https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC0000Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-04-18T13:09:42ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80Нитридтер2015-05-27T19:05:33Z<p>Әсем0000: </p>
<hr />
<div>'''Нитрид''' - [[Азот|азот]] пен [[Электртерістілік|электртерістілігі]] аз элементтердің қосындысы. Олардың ішіне AlN; TiNx; Na3N; Ca3N2; Zn3N2 секілді металдар және NH3; BN; Si3N4 секілді бейметалдар кіреді. Бұл қосылыстар көбінесе қатты, балқымайтын және жоғары температураға шыдамды болып шығады. Мысалы, [[эльбор]]. Нитридты қаптайтын сыртқы жабынды қабаты беріктік, тоттанбайтын қасиет беріп тұрады. Нитридтарды энергетика мен ғарыштық техникада жиі пайдаланады.<br />
==Құрылысы==<br />
[[Атом|Атомдар]] арасындағы химиялық байланысқа орай, олар [[Иондық байланыс|иондық]], [[Коваленттік байланыс|ковалентті]] және [[металлоид|металлоидты]] болып жіктеледі. Нитрид құрамындағы азот атомдары электртерістілігі әлдеқайда аз элементтен [[Электрон|электронды]] қабылдап, тұрақты s<sup>2</sup>p<sup>6</sup> [[электронды конфигурациясы|электронды конфигурациясын]] құрады немесе электронды беріп sp<sup>3</sup> тұрақты конфигурациясын құрады. Бірінші жағдайда нитрид иондық байланыста болады, ал екінші жағдай [[металлдық байланыс |металлдық байланыстың]] бірден-бір үлгісі. Екі жағдайда да ковалентті байланыспен ұқсастық болады. <br />
Азоттың [[Бор (элемент)|бормен]], [[Кремний|кремниймен]] қосылысында ковалентті байланыс басым болады.<br />
*Иондық байланыс [[Периодтық кесте|периодтық кестедегі]] 1ші және 2ші топтардағы элементтер арасында байқалады. Бұл нитридтерде [[Гидролиз|гидролиз үдерісі]] жүріп, [[Аммиак|аммиак]] бөлінеді. Олардың электр кедергісі өте жоғары болады және жартылай өткізгіш қасиеті байқалады.<br />
*Ковалентті нитридтер - [[Бор (элемент)|бор]], [[Кремний|кремний]], [[Алюминий|алюминий]], [[Галлий|галлий]], [[Индий|индий]] нитридтері болып табылады. <br />
<br />
==Алынуы==<br />
Иондық нитридтер азоттың металлмен 700-1200°C температурасында байланысында түзіледі. Басқа нитридтерді металлдың азотпен немесе аммиакпен байланысында, немесе металл оксидтерін, хлоридтерін азот, аммиакпен қалпына келтіру кезінде түзіледі.<br />
==Химиялық қасиеттері==<br />
Иондық нитридтер сумен және қышқылдармен оңай реакцияға түседі<br />
<br />
==Қолданылуы==<br />
<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<br />
[[Санат:Нитридтер]]<br />
[[Санат:Бинарлы қосылыстар]]<br />
[[Санат:Химия]]<br />
[[Санат:Нанотехнология]]</div>Әсем0000https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82Генетикалық ақпарат2015-05-27T16:39:01Z<p>Әсем0000: </p>
<hr />
<div>[[Сурет:PBB Protein GLA image.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|[["Генетикалық ақпарат"]]]]<br />
<br />
'''Генетикалық ақпарат'''—организмдердің ұрпаққа беретін қасиеттері жөніндегі ақпарат. Генетикалық ақпарат [[Нуклеин қышқылдары|нуклеин қышқылында]] оның негіздерінің кезегі түрінде жазылған. Ой жүзінде бұл әдіспен [[белок]] молекуласының шексіз көп түрінің кодын жазуға болады. Генетикалық ақпарат бір ұрпақтан екінші ұрпаққа нуклеин қышқылының [[транскрипция]]сы арқылы беріледі. Генетикалық ақпарат өзгерісті, не өзгеріссіз түзетіліп сақталуы мүмкін. Бұған [[репарация]], [[рестрикция]], [[рекомбинация]] т. б. қатынасады.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> Генетикалық ақпаратты "Тұқымқуалау ақпараты" деп те атайды. Яғни мәлім ағзаның барлық нәруыздарындағы аминқышқылдардың ретін көрсету. Құрамында жүздеген аминқышқылдары бар нәруыздағы бір ғана аминқышқылдың өзгеруінен нәруыз қалыпты қызмет істей алмай қалады. Нәруыз молекуласының құрылысы және құрылымы аминқышқылдың құрылысына тәуелді. Тұқымқуалау ақпараты дегеніміз - бұл ДНҚ-дағы аминқышқылдар ретін жазу. Бір нәруыз аминқышқылдарының реті жазылған ДНҚ молекулаларының үлескісі ''ген'' деп аталады. <br />
<br />
==Генетикалық код==<br />
<br />
'''Генетикалық код''' дегеніміз - бұл ДНҚ нуклеотидтерінің көмегімен нәруыздар туралы тұқымқуалау ақпараттарын жазу амалы. Белок мономерлерінің - аминқышқылдарының сан алуан <br />
20 түрлері болады. Ал ДНҚ-дағы нуклеотидтердің түрі 4-еу-ақ, олар: [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]] және [[цитозин]] нуклеотидтері. Антикодондар т-РНҚ-ға ДНҚ триплетін толық көшірмелей алмайды. Алайда екі бірінші негіз біріне-бір сөзсіз сәйкес келуі керек. Триплеттердің бірнеше нұсқалары бар аминқышқылдардың триплеттері тек қана жалғыз үшінші негізі бойынша жиі ерекшеленеді. Мысалы фенилаланин былай кодталады: ААА, ААГ, ААТ, ААЦ.<br />
Барлық нұсқалары: АА, ТГ, ГГ, ЦЦ, АТ, АГ, АЦ, ТА, ТГ, ТЦ, ЦА, ЦГ, ЦТ, ГА, ГТ. <br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Медицина]]<br />
[[Санат:Вирусология]]<br />
[[Санат:Иммунология]]<br />
[[Санат:Генетика]]<br />
[[Санат:Молекулалық биология]]<br />
<br />
<br />
{{Stub}}</div>Әсем0000