Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Атей

2020-06-03T17:39:53Z

Шілде:

'''Атей'''(б.з.б. 429 жыл — б.з.б. 339 жыл) – скиф (сақ) патшасы. Б.з.б. IV ғ-дың 40-жылдары Азау (Азов) т-нен Дунай өз-не дейінгі жерді алып жатқан Скиф патшалығын құрған. Македония патшасы Филипп ІІ-мен соғыста қаза тапқан.
[[Санат:Скифтер]]
[[Санат:Сақтар]]

Суяб

2020-05-27T19:23:27Z

Шілде: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Суяб''', Суйаб ({{lang-fa|سوی آب}}; [[Түркі тілдері|түркі]]. Су – су; [[Соғды тілі|соғды.]] Йаб – канал, арық деген мағына береді) – [[Шу өзені|Шу]] алабындағы ортағасырлық қала. Тарихи, археологиялық және нумизматикалық зерттеулер бойынша ғалымдар Суяб қаласының орны [[Қырғызстан]]ның [[Тоқмақ|Тоқмақ қаласынан]] оңтүстік-батысқа қарай 8 км жердегі Шу (Суйаб) өзенінің оңтүстік жағасындағы көне ''[[Ақбешім]]'' қала жұрты екенін дәлелдеді. Суяб қаласының іргесі V ғасырда қаланып, X – XII ғасырларға дейін өмір сүрген. Суяб VII ғасырда [[Батыс Түрік қағандығы]]ның, VIII ғасырда [[Түркеш қағандығы|Түркеш қағанатының]], VIII ғасырдың II-жартысынан X ғасырдың I-жартысына дейін [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ қағанатының]] астанасы болды. Оның атақ даңқы да дәл осы ғасырларда бүкіл батыс пен шығысқа мәшїүр болды. Көне қытай жазба деректемелерінде Суяб қаласы Су-е-чэн, Су-е-шуй чэн (Суйаб өзені бойындағы қала) деп аталған. Ол туралы алғашқы мәліметті [[627 жыл|627]] – [[629 жыл|629]] жылдары Үндістанға жасаған сапары кезінде Суябқа соғып, Батыс Түрік қағандығының қағаны [[Тон қаған|Тон жабғудың]] қабылдауында болған Қытайдың жиїанкез діндар-монахы [[Сюань Цзан]] жазып қалдырған. Суяб туралы бұдан өзге де қытайдың “[[Тундиянь]]” (авторы [[Ду Ю]]), “[[Синь таншу]]”, т.б. тарихи жылнамалары мен араб географтары [[ибн Хордадбек]]тің “[[Китап әл-масалик уә-л-мамалик]]”, [[Қудама ибн Жафар]]дың “[[Китап әл-Харадж]]”, т.б. еңбектерінде мол мағлұматтар кездеседі. Алғаш [[1894 жыл|1894 жылы]] [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] тексеріп зерттеді. [[1950 жыл|1950 жылы]] [[Л.Р. Кызласов]], [[1959 жыл|1959 жылы]] [[П.Н. Кожемяков]] және кеңестік археологтар қазба жұмыстарын жүргізіп зерттеді. Ал Ақбешімді ежелгі Суяб қаласының орны деген пікірді бірінші рет [[1961 жыл|1961 жылы]] ағылшын ғалымы [[Т.Клаусон]] ұсынды. [[Ұлы Жібек жолы]]ның “оазистік тармағы“ мен “далалық тармағының” тоғысар тұсында орналасқан көне Суяб қаласы өз дәуірінде Батыс Түрік қағандарының көреген саясатының арқасында әрі қағандықтың астанасы ретінде батыста [[Византия]], шығыста [[Қытай]] арасындағы халықаралық саяси, мәдени және сауда байланыстарын жүргізуде өте маңызды рөл атқарды; қысқышы ''Ақбешім''.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қырғызстан көне қалалары]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]

Бейсенғали Тәйкіманов

2020-05-16T11:45:17Z

Шілде: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Бейсенғали Тәйкіманов''' (1904-1988) - журналист.

[[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|Семей педагогикалық техникумын]] бітіргеннен кейін (1931) бүкіл өмірін баспасөз қызметіне арнайды.
Семейдің «[[Қызыл Дала]]», республикалық «Темір-жолшы», «[[Лениншіл жол]]», «Халық мұғалімі», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде істейді. 1943 жылдан Қарағанды облыстық «Советтік Қарағанды» газеті редакторының орынбасары, 1944-1961 жылдарында редакторы. 1961-1964 жылдарында Шығыс Қазақстан облыстық біріккен «Коммунизм туы— Знамя коммунизма» газетінің редакторы.

2 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1904 жылы туғандар]]
[[Санат:1988 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Семей педагогикалық техникумы түлектері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]

Есір Айшуақұлы

2020-05-16T11:11:36Z

Шілде: /* Шәкірттері */

{{Музыкант
|Есімі = Есір
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты = Есір Айшуақұлы
|Туған күні = 1840
|Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Ресей империясы]]
|Қайтыс болған күні = 1904
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Ресей империясы]]
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]]
|Мамандықтары = [[күйші]], [[домбырашы]]
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[домбыра]]
|Жанрлары = [[фольклорлық музыка]]
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Есір Айшуақұлы''' ([[1840]], [[Маңғыстау ауданы]], — [[1904]], сонда) — күйші, домбырашы.

==Шығармашылығы==
Жас кезінен [[Абыл]]ды ұстаз тұтқан.
1873 жылы [[Ресей империясы]]ның Форт Александровскіден (қазіргі [[Форт-Шевченко]]) [[Хиуа жорықтары|Хиуа]]ға аттанған жаулаушы әскері қару-жарақ тиеу үшін осы сапарға Маңғыстау елінен 90 түйе мен 9 түйеші алады.

Қатерлі сапарға түйеші болып еріксіз аттанған Есір елімен қоштасып, “Қос айырған” күйін шығарады. Сол жолы көрген азап-бейнетін ол “Тоғыз түйеші” күйінде бейнелеген. Ресей әскері түйешілерді “Геок-Тепе” (Көктөбе) деген жерден қайтарып, елге аман оралған Есір қуаныш, сағыныш сезімін “Ақжарма” күйімен өрнектейді. “Көктөбе”, “Манатау” күйлерін де сол сапарда шығарған. Есірдің бұлардан басқа “Жалдығара”, “Әлди, бөпем”, Күнтай”, “Шоқай төре”, “Ақжелең”, “Сайға бұқтым”, “Әләу, мейрам”, т.б. күйлері бар.

Оның туындылары ел тарихының елеулі кезеңдерін күй тілінде сөйлеткен.

==Шәкірттері==
Есір күйлері [[Сержан Ысқақұлы Шәкіратов|С. Шәкіратов]], [[Роза Тайманқызы Айдарбаева|Р. Айдарбаева]], [[Мұрат Өскенбаев|М. Өскенбаев]], [[Қаршыға Ахмедьяров|Қ. Ахмедьяров]] сияқты белгілі өнер шеберлері орындауында күйтабаққа жазылған.

==Есте қалдыру==
Күйші жерленген [[Жыңғылды (Маңғыстау облысы)|Жыңғылды ауылы]]ындағы орта мектеп Есір атымен аталады. 1990 ж. Есірдің [[Құтан әулие кесенесі|Құтан әулие қорымы]]ндағы бейітінің басына ескерткіш-белгі және күйшінің мүсіні орнатылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1840 жылы туғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында жерленгендер]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Райымжан Әзиханұлы Бөкейханов

2020-05-15T18:31:30Z

Шілде:

'''Райымжан Әзиханұлы Бөкейханов''' (1908-1993) - Байырғы [[Семей облысына]] қарасты [[Қарқаралы]] уезіндегі Тоқырауын болысының №7 ауылында (Қазіргі Қарағанды облысы , Қоңырат ауданы) 1908 ж. туған.

Халқымыздың ұлт азаттық күресіндегі Алаш қозғалысының бас көсемі, [[Алаш партиясы]] мен [[Алашорда]] өкіметінің төрағасы [[Әлихан Нұрмұқамбетұлы Бөкейхановтың]] (1866-1937) бірге туған інісі Әзихан Нұрмұқамбетұлы Бөкейхановтың белбаласы, яғни Әлиханның немере інісі.

1924 ж. Қарқаралыдағы жетіжылдық мектепті бітірген соң Семейдегі Потанин атындағы екінші басқышты мектепке келіп оқуға түседі. Ол осында немере ағасы Әлиханның үзеңгілес серіктеседі, болашақ математика профессоры Әлімхан Ермековтың тәрбиесінде болады,құрдастары Сәдуақас Боқаев және Алексей Маркушевичпен достасады.

1925 ж. ақылшы ұстазы Ә.Ермековтың кеңесі арқасында және Семей қалалық білім беру бөлімінің жолдамасымен А.И.Маркушевич екеуі Ташкенттегі Орта-Азия мемлекеттік университетінің физика-математика факультетіне оқуға түседі. Кезінде Орта-Азия мемл. университетін бітірген, Ташкенттегі Қазпединститутының ректоры (1929-33) және Қаз.ССР халықағарту коммисары болған Әлімхан Ермековтың қарындасы Дәмештің күйеуі Темірбек Жүргенов(1898-1939) Райымжан мен оның достарына орасан зор қамқорлықтар жасайды.

Орта-Азия мемлекеттік университетінде маңдайалды үлгеріммен оқып жүрген кезде оның «жанкүйер жазғыш достары» жалалы хатты жаңбырдай жаудырады. Олардың айтар басты айғақтары: «Райымжан-кеңес өкіметі мен компартияның саясатына қарсы, Алаш көсемі Әлімханның немере інісі; оған кеңестік оқу орнында орын болуы мүмкін емес». Соңына түскендер 1929 ж. 4 курста үздік үлгеріммен оқып жүрген ғылым сүйер студентті университеттен кетуге мәжбүр етеді.

1929-38 жылдар арасында Ташкентте педтехникумда, жұмысшы-батрақ мектебінде, Алматыдағы зооветинститутында математикадан сабақ береді.

1938 жылдан бастап математика және физика пәндері бойынша оқу кітабын шығаратын баспада үзіліссіз қызмет етеді. Ол көптеген оқулықтың редакторы немесе ортақтас авторы. Бейнелеп айтқанда, қазақ математикасы тілінің абзал абызы.

Ақтөбелік жазушы [[Қуандық Төлегенұлы Шаңғытбаев|Қуандық Шаңғытбаевпен]] бірлесіп, Г.Чернышевскийдің «Не істеу керек?» деген романын қазақ тіліне аударған көркем тәржімеші.
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Төрелер]]

Диас Ғабдулхакимұлы Бөкейханов

2020-05-11T18:51:19Z

Шілде: «Төрелер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Диас Ғабдулхакимұлы Бөкейханов''' ''(28 мамыр 1937 жылы, [[Түркістан облысы]], [[Шымкент|Шымкент қаласында]] туған)'' – техника ғылыми докторы ''(1992 жылы)'', профессор ''(1994 жылы)''. [[Ташкент политехникалық институты]]н ''(1961 жылы)'' бітірген. ''1961–66 жылдары'' Орталық карьераның бұрғылау жөніндегі тау-кен шебері, бұрғылау-жару жұмыстарының бастығы, ''1967–69 жылдары'' [[Қазақ ұлттық техника университеті|Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) аға инженер, кіші, ғылыми қызметкері.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

1969 жылдан [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] Тау-кен институтының аға инженері, аспиранты, аға оқытушы, доцент, зертхана меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. Ауысым бастығы, бұрғылап жару жұмыстарының жетекшісі, КСРО-нің В.И.Ленин атындағы [[Түсті металлургия]] минералына қарасты Алмалық тау-металлургия комбинатындағы «Қалмақыр» кен орны Орталық карьерінің техника жетекшісі (1961-67), аға инженер, КСРО Ғылым Академиясының Тау істері институтының кіші ғылым қызметкері (1967-69), аспирант, аға оқытушы, Қазақ политех институтының доценті (1969-85), [[зертхана]] меңгерушісі (1985-95) болған.

1995 жылдан бері ҚР ҰҒА Тау істері институтында ғылыми жұмыстар директорының орынбасары.

Негізгі ғылыми еңбектері ашық кен орындарын жетілдіру теориясына, кен орындарын автоматтандырылған жобалауға және кен орны алаңдарына таулы-геометриялық талдау жасау әдістерін құруға, негізгі параметрлерін анықтауға, дамыту бағыттарына, күнтізбелік жобалау және тау жұмыстары іс тәртібіне, карьердің тау-транспорттық жүйелерінің параметрлерін ықшамдауға арналған. Үндістан, [[Болгария]], [[Ауғанстан]], [[Ресей]]дегі, сонымен қатар [[Қазақстан]]дағы бірқатар ірі кен орындарын пайдалану жобаларын жасауға қатысқан. 120 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы.

[[Қаныш Сәтбаев]] атындағы сыйлық лауреаты (1996).<ref>Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8</ref>

==Шығармалары==

* "Карьерлерді автоматтандырылған жобалау жүйесін әзірлеудің геоақпараттық нысандық-барлау технологиялары", Жәрменов А.А., Турдахунов М.М., Бөкейханов Д.Ғ., Бекмырзаев Б.Ж., Съедин В.Ф., Алматы;

==Сілтемелер==

1. [http://www.cmrp.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=281:monografia&catid=17:news&Itemid=35&lang=kz «Монография шығару»]

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:28 мамырда туғандар]]
[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:Шымкентте туғандар]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық техникалық университеті тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан Ғылым Академиясының Тау-кен институтының профессорлары]]
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Төрелер]]

Салауаткерей

2020-05-11T18:45:37Z

Шілде: «Төрелер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
| subject_name =
| image_name =
| image_size = 200px
| image_caption =
| date_of_birth = [[1885]]
| place_of_birth = [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]
| date_of_death = [[1915]]
| place_of_death = [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]
| occupation = күйші-композитор
| spouse = }}

'''Салауаткерей''' - күйші-композитор.
== Өмірбаяны ==
[[Домбыра]] тартуды әкесі [[Дәулеткерей]]ден үйренген. Оның күйлерін («Қыз Ақжелең», «Керілме», «Жеңгем сүйер», т.б.) шебер орындап, жұртшылыққа кеңінен таратқан. Салауаткерей күй тартуда үздік орындаушылығымен даңқы шыққан.

Замандасы [[Дина Нұрпейісова|Д. Нүрпейісова]] оньң өнерін жоғары бағалаған.<ref>Затаевич А.В., 500 казахских песен и кюйев, A. -А.,
1931; Жүбанов А., Ғасырлар пернесі, А., 1975.</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Төрелер]]

Сейітхан Ахметұлы Жантөрин

2020-05-11T18:06:39Z

Шілде: «Төрелер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Сейітхан Ахметұлы Жантөрин''' (1837 — ө.ж.б.) — [[Қайып хан]] әулетінен шыққан [[сұлтан]], [[зерттеуші]], Ресей географиялық қоғамының мүшесі, [[Кіші жүз]]дің Шығыс бөлігінің билеуші сұлтаны болған А.Жантөриннің баласы. 1855 жылы [[Орынбор]] Неплюев кадет корпусын сотник шенінде бітіріп, 1860 жылы 25 ақпаннан бастап Орынбор облыстық басқармасында қызмет істейді. Қазақ әдебиеті, этнографиясы мен тұрмыс-тіршілігі жөнінде елеулі еңбектер жариялады. 1875 жылы Тілеу Сейдалинмен бірге «Қазақ поэзиясының үлгілері» зерттеуін, 1885 жылы «Қазақ поэзиясының эпостық және лирикалық өлең үлгілері» кітабын шығарды. «Кенесары туралы жыр», «Қаратаудың басынан көш келеді», «Шалкиіздің Битемірге айтқаны» секілді көптеген жырларды, қайым айтыс үлгісін орыс тіліне аударды. «Коннезавод» журналының 1883 жылы 7-8 нөмірлерінде Жантөріннің «Қазақ жылқы шаруашылығының очерктері» атты 67 беттік көлемді зерттеуі жарық көрді. [[Орал облысы]]ның Калмыков уезіндегі, [[Бөкей ордасы]]ндағы жылқы өсіру, атбегілік, шабандоздық туралы құнды деректер келтіреді. [[Санкт-Петербург]]те өткен шығысты зерттеуші ориенталистердің халықаралық конгресіне арнап экспонаттар жинады. 1882 жылы Санкт-Петербург пен [[Мәскеу]]де болды. Қазақ офицері - Жантөринге 1876 жылы подполковник шені берілді. Жантөрин Бөкей ордасының ханы [[Жәңгір хан|Жәңгірдің]] қызы Хадишаға үйленді. Баласы [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин|Сәлімгерей Жантөрин]] Ресейдің 1-мемлекеттік думасына мүше болған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Төрелер]]

{{Bio-stub}}

Тәжмұхамбет Темірұлы Жалпақов

2020-05-11T17:16:46Z

Шілде: /* Өмірбаяны */

'''Тәжмұхамбет Темірұлы Жалпақов ''' ([[1897 жыл]] [[Орал облысы]] [[Ілбішін уезі]], [[Мәтеш болысы]]ның 8-ауылы - қайтыс болған уақыты белгісіз) - Батыс [[Алашорда]] офицері.

== Өмірбаяны ==
Әкесі орта шаруалы адам болған.
* Т.Жалпақов 1917 жылы болыстық орыс-қазақ мектебін бітірген соң, қалалық Романов орыс-қазақ мектебінен оқиды.
* Содан соң [[Воронеж]] ер балалар фельдшерлік мектебін бітіреді.
* 1918 жылы жазда [[Ғұбайдолла Мұхамбетжанұлы Мұхитов|Ғ.Мұхитов]], Т.Бекмағанбетовпен бірге Ойылдағы тұңғыш қазақ кавалериялық юнкерлер мектебіне түседі.
* 1919 жылы юнкерлік мектепті тәмамдап, прапорщик шенін алып шығады.
* Онан соң [[Жымпиты ауданы]]ндағы [[Алаш]] полкінің шаруашылық бөлімінде қызмет атқарады. Кәсіби біліктілігімен тума талантының арқасында полктің штаб офицері болып тағайындалады.
* 1919 жылдың аяқ шенінде полкпен бірге [[Ойыл]] бекінісіне келеді. Батыс Алашорда таратылған кезде Батыс Алашорданың бірнеше офицерлерімен бірге [[Орынбор]] қаласына айдалады. Алашордаға қызмет еткен Т.Жалпақов кеңес жұмыстарына да тартылады. Өйткені ол түста Т.Жалпақов сияқты тәжірибелі білікті, іскер маман табыла бермейтін. Ал Т.Жалпақов үшін де бұл тиімді болады. Алашорда таратылған, ендігі елге септігі тиетін жалғыз жолы - үкімет жұмысын істеу еді.
* 1920 жылдың сәуір, желтоқсан айлары аралығында Қазақ өлкелік Төтенше комиссияның ерекше тапсырмалар жөніндегі комиссары болып жұмыс істеді.
* 1920-1921 жылдары [[Жымпиты]] уездік еңбек комитетінің жұмылдыру болімінің бастығы, Қызыл армия құрамындағы ерікті коммунистік эскадрон командирінің көмекшісі, Жымпиты уездік еріктілер отрядының командирі болып істейді.
* 1922-1924 жылдары Тайпақ болыстық атқару комитетінің төрағасы болады.
* 1924-1928 жылдары Орал облыстык тұтынушылар одағы қоғамының нұсқаушысы болып кызмет атқарады. Осыдан кейін Т.Жалпақов еңбек демалысына шыққанша есеп саласында жергілікті тұтынушылар одағында, кеңшарда, кооперативтерде бухгалтерлік қызметтер істеген.
* 1942-1945 жылдар аралығында екінші дүние жүзілік соғысқа қатынасады.
* Соғыстан кейін 1945-1952 жылдары Теректі аудандық тұтынушылар одағының бас бухгалтері
* 1952-1956 жылдары Қаратөбе ауданындағы Аққозы жұмысшылар кооперативінің бас бухгалтері болып істеген.
* 1956 жылы зейнеткерлік демалысына шығып, өмірінің соңына дейін Аққозы кеңшарында тұрады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1897 жылы туғандар]]
[[Санат:Ақжайық ауданында туғандар]]
[[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]

Николай Иванович Лобачевский

2018-06-03T16:48:55Z

Шілде: «Қазан университеті түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Lobachevsky 03 crop.jpg|thumb|200px|Николай Иванович Лобачевский]]

'''Николай Иванович Лобачевский''' ([[1792]]-[[1856]]) - математик, [[неевклидтік геометрия]]ның негізін салушы, университеттік және халыққа білім беру саласының қайраткері.

[[1827]] ж. Қазан университет ректоры болып сайланып, 19 жылда оның көркейуіне қол жеткізген. Лобачевский басшылығымен университет қосалқы ғимараттарының: кітапхана, астроном. обсерватория, физика және химия кабабинеті, анатомия лабораториясы, театр, клиника т.б. сияқты кешені салынған.

Лобачевский «''Қазан университет ғалымдары жазбаларының''» ([[1834]]) негізін калады, баспа ісін құрды. Лобдчевский білімнің қоғамдық маңызын атап өтіп, студентті «''өздерінің жоғары танымдарымен отанының даңқы мен намысын құрайтын''» ғалым азаматтың патриотты идеалына кызықтыруға тырысты.

Лобачевский [[педагогика-әдістемелік теориясы]]нын негізі - ғылымның тәрбиелік жағына көңіл бөлу, ғылыми білімнің философия негізін, осы білімді берудің оңтайлы [[педагогика]] тәсілдері мен жолдарын іздеу. Мектептегі оқыту ісі жүйелі және толық қарастырылатын еңбегі «''Гимназиядағы математика мұғалімдеріне кеңес''».<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазан университеті түлектері]]

{{stub}}

Нариман Әбдрахманұлы Аитов

2018-05-24T03:16:09Z

Шілде: «Қазан университеті түлектері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Аитов Нариман Әбдрахманұлы''' (1925 - 1997 жылдар) - [[философия]] ғылымдарының докторы, профессор, [[Қазақстан Республикасы]] әлеуметтік ғылымдар академиясының толық мүшесі. Аитов ресейлік және қазақстандық әлеуметтану ғылымының көрнекті өкілдерінің бірі. Ол 300-ден астам ғылыми жұмыстың авторы. Олардың ішінде 24-тен астамы ғылыми [[монография]]лар. [[ТМД|ТМД елдерінің]] әлеуметтанушыларының арасында Аитов алғаш рет 1964 жылы қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей отырып, әлеуметтік орын ауыстыру мәселесін алға қойды. Сондай-ақ, ғалым тұлғаның әлеуметтік-кәсіби жағдайының құбылмалығы туралы ойды алғаш айтып, дәлелдеп берді. 1987 жылы жарық көрген "Социализм және теңдік" атты еңбегінде Аитов социализм кезіндегі теңдік және теңсіздік мәселелеріне жаңа көз-қарасын білдірді. Аитов әлеуметтік жоспарлаудың аймақтық жүйесі туралы ілімін өзінің 50-ден астам еңбегінде сипаттап берді. Аитов тұрғыңдардың қоныстану мәселесін зерттей отырып, қоныстану қарым-қатынасын қоғамдық қатынастардың ерекше түрі ретінде негіздеуші [[ғалым]].

Ғалым "Қоныстану қарым-қатынастары" атты еңбегінде қоныстану қатынастарын басқарудың әдістері, түрлері жайында түбегейлі зерттеу үлгісін көрсетті. Аитов көп зерттеген саласы - еңбек әлеуметтануы. Техникалық [[Прогресс|прогрестің]] әлеуметтік салдарларын әлеуметтанулық тұрғыдан зерттеу қажетілігін ұсынған және әдістерін жасаушы да Аитов болды. Оның "Техникалық прогресс және жұмысшы кадрларының қозғалысы", "Жақсы және жаман жұмыскерлер" атты еңбектерінде жұмыскерлердің еңбекке деген қарым-қатынасына әсер етуші факторлар қарастырылады. Аитов ғылыми-техникалық прогрестің әлеуметтік әсерін зерттей отырып, жұмысшылар мен [[интеллигенция]] өкілдерінің кәсіби мобильділігі, жұмыскерлерді жұмыспен қамтамасыз ету мен қайта окыту, еңбектің өмірлік қажеттілікке айналуы сияқты мәселелерді алға қояды. Аитов жоғары және арнайы орта білім беру мәселелері төңірегінде де ой қозғап, 4 кітап пен 26-дан астам мақала жазды. Аитовтың 3 кітабы мен 50 мақаласы шетелде басылып шықты. Ғалымның жетекшілігімен 18 ғылым докторы мен 52 ғылым кандидаты дайындалды. Аитов Ресейде басылып шығатын "Әлеуметтанулық зерттеулер" журналының редколлегия алқасының мүшесі болды. 1989 жылдан бастап өмірінің соңына дейін академик Аитов [[Қазақстан]]да еңбек етті. Осы уақыт аралығында оның 8 монографиясы және 5 мақаласы жарық көрді, 12 докторлық, 6 кандидаттық диссертацияға жетекшілік етті.

Аитовтың соңғы еңбектері:
*Қазақстандық ауылдың тағдыры. Алматы, 1991 (К.Ғабдуллинамен бірге).
*Өтпелі кезең қоғамы. Алматы, 1993. Өтпелі кезеңдегі жұмысшылардың еңбекке қатынасы. Алматы, 1994. (Е. Раисовпен бірге);
*ТМД елдерінің түрғындарының әлеуметтік құрылымы. Уфа, 1995.
*Нарық әлеуметтануы. Лекциялар курсы. Алматы, 1995;
*Интеллигенция. Социология бөлімінің студенттеріне арналған лекциялар курсы. Алматы, 1996.
*Әлеуметтану негіздері. Алматы, 1997.
*Тең емес адамдардың теңдігі. Алматы, 1998.
*Білім әлеуметтануы. Алматы, 2000.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

[[Санат:1925 жылы туғандар]]
[[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазан университеті түлектері]]