Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сейдәзім Қадырбаев

2025-04-14T11:25:24Z

Эльдана Мауленова: мемлекет атауы, пунктуация

{{cleanup}}
[[Сурет:Kazakh intelligentsia (1918).jpg|нобай|Сол жақтан екінші тұрған – Сейдәзім Қадырбаев]]
'''Сейдәзім Қадырбаев''' ([[1885 жыл|1885]], қазіргі [[Жангелді ауданы]], [[Қостанай облысы]]– 1938, Воронеж, [[Ресей|Ресей Федерациясы]]) – қазақ қоғам қайраткері, заңгер, [[Алаш партиясы|Алаш]] қозғалысының [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] өлкесіндегі мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1885 жылы қазіргі [[Қостанай облысы]]ның [[Жангелді ауданы]]нда туған. Торғайдағы орыс-қазақ мектебін бітірген. Көп оқымаса да, тумысынан зерек С.Қадырбаев көп білімді өмірдің өзінен үйренеді. Қызмет істей жүріп өздігін ізденіп, білімін толықтырады.

1913-1918 жылдар аралығында [[Орынбор]]да сот кеңселерінде ұсақ қызметкер болып істейді. Сөйте жүріп көп нәрсені көкірекке түйеді, талай әлеуметтік істердің сырын түсінеді. Ең соңында халық үшін қызмет істеп, ел алдындағы азаматтық борышын ақтауға бел буады. Сәті түскенде, сол кезде [[Алаш]] қозғалысы жұмыс істей бастайды да, қазаққа қызмет етем деген ізгі ниетті азаматтардың талабын қайтармай, үмітін ұштап, өз қатарына тартады.
С.Қадырбаев 1918 жылы [[Алаш орда]]ның Торғайдағы әскери бөлімінің мүшесі болып кабылданады. Ол екі жыл бойы алашордашылар қатарында күрес жүргізеді.

1919 жылы [[Амангелді Иманов]]тың өліміне себеп болған Торғайдағы кикілжіңдерге байланысты айыпталады. Тағылған айып дәлелденбей, көп кешікпей босатылады. Одан кейін де Алаш орда үкіметінде қызмет атқарады. Алаш орда таратылып, кеңес үкіметі орнағанда кеңшілікке ие болғандардың қатарында Қадырбаев та болса керек. Ол 1920 жылы Қазақ автономиялық кеңестік соңиалистік республикасы Әділет халық комиссариатының заң шығару бөліміне жұмысқа алынады. 1929 жылға дейін осы мекемеде жауапты қызметтер атқарады.
Кеңес жұмысын қанша тиянақты істесе де, өкімет оның бір кездегі алашордашыл болғанын кешіре алмайды. [[Алаш]] ордаға қатысу кеңес үкіметі үшін өте ауыр қылмыс жасағанмен тең еді. Халықтар достығын ауыздан тастамайтын үкімет халықтардың теңдікке ұмтылған азаматтарын аяусыз жаншып отырған.

1929 жылы [[Алаш партиясы|Алаш партиясына]] қатысқаны үшін Сейдәзім Қадырбаев тағы айыпталып, тұтқынға алынады. Аса ауыр айып тағылып, 1930 жылы Воронеж қаласына жер аударылады. Кейін үкімет оны босатады. Еліне келіп, біраз уақыт жұрт арасында жүреді. [[1938 жыл|1938 жылы]] Қадырбаев кайта қамауға алынып, ату жазасына кесілді.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

== Естеліктер ==
[[Міржақып Дулатұлы|Міржақып Дулатұлының]] қызы [[Гүлнар Міржақыпқызы Дулат|Гүлнәрдің]] '''«Арыстың бірі – Сейдәзім»''' атты естелігінде Қадырбаевтың әкесі Міржақыппен мүдделес, ұлт ұстазы [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахаңмен]] ақылдас болғандығы жайында нақты айтылады:<ref>https://alash.semeylib.kz/?page_id=144</ref><blockquote>«…Сейдәзім аға 1913-1918 жылдары Орынборда заң саласында ірі басшылық қызметтер атқарды. Ол сондағы [[Қазақ газеті|«Қазақ» газетінің]] бас редакторы Ахмет Байтұрсыновпен аға-інідей сыйласты. Ал, менің әкем Міржақыппен екеуі жастайынан бірге өскен, бірге оқыған, саналы ғұмырында сыйлас, мүдделес болған жандар еді. Түйдей құрдас әрі жерлес, бір-бірінің қадіріне сондай жетік олар туыстан бетер сыйласатын»</blockquote>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Алаш қозғалысы]]

[[Санат:Торғай облысында (Ресей империясы) туғандар]]
[[Санат:Алаш қозғалысының мүшелері]]
[[Санат:Алаш зиялылары]]
[[Санат:Заңгерлер]]

Ақ жол (газет)

2025-04-14T11:14:25Z

Эльдана Мауленова: атауы және тұлғалар

[[Сурет:Ақ жол.jpeg|нобай|"Ақ жол" газетіне жазылу]]
'''"Ақ Жол" газеті''' – Қазақстанның қоғамдық-саяси ойының және мәдени-ағарту ісінің дамуына ықпал еткен [[газет]].

Бастапқыда "Жаңа өріс" деген атаумен шыққан (Ташкент, 1920 ж, 18 сәуір - 27 шілде аралығы), 1920 — 25 жылдары Ташкентте [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] Компартиясы ОК мен [[Түркістан автономиясы|ТүркАКСР-ы]] ОАК-нің органы, 1925 — 26 жылдары Шымкентте БК(б)П [[Сырдария]] губкомының органы ретінде шығарылды. Алғашқы редакторлары — [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов|С.Қожанұлы]], Қ.Құлетұлы'''.''' Кейін газетті шығарушы, редакторлардың ішінде [[Нәзір Төреқұлов|Н.Төреқұлов]], С.Оспанов, [[Иса Тоқтыбаев|И.Тоқтыбаев]] т.б. болды. Оның жұмысына [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатов]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытов]], [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедов]], [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгіров]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], [[Біләл Сүлеев|Б.Сүлеев]], [[Телжан Шонанов|Т.Шонанов]] т.б. қазақ зиялыларының үлкен шоғыры араласқан.

Басылым беттерінде [[Алаш қозғалысы]]ның қайраткерлері қазақ халқының мүддесіне қатысты тақырыптарды қозғап, құнды мақалалар жариялады. Газеттің саяси-идеялық бағыты құрылтайшыларына ұнамады. Оның жұмысына көп кедергілер жасалды. Коммунистер “қызыл” деген сөзі бар атауды алмай, газеттің “Ақ жол” атануының өзінен күдікті мән іздеді. Осыған орай С.Қожанов “Ақ жол” біздің ақ батамыз, ақ жүрегіміз, ақ көңіліміз екенін қазақ-қырғыз жұрты ақылымен біліп, жүрегімен сезеді” деп жазды (1921, №115, 7 желтоқсан). 1925 жылы 29 мамырда [[Иосиф Виссарионович Сталин|И.В.Сталин]] РК(б)П Қазақ өлкелік комитетіне жолдаған “Қазақ баспасөзі туралы” хатында “ Ақ жол” мен “ақгвардияшыл эмигрант” [[Мұстафа Шоқай|М.Шоқай]] арасында идеялық бірліктің байқалатындығын жазып, партияда жоқ интеллигенттерді коммунистік басылымға жолатпауды талап етті. Сталиннің хаты ескі интеллигенцияны қуғындауға жол ашып, 20-жылдардың алғашқы жартысында Қазақстанда жарық көрген ұлттық басылымдарға үлкен соққы болып тиді және жариялық пен демократиялық атаулыны әміршіл-әкімшіл жүйемен ауыстыруға негіз берді. “ Ақ жол” газеті халық алдындағы борышын адал орындаған, ұлттың рухын көтеретін басылымдардың бірі болды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Қазақстан газеттері]]
[[Санат:Өзбекстан газеттері]]

{{Stub}}

Қанаш Мұқамбайұлы Белгібаев

2025-04-14T11:11:20Z

Эльдана Мауленова:

'''Қанаш Мұқамбайұлы Белгібаев''' (05.12.[[1952]] жылы туған, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]] [[Алжан ауылы]]) – [[экономика]] ғылымдарының докторы (1986), [[профессор]] (1990). [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды (1955, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 1955–1958 ж. [[Қаскелең ауданы]] партия к-тінде үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 1958–1961 ж. Қазақ мемлекеттік а. ш. институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) [[аспирант]], кафедра меңгерушісі, профессор (1989) қызметін атқарады. Белгібаев 114-тен астам ғылыми еңбек, 8 монография, 2 оқулықтың авторы.
==Шығармалары ==
* Экономика сельского хозяйства, А., [[1996]].<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1952 жылы туғандар]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]

{{stub}}