бұл Алаш козғалысын зерттеуге де тікелей қатысты. Айтулы қозғалысқа тек саяси-қоғамдық тұрғыдан ғана баға беру тарлық етеді. Қозғалыстың өз дәуіріндегі тарихи мәні айқындалып келеді дей отырып, оның рухани жаңғырығының дәйектей түсер тұстары мол. Мәселен, оны аса ірі рухани-мәдени кұбылыс ретінде кешенді түрде қарастырып, осы құбылыстың әлеуметке, жеке тұлғаға ықпалын анықтаудың концептуальды жолдарын қарастырғанымыз абзал. Ең алдымен, Алаш қозғалысының ''қазақ баласына, адамға, тұлғаға'', содан шығып, әлеуметке деген көзқарасын дәйектеуіміз керек. Алаш қайраткерлерінің, қаламгерлерінің еңбектерімен танысқанда, олардың ой-пікірлеріндегі гуманистік аңсарды аңғармау мүмкін емес. Әрбірден соң, қозғалыстың өзі - адамға, ұлтқа деген жанашырлықтан туған гуманистік әрекет. Ұлттың еркіндігі мен азаттығы, оны құрайтын жеке адамдардың бақыты мен теңдігі ұранын көтерген қозғалыс - білімі кемел, ой-өрісі кең, мәдениеті жоғары, адам мен қоғамның мәселелерін жетік білетін ұлтшыл ғана емес, [[гуманист]] азаматтардың белсенділігінен туғанына күмән келтірмесек, онда бұл тарихи-саяси құбылыстың діңгегі - елжандылық пен адамсүйгіштік екендігіне шүбә келтірмегеніміз жөн. Алаш қаламгерлері шығармашылығында қазақ әдебиетінде толымды түрде ана тақырыбы, әйел теңдігі мәселесі - басты тақырыптардың біріне айналды. Ізгілік пен адамгершілікке құрылған осы туындыларда гуманистік идеал, гуманистік ой алдыңғы қатарға шығып, ұлттың адамсүйгіштік қасиеттері бейнеленді.

==Қазақ ренессансы==
Қандай да болмасын халықтың ұзына бойғы тарихында гуманизм идеялары бір кезеңде алдыңғы қатарға шығып, ұлттың жаңғыру дәуірін жасайды. Бұл - батыстық ғылымда әлдеқашан дәйектелген, мойындалған құбылыс. Оны Еуропада [[Ренессанс|«Ренессанс»]] деп атап, азаматтық тарихта да, әдебиет, өнер, мәдениет тарихында да арнайы тарау ретінде зерттеудің тұрақты нысанына айналған. ХIV ғасырда [[Италия]]да, ХV-ХVI ғасырларда [[Испания]]да, [[Франция]]да, [[Голландия]]да, [[Португалия]]да т.б. Еуропа елдерінде кең канат жайған Ренессанс Батысты жарық пен шуаққа қарай тартты. Қазақ ғылымында «Ренессанс» мәселесі жүйелі түрде зерттелінген емес. Бұл ''Жаңғыру'' немесе ''Қайта өрлеу'' құбылысының қазақ топырағындағы болмысы жөніндегі пікірлерде, біздің пайымдауымызша, осы құбылыстың туу негіздері, өрістеу арналары, дәстүрлері мәселелерін жіліктеуден гөрі, ренессанстық сыбағаны жекелеген тұлғаларға сыйлау жағы басым болып отыр. Ренессанс жеке бір адам шығармашылығының жемісі емес, ол - тұтас шоғыр еңбегінің табысты нәтижесі. Қазақ Ренессансының басы Абай екендігі академик [[Қасқабасов Сейіт Асқарұлы|С.Қасқабасовтың]] «Абай поэзиясының ренессанстық сипаты» атты мақаласында ғылыми тереңдікпен дәлелденген. Ең данышпан қазақ бастауында тұрған ұлы гуманистік аңсарды дамытқан, нағыз ренессанстық деңгейге жеткізген - Алаш қайраткерлері. Қазақ баласына Абайды ең алғаш таныстырған да Алаш зиялылары, Алаштың [[Әлихан Нұрмұхамeдұлы Бөкейханов|Әлиханы]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахметі]], [[Міржақып Дулатұлы|Міржақыбы]]. Елі мен жерінің тәуелсіздігі жолында іздене отырып, сол күрес жолында Алаш зиялылары өздерін де, өз замандастарын да, өзінен кейінгілерді де қайраткерлік жағынан да, каламгерлік жағынан да дайындады, жетілдірді деуге болады.

Алаштың ренессанстық сипаты Ұлы ұлтшылдық дәуір ғана туғыза алатын '''Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мұстафа, Халел, Мұхаметжан, Жанша, Ғалел, Әлімхан''' т.б. қайраткерлерді, [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек]], [[Мағжан Жұмабаев|Мағжан]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|Сұлтанмахмұт]], [[Мұхтар Мағауин|Мұхтар]] сияқты алып талант иелерін қалыптастырды. Бұл '''ұлтшылдық, адамсүйгіштік, отансүйгіштік''' сезімдерінен ой мен іске айналған табиғи талпыныс болатын. Яғни, Алаш қайраткерлерінің ұлтшылдығы өз дәуірі туғызған, қазақ ұлтының алдына сол дәуірдің өзі қойған сауалдарға пікір жүзінде де, әрекет барысында да берген жауабы еді. Бұл жөнінде [[Мәннан Тұрғанбайұлы]] былай деп осы құбылыстың сырын толық жеткізе алған: ''«Қазақ қатарға кіріп жұрт болсын деген кісі тәрбиенің жолынан айрылмасқа керек, әуелі қазаққа өзінің кім екенін, адамшылық құқығын білдіруге, онан соң жақын ағайын, туғандарын сүйгізіп, міндетсіз қызмет қылдыруға, онан соң Отанын танытып, жақсы көргізуге, ұлт жұмысы, жұрт намысы деген сөзді тоқып көңіліне кіргізуге, сонан соң дүниедегі барлық адам баласы бауыр екенін білдіріп, көпшіл адамды сүйгіш қылуға тырысу керек. Ұлтшылдық(ты), кісішілдікті айыра білмеген, бас пайдасынан басқаны ойына алмаған, дін хұқымі шариғатқа бас иіп іске асырмаған, әдебиеттен жырақ жатқан қазақ секілді жүртты салғаннан көпшіл қылам демей, әуелі ұлтшыл қылу керек».'' Осы тұста жазылған көркемдік бағыты жағынан ағартушылық, сыншыл реализм, сентиментализм, романтизм шегінде туған өлеңдер мен поэмалар, әңгімелер, алғашқы қазақ романдары [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] '''«Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп...»''' деген ұлы гуманистік декларациясын жалғастырған, оны жаңа ұлт-азаттық мазмұнмен өрістеткен көркем дүниелер болды. Олардың негізгі арқауында адамның ішкі жан дүниесі бейнелене отырып, оның күйзелісіне рақыммен қараған шынайы адамсүйгіштік пафос жатты. Алаш зиялыларының гуманизмі - олардың қайраткерлік әрекеттерінің де өзегі еді. Мұндай гуманизм болмаса, олар ұлт тағдыры жолындағы жанкештілік әрекеттерге де бармас еді. Алаш қайраткерлерінің осы тұстағы ұлт мүддесі жолындағы өрекеті мен мақсатына беріктігін шынайы өрі терең көрсеткен «Қалам қайраткерлері жайынан» мақаласында [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]] дәуір куәгерінің көзімен былай деп жазады: ''«...қазақ қалам қайраткерлері қаламын ұлтының ауырын жеңілту, ауырын азайту жолына жұмсамасқа мүмкін емес: кемшілік көрген жұрттан туып, кемшіліктен құтқаруды мақсат етіп, ылғи сол жолда жұмыс қылған қазақ калам қайраткерлері жұртшыл, ұлтшыл, яғни халқына жаны ашитын, халқының жаны ауырғанда жаны бірге күйзелетін, бауырмал болмасқа тағы мүмкін емес».'' Ахаңның айтып отырғаны адам баласының өз ұлтының тағдырына деген табиғи жанашырлығы, адамгершілігі. Осыны советтің оспадар саясаты бейнебір адамға тән емес теріс әрекет ретінде бағалады. Ар білімін насихаттаған [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] қажының, '''«Адамдық диқаншысы»''' болған Ахаңдар тобының ұлы гуманизмін көруге советтік саяз саясаттың өресі де жетпеді, бағыты да келіспеді.

Алаш қозғалысының қазақтың Жаңғыру дәуірі болғандығын, оның елім деген, жұртым деген азаматтардың басын қосқандығымен де дәлелдеуге болады. Абылай заманында сыртқы жаудың қауіп-қатерінен басы қосылған қазақ, [[Кенесары]], [[Махамбет]], [[Абай]] дәуірінде '''«Бас-басына би болған»''' қазақ Алаш тұсында бас біріктірді, ой біріктірді, қимыл біріктірді. Оның негізінде Отанына, сол Отанының ұрпағына деген ұлы жанашырлық жатты. Бұл нағыз Ренессанстың тамыры боларлық гуманизм еді. Алаш қозғалысының қазақ Ренессансы болғандығына бұл құбылыстың мәнінен бейхабар адам ғана келіспейді. Алаш қозғалысын '''Ренессанс''' ету - біздің қалауымыз бен еркіміз емес. Ақиқаты солай. Алаш қозғалысын ренессанстық құбылыс ретінде профессор Д.Қамзабекұлы «Алаш және әдебиет» монографиясында қарастырған болатын. Қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының ренессанстық сипаты қазақ ғылымы шұғылданатын іргелі мәселеге айналуы тиіс деп ойлаймыз.

<gallery>
Сурет:Ulyhanblack.jpg|[[Кенесары Қасымұлы|Кенесары хан]]
</gallery>

==Саяси бас бірігу==
Алаш қозғалысына, одан туындаған [[Алаш партиясы]]на, [[Алашорда үкіметі]]не баға бергенде біз мына мәселеге де көңіл аударуымыз керек сияқты. Патшалық Ресейдің үш генерал-губернаторлығына, қазақтың үш жүзіне бөлініп өмір сүріп жатқан алып даланың оқыған азаматтары ұлт тарихында тұңғыш рет тізе қосып, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, туған жұртының азаттығы үшін саяси жолда бас біріктірді. Батысы [[Бөкей Ордасы]]нан шығысы [[Зайсан (қала)|Зайсан]]ға дейінгі, солтүстігі Омбыдан оңтүстігі Ташкентке дейінгі аралықтағы ұлтын ерекше сүйетін, оған шын жаны ашитын қазақтар Алаш ұранының астынан табылды. Мұндай саяси-қоғамдық мәндегі ұлы істе ұйысу, ілгерідегі ғасырларды қоспағанда, тіпті берідегі [[Шоқан Уәлиханов|Шоқан]] мен [[Абай]] заманында да болған емес. Яғни, Алаш қозғалысы дәуірі - қазақтың ұлт ретінде ''бірігу, тұтасу, етене араласу'' дәуірі болды. Бұл - ерекше бағаға ие боларлық айрықша жағдай. Оған Қазақстанның төрт түкпірінің барлығын қамтыған облыстық, уездік, болыстық қазақ сиездері, Алаш бағытын қолдаған ірілі-ұсақты басқосулар, жер-жерде құрылған қазақ комитеттері мен бөлімдері куә.

Бұл біріктіру, тұтастыру үдерісі қиындықпен жүрді. Алаш қозғалысы тарих сахнасына шыққанда [[1867]]-[[1868]] жылдардағы жаңа [[низам]]нан кейін бүкіл қазақ даласында отаршылдардың бөліп алып биіку саясатының әбден күш алған кезеңі еді. Оған жергілікті аймақтардағы орыс шенеуніктері мен әскерилерінің бір қазақты ру-руға бөліп, болыстыққа таластыруы, ең шұрайлы жерлерге келімсектерді орналастыруы сияқты ұлттың ұйысуына кедергі келтірер отаршылдардың жоспарланған саяси-әлеуметтік шараларын қосыңыз. Міне, осы отарлық саясат, бір жағынан, Алаш козғалысының өзін соған қарсылық ретінде дүниеге әкелсе, екінші жағынан, оның кеңінен өрістеуіне де үлкен бөгесін болып келді. Бұл Алаш қозғалысының басында түрған азаматтардан жан-жақты білімді, ерен ерікті, мұқалмас қайратты талап етті. Алаш кайраткерлері осы үлкен сынды абыроймен орындай алды. Өз заманының мүмкіндіктері ауқымында олар ұлттық мұратты ту етіп, қазақ даласын Алаш рухына бөледі. Кешегі [[Кенесары]] заманында басылған кеуде мен еңсені көтерді. Отаршылдардың арбауындағы ұйқылы елді оятты. Сөйтіп елді бірлікке шақырды, халықты еркіндікке сендіре алды. Бұл нағыз ұлттық жаңғыруды туғызған ұлы істер толқыны еді.

==Алаш ұраны==
Алаш жетекшілерінің ұлт-азаттық ұрандары сол дәуірдің оқыған талапты, талантты жастарын баурап алды. Туған халқының халін сезіп, біліп өскен өрелі жас буын өкілдері ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің идеяларын қолдап, солармен бірге қимыл жасады. Қозғалысқа қатысты құжаттардан Алаш қайраткерлерінің оларды іске жұмылдырып, қажет жерінде тиісті тапсырмалар беріп отырғандығын байқауға болады. Алаш қозғалысына қатысқан 17-25 жас аралығындағы жастардың ішінен кейін көптеген мемлекет, қоғам кайраткерлері, ақын-жазушылар, ғалымдар шыққаны белгілі. Айталық, [[Жұмабаев Мағжан|М.Жұмабаев]], [[Торайғыров Сұлтанмахмұт|С.Торайғыров]], [[Әуезов Мұхтар|М.Әуезов]], [[Сұлтанбек Қожанов|С.Қожанов]], [[Сәдуақасов Смағұл|С.Сәдуақасов]], Қ.Сәтпаев сияқты аса көрнекті есімдердің азаматтық, шығармашылық тұлғасы Алаш қозғалысы тұсында қалыптасканы белгілі.

==Қозғаластың бастау алуы==
Алаш қозғалысы - бір жылдың немесе екі-үш жылдың жемісі емес, өзінің бастау көздерін 1917 жылдан әлдеқайда бұрын алатын ішкі эволюциялық жолы бар дайындалған, пісіп-жетілген ұлы қозғалыс еді. Оны Алаш тарихын зерттеген зиялы қауым өкілдері айтып жүр. Алаш қозғалысының басталу кезеңі жөнінде әңгіме болғанда, көбінесе, [[1905]] жылы [[Қоянды жәрмеңкесі]]нде дүниеге келген [[Қарқаралы]] құзырхаты айтылады. Біздің ойымызша да, Алаш қозғалысының өріс алуы осы тұстан басталады. Оның саяси-тарихи себептері ретінде, ең алдымен, осы тарихи кезеңде ұлт мәселесін көтере алатын, оны қалың бұқараға жеткізе алатын ұлттық зиялы қауымның қалыптаса бастағандығын айтамыз. Сондай-ақ оған Ресейдегі буржуазиялық төңкерісті, патша манифесін қосып айтуға болады. Ал жалпы Қазақтың басын қосу, сол үшін сиез ашу, белгілі бір ұйым құру мәселесіне келсек, онда бұл мәселеде қазақ өкілдері қатысқан [[1905]]-[[1906]] жылдардағы '''Бүкілресейлік бірінші-үшінші мұсылман сиездерін''', [[1906]]-[[1907]] жылдары '''Реcейдің бірінші-екінші мемлекеттік думаларына''' [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейханның]], [[Ахмет Бірімжанов|А.Бірімжановтың]], А.Қалменовтың, [[Қаратаев Бақытжан Бейсәліұлы|Б.Қаратаевтың]], [[Мұхаметжан Тынышбаев]]тың, [[Құлманов Бақтыкерей|Б.Құлмановтың]], Ш.Қосшығұлұлының т.б. қазақтардың сайланғандығын айтуға болады. Міне, осы топ оған қосылған алдыңғы қатарлы қазақ оқығандары қауымдасып, ортақ мүдде төңірегіне шоғырланды. Осы арада 1905 жылдың желтоқсан айында Орал қаласында''' Ә.Бөкейхан, Ж.Сейдалин, Б.Қаратаев, Б.Сыртанов, Х.Досмұхамедұлы , М.Тынышбаевтардың''' қатысуымен болған бес облыс қазақтарының сиезін айтып өткен жөн. Әрине бұл сиез кейінірек өткен сиездер сияқты, іргелі мәселелер көтермесе де, қазақ зиялыларының топтаса алатын мүмкіндігін көрсете алған ең алғашкы басқосу болатын. Ал елдің басын қосып, халықтың мұң-мұқтажын айтуға тиісті және оны шешудің жолдарын айқындамақ сиез ашу мәселесі әсіресе [[1913]] жылдан бастап жүйелі түрде көтеріле бастағандығын байқаймыз. Тарихи деректерге сүйенсек, патша жандармериясының ақпарат хаттарында сиез өткізудің бастамашылары ретінде Жанша Сейдалин, Райымжан Марееков, Бақытжан Қаратаев, [[Барлыбек Сыртанов]] көрсетіледі. Осындай бірнеше құжатта сиезді ұйымдастырушы ретінде Жанша Сейдалиннің есімі жиі кездеседі. 1913 жылы «[[Айқап]]» журналында сиез шақыру жөнінде Ж.Сейдалин '''«Азып-тозып кетпееке не амал бар?»''' атты үндеу іспетті хатын жариялайды. Бұл хатта сиез шакыру мәселесінде '''Б.Қаратаевтан, Б.Құлмановтан, Ә.Бөкейханнан, А.Байтұрсынұлынан, Р.Марсековтен, М.Тынышбаевтан, С.Лагиннен, Х.Досмұхамедұлынан, Ә.Алдияровтан, М.Сералиннен, Жанайдаровтан, М.Дулатовтан, Б.Есмахановтан, З.Сейдалиннен, Б.Сыртановтан, Ж.Ақпаевтан''' хат күтетінін жазады.

Ж.Сейдалиннің бұл хатына Ә.Бөкейхан ашық хат түрінде жауап жазады. Ол хатын: ««Айқапқа» Жиһанша мырза хат жазып отыр. Қазақ баласы бас қосса, Қазақ жұмысы жақсы орынға барар еді дейді. Қазақ баласы бас қосып, шаруа, жұрт пайдасын сөйлеп, іс қылып тырбанса, бірте-бірте қазақ баласы ілгері басуға басқыш табылар еді деп біз де ойлаймыз» - деп бастап, сиездің қажеттілігін дәлелдей келе: «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» деген сертті сөздерімен хатын аяқтайды. Міне, осы жылдан бастап пікір жүзінде көтеріле бастаған жалпықазақ сиезін ашу мәселесі 1917 жылға дейін жалғасты. Өйткені патшалық Ресейдің отаршылдық қатал саясаты қазақ зиялыларының бұл мақсатын іске асырмай келді. Оны жүзеге асырудың сәті Ақпан төңкерісінен кейін ғана мүмкін болды. Орыс патшасы тағынан түскен төңкерістен кейін Қазақстанның әр түкпірінде қазақ азаматтық комитеттері құрыла бастады. Оның жұмыс істеуіне ''Уақытша үкімет'' комиссарларының оң ықпалы тиді. Мәселен, Ә.Бөкейханның Уақытша үкіметтің Торғай облыстық комиссары болуы, М.Тынышбаевтың Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі болуы. Аталған жылдың сәуір-мамыр айларында [[Торғай]], [[Жетісу]], [[Орал]], [[Омбы]], [[Семей]] қалаларында облыстық қазақ сиездері өтті. Бұл облыстық сиездер ұлт-азаттық қозғалыстың қарқын алуына ықпал ете отырып, шілде айында өткен бірінші жалпықазақ сиезін дайындады. 1917 жылдың 21- 26 шілдесі аралығында өткен бұл сиез мемлекеттік құрылыс, саяси партия, Құрылтай жиналысына, Мұсылмандар кеңесіне депутаттар сайлау, партия бағдарламасын дайындау мәселелерін көтерді. Біздің ойымызша, сиездің басты маңыздылығы - хандық дәуірден кейін барша қазақтың бас көтерер көрнекті тұлғаларын біріктіріп, ірі елдік мәселелерді шешуде олардың бірлік жолынан табылатындығын дәлелдеген сенім шарасы болуында да еді.

==Eкінші съезд==
[[1917]] жылдың 5-13 желтоқсанында өткен екінші съезд қазақ автономиясын жариялады, халық кеңесін сайлады, Алашорда үкіметінің төрағалығына демократиялық, баламалы жолмен '''Әлихан Бөкейхан''' ''сайланды''. Алаш қозғалысы, ендігі жерде саяси күшке, қолында билігі бар үкіметке айналды. Бұл аз уақыт болса да империя құрсауынан шыққан халықтың өз мемлекеттілігін қалыптастыруға жасаған тарихи қадамы болатын. Осы кезеңдегі тарихи құжаттардан, баспасөз материалдарынан жалпы қазақ қоғамының Алаш идеясына тартылғанын, Алаш үкіметін қолдағанын аңғаруға болады.

==Ислам дінінің қозғалысқа әсері==
Қозғалыстың өрістеуіне ислам дінінің маңызы ерекше болғандығын ұмытпауымыз қажет. Алаш қайраткерлерінің имандылығы мен кісілік қасиеттері - олардың мұсылманша тәрбие, білім алғанынан дарыған табиғи қасиет. Ұлт-азаттық күрестің ішінде ислам дінінің көптеген ірі өкілдері болды. Сондай-ақ, қозғалыстың қарқынды жүруіне, зиялылардың бас біріктіруіне Мұсылман съездерінің, Мұсылман фракциясының, «[[Шура-И Ислам]]» сияқты қоғамдық-саяси ұйымның рөлдері айрықша байқалды. Бірінші, екінші жалпы Қазақ сиездерінде дін мәселесі күн тәртібіндегі басты мәселелердің бірі болды. «Алаш» партиясы бағдарламасына дін ісі жеке тарау ретінде енгізілген болатын. Сонымен бірге дін бірлігі сол тұста қазақ, татар, башқұрт, қырғыз, әзірбайжан т.б. ұлттардан шыққан елшіл қайраткерлердің ортақ мүдде тұрғысынан серіктесіп, өзара байланыста болуларына, ұлт тәуелсіздігі мәселесі төңірегінде ұйымдасуларына айтулы ықпал жасады.

==Алаш құбылысы==
Алаш құбылысы - сол тұстағы қазақ қоғамының барлық жағын қамтыған салалы, саралы құбылыс. Бұл құбылыс, бүгінгісін таразыға салған және болашаққа бағыт айқындаған, тәуелсіздікті ғана мұрат еткен қасиетті құбылыс. Алаш қозғалысы сол тұстағы қазақтың ''саясат, әдебиет, өнер қайраткерлерін, дінбасыларын, оқымыстыларын, бақуатты азаматтарын медицина, техника, ауыл шаруашылығы, экономика, заң, әскери'' салалардағы мамандарын топтастыра отырып, өздері өмір сүрген тарихи-қоғамдық болмысқа реформа жасауды мықтап қолға алған, жігері мен сенімі жеткілікті, бағдарламасы айқын, мақсаты зор қозғалыс болатын.

==Жер мәселесі==
Алаш қозғалысының көпжылдық тарихында және облыстық, жалпықазақ сиездерінде Алашорда үкіметінің жұмысында үнемі басты назарда болған мәселенің бірі - жер мәселесі. Оны Алаш көсемдері өте жақсы түсінген болатын. Айталық, сол дәуірде Ә.Бөкейхан: '''«Жер мәселесі - өмір сүру мәселесінің ең зоры» деген болатын. Бірінші жалпықазақ сиезінің қаулысында: «Қазақ халқы өзіне еншілі жерге орнығып болғанша Қазақ жері ешкімге берілмесін»''' делінсе, бұл «Алаш» партиясының бағдарламасында: ''«Учредительное собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасы алдымен жергілікті жұртқа берілсін деу; қазақ жер сыбағасын отырған жерлерден алып орнасқанша, қазақ жеріне ауған мұжық келмеу»'' делініп бекітіле түсті. Ашашорда үкіметі автономия жариялай отырып, оның бірінші бабында: ''«Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарканд облыстарындағы һәм Әмудария бөлімдеріндегі Қазақ угздері, Закаспий облысындағы һәм Алтай губерниясындағы іргелес облыстардың жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қыргыз қаны, түрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға...»'' деп жер тұтастығын басты мәселе ретінде бекітті.

Алашорда үкіметінің [[1918]] жылы 24 маусымдағы «Алаш автономиясының жерінде жер пайдалану туралы Уақытша Ережесі» өзінің мазмұны мен пәрмені жағынан маңызды құжаттардың бірі болды. 11 баптан тұратын бұл Ережеде жерді пайдаланудың негізгі тәртібі көрсетілді. Алаш қозғалысының, Алашорда жетекшілерінің аса ірі тарихи еңбегі қазақ жерін сақтап қалуымен байланысты. Осы күнгі [[Қазақстан Республикасы]] жерінің тұтастығы мен сақталып қалуында Алаш қайраткерлерінің орасан зор еңбегі жатыр. Олардың кеңес үкіметінің басшыларымен келіссөздері, әсіресе А.Байтұрсынұлының осы бағыттағы қажырлы еңбегі кейін, Қазақ автономиялық советтік социалистік республикасын құру кезінде осы автономияның аумағын белгілеуде шешуші маңызга ие болды.

==Жазба әдебиетінің қозғалысқа әсері ==
Қозғалыстың өрістеуіне ақын-жазушылардың қаламгерлік те, қайраткерлік те үлестері айрықша болды. Біздің ойымызша, Алаш қозғалысы дәуірі - ұлттық жазба әдебиетінің тарихындағы ерекше жылдар. Қазақтың жазба әдебиетінің өмірге келуінің бастапқы кезеңі Абай заманымен байланысты болғанымен, оның буыны бекіп, бұғанасы қатуы XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына келеді. XIX ғасырдың екінші жартысындағы жазба әдебиетке [[Ыбырай Алтынсарин]], [[Абай]], [[Шәкәрім]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] , [[Нарманбет Орманбетұлы]] т.б. кейбір жекеленген әдебиет өкілдерінің шығармашылығы мысал бола алса, келесі ғасырдың басында жазба әдебиет өкілдерінің саны еселеп артты. Жазба әдебиеттің жарық көретін қалыптары - баспасөз, кітап басу ісінің дамуы жазба әдебиетті өркендете түсті. Ендігі жерде әдебиет оқырманға арнала бастады. ''«Айқап» журналы, «Қазақ» т.б. газеттер'' көркем ойды мыңдаған оқырманға жеткізушіге айналды. Үшіншіден, көркем проза, драма, әдеби сын үлгілері туып қалыптасты. Әдеби сынның қалыптасуы, оның ''шығармаға, әдеби мұраға, әдеби процеске'' баға беруі - жазба әдебиеттің есейе бастағандығының айғағы болды. Абай шығармаларының тұңғыш жинағының жарық көруі - жазба әдебиеттің қал ыптасуына игі ықпал етсе, '''Міржақыптың «Оян, қазағы!», Ахаңның «Масасы»''' әдебиеттегі ұлтшылдық, елшілдік ұрандарды күшейтті. Сөйтіп бұл жаңашыл дәстүрді Жүсіпбек, Мағжан, [[Сұлтанмахмұт]], [[Мұхтар Әуезов|Мұхтар]], [[Бейімбет Майлин|Бейімбет]] секілді жас дарындар соны көркемдік сапада, тың қырынан жалғастырып әкетті. Соның нәтижесінде, Алаштың қалам кайраткерлері қазақтың түңғыш романдары мен драмалық шығармаларын, алғашқы әдеби-сын мақалаларын дүниеге келтірді. Қазақтың сөз өнерін жанрлық жағынан да, идеялық-көркемдік жағынан да байытып, жазба әдебиетін қалыптастырды. Шамасы он-он бес жылдың ішінде Алаш қаламгерлерінің ерен қабілеті, ұлтына деген ерекше махаббаты, туған жұртының бүгінгісіне көңілі толмаған күдігі мен азат болашағына үміті кейінгілерге үлгі боларлық әдеби туындыларды өмірге әкелді. Алаш ұранды әдебиеттің беті мен екпіні, бағыты мен мазмұны Ахаң бастаған қазақ ақын- жазушыларының ұсталып кеткен кезеңіне дейін, яғни [[1920]] жылдардың соңына дейін жалғасты. Сол екпін, сол бет, сол бағыт қашанда ұлтына перзенттік сүйіспеншілігі мен адалдығын сақтаған қаламгерлердің шығармашылығында баяу болса да қан тамырындай бұлқ-бұлқ соғып жатты. Алаштық саралы жолдан ауытқыған советтік әдебиет әсіре қызылдың тез оңатынын сезбестен, адамға емес, саясатқа қолбалалық, құлдық сапарын айғай-шумен, беттен алумен бастап, бір кісінің ғұмырындай ғана өмір кешті. Әуелден таза, әуелден көркем, әуелден адамға, ұлтқа деген жанашырлық пен ізгілікке, шуақ пен мейірімге толы «Алаш әдебиеті» аталатын алып бәйтерек қайта жаңғырып, ізгілік тұқымдарын шаша бастады. Ендігі жерде қазақ баласы жасағанынша жасайтын оның байтақ та баянды мәңгілік өнегелі сапары басталды.

==Алаш зиялылары және театр өнері==
Қандай ұлттың болмасын мәдени деңгейін көрсететін факторлардың бірі - '''театр өнерімен''' байланысты екендігі мәлім. Бұл жолда да Алаш зиялылары «тұңғыш» деген атаққа ие. Айталық, '''Б.Серкебаев, М.Әуезов, Ж.Аймауытов''' қазақтың алғашқы драмалық шығармаларын жазса, М.Әуезовтің «[[Еңлік-Кебек|«Еңлік-Кебегі»]] тұңғыш театрлық қойылым болғаны белгілі. Ал, Қ.Кемеңгерұлының «Алтын сақина» пьесасымен мемлекеттік ұлт театры тұңғыш шымылдығын ашқан болатын. Жалпы өз заманында Алаш өкілдері ұлт мәдениетін, өнерін танытуға, насихаттауға қатысты бірқатар тағылымды шаралар атқарды.
<gallery>
Сурет:Aymawtov.jpg|[[Аймауытов Жүсіпбек|Ж. Аймауытов]]
</gallery>

==Алаш қайраткерлері және тіл саласы==
Алаш қайраткерлерінің тіл саласындағы тағылымын биік бір асқарға теңесе болғандай. Сол асудың төңірегінде Алаш зиялыларының қазақ тілін дамытудағы еңбектерін ерекше бөле-жара айтуға болады. Алаш зиялыларының дербес мемлекеттілікке ұмтылыстарында қазақ тілінің мәртебесі туралы да ойлармен мұндалап тұрды. Оны олардың сол тұста жазған мақалаларынан және '''А.Байтұрсынұлының, С.Сәдуақасұлының''' '''Оқу комиссариатында''' басшылық еткен кезіндегі іс-қимылдарынан аңғаруға болады. Тіл - ұлт руханиятының негізгі өзегі екендігі де Алаш зиялыларының қоғамдық ойларынан және көркем шығармашылығынан көрініп жатты. Тілдің қоғамдағы орны мен рөлі жөніндегі қисынды пікірлер Ахаң бастаған алашшылдардың мақалаларынан көрініп жатты. Сондай-ақ, туған тіл тақырыбы ұлтты ұйыстырушы, халықтың төл болмысын айқындаушы фактор ретінде қазақ поэзиясында, әсіресе,''' М.Жұмабаев, С.Торайғыров''' өлеңдерінде ерекше леппен жырлана бастады.
<gallery>
Сурет:Baitursynuly.jpg|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
</gallery>

==Алаш ұранды әдебиет өкілдері==
Абай заманында өмірге келіп, өркен жая бастаған жазба әдебиеттің нағыз бағбаншылары Алаш ұранды әдебиет өкілдері болды.''' А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, Ғ.Қараш, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, М.Әуезов, Қ.Кемеңгерұлы, Б.Күлеев''' т.б. Алаш қозғалысының белді, белсенді мүшелері Қазақтың жазба әдебиетін тақырыптық-идеялық, жанрлық, көркемдік тұрғыдан байытты, кеңітті. Яғни, негізінде ауызша айтылып, тыңдалып жүрген көркем сөз үлгілері хатқа түсіп, жазу түрінде газет, кітап беттеріне көше бастады. Бұл әдебиеттің өмір сүру, таралу типін ғана өзгертіп қоймай, ең бастысы, жазудың мәдениетін арттырды. Көркем ойды жеткізудің тілдегі стилистикалық мүмкіндіктерін еселеді. Соған орай жаңа көркем түрлер пайда болды, тың сөз тіркестері мен сөйлемдер жасалды. Жазба әдебиет үлгілері дайындықпен, қажетті материалдар жинаумен, ұзақ толғанумен жазылатын дүниелер болғандықтан, мұнда ұлт тілінің барлық байлығы мен бейнелілігін сарқа пайдалануға зор мүмкіншіліктер туды. Туған тілінің осы мүмкіншіліктерін тумысынан талантты, ұлтына ұлы махаббаттары табиғи Алаш ұландары ұтымды пайдалана алды. Сөйтіп қандай да бір қасаңдыктан ада, адами құндылыктарды ту еткен, халқының халіне, ұлтының ұйысуына зерек ой, адал ниетпен көмкерілген көркем туындылар дүниеге келді. Бұл '''«Алаш әдебиеті»''' деп аталатын жаңа әдеби дәуірдің бастапқы кезеңдерінде ұраншылдык, насихатшылдық басым болғанымен, шамамен жас дарындар '''Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Әуезовтердің''' шығармалары жазыла, жарық көре бастаған тұстан бері карай көркемдігі кемел дүниелер бой көрсете бастады. Осы эволюциялық жол - Алаш әдебиетінің тез өсіп, жедел жылдамдықтармен ілгерілегенін көрсетеді. Оның мысалы, «[[Оян, қазақ!]]» пен [[Батыр Баян (поэма)|«Батыр Баян»]], «[[Қорғансыздың күні]]», «Ақбілек» аралықтары.

==Публицистиканың дамуы==
Қазақтың жазба әдеби тіліндегі публицистикалык стильдің қалыптасуы [[1905]]-[[1918]] жылдар аралығында баспасөз құралдарының көбейе түсуімен түсіндірілетіндігі белгілі. Осы тұстағы баспасөз беттерінен тіліміздегі публицистикалық стильдің қалыптаса бастағанын көреміз. «Қазақ», «Сарыарқа», «Бірлік туы», «Алаш», «Жас азамат» газеттерінен және «Айқап» журналынан т.б. баспасөз құралдарынан қазақ сөзінің коғамдық-әлеуметтік саланың әртүрін көрсететін лексиканың стильдік реңктерге ие бола бастағанын байқаймыз. Осы баспасөз беттерінде саяси-қоғамдық лексикамен бірге, мәселен, жаңа мазмұндағы салтанатты стильдің де ерекше үлгілерін аңғарамыз.

Алаш қозғалысы Қазақтың жазба тіліндегі құжат тілінің де белгілі бір қалыптарын түзді. Айталық, уездік, облыстық, жалпықазақ сиездерінің хаттамалары, қаулылары, «Алаш» партиясының бағдарламасы, қатынас хаттары құжат тілінің жаңа бағыттағы лексикасын қалыптастырды. Бүған қоса, Алаш қозғалысы дәуірінде эпистолярлық жанрдың қауырт дамығанын әбден аңғаруға болады. ''Ә.Бөкейханның, А.Байтұрсынұлының, М.Шоқайдың, М.Тынышбаевтың, Ж.Сейдалиннің, Х.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың'' т.б. хаттары осы жанрдың тарихындағы үздік үлгілер.
Жазба әдебиетіміздің тарихындағы алаштық кезеңді зерттеуде қазақ лексикасының зор мүмкіндіктерін айқындайтын мысалдар жеткілікті. Сөз қолдану, ұғымды беру, тың сөз тіркестерін жасау - олардың ''ұлттық ойлау жүйесін'', сондай-ақ Батыc пен Шығыс ілімін ізденгіштікпен зерделегенін байқатады. Алаш қайраткерлері мен қаламгерлерінің бұл жоралы жолы із-түссіз кеткен жоқ. Оның тамаша дәстүрлері өзінен соңғы сырты советшіл әдебиеттен көрініс тауып жатты. Бұл да зерттелуін қалап тұрған үлкен тақырыптың бірі.
Алаш қозғалысын қазақ руханиятындағы тағылымды орасан құбылыс болды десек, соның бір парасы - '''қазақ әдеби тілінің''' жаңа сатыға көтерілуімен сабақтас.
<gallery>
Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|[[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә. Бөкейханов]]
Сурет:Tynyshpayev M.jpg|[[Мұхаметжан Тынышбаев]]
Сурет:Халел Досмұхамедов.jpg|[[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедов]]
Сурет:Міржақып Дулатов.jpg|[[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатов]]
</gallery>

==Қазақ баспасөз үлесі==
Қазақ қоғамының оянуына, сілкінуіне сол кезеңдегі қазақ баспасөзі өлшеусіз үлес қосты. Бұл қатарда ұлттық қозғалыстың серпінді болуына, қарқынды өрістеуіне зор ықпал жасаған «Қазақ» газеті алдымен аталады. Ахаң басында тұрған бұл ұлы басылым Алаш идеясын қазақ сахарасына тарата отырып, өзінің зор миссиясын абыроймен орындады. «Қазақтан» кейінгі алаштық идеяны [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасов]] пен Р.Марсеков шығарушылары болған «Сарыарқа» газеті және [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]] шығарған «Бірлік туы» газеті өрістетіп отырды. Бұл газеттер қазақ баласының бойына ұлттық сезімді, ұлттық ождан мен абыройды сіңірді.

Қазақ ғылымының тууына Алаш зиялыларының тікелей ықпалы тигені бәрімізге белгілі. Қазақ тіл білімі мен әдебиеттануының басында Ахмет Байтұрсынұлы тұрса, '''медицина, биология, табиғаттану''' салаларынан [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедұлы]] ,''' математикадан''' [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатов]] пен [[Әлімхан Ермеков|Ә.Ермеков]], '''психологиядан''' [[Аймауытов Жүсіпбек|Ж.Аймауытов]], '''педагогикадан''' [[Жұмабаев Мағжан|М.Жұмабаев]], '''ауыл шаруашылығынан''' Т.Шонанұлы, [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгерұлы]] арнайы еңбектер жазды. Қазақ жазуының, ұлт грамматикасының дүниеге келуіндегі Ахаңның еңбегі айрықша аталады. М.Әуезовтің сөзімен айтсақ: '''«...Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны - «Қырық мысал», «Маса», «Қазақ» газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегін, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайратын біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер болатын».''' Алаш зиялылары қазақ ғылымын қалыптастыра отырып, оның терминологиясын да жасағанын және оның өміршең болғанын да атап өткеніміз дұрыс.

==Тарих ғылымы==
Алаш қозғалысы қазақтың тарих ғылымын дүниеге әкелді. Өткенді аршу, бағзы өмірдің даму тұстарын санадан өткізу сияқты еңбектер - ұлттың есейе бастағандығының белгісі. Өткенге көз салу, оны бүгінмен, болашақпен байланыстыру - оқуы мен мәдениеті өскен елдің белгісі. Міне осындай ұлттық рухани жаңғырудың басында Алаш қайраткерлері тұрды. Бұған '''Шәкәрімнің, Ә.Бөкейханның, М.Тынышбаевтың, Х.Досмүхамедұлының, Қ.Кемеңгерұлының, С.Асфендияровтың''' жазғандары куә. Халқымыздың өткен тарихына үңілгенде олар ең алдымен [[Абылай хан|Абылай]], [[Шоқан]], [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] есімдерін ұлықтады. Ал өз заманының тұлғаларын бағалауға келсек, мәдениет көзімен қарағанда Әлиханды Семей жұртшылығының қарсы алуы, Ахаңның елу жылдығын зиялы қауым болып арнайы атап өтуі - Алаш қайраткерлерінің жаңа өркениеттік жолға бет алғандығын көрсетеді. Осының барлығы Алаш қозғалысы дәуірінің - қазақтың өткенін бағалаудың, өз заманын зерделеудің ұлт тарихындағы алғашқы кезеңі болды деп тұжырым жасауға мүмкіндік береді.

==Саяси, әлеуметтік, экономикалық және құқықтық атрибуттар==
«Алаш» партиясының, Алашорда үкіметінің құрылуы мемлекет үшін қажетті саяси, әлеуметтік, экономикалық және құқықтық атрибуттарды қалыптастыруды қажет етті. Алаш қайраткерлері бұл салада да өнімді еңбек етті. Олардың қазақ ұлтын ұйыстырудағы, оятудағы бірнеше жылдық пәрменді әрекеттерінде жоғарыда аталған қажеттіліктер көрініп жатты. Мемлекеттің іргесін қалау мәселелері Ә.Бөкейханның, М.Шоқайдың, Ж.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың, Б.Құлмановтың, Ғ.Бірімжановтың, [[Жақып Ақбаев|Ж.Ақбаевтың]], [[Мұхаметжан Тынышбаев]]тың, Ж.Сейдалиннің, [[Уәлитхан Танашев|У.Танашевтың]], [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасовтың]], А.Тұрлыбаевтың, [[Жайнақов Ыбырайым|Ы.Жайнақовтың]] т.б. жазған еңбектері мен атқарған істерінен айқын аңғарылып жатты. Алаш қайраткерлерінің облыстық, уездік сиездер мен комитеттерді, жалпықазақ сиездерін ұйымдастыруы, сол тұстағы Уақытша үкіметпен келіссөздері, бағдарлама дайындауы, қаулы-қарарлар қабылдауы - олардың қаншалықты дәрежеде саяси өте сауатты қайраткер болғандықтарын көрсетеді. Алаштықтар Қазақстанның сол тұстағы шаруашылық жайын саралай отырып, соған орай экономикалық дамудың бірқатар жолдарын да мегзеді. Бір қызығы, сол кезеңде олар Қазақстанның астанасы жөнінде де орынды мәселе көтерді. Айталық, 1917 жылы Семейді «Алаш астанасы» деп жариялап, оған «Алаш» деген атау берді.

Алашорда мен [[Түркістан]] мұхтарияты жетекшілері арасындағы мәселеде олардың арасында бірлік болмады немесе әрқайсысы өздерінше дербес мемлекет ретінде өмір сүргілері келді деудің реті келіңкіремейді. Өйткені біріншіден, олар қазақ елінің тәуелсіздігі жолында бір бағыт ұстанды, екіншіден, олар ортақ мүдде төңірегінде ұйыса алды. Оған М.Шоқай, М.Тынышбаев т.б. Түркістан қайраткерлерінің Алаш сиездеріне қатысуы, '''М.Дулатов, Т.Құнанбаев''' сияқты Алаш өкілдерінің [[Сырдария]] қазақтарының сиезіне арнайы баруы, бірлікке шақыруы, [[ақпан төңкерісі]]нен соң '''Ә.Бөкейхан, М.Шоқай, М.Дулатов''' бірлесіп үндеу жариялауы т.б. ірілі-ұсақты байланыстар тарихы бізге Алаш пен Түркістанның мызғымас бірлігін айғақтайды. Үшіншіден, егер кеңестік билік Қазақ даласында орнамағанда, '''Ә.Бөкейхан, М.Шоқай''' бастаған ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілері қалайда бірігіп, туған елінің тәуелсіздігін ту етіп, Қазақ мемлекетін құрар еді. Бұлайша ой қорытуымызға сол дәуірдегі сыртқы саяси жағдайлар да, қазақ тұрмысының ішкі қоғамдық қажеттіліктері де мүмкіндік береді. Сондықтан да тарих жүзінде оларды дербес нысан ретінде қарағанымызбен, өткен ғасырдың басында ең ұлы идея - ұлт бостандығын көтерген екі ірі қозғалысты, Алашорда мен Түркістан мұхтариятын бөлуге әсте болмайды.

==Мәңгілік тарих==
Ұлт тағдырына қатысты кез-келген өміршең идеяның із-түзсіз жоғалып кетпейтіні сияқты алаштық идея да ұлтжанды азаматтардың ойында жүрді. [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқайдың]] эммиграцияда жүргендегі еңбектері, М.Әуезовтің шығармашылығы, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеулері, [[Ілияс Есенберлин|І.Есенберлиннің]], [[Мақатаев Мұқағали Сүлейменұлы|М.Мақатаевтың]], [[Нәжімеденов Жұмекен Сабырұлы|Ж.Нәжімеденовтің]], [[Мырзалиев Қадыр Ғинаятұлы|Қ.Мырзалиевтің]], [[Олжас Сүлейменов|О.Сүлейменовтің]], [[Әбіш Кекілбаев|Ә.Кекілбаевтың]], [[Мағауин Мұхтар Мұқанұлы|М.Мағауинның]], [[Қабдеш Жұмаділов|Қ.Жұмаділовтің]] т.б. ақын-жазушылардың көркем туындылары, Қытайдағы, Еуропадағы Қазақ диаспорасының санасындағы ұлттық идеялар, [[Желтоқсан көтерілісі]] сияқты көрнекті мысалдар Алаш идеясының, азаттық идеясының тәуелсіздікке дейін үзілмей келе жатқандығын аңғартады.
<gallery>
Сурет:Ӏлияс Есенберлин.jpg|[[Ілияс Есенберлин|Ӏ.Есенберлин]]
</gallery>

Алаш қозғалысының тарихы - отандық ғылым үшін қазақпен бірге жасайтын мәңгілік тарих. Ұлтының мәңгілігін ойлаған ұлы азаматтардың жүріп өткен жолын, ерлікке татырлық еңбектерін бағалау – есі бар ұрпақтың жадынан шықпайтын қастерлі борышы деп білеміз. Бұл бағытта осы уақытқа дейін бірқатар үлкенді-кішілі ізденістер жасалды. Әсіресе '''К.Нүрпейісовтің, Ғ.Ахмедовтің, Р.Нұрғалидың, М.Қойгелдиевтің, Т.Омарбековтің, Ү.Субханбердинаның, Т.Жұртбайдың, М.Әбдешевтің, М.Құл-Мұхамедтің, Ө.Әбдиманұлының, Ғ.Әнестің, Д.Қамзабекұлының, М.Төж-Мұраттың, А.Ісмақованың, Ә.Қараның, Д.Аманжолованың, А.Махаеваның, Д.Сүлейменованың, К.Ілиясованың, Қ.Сақтың''' т.б. еңбектері - алаштануға қосылған қомақты үлес. Алаш тарихы, әлбетте, сан тарапты зерттеулерді қажет етеді десек те, біздің ойымызша, қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының мәнін, идеяларын халық санасына сіңіру - қазақ қоғамы үшін аса көкейкесті мәселелердің бірі. Өйткені Алаш козғалысының идеялары - ұлтымыз үшін ең қасиетті, ең қымбатты құндылық - тәуелсіздігімізді нығайтумен сабақтасып жатыр.

Ата-бабаларымыздың қазақ елінің тәуелсіздігі мен азаттығы жолындағы күрестері, істері, ұрандары - бүгінгі ұрпаққа үлгі һәм аманат. Қазіргі қол жеткен еркін шағымызды баянды ету үшін біз азаттық жолы арман болған ата ұрпақтың аманатына берік болуды борышқа айналдыруымыз қажет. Ал бүкіл қазақ даласын осыдан бір ғасырдай уақыт бұрын Алаш рухына бөлеген ұлы қазақтар аманатының жөні бөлек. Біздің ата рухы алдындағы адалдығымыз бен перзенттік парызымыз Алаштың аманатын санамызға сіңіру, соған лайық еңбек ету, өткенге құрмет көрсету. Ал құрметтің көкесі - Алаш идеясын ұрпақ бойына сіңіру. Алаш идеясы - ұлтты біріктіруші, тұтастырушы идея ретінде қашан да қазақпен бірге жасайды десек, онда сол орасан мақсатты орындау үшін қазақтың тілі мен мәдениеті, өнері мен әдебиеті, тарихы мен салт-дәстүрі, айналып келгенде, қазақты ел ететін, мемлекет ететін рухани олжасы Қазақстанда айрықша орынға ие болу керек. Сонда ғана ұлттығымызды әлемге әйгілейтін, жасампаздығымызды жаһанға жариялайтын тұрпатымыз бен тұлғамыз айқын көрінбек. Тағылымды істі аманат ретінде қабылдау - алаш баласының әуелгі қасиеті, дәстүрлі жоралгысы десек, Алаштың жолы, Алаш кайраткерлері қалыптастырған ұлттық санамызды жаңғырту сапары - бүгінгі тәуелсіздігімізді тұғырлы етер берік ұстындардың бірегейі болатынын естен шығармағанымыз абзал.

Осы ұлттық мұраттан шыға отырып, Алаш қозғалысының басты болмысын көрсетуге жәрдемі тиер деген мақсатпен анықтамалықты құрастыруды жөн санадық. Анықтамалық Алаш қозғалысына, Алаш партиясына, Алашорда үкіметіне қатысты басты деректерді қамтиды. Анықтамалықта алғаш рет Алаш қайраткерлерінің өмірбаяндары жинақталып берілді. Алаш қозғалысына қатысты деп табылған алты жүзге жуық тұлғаның тізімі жасалды. Олардың Алаш қозғалысына қатыстылығы деректермен дәйектеліп берілді. Қозғалыс тарихына байланысты құжаттарды, сол кезеңдегі баспасөз беттеріндегі материалдарды, қазіргі тарихшы ғалымдардың зерттеулеріндегі, энциклопедиялық басылымдардағы ақпараттарды сараптай отырып, қозғалысқа тікелей қатысы бар тұлғаларды ғана іріктеп алдық. Әрине ұлттың басын қосқан сол бір тарихи кезенде Алаш идеясын қазақтың басым көпшілігі қолдағаны анық. Бірақ олардың барлығын тізімге енгізе беру, әрине, мүмкін емес. Бұл тізім бұдан ұзағырақ болуы әбден мүмкін, бірақ тізімге ойдан бірде-бір адам қоспадық. Алаш қозғалысының толық шынайы тізімін жасау еш мүмкін емес сияқты. Өйткені облыстарда, уездерде, болыстарда, Алаш әскерінде болған адамдардың толық тізімі еш жерде сақталмаған. Жаратқанның жазуымен Алашқа айрықша еңбек сіңірген тұлғалардың есімдері ғана бүгінге жетсе керек. Тізімге енгізген алаштықтардың барлығының өмірбаян деректерін табу мүмкін болмағандықтан жүзден аетам тұлғаның өмірбаяндарын бердік. Анықтамалықпен танысқан азаматтар ішінеп кейбір алаштықтардың өмірбаянын білетін адамдардың шығатыны сөзсіз. Біздің анықтамалық шығарудағы мақсатымыздың бір парасы - көпшілік арасынан оеындай дерегі бар адамдарға қозғау салу, сөйтіп Алаш тарихын толықтыра түсу. Кітаптың «[[Алаштаным]]» бөлімінде қозғалысқа қатысты деректер мен оқиғалар, ұйымдар мен баспасөз құралдарының атаулары, Алаш қозғалысын зерттегш ғалымдардың өмірбаяны қамтылды. Анықтамалықтың келесі бөлімі «Алаш жылнамасы» деп аталынып, оған [[1905]]-[[1930]] жылдар аралығындағы Алаш қозғалысына қатысты деректер енгізілді. Кітап соңында берілген қосымшада Алаш қозғалысының болмысын байқатуға тиісті әртүрлі аса маңызды құжаттар топтастырылды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]

Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева

2026-07-02T21:37:37Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

{{Ғалым
|Есімі = Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 08.11.1962
|Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Ветеринария
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институты аспирантурасы; қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] докторантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
}}
'''Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 8 қарашада қазіргі [[Абай облысы]], [[Аягөз]] қаласында туған. 

Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1989 жыл|1989]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің докторантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген. 
Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент (1985), [[Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты|Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институы]]нда ғылыми қызметкер ([[1990 жыл|1990]]-[[1992 жыл|92]]), "Ермен" фармацевтік компаниясы ЖШС-нің директоры (1992-[[1997 жыл|97]]), Шығыс Қазақстан облысының қалалық ветеринарлық зертханасының директоры (1997-[[2001 жыл|2001]]), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент ([[2003 жыл|2003]]-[[2010 жыл|10]]), [[2011 жыл|2011]] жыдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
"Ветеринарно-санитарная оценка продуктов свиноводства, птицеводства и рыбоводства при использовании пробиотиков и кудюритов" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқулық, 8 оқу құралы, 12 алдын ала патенттің, 6 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/243740540765d82d8c43aeb581133353_205713820364f413647a8af052103919_%D0%92%D0%A1%D0%AD%20%D0%B8%20%D0%93%20%20%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%91%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80.pdf Сәрсембаева Нұржан Білтебайқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]

Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева

2026-07-02T21:37:37Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

Қадыр Бияшұлы Бияшев

2026-07-02T21:36:59Z

1nter pares:

{{Ғалым
|Есімі = Қадыр Бияшұлы Бияшев
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Туған күні = 18.09.1939
|Туған жері = [[Ақтөбе облысы]] {{туғанжері|Ойыл ауданы|Ойыл ауданында}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = [[Ветеринария]]
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің [[профессор]]ы
|Ғылыми дәрежесі = РФ Ветеринария ғылымдары халықаралық академиясының академигі. Ветеринария ғылымдарының докторы, [[профессор]]
|Сыйлықтары =
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]
|Ғылыми жетекші =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]]{{!}}{{!}}[[Сурет: For merits in development of a science.jpg|23px|ҚР Ғылымын дамутуға сіңірген еңбегі үшін]]
{{!}}}
}}
'''Қадыр Бияшұлы Бияшев''' ([[18 маусым]] [[1939 жыл]]ы [[Ақтөбе облысы]], [[Ойыл ауданы]]нда туған) – қазақстандық ветеринариялық [[ғалым]], Ветеринария ғылымдарының докторы, [[профессор]]. РФ Ветеринария ғылымы халықаралық академиясының академигі. [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]інің [[профессор]]ы. Қазақстан Білім беру ісінің Құрметті қызыметкері.

== Өмірбаяны ==
* [[1939 жыл]]ы [[18 маусым]]да [[Ақтөбе облысы]], [[Ойыл ауданы]]нда дүниеге келген.

==Білімі==
*1967 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]інің (бұрынғы Алматы зоотехника-мал дәрігерлік институтын) бітірген.
*1971 жылы осы оқу орнының асперантурасын бітірген.

==Еңбек жолы==
*1971 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университет]]інің(бұрынғы Алматы зоотехника-мал дәрігерлік институтын) кіші қызметкері, аға ғылыми қызметкері;
*1974 – 1982 жылдары Осы оқу орнында [[доцент]], [[профессор]] және кафедра меңгерушісі болды;
*2002 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]інің «Микробиология, вирусология және иммунология» кафедрасын басқарып келеді.

==Ғылыми шығармашылығы==
* Профессор К.Бияшевтың 300-ден аса ғылыми-әдістемелік жұмысы жарияланып, 2 авторлық куәлігі (КСРО), Қазақстан Республикасының интеллектуалдық меншігі, Қазақстан институтынан 36 патенті бар. Ол Ресей ғалымдарымен бірлесе жануарлар қанының 60 метаболитінен толық анализ алуға мүмкіндігі бар «Метабол» компьютерлік бағдарламасын дайындады.
* Профессор Қадыр Бияшұлы – Қазақстан ветеринария саласы, оның ішінде экологиялық таза жоғары тиімді вакцина және қан сарысуын жасау биотехнологиясы, генді инженерия бойынша танылған ғалым. Ол жануарлардың денсаулығын аса қауіпті аурулардан қорғайтын 20-дан астам биологиялық препаратты дайындау, бақылау әдістемесі және нормативтік-техникалық құжаттамалар технологиясын әзірлеп және енгізді. Адамдар да шалдығуы мүмкін бұл аурудың алдын алу өте маңызды еді. Препараттар тізімі Кеңес Одағының Халық шаруашылығы жетістіктер көрмесінде койылды және «Құрмет» грамотасымен марапатталды, сондай-ақ Сан-Диего (АҚШ) қаласында өткен «Қазақстан-95» көрме-конференциясында ұсынылды.

==Әлем таныған ғалым==
*Қадыр Бияшұлы – Ресей ветеринарлық ғылымының Халықаралық академиясыньң мүшесі.
Ол 14 доктор және 18 ғылым кандидатын дайындады. Оның басшылығымен ғылыми-зерттеу жобаларының орындалуы жүргізіледі.
*1990 жылы Лейпцик қаласында микробиология және эпидемиология институтында ғылыми өтіл мерзімінен өтті, ветеринарлық эпидемиология бойынша халықаралық ғылыми конференцияларға (Мюнхен 1991, Анкара 1995, Бейрут 1996, Барнаул (Ресей) 1996, Йемен 1997, Израиль 1999, Иордания 2000, Пекин-2003, Будапешт 2005) қатысты.

==Марапаттары==
*1979 жылы КСРО ауыл шаруашылығы министрлігінің «Құрмет» Грамотасы;
*1985 жылы «КСРО Жоғарғы Мектебінің Үздігі» құрметті атағы;
*1999 жылы ҚР тұңғыш президенті – елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың өзі қазақстан ветеринария саласындағы ғылыми еңбектері мен сіңірген еңбегі үшін ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» мен марапатталды.
*2005 жылы «Қазақстан ғылымының дамуына сіңірген еңбегі үшін» құрметті төсбелгісі;
*2008 жылы ҚР Білім және Ғылым министрлігінің «Жоғарғы оқу орнының Үздік оқытушысы» мемлекеттік грантымен құрметті белгісімен марапатталды.
*2008 жылы «Қазақстан ғылымына сіңірген еңбегі үшін» медалі;
*2009 жылы «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Құрметті қызыметкері» құрметті атағымен марапатталды.

== Сілтемелер ==
* [http://www.aktobegazeti.kz/?p=2023 "Күрделі саланың қайраткері" мақала (Бияшев туралы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005438/http://www.aktobegazeti.kz/?p=2023 |date=2016-03-05 }}

[[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]

Солтүстік мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-зерттеу институты

2026-07-02T21:36:01Z

1nter pares:

'''Солтүстік мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-зерттеу институты''' 1962 жылы 26 қаңтарда құрылды. Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары: Солтүстік Қазақстанда мал шаруашылығы мен мал дәрігерлігін дамытуды ғылыми тұрғыдан негіздеу. Институт ғалымдары республиканың мал шаруашылығын дамытуға зор үлес қосты. Қазақтың ақбас сиыры тұқымының «[[Алабота]]» тұқыл мүйізді зауыттық типі, солтүстік қазақстандық меринос тұқымдас қойдың белдемдік «[[Сұлукөл]]» типі өсірілді. Сүт өндірісіне, шошқа шаруашылығы мен қой шаруашылығына қатысты 9 технология ұсыныс өндіріске енгізілді. 5 авторлық куәлік алынып, 5 өнертабыс ұсынылды. Ғалымдар еңбегінің нәтижесінде 6 монография, 2 ғылыми еңбектер жинағы, 187 ғылыми мақала жарық көріп, 18 ұсыныс әзірленді. Институт құрамында 182 адам, оның ішінде 56 ғылыми қызметкер, 2 ғылыми докт., 15 ғылыми канд. жұмыс істеді. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 2 ғыл. докт., 10 ғыл. канд. даярланған.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]]

Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева

2026-07-02T21:34:27Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

{{Ғалым
|Есімі = Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 20.11.1964
|Туған жері = Шығыс Қазақстан облысы (қазіргі [[Абай облысы]]), {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Ветеринария
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Семей зооветериналық институты (қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт]]); [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің аспирантурасы және докторантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
}}
'''Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2005 жыл|2005]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1964 жыл|1964]] жылы 20 қарашада Шығыс Қазақстан облысы (қазіргі [[Абай облысы]]), [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], Семейтау ауылында туған. 

Семей зооветериналық институтын ([[1986 жыл|1986]], қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт]]), [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің аспирантурасын ([[1995 жыл|1995]]) және докторантурасын ([[2004 жыл|2004]]) бітірген. 
[[Семей]] қаласындағы №14 училищеде оқытушы (1986-[[1988 жыл|88]]), [[Алматы облысы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]], [[Жаңашар]] шаруашылығынла мал дәрігері (1988-[[1989 жыл|89]]), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде лаборант, ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент (1989-[[2011 жыл|2011]]) қызметтерін атқарды. 
2011 жылдан осы университеттің профессоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
"Ауылшаруашылық малдың және терісі бағалы аңдардың лептоспирозының иммунопрофилатикасы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 оқу құралының, 1 авторлық куәліктің, 13 алдын ала петенттің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/260884901567470fdbca9cf107472553_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%96%D0%A1.pdf «Микробиология, вирусология және иммунология» кафедрасы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева

2026-07-02T21:34:27Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева

2026-07-02T21:34:20Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

{{Ғалым
|Есімі = Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 26.06.1966
|Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Зайсан ауданы|Зайсан ауданында}}, [[Дайыр (ауыл)|Дайыр]] ауылы.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Ветеринария
|Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы
|Ғылыми атағы = доктор, профессор
|Альма-матер = Семей зооветериналық институтын (қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт|Семей малдәрігерлік институты]]); Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институты аспирантурасы; [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] докторантурасы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
}}
'''Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 26 маусымда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], [[Дайыр (ауыл)|Дайыр]] ауылында туған. 

Семей зооветериналық институтын ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Семей малдәрігерлік институт|Семей малдәрігерлік институты]]), Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1994 жыл|1994]]), [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген. 
[[1992 жыл|1992]]-[[2000 жыл|2000]] жылдары Қазақ ғылыми-зерттеу малдәрігерлік институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, [[2005 жыл|2005]]-[[2008 жыл|08]] жылдары Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра ассистенті, 2008-[[2009 жыл|09]] жылдары аға оқытушы, Қашықтықтан білім беру технологиясы бөлімі оқу ісін ұйымдастыру және басқару секторының меңгерушісі, 2009-[[2011 жыл|11]] жылдары доцент міндетін атқарушы, 2011 жылдан доцент, Стратегиялық даму департаменті бизес-жобалауды басқару бөлімінің инспекторы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
"Қосымша факторы бар серологиялық реакциялар компонеттерін дайындаудың теориялық негізі және технологиясы" тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жылқының копплементін серологиялық реакцияда қолдануды, тиімділігі жоғары серологиялық тест-жылқы комплементін байланыстыру реакциясын ұсынды. Қан сарысуында иммундік кешенді анықтау арқылы балау қоюға болатындығын дәлелдеді. Бурцеллез, туберкулез, трипанозомоздардың диагностикасын, күресу шараларын жетілдіріп, биопрепараттары мен қалыптамалық техникалық құжаттарын даярлады. 
130-дан астам ғылыми еңбектің, 13 алдын ала куәліктің, 1 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның ең үздік ғылым жұмысы үшін сыйлығының иегері (1997).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.kaznaru.edu.kz/kz/teachers/147 ҚазҰАЗУ.]
* [https://academy.kz/blogs/mirbayan-42 Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]

Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева

2026-07-02T21:34:20Z

1nter pares: Туғанай Сламгазина (т) өңдемелерінен Салиха соңғы нұсқасына қайта

Серік Берішбаев

2026-07-02T21:24:46Z

1nter pares:

'''Серік Берішбаев''' ([[1961 жыл]]ы туған, [[Маңғыстау ауданы]] [[Таушық]] ауылы) – зоотехник, ветеринария ғылымдарының кандидаты (2000).

* [[Алматы зоотехника-малдәрігерлік институты]]н (қазіргі ҚазҰАУ) (1983) және халықаралық еңбек академиясын бітірген (2004).
* 1983-1984 жылдары Маңғыстау облысы малдәрігерлік зертханасында вирусолог-мал дәрігері
* 1984-1988 жылдары биохимия бөлімінің меңгерушісі, директордың орынбасары
* 1988-1994 жылдары [[Қарақия ауданы]] ветеринария зертханасының директоры, ветеринар станциясының бастығы
* 1994-1999 жылдары [[Маңғыстау ауданы]] ветеринар стациясының бастығы, Маңғыстау облысы малдәрігерлік бірлестігі төрағасының орынбасары, облыстық ветеринария комитетінің төрағасы болды.
* 1999 жылдан ҚР Ауыл шаруашылығы министірлігінің Маңғыстау облысы аймақтық басқармасының бастығы.
* Екі рет ҚР Ауыл шаруашылығы министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:1961 жылы туғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ветеринарлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

Жалпы қазақ-қырғыз съезі

2026-07-02T21:11:37Z

1nter pares:

==Жалпы қазақ-қырғыз съезінің қаулысы==
Съез [[Орынбор]]да 5-13 желтоқсанда болып өтті.
Бөкейліктен - Ғабдулла Мұқашев, Жұмалиев Мауби, Көшеков Ижан, Малқашев Ибрагим, Әжігереев Сейітхан.
[[Орал облысы]]нан: [[Дәулетше Күсепқалиев]], [[Ипмағамбетов Нұрғали]], [[Нұрмұхамедов Хасен]], [[Жамашев Тақберген]], [[Есенқұлов Керей]], [[Досжанов Ғабдулла]], [[Кенжин Аспандияр]], [[Қалменов Нұрахмет]], [[Әлімбеков Ғабдолла]], [[Айсарин Дәулетияр]].
[[Торғай облысы]]нан: Қадырбаев Сейдәзім, Алмасов Омар, Шәуменов Намазбай, Елшин Сағынай, Алдияров Әбубәкір, Ысқақов Сұлтанғазы, Бәтішов Кәрім, Бекентаев Құсайын.
[[Ақмола облысы]]нан: Мырзалин Жаналы, Ғайсин Жәнібек, Молдыбаев Иса, Күрлеуітов Балға, Жұмабаев Мағжан, Жақанов Сейітжан, [[Жанбаев Есет]], [[Ғабдуллин Камалетдин]], Баушов Құл
[[Семей облысы]]нан: Оразалин Жұмеке, Құнанбаев Тұрағұл, Ермеков Әлімхан, Ғаббасов Халел, Шегіров Ахмет, Бердалин Қабыш, Барлыбаев Ахметолла.
[[Жетісу облысы]]нан: Айдабосынов Өмірәлі, Отарбаев Жарылғасын, Смағулов Мәнке, Тергеусізов Иса, Сабатаев Сатылған, Хамитов Нәжіп, Жақыпбаев Нусіпбек.
[[Сырдария облысы]]нан: Кенесарин Әзімхан, Сарымсақов Иманбек, Ержігітов Иманберді, Алдабергенов Серқұл, Байзақов Мәулемқұл, Ақжолов Есет.
[[Самарқанд облысы]]нан: Шағымарданов Сағадат.
Съез шақырушылар: [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], Елдес Омаров, Сағындық Досжанов, [[Міржақып Дулатов]].
Түрлі ұйымдардан һәм газеттерден: Мұртаза Нүрсейітов, Мұртазин Ғабдрахман, Өлкешев Ғабдулғазиз, Күлеев Бернияз, [[Жүндібаев Әбдіхамит]], Мусин Ғабдулғазиз, Кемеңгеров Қошмұхамед, Болғанбаев Хайретдин.
Арнап шақырылғандар: Бақтыгерей Құлманов, [[Жаханша Досмұхамедұлы]], Ғұмар Қараш, Ғүбайдулла Ешмүхамедов, Мағдий Мақұлов, Қайырша Ахметжанов, [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедұлы]], Ишанғали Арабаев, Ахметкерей Қойбақов, Уәлитхан Танашев, Жанқожа Мергенов, Салық Қарпықов, Отарбайқажы Қондыбаев, [[Мұстафа Шоқай]], Ілияс Жанқарин.
Съез бастығына сайланғандар:
Председателі - Бақтыгерей Құлманов.
Серіктері: [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Әлихан Бөкейхан]], [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедұлы]], Әзімхан Кенесарин, Ғұмар Қараш.
Секретарьлары: Дәулетше Күсепқалиев, [[Міржақып Дулатов]], Сейдәзім Қадырбайұлы.
Мәжіліс ашылар алдында [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Әлихан Бөкейхан]]: былтырдан бері шаршы топта сөйлеп, бәйгі алған, осы Съезге де шақырылған ардақты, шешен Ораз ақсақал Тәтіұлы опат болды. Мәжілісті «марқұм Оразға дұға қылып басталық», - деді. Жиналған жұрт марқұм Ораздың рухына дұға қылып кірісті.
Мәжіліс ашылған соң, өкілдер елдерінде болып жатқан оқиғалар жайынан мағлұмат беріп, мұнан кейін түрлі жерден Съезді құттықтаған телеғрамдар һәм [[Орынбор]] муфтиі Ғалымжан құзыреттің құттықтау хаты оқылды. Жер-жерде болып өткен жиын мынадай нәрселерді білді: қазақ халқы земство һәм Учредительное собрание сайлауына айрықша көңіл қойып кірісті. Көп жерде уездік земство сайлаулары біткен.
Көп зездерде Учредительное собрание сайлаулары біткен. Сырдария облысының қазақтары Учредительное собрание сайлауы тақырыпты біріге алмапты. Партияға бөлініп, бірнеше список кіргізген. Сондықтан [[Сырдария облысы]]нан қазақ депутаты біреу-ақ болатын түрі бар.
Былтырғы 25 маусым жарлығы тақырыпты ескі үкіметке қарсылық қыламын деп жанжал шығарып, Жетісудың босқын қырғыз-қазағының көбі нашар, аштан қырылып, қатын-баласын сатып жатыр екен.
[[Әулие Ата|Әулие-ата]] һәм Пішпек уездерінде ашаршылық (үнның пұты 25 сом). Бұл ар астықты [[Ақмола облысы]]ның жақын узездерінен алады екен. Бірақ, тасуға көлік жетпей қиын болып тұрған көрінеді.
[[Хиуа]] қол астындағы қазақтарға түрікмендерден шабыншылық көріп, ашаршылықтан Темір һәм Ақтөбе уездеріне ауып келіпті. Жәрдемге мұқтаж Жизақ уезінде тәртіп жоқ. Қазақтың әзі біріне-бірі шауып, малдарын қуып алысып, бұл ініп жатыр.
Жергілікті хакімдердің тоқтау салу қолдарынан келер емес. Жизақ уезіне қараған арғындар [[Түркістан автономиясы]]нан шығып, Алаш автономиясына қосылуды тілейтіндігі мәлім болды.
Башқұрт өкілі Ахмет Заки Валиди [[Орынбор]] мұсылман ғаскері, Шора өкілі, пропорщик Баширов, «Яңы уақыт» газетінің бас жазушысы Т.Кәрімов, [[Орынбор]] ғаскері округінің өкілдері Тимофей Седельников, Ғабдолларов, Язданов һәм басқалар Съезді құттықтап, қазақ халқын бірлікке үндеді. Жер-жерде болған оқиғаларды тексергеннен кейін Съез мынадай қаулылар шығарды:
# Халық арасындағы алалық, партиялылықты жою үшін бірлікке үндеуге Съез атынан жұртқа баспасөз таратылсын. Мұны жазуды Съез Міржақып пен Ахметке тапсырды.
# Бұл іншілікке, ашаршылыққа ұшыраған Жетісу қырғыз-қазағына һәм түрікпеннен талан-тараж көрген қазақтарға да бүкіл қазақ облыстары болып жан басы бір сомнан жәрдем берсін. Бұл ақша байға байша, жарлыға жарлыша әділдікпен бөлініп жиналсын. Бұл ақшаны тез жиып тапсыру жергілікті управаларға міндет.
# [[Ақмола облысы]]нан астық тасу үшін Пішпек һәм Әулие-ата уездерінің қазақтарына көлігінің майын алып, Қарқаралы, Ақмола, Атбасар, Көкшетау һәм Қызылжар уездерінің қазақтары түйе берсін.
# [[Жизақ уезі|Жизақ]] уезіндегі бұл іншілік, тәртіпсіздікті тоқтатсаңыз екен деп Түркістан автономиясының хүкіметінен өтінуге.
# Учредительное собрание сайлауында бір ғана тізімге тас салуды өтініп, Сырдария облысының халқына телеграмма беруге.
# [[Жизақ уезі|Жизақ]] уезіндегі арғындардың Алаш автономиясына қосыламыз деген тілегін мақұлдап, бұл туралы Түркістан автономиясының үкіметіне сөйлесуге қазақ-қырғыз істерін билейтін ұйымға тапсырылатын болды.
# [[Түркістан автономиясы]]н құттықтауға һәм [[Орынбор]] муфтиінің Съезді құттықтаған хатына қарсы жеделхат беруге.

==Съезде қаралуға қойылған мәселелер:==
# Сібір, [[Түркістан автономиясы]]н һәм Оңтүстік-шығыс одақ туралы.
# Қазақ-қырғыз автономиясы.
# Милиция.
# Ұлт кеңесі.
# Оқу мәселесі.
# Ұлт қазынасы.
# Муфтилік мәселесі.
# Халық соты.
# Ауылдық басқару.
# Азық-түлік мәселесі.
[[Әлихан Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] Сібір, [[Түркістан автономиясы]] һәм Оңтүстік-шығыс одағы туралы баяндама қылды. Әлиханның баяндаамсын тексеріп һәм бұл туралы сөйлеушілерді тыңдағаннан кейін Съез қаулы қылды:
Әлихан баяндамасын, қазақ автономиясы, [[милиция]] һәм Ұлт кеңесін құру мәселелерін қарауға 7 кісілік комиссияға беруге, бұл комиссия тағы да әзіне мағлұматты адамдар қосып алуға ерікті делінді.
Мұнан кейін оқу мәселесі қаралды. Бұл туралы [[Міржақып Дулатов]] баяндама қылып қазіргі уақытта қазақтың мектеп-медресесі, оқытушы һәм әдебиет құралы аздығгын айтып, Ұлт мектебін көбейту һәм оқытатын құрал молайту керектігін көрсетті.
Съез [[Міржақып Дулатов]]тың баяндамасын бап-бабымен тексеріп, Ұлт мектебін көркейтуге ешкімнің таласы жоқ екенін еске алып, алдымен қазақ тілінде бастауыш һәм орта мектепте оқытатын оқу құралдарын жетістіру үшін білікті адамдардан айрықша оқу комиссиясын құруды [[мәслихат]] көріп һәм бұл туралы сөйлеушілердің пікірін естіп қаулы қылды:
Қазақ-қырғыз тілінде бастауыш һәм орта мектептер ашып, оқу құралдарын шығаруға 5 кісіден комиссия құрылсын. Шет кісіден комиссия өзіне жолдас қосып алуға ерікті болсын. Комиссия Ұлт кеңесі қайда болса, сонда тұрсын. Оқу құралдарынан басқа комиссияның істейтін істері:
# Ұлт мектептеріне бағдарлама жасау.
# Мұғалімдер қалай оқыту тәртіптерін үйрететін жолбасшы кітаптар жазу.
# Тәрбие жайынан кітаптар жазу.
# Бүкіл қазақ-қырғызға оқу ісін қалай жүргізу туралы жоба шығару.
# «Қазақ» емлесін тексеріп, түзету.
# Қазақ-қырғыз тіліне пайдалы кітаптарды тәржімә ету.
Комиссия [[1918]] жылдың басында іске кірісіп, комиссия жиналысымен істейтін істеріне толық бағдарлама жасап, [[мәслихат]] арқылы жария қылсын. Комиссия іске кіріскен күннен бастап, әрбір жарты жылда мәслихат арқылы не істейтіні туралы халыққа есеп беріп отырсын.
Әрбір жазылып даяр болған кітап тоқтаусыз басылып отырсын. Жазылған кітаптардың неше дана басылатынын һәм олардың бастыру үшін қанша ақша керек болатынын комиссия мөлшердегі ақшаны облыстық земстволар тоқтаусыз жинап тапсыруға міндетті болсын. Яки бұл ақша халық қазынасынан алынатын болсын.
Комиссия ағзаларынан басқа өзге кісілердің жазған оқу кітаптарын комиссияның ұйғаруымен ғана мектептерде қолданылсын. Шет кісілердің мұндай ұнамды кітаптарын жазушылардың ырзалығымен комиссия алып бастырсын. Шет кісілердің кітаптарын комиссия ұнатпаса, не себептен ұнатпағанын газет жүзінде жария қылсын. Шет кісілердің кітаптарын тексергенде (комиссия) мәжіліске жазушының өзі де ағза ретінде (есебінде) болып кірсін.
Комиссия шығарған кітаптар алғашқы 3 жылда неше рет басылса да, халық мүлкі болсын. 3 жылдан кейін жазушылардың өз мүлкі болсын. Комиссия бағдарламасындағы міндетті қызметтерін бітіргеннен кейін, халыққа есеп беріп тарасын. Тарарда қолындағы кітаптарын һәм калған ақшасын бүкіл қазақ-қыргыз істерін басқаратын мекеменің көрсеткен орнына тапсырсын.
Комиссияның [[1918]] жылғы шығыны мынадай:
5 ағзаның әрқайсысына айға 800 сомнан, бәріне 1 жылға 48 мың сом, жылдық пәтеріне 1800 сом, материал үшін 6000 сом, кеңсе 2400 сом.

==Автономия мәселесі==
[[Түркістан автономиясы]]ның министрі [[Мұстафа Шоқай]]ұлы [[Түркістан автономиясы]] жайын баяндады. Мұстафа Шоқайұлының сөзіне қарағанда [[Жетісу облысы|Жетісу]] һәм [[Сырдария облысы]]ының қазақтары Түркістан автономиясына әлі қосылмағандығы баяндалады.
Түркістан уәлаятының өкілдері қазақ-қырғыз баласының бас қосылатын кез осы екенін һәм [[Алаш автономиясы]] ығлан етілсе, өздерінің қосылатындығын білдірді.
[[Орынбор]] қазақ-орыс әскерінің 3 округ өкілі... Съезді құттықтап қазіргі бүліншіліктен құтылу үшін Оңтүстік-шығыс одаққа қосылыңдар деді.
Комиссия атынан Халел Ғаббасұлы автономия, [[милиция]] һәм Ұлт кеңес туралы баяндама қылды. Автономия туралы Халел баяндамасын тексеріп, қазан аяғында уақытша үкімет түскенін, Ресей мемлекетінде халыққа сенімді һәм беделді хүкіметтің жоқтығын хакімшілік жоқ болған соң, халық арасы бұзылып, пышақтасып кететіндігін, бассыздық күшейіп, бүкіл мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен-күнге халықтың күйі нашарлауын һәм бұл бүліншілік біздің қазақ-қырғыздың басына да келу ықтималын ойлап, бүкіл қазақ-қырғызды билейтін хүкімет керектігін ескеріп Съез бірауыздан қаулы қылды:
# Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары Ферғана, Самарқанд облыстарындағы һәм [[Амудария]] бөлімдеріндегі қазақ уездер Закаспий облысындагы һәм Алтай губерниясындагы іргелес облыстардың жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қырғыз қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан өз алдына Ұлттық, жерлі автономия құруға.
# Қазақ-қырғыз автономиясы «[[Алаш]]» деп аталсын.
# Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі, суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын.
# Алаш автономиясының низамын Бүкілресейлік құрылтай жиналыс бекітеді.
# Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтардың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген Ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады. Алаш автономиясының қол астында жерсіз халықтар болса, оларға Ұлт һәм мәдени автономия беріледі.
# Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсаты мен Уақытша Ұлт Кеңесін құруға, мұның аты «Алашорда» болсын. «Алашордасының» ағзасы - 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырды. Алашордасының уақытша тұратын орны - Семей қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады.
# [[Алашорда]]сы халық милициясын құруға ынтымақпен кірісуге міндетті.
# Алашордасы тез уақытта Алаш автономиясының Құрылтай жиналысын /Құрылтай/ шақыруға міндетті болсын. Алаш құрылтайының сайлау тәртібі жалпы Ресейлік құрылтай сайлауы ретінде болсын.
# Алашордасына Съез тапсырды:
а/ Ұлт қазынасына қарыз ақша алуға.
б/ өзғе автономиялы көрші халықтармен одақтасу жайына сөйлесуге, бірақ мұның шарттарын бекітуші Алаш Құрылтайы.
# Ұлт Құрылтайына Алашордасы автономия низамының жобасын даярлап кіргізеді.
Автономияны қашан ығлан ету тақырыпты Съезге 2 пікір айтылды. Бірсыпыра өкілдер автономияны қазір ығлан етелік деді. Екінші жағы автономияны ресми ығлан етуді Алашордасына тапсыралық. Әуелі милициямызды құрып алалық. Түркістан қазағымен сөйлеселік. Сонан кейін ығлан етілсін. Мұнымыз саяси әдіс болар дейді. Бұл мәселені шешу үшін өкілдердің аттары аталып, тас салынды.
Алаш автономиясы күні бүгін ресми ығлан етілсін деп тас салғандар:
Ғабдолғазиз Мұса, Ғабдолахмет Жөндібайұлы, Ғабдолғазиз Өлкешұлы, Ғайдархан Мырзаұлы, Сейітхан Әшкерейұлы, Ибраһим Молкешұлы, Ижан Көшекұлы, Маубы Жұмалыұлы, Ғабдолла Мұқашұлы, Мәуленқұл Байзақұлы, Серқұл Алдабергенұлы, Имамберді Ержігітұлы, Дәулетияр Айсарыұлы, Нұрмүхамед Қалмшұлы, Асфендияр Кенжеұлы, Ғабдолла Досжанұлы, Керей Есенқүлұлы, Нақберген Жұмашұлы, Хасаі Нүрмұхамедұлы, Нұрғалы Беймағанбетұлы, Дәулетшах Көсепғалыұлы, Сағынай Елшіұлы, Намазбай Шәуменұлы, Жанқожа Мерғенұлы, Уәлитхан Танашев, Ахметкерей Қосуақұлы, [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедұлы]], Ғабдолла Әлібекұлы, Ғұмар Қарашұлы, Ғабдолла Есмүхамедұлы, [[Жанша Досмұхамедов]], Бақыткерей Құлманұлы, Сағындық Досжанұлы.
Автономия ресми ығлан етуді арамыздағы жат-жұрттармен сөйлескенше һәм милициямызды құрып алғанша тоқтата түруды лайық көріп тас салғандар:
Нүсіпбек Ұйықбайұлы, Хайретдин Болғанбайұлы, Хошмұхамед Кемеңгерұлы, Мүртаза Нүрсейітұлы, Ахметулла Барлыбайұлы, Қабыш Бердәліұлы, Халел Ғаббасұлы, Әлімжан Ермекұлы, Тұрлығұл Ибраһимұлы, Жұмеке Оразалыұлы, Сағадат Шахмарданұлы, Есеп Ақжолұлы, Нәжеп Мүхитұлы, Сатылған Сабатайұлы, Иса Тергусізұлы, Манке Ысмайылұлы, Жарылқасын Отарбайұлы, Өмірәлі Айдабосынұлы, Қүл Бауменұлы, Камалалдин Ғабдолұлы, Есет Жанбайұлы, Сейітжан Жақанұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Балға Кәрлеуітұлы, Ғайса Малдыбайұлы, Жәнібек Ғиссаұлы, Жаналы Мырзалыұлы, Әбубәкір Алдиярұлы, Хасен Бикентайұлы, Кәрім Бәтішұлы, Сұлтанғазы Ысқаұлы, Ғұмыр Алмасұлы, Сейітқасым Қадырбайұлы, Салық Қарпықұлы, Ишанғалы Арабайұлы, Мүхит Мақүлұлы, Міржақып Дулатұлы, Елдес Ғұмырұлы, [[Ахмет Байтұрсынұлы]], Ғалымхан Бөкейхан.
Екі жаққа тас салудан тартынғандар: Ахмет Шегірұлы, [[Мұстафа Шоқай]]ұлы, Әзімхан Кенесарыұлы.
Азшылықта қалған өкілдер көпшіліктің қабыл еткен қаулысына көнбей, автономияны қазір ығлан ет дейді. Егер қазір ығлан етілмесе, біз Түркістан автономиясына қосыламыз дейді. Сонан кейін Съез Алаш баласының бытырамауын абзал көріп, бір ауыздан мынадай қаулы қылды:
# 1 айдың ішінде Алашордасы Түркістан қазағын бүкіл Алашқа қосып алады, қосып алса, алмаса да бір айдан кейін халыққа білдіреді.
# 1 айда Түркістан қазағын Алашқа қосып ала алмаса, өз алдына автономия ресми ығлан етуге ерікті.
# Егер бір айдан кейін Алаш баласы қосылмаса һәм қалған Алашқа автономия ығлан етілмесе, әркім өз күнін өзі көреді.
# Егер Түркістан қазағы бір айда бізге қосылса, автономияны қашан ығлан ықтияры Алашордасына берілсін.

==Милиция мәселесі==
Бұл мәселе хакімдегі докладты тексеріп, қарап һәм осы күні мемлекет ішінде бассыздық, талан-тараж, қырылыс-талас болып жатқанын ескеріп қырғыз- қазақты мүндай бұл іншіліктен қорғау үшін Съез төмендегі қаулыны қабыл етті: Ешбір тоқтаусыз [[милиция]] түзеуге кірісуі тиіс. [[Милиция]] түздің уақытша тәртібі мынадай:
# [[Милиция]] қызметіне алынады: жасы 20 мен 35 аралығындағы қызметке жарайтын азаматтар.
# Милицияға азаматтар ақымен жалданып алынады. Егер жалданушы шықпаса, талонмен алынады.
# [[Милиция]] қызметіне алынған азаматтарға атымен болсын, талонмен болсын Ұлт қазынасына тиісті жалование беріледі. Онан соц ол жалованияиың шамасын эр жердегі милицияның түзеуші халық ұйымдары ретіне қарай өздері белгілейді.
# Әрбір болысқа белгіленген милицияның санын уезд-уездге ыдырату сол облыстардағы областной ұйымдардың міндетінде. Әрбір уезге түскен милицияның санын уолос һәм ауылнай басына ыдырату-уезіне ұйымдардың міндетінде.
# Әрбір уезге түскен милицияның санын толтырып, түзсу уезд қауымдарының міндетінде.
# Талон мен милицияға алынған азаматтар өз орнына баска біреуді жалдап жіберуге ерікті. Бірақ, жалдаған адамның жасы 20-35-тің арасында болу шарт.
# Талонға бір үйден бірнеше кісі алынса, [[милиция]] кызметіне олардың біреуі ғана алынады. Милицияға талон мен алынған адамдарға толық үй шаруасына қарай, ия басқа себептермен мәулет беру жергілікті ұйымдардың міндетінде.
# Алғаш кезде эр ауылнай өзіне милицияға алынған азаматтарға ат-түрман, киім-кешек түзеи беруге міндетті.
# Милицияға керек болған кару-жарақты «Алаш ордасын» Ұлт казынасы есебінс салып алып, тиісті орындарға таратады.
# [[Милиция]] қызметіне үйрету үшін 100 милиционерге 1 офицер, 50 милиционерге 1 инструктор шақырылады.
# Бөкейлік, Орал, Торғай, Ақмола, Семей һәм Жетісу облыстарында [[милиция]] саны 13500 болуға тиіс. Әрбір облыста бұл ардың саны мынадай болуға тиіс. Бөкейлікте - 1000, Оралда - 2000, Торғайда - 3000, Ақмолада- 4000, Семейде - 1500, Жетісуда - 2000.
# [[Милиция]] түзеуге мынадай шығын керек. Қару-жарақ сатып алу үшін /8.100.000 сом/ милиционерлердің 1 жылғы жалованиесі, өзінің тамағы, пәтері, атының жемі 33 млн. 2100 сом. Офицерлердің жалованиесі - 324000 сом. Инструкторлардың жалованиесі - 972000 сом. Милицияны басқарып тұратын мекемелердің расходы - 180000 сом. Офицерлік өнерін үйрететін азаматтар расходы 100000 сом.
Барлығы - 42 млн. 882 мың сом.
Бұған оқу комиссиясы мен Алашордасының өз һәм бөгде шығынын қосқанда, жоғарыдағымен барлығы - 44 млн. сом.
Осы айтылған 44 млн. сом әрбір облысқа, халқының санына қарай былайынша бөлінеді: Бөкейлікке - 3542,050 сом, Оралға - 7556,000 сом, Торғайға - 6601,500 сом, Ақмолаға - 6.705,000 сом, Семейге - 96729,500 сом, Жетісуға - 9.867,500 сом. Бұл айтылған сомалар әрбір зезге эр облыстарға, халқының санына қарай бөлінеді. Әр облысқа түскен ақша байға байша, жарлыға жарлыша бөлінеді. Алаш ордасына сайланғандарға Съез кісі басына 800 сом айлық жалование кесті.
Алашордасының пәтер, мекеме, жүріс-түрыс һәм басқа расходтарын белгілеу Алашордасының өз міндетінде. Алашордасына сайланды. Бөкейліктен-Уәлидхан Танашев, Оралдан - [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедұлы]], Ақмоладан - Айдархан Тұрлыбаев, Торғайдан - Ахмет Бірімжанов, Семейден - Х.Ғаббасов, Жетісудан - Садық Аманжолов, Сырдариядан - Мұстафа Шоқаев. Облыстан тысқары: Ғ. Бөкейхан, Ж.Досмұхамедұлы, Ә.Ермекұлы, М.Тынышбайұлы, Б.Құлманов, Ж.Аймауытұлы, Е.Итбаев, С.Сабатаев, Е.Қасаболатұлы, Батыр Шерниязұлы, М.Боштайұлы, С.Жанайдарұлы, Сәлімғерей Нұралыханұлы, Ғ.Алмасұлы, С.Қадырбайұлы, А.Кенжин, штабс-капитан Алашордасының бастығына Ғ.Бөкейхан, Б.Құлманов, А.Тұрлыханов тасқа салынды.
Сайлаушы: Сайламаушы:

Ғалыхан 40 17

Бахыткерей —19 29

Айдархан 20 27

Сөйтіп, Алашордасының бастығына Ғ. Бөкейхан сайланды.
Оқу комиссиясына сайланды: [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаев]], Е.Омаров, Б.Сәрсенов, Т.Шонанов.
Халықтан милиция, оқу комиссия һәм Алашордасының расходына жиылатын ақша әзірге ұлт қазнасынан болып табылады.
Түпкілікті ұлт қазнасын түзеу Алашордасының міндетінде.
Азық-түлік мәселесін һәм өкілдердің бұл туралы берген мағлұматын тексеріп, Съез мынадай қаулы қылды:
#Азық-тулік жұмысын сайланған земстволар ешбір тоқтаусыз өз қолына алады.
# [[Алашорда]]сы әрбір облыстағы астықтың ұзын санын біліп, астық жоқ жерге астығы мол облыстардан астық алып беруге міндеткер.
# Қырғыз-қазаққа сатып алынған астықтың азық-тулік комитеттері тоқтатпас үшін [[Алашорда]]сы қам қылады:
[[Алашорда]]сы жақын арада ығлан етілетін болған соң, программада көрсетілген /мәселелері/ муфтилік, народный сот, ауылнай управление мәселелері Съезде қаралмай кейінге қалды.
Уақытша автономия ығлан етіліп, Алаш құрылтайы жиылғанша, қазақ-қырғыз [[Орынбор]] муфтилігі қарауында болады. Болашақ Алаш құрылтайына [[Орынбор]] муфтилігіне сайланған қазақ қажылары қазақ-кырғыз мекемесін кұру құқында жоба кіргізуге міндеткер.
Ел ішіндегі народный сот ешбір іс бітіре алмайды һәм халыққа сенімді емес. Ел ішіндегі үрлық күннен-күнге күшейіп бара жатыр. Соның үшін үрлықты тиятын уақытша сот құру һәм бұл соттың тәртібін түзсу Алашордасының міндетінде.
Съез жабылды 13 желтоқсан [[1917]] жылы.
==Алашорда шығарған заңдар==
[[1918]] жылы 24-ші /11/ маусымдегі мәжілісінде Алашорда қаулы қылған:
* Совет хүкіметінін заңдары туралы
Алаш автономиясына қараған жерде Совет хүкіметінің шығарған заңдары жойылсын.
* Земство туралы
Уақытша хүкіметтің 17-ші маусымде [[1917]]-жылы бекіткен заңы бойынша кіргізілген Совет хүкіметі қойған жергілікті мекемелер Алаш автономиясының жерінде қайтадан орындарына отырсын. Жергілікті мекемелер әлі кіргізілмеген сол 17-ші маусым [[1919]] жыл заңы бойынша кіргізілсін. Уолостной земство кіргізілгенше уолостарда хакімшілік жүргізуші ақпан өзгерісінен кейін жасалған уолостной, ауылнай секілді комитеттер болсын.
* Ғаскер кеңесін жасау туралы
Алашорданың қасында үш кісіден Ғаскер Кеңесі /Военный Совет/ жасалсын. Ол Кеңестің қызметі Соғыс Министрлігіндей болады. Алашорданың областной, уездной Ғаскері Кеңестерін ашсын. Ғаскери Кеңес Көпшілдермен соғысу үшін жігіт шақырсын.
Дін, сөйлеу, баспасөз, жиылысу, Бас бостандықтары туралы
Жаңадан заң шыққанша Алаш автономиясының жерінде Уақытша хүкіметтің дін, сойлсу, баспасөз, жиылысу, ұйымдасу, бас бостандықтары туралы шығарған заңдары, баяндамалары іске ассын.
* Жер туралы
Алаш автономиясының жерінде жер пайдалану туралы жасалған жоба бекітілсін.
* Темір жол туралы
Жергілікті мәнісі бар темір жолдары Алаш автономиясының жерінде салуға рұқсатты жалғыз [[Алашорда]]сы берсін.
* Мемлекет салығы туралы
Алаш автономиясының жергілікті халыққа түсетін мемлекет салығы Алашорданың қазынасына түседі, топтан /көптен/ алым тез жиналсын.
Алаш автономиясының жерінде жер пайдалану туралы Уақытша Ереже
# Жер мәселесін түпкілікті етіп шешу жалпы Ресей Құрылтайына тиіс.
# Жалпы Ресей Құрылтайы жер заңын шығарғанша Алаш автономиясының жерінде төмендегі ретпен жер пайдалануға болады:
# Алаш автономиясының жерінде жерді мүлік бөлу жогалады.
# Жердің кендерін, судың балығын, судың тегін көшін пайдалануға рұқсат жалғыз Алашордадан беріледі.
# Қазақ арасындағы жер дауларын үш кісілік /третейский/ таңдалған сот бітіреді. Дауласқан жақтардың әрқайсысынан бір ақсақал кіреді, председателі екі жағы келісіп, сайланган адам болады.
# Қазақ пен орыс арасындағы жер дауларын жергілікті земство мекемелері бітіреді.
# Ақпан өзгерісінен соң, кесілген жерлерге кісі жазу, бірден бір учаскеге ауыстыру, жер кесіп қосу /бір резка/ тоқталады.
# Әлі мұжық орналаспаған учаскелер ақсүйектерге, шіркеуге, сопыханаға, мал өсірушіге, школга, саудагер-кәсіпшілерге, емханаларға арналып, кесілген жерлер, оброчный статьялар, әлі кісі орнамаған хуторлар жергілікті халық пайдасына беріледі.
а) Қазақ жерінің арасындагы учаскелер иелеріне беріледі.
ә) Қазақ жерлері мен орыс поселкелерінің араеындагы участкелерді жергілікті халыққа земство мекемелері үлестіреді.
# Ақпан өзгерісі болғанша жоспарланган, уақытша комиссиялар алған жерлердегі қыстауын тастап кетпеген қазақтар сол қыстауларында қалады.
# Ақпан өзгерісіне дейін уақытша комиссиялар алған, бірақ әлі шегі жүргізілмеген участкелер бұрынғы иелеріне кайтады.
# Қазынаның жеке билейтін ағаштарының ішіндегі шабындықтары, жайылымдарын халыққа земство үлестіреді /жергілікті земство/.
# Переселен мекемесінен мемлекет мүлкін билейтін мекемелер осы ереженің 6-шы бабында көрсеткен учаскелерді жалға беруге жасаган үзын срокты договорлар /шартнамалар/ жойылады.
# Мал тұқымын асылдандыратын орындар, үлгілі егіндіктер, шаруа үйрететін фермалар кесілген учаскелерімен, мүлік-сайманымен земствоға беріледі.
Переселен мекемесі жойылады, оның шаруашыл, ұйымшыл, санақшыл, бөлікшіл, мектепшіл, қүдықшыл, сушыл бөлімдері земствоның тиісті бөлімдеріне аударылады, земствоға беріледі.

==Екінші жалпықазақ Съезінде сайланған Алаш Орданың халық кеңесі==
1. Бөкей ордасынан: [[Уәлитхан Танашев]], 2. Орал облысынан: [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедұлы]], 3. Ақмола облысынан: [[Айдархан Тұрлыбаев]], 4. Торғай облысынан: [[Ахмет Бірімжанов]], 5. Семей облысынан: [[Халел Ғаббасов]], 6. Жетісу облысынан: [[Садық Аманжолов]], 7. Сырдария облысынан: [[Мұстафа Шоқай]], 8. Облыстардан тәуелсіз: [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Әлихан Бөкейхан]], 9. [[Жанша Досмұхамедов]] , 10. [[Әлімхан Ермеков]], 11. [[Мұхаметжан Тынышбаев]], 12. [[Бақтыгерей Құлманов]] , 13. [[Жақып Ақпаев]], 14. [[Базарбай Мәметов]], 15. [[Әлжанов Отыншы|Отыншы Әлжанов]], 16. Оларға кандидат болып сайланғандар: 1. [[Иса Қашқымбаев]], 2. [[Нүсіпбек Жақыпбаев]], 3. [[Ережеп Итбаев]], 4. [[Сатылған Сабатаев]], 5. [[Есенғали Қасаболатов]], 6. [[Батырқайыр Ниязов]], 7. [[Боштаев Мұқыш|Мұқыш Боштаев]], 8. [[Жанайдаров Сейілбек Мейрамұлы|Сейілбек Жанайдаров]], 9. [[Сәлімгерей Нұралыханұлы]], 10. [[Алмасов Омар|Омар Алмасов]], 11. [[Сейдәзім Қадырбаев]], 12. [[Аспандияр Кенжин]], 13. [[Молданияз Бекімов]], 14. [[Есен Тұрмағамбетов]], 15. [[Жәнек Солтанаев]].<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

==Алашордасына мына адамдар сайланды==
* Бөкейліктен - Уәлитхан Танашұлы
* Оралдан - Қалел Досмұқамбетұлы
* Ақмоладан - Айдархан Тұрлыбайұлы
* Торғайдан - Ақмет Бірімжанұлы
* Семейден - Қалел Ғаппасұлы
* Жетісудан - Садық Аманжолұлы
* Сырдариядан - Мұстафа Шоқайұлы

'''Облыстардан тысқары:'''
* Әлихан Бөкейханұлы
* Жанша Досмқамбетұлы
* Әлімхан Ермекұлы
* Мұқаметжан Тынышпайұлы
* Бақыткерей Құлманұлы
* Жақып Ақбайұлы
* Базарбай Мәметұлы
* Отыншы Әлжанұлы

'''Оларға орынбасарлыққа сайланғандар:'''
* Ғайса Қашқынбайұлы
* Түсіпбек Жақыпбайұлы
* Ережеп Итбайұлы
* Сатылған Сабатайұлы
* Есенғали Қасаболатұлы
* Батырқайыр Ниязұлы
* Мұқыш Поштайұлы
* Сейілбек Жанайдарұлы
* Сәлімгерей Нұралиханұлы
* Омар Алмасұлы
* Сейдазім Кәдірбайұлы
* Аспандияр Кенжеұлы
* Астабыс Капитан Бегімұлы
* Есен Тұрмағамбетұлы
* Жанеке Сұлтанбайұлы <ref><<[[Тар жол, тайғақ кешу]]>></ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]