https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2026-07-03T04:31:33Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2025-12-18T13:02:59Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>'''Физиогномика''' — өткен ғасырлардың 20–жылдарында ғылыми білімдерде өріс алған [[Анатомия|адамтану]] ғылымының практикалық мәні бар саласы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jvteam.kz/blog/jv/profayling-v-biznese-metody-psikhotipy-i-rabotayuschie-resheniya-dlya-kompaniy_16.html|title=Профайлинг в бизнесе: методы, психотипы и работающие решения для компаний|author=|date=|work=|publisher=jvteam.kz|accessdate=2025-12-18|lang=}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[Адам]]ның сыртқы табиғи қимыл-қозғалыстарына тұлғаның жеке ерекшілігін, мінезін - адамның сыртқы келбетімен байланыстырып зерттейтін сала. Ол сол кездері [[хиромантия]], [[френология]], [[графология]] ілімдерімен сабақтастыра баяндалатын. Қазақ топырағында бұл мәселені [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытов]] өзінің &quot;Психология&quot; кітабында тұңғыш көтерген еді. Адамның өмірінде әртүрлі ырықсыз, ырықты қозғалыс, бет құбылыстарынан физиогномиканың алатын орны зор. Мұндай қозғалыстар жүріс-тұрыстан ерекше көрініс табады. Мәселен,тек қана бет пен көздің өзінде оның сан алуан көріністерін жиі байқауға болады.<br /> <br /> [[Әсет Болғанбаев|Ә.Болғанбаевтың]] &quot;Синонимдер сөздігінде&quot; бет пен көздің әрқайсысының 40-тан астам синонимдері тіркелген .Орыстың ұлы жазушысы [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] өзінің &quot;Соғыс және бейбітшілік&quot; атты романында өз кейіпкерінің көз, ауыз, беттің әртүрлі жықпылдары, қас, кірпік, шықшыт т.б. 98 түрін өз кейіпкерінің (Наташа Ростова, Пьер Безруков т.б.) психологиясын көрсетуге көрсетуге шебер қолданғанын ұлы жазушыны зерттеушілер ерекше атап өтеді.<br /> <br /> == Этимология ==<br /> Физиогномика сөзі француз тілінен енген. XVIII ғасырда. физиогномия сөзі «тұлғаның мінез-құлқының ерекшеліктерін тану және оның бет-әлпетінің ерекшеліктері» деген мағынада, содан кейін «бет-әлпетінің» мағынасында қолданылады.<br /> <br /> 1789-1790 жылдары Н.М.Карамзин сапары кезінде адамның мінез-құлқын болжау теориясы туралы естігеннен кейін И.К. Лафатераға жол-жөнекей соға кетті. Ол өз еңбектерінде: «Мен Лафатерге жартылай қараймын және ол ойлағаннан өзгеше нәрсені ойлайды; бірақ оның «физиогномды фрагменттері» доктор Бистер әлемде өмір сүргенін ұмытып кеткен кезде оқылатын болады деп сенемін», деп жазады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Адам анатомиясы]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2024-12-16T13:14:54Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Infobox Holiday<br /> |holiday_name = Қазақстанның Тәуелсіздік күні<br /> |type = <br /> |longtype = Мемлекеттік мейрам<br /> |image = 20141012 Kazakhstan 1376 Almaty.jpg<br /> |caption = [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңы]], [[Алматы]]<br /> |official_name = <br /> |nickname = <br /> |observedby = {{байрақ|Қазақстан}}<br /> |begins = 1991 жылғы 16 желтоқсан<br /> |ends = <br /> |date = 16 желтоқсан<br /> |date2006 = <br /> |celebrations = <br /> |observances = шерулер, концерттер, отшашулар<br /> |relatedto = Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы заңның қабылдануы<br /> }}<br /> '''Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні''' — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта [[Егемендік|егеменді]] ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың [[16 желтоқсан]]да аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16 желтоқсан күні күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен офицерлер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен марапатталады. 16 желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке. <br /> <br /> == Тарихы ==<br /> 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. [[1991 жыл]]ы [[16 желтоқсан]]да [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі]] “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң [[1990 жыл]]ы [[25 қазан]]да қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.<br /> <br /> Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде ''ең алғаш'' болып мұхиттың арғы жағында жатқан [[Америка Құрама Штаттары]] мойындады, ''екінші'' болып [[Қытай]], сонан соң [[Ұлыбритания]] мойындады. Оның артынан [[Моңғолия]], [[Франция]], [[Жапония]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] және [[Иран]] мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. [[Түркия]] алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген. ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2 наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Дереккөздер жетіспейді}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан мейрамдары]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> [[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2024-11-23T06:10:28Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Саясаткер<br /> |Есімі = Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев<br /> |Сурет = Zhenis Nurgaliyev.jpg<br /> |Ені = 300px<br /> |Атауы = <br /> |Туған күні = 9.5.1962<br /> |Туған жері = [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы, [[Амангелді ауданы]], [[Қостанай облысы]]<br /> |Қайтыс болған күні = 16.11.2024<br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Азаматтығы = [[Қазақстан]]<br /> |Білімі = <br /> |Ғылыми дәрежесі = <br /> |Діні = <br /> |Партиясы = [[Нұр Отан]]<br /> |Негізгі идеясы = <br /> |Мансабы =<br /> |Әкесі =<br /> |Анасы =<br /> |Жұбайы =<br /> |Жұбайлары =<br /> |Балалары =<br /> |Марапаттары = <br /> |Қолтаңбасы =<br /> |Сайты = <br /> |Commons = <br /> }}<br /> '''Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев''' — Қазақстан мемлекет қайраткері, [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> 1962 жылы 9 мамырда [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ның Амангелді кентінде туған. Қазақ<br /> <br /> [[Қостанай ауыл шаруашылық институты|Қостанай ауылшаруашылық институтын]] (1984) ғалымагроном мамандығы бойынша; Орталық Азия университетін (2001) [[заңгер]] мамандығы бойынша бітірген.<br /> <br /> Қазақ және орыс тілдерін біледі.<br /> <br /> «[[Нұр Отан]]» партиясының мүшесі (2007 жылдан).<br /> <br /> 1985 жылдан - Қостанай облысы [[Қостанай ауданы]]ндағы «Александровск» кеңшарының №3 бөлімшесінде агроном; 1987 жылдан - №2 бөлімше басқарушысы; 1991 жылдан - «Александров» кеңшарының бас агрономы. 1991 жылдан - Қостанай облысы [[Наурызым ауданы]]ның «Дәмді» кеңшарының директоры.<br /> <br /> 1995 жылдан - Қостанай облысы Қостанай ауданының «Нива» ұжымдық кәсіпорнының төрағасы.<br /> <br /> 1997 жылдан - Қостанай облысы Қостанай ауданының «Нива» өндірістік кооперативі басқармасының төрағасы.<br /> <br /> 1999 жылдан - Қостанай облысы Қостанай ауданының «Надеждинка» ЖШС директоры.<br /> <br /> 2004 жылдан - Қостанай облысы [[Сарыкөл ауданы]] әкімі.<br /> <br /> 2006 жылдан - [[Қостанай]] қаласының әкімі.<br /> <br /> 2008 жылдан - Қостанай облысы әкімінің орынбасары.<br /> <br /> 2010 жылдан бері - [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты, аграрлық мәселелер және қоршаған ортаны қорғау комитетінің мүшесі.<br /> <br /> «[[Құрмет]]» орденімен (2005); «[[Қазақстан Конституциясы]]на 10 жыл» (2005), «[[Астана қаласы|Астананың]] 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.<br /> <br /> Әскери атағы - запастағы лейтенант.<br /> <br /> Үйленген. 2 баласы бар.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 2024-10-19T18:40:34Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Спортшы<br /> |есімі = Нышан Өмірәлі<br /> |шынайы есімі = <br /> |суреті = <br /> |сурет ені = <br /> |сурет тақырыбы = <br /> |жынысы = <br /> |толық есімі = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |лақап аты = <br /> |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}<br /> |мамандандыру = [[тхэквондо]]<br /> |клубы = <br /> |туған күні = 11.05.1993<br /> |туған жері = {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда|Қаратау (қала)}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]]<br /> |қайтыс болған күні = 02.10.2024<br /> |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Тараз|Таразда}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]]<br /> |карьера жылдары = 2010–2024<br /> |бапкерлері = Нұржан Есілбаев <br /> |бойы = <br /> |салмағы = <br /> |атақтары = [[Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері|халықаралық дәрежедегі спорт шебері]]<br /> |медальдары = <br /> |ортаққор = <br /> }}<br /> '''Нышан Елубайұлы Өмірәлі''' ([[11 мамыр]] [[1993 жыл|1993]], [[Қаратау (қала)|Қаратау]] – [[2 қазан]] [[2024 жыл|2024]], [[Тараз]]) — қазақстандық паратаеквондошы, екі дүркін әлем чемпионы (Мәскеу-2014, Лондон-2017), Азия чемпионатының күміс жүлдегері (Хошимин-2022), Азия ойындарының күміс жүлдегері (Ханчжоу-2023), Токио-2020 және Париж-2024 жазғы Паралимпиада ойындарына қатысты.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> Нышан Өмірәлі 1993 жылы 11 мамырда [[Жамбыл облысы]] [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласында]] дүниеге келген. 2006 жылдан бастап паратаеквондомен айналысты. Карьерасын 17 жасында бастады. Паратаэквондодан К44 санаты және 80+ кг салмақ дәрежесінде екі дүркін әлем чемпионы, Азия ойындарының чемпионы және көптеген халықаралық жарыстардың жүлдегері атанды.<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> {{сыртқы сілтемелер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тхэквондошылары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B 2024-07-09T18:04:28Z

<p>Тұран: «Алматының көрікті орындары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''&quot;Отырар&quot;''' - [[Алматы]]дағы мейманхана ғимараты. 1981 жылы салынған. Археологтар М.Қабылбаев, С.В. Коханович, конструкторы Б.И. Цигельман. Оның 363 орынды 186 қонақ белмесі, кинозалы (70 орынды), [[бильярд]] бөлмесі, хауызды [[монша]]сы, базарлық дүкені, телерадио хабарларын тарату жүйесі, телефон желісі болды. Пластикалық пішіндегі екі көлем ретінде шешім тапқан [[мейманхана]] 5 қабатты тұрғындар корпусынан және оған жабық өтпе жолымен жалғасатын шеңбер тәрізді 2 қабатты ресторан корпусынан тұрады. Мейманхананың негізгі бөлігі тұрғын жай болып табылады, әрбір қабаты бір-бірімен лифті немесе баспалдақтар арқылы жалғасады. Тұрғындармен есеп айырысу кассасы, ақпараттық және тұрмыстық қызмет көрсету бюросы, қонақ үй дирекңиясы, қоғамдық тамақтандыру (156 орынды ресторан, 2 банкет залы, ұлттық тағамдар кафесі), күту, тынығу орындары 1-қабатта орналасқан.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Алматы қонақ үйлері]]<br /> [[Санат:Алматының көрікті орындары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2024-07-08T05:18:01Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>'''Борис Рафаилович Рубаненко''' (29.8.1910, [[Самара]] — 5.5.1985, [[Мәскеу]]) — кеңестік архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1970) және КСРО халық архитекторы (1980), архитектура докторы (1967), КСРО Көркемсурет академиясының мүшесі (1979). <br /> <br /> 1931 жылы Санкт-Петербург қаласындағы коммуналдық құрылыс инженерлері институтын және 1934 жылы Көркемсурет академиясын бітірген. Алматыдағы бұрынғы қала өкімшілігі ғимаратының жобасын жасауға қатысқан (1957). 1954 жылдан педагогика қызметпен (1968 жылдан профессор) айналысты.<br /> <br /> КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1973). Ленин орденімен, Қазан төңкерісі, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:29 тамызда туғандар]]<br /> [[Санат:1910 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Самарада туғандар]]<br /> [[Санат:5 мамырда қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:КСРО сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]<br /> [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]<br /> [[Санат:КСРО халық сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Ресейдің еңбек сіңірген сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Санкт-Петербург сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Мәскеу сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Ташкент сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Минск сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Тула сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Ресей қала құрылысшылары]]<br /> [[Санат:Мәскеу сәулет институты оқытушылары]]<br /> [[Санат:Репин атындағы институт түлектері]]<br /> [[Санат:КСРО көркемсурет академиясының толық мүшелері]]<br /> [[Санат:Сәулет докторлары]]<br /> [[Санат:Санкт-Петербург сәулет-құрылыс университеті түлектері]]<br /> [[Санат:Тольятти сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Орыс авангарды сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Набережный Челны сәулетшілері]]<br /> [[Санат:Мәскеу сәулет институтының профессорлары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-06-09T19:49:53Z

<p>Тұран: «Қазақстан» деген санатты аластады; «Қазақстан табиғаты» деген санатты қосты (HotCat қ</p> <hr /> <div>[[Санат:Құдықтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-06-09T19:49:53Z

<p>Тұран: «Қазақстан» деген санатты аластады; «Қазақстан табиғаты» деген санатты қосты (HotCat қ</p> <hr /> <div>[[Санат:Құдықтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-06-09T19:49:53Z

<p>Тұран: «Қазақстан» деген санатты аластады; «Қазақстан табиғаты» деген санатты қосты (HotCat қ</p> <hr /> <div>[[Санат:Құдықтар]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2024-06-09T19:31:58Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>[[Санат:Елдер бойынша флора]]<br /> [[Санат:Азия флорасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D0%B0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2024-06-09T19:24:57Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>[[Санат:Елдер бойынша фауна]]<br /> [[Санат:Азия фаунасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-06-09T19:19:25Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>[[Санат:Мейрамдар]]<br /> [[Санат:Қазақстан мәдениеті]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2024-06-04T10:23:05Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Сыртқы бөлімдер<br /> |Onglet-1=Портал<br /> |URL-1=Портал:Футбол<br /> |Onglet-2=Жоба<br /> |URL-2=Жоба:Футбол<br /> |Onglet-3=Талқылау<br /> |URL-3=Жоба талқылауы:Футбол<br /> |Onglet-4=Қатысушылар<br /> |URL-4=Жоба:Футбол/Қатысушылар<br /> |bordure=2px solid navy<br /> |fond onglets=#00FFFF<br /> |fond cadre=#00FF00<br /> |arrondi=0.5em<br /> }}<br /> &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;<br /> &lt;div style=&quot;position:relative; height:190px; width:1000px; overflow:hidden; border-top: 1px solid #00FF00; border-left: 1px solid #00FF00; border-right: 1px solid ##00FF00; border-bottom: 10px solid #00FF00; padding:0; height:230px&quot;&gt;<br /> &lt;div style=&quot;width:100%; overflow:hidden; position: absolute; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;[[Сурет:Soccer goalkeeper.jpg|Портал:Футбол|1000px]] <br /> &lt;/div&gt;<br /> &lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;position: absolute;font-size:200%;left:0%;top:81%;font-weight:bold&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#00 FA 9A&quot;&gt;'''Футбол порталына қош келдіңіз!'''&lt;/font&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> &lt;!-- Кіріспе --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|Футбол порталы|{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе|}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Кіріспе}}<br /> {{box-footer|[[Футбол|толығырақ...]]}}<br /> <br /> &lt;div style=&quot;float:left; width:50%;&quot;&gt;<br /> {{/box-header|Таңдаулы сурет|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет}}<br /> {{box-footer|[[{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет/Ұсынымдар|Ұсынымдар]] {{!}} [[{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы сурет/Мұрағат|Мұрағат]]}}<br /> <br /> {{/box-header|Білгенге маржан|{{FULLPAGENAME}}/Білгенге маржан}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Білгенге маржан}}<br /> {{box-footer|&lt;small&gt;[[{{FULLPAGENAME}}/Білгенге маржан/Ұсыныстар/{{ucfirst:{{#time: F Y|+06 hours}}}}|Ұсыну...]]&lt;/small&gt;}}<br /> <br /> {{/box-header|Ағымдағы футбол жаңалықтары|{{FULLPAGENAME}}/Ағымдағы футбол жаңалықтары}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Ағымдағы футбол жаңалықтары}}<br /> {{box-footer}}<br /> <br /> &lt;!-- Көмек --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|Мен қалай көмектесе аламын|{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын|}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Мен қалай көмектесе аламын}}<br /> {{box-footer}}<br /> &lt;/div&gt;<br /> &lt;!--<br /> --&gt;<br /> &lt;div style=&quot;float:right; width:49%&quot;&gt;<br /> <br /> &lt;!-- Таңдаулы мақала --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|Таңдаулы мақала|{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала}}<br /> {{box-footer|[[{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала/Ұсынымдар|Ұсынымдар]] {{!}} [[{{FULLPAGENAME}}/Таңдаулы мақала/Мұрағат|Мұрағат]]}}<br /> <br /> &lt;!-- Қазақстан футболы --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|[[Қазақстан футболы]]|{{FULLPAGENAME}}/Қазақстан футболы}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Қазақстан футболы}}<br /> {{box-footer|[[Қазақстанның футбол клубтары|толығырақ...]]}}<br /> <br /> &lt;!-- Жаңа мақалалар --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|Жаңа мақалалар|{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар|}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Жаңа мақалалар}}<br /> {{box-footer|[[Портал:Футбол/Жаңа мақалалар|толығырақ...]]}}<br /> <br /> &lt;!-- Уикимедиа --&gt;<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/box-header|Уикимедиа|{{FULLPAGENAME}}/Уикимедиа|}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Уикимедиа}}<br /> {{box-footer}}<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> {{/box-header|Туыстас порталдар|{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар|}}<br /> {{{{FULLPAGENAME}}/Туыстас порталдар}}<br /> {{box-footer}}<br /> {{reflist}}<br /> <br /> [[Санат:Порталдар|Футбол]]<br /> [[Санат:Портал:Футбол|*]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2024-05-16T06:33:08Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Спортшы<br /> |есімі = Ғалия Тынбаева<br /> |шынайы есімі = <br /> |суреті = <br /> |сурет ені = <br /> |сурет тақырыбы = <br /> |жынысы = Әйел<br /> |толық есімі = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |лақап аты = <br /> |азаматтығы = <br /> |мамандандыру = [[Дзюдо]]<br /> |клубы = <br /> |туған күні = 23.11.1999<br /> |туған жері = <br /> |қайтыс болған күні = <br /> |қайтыс болған жері = <br /> |карьера жылдары = 2015—қазірге дейін<br /> |бапкерлері = <br /> |бойы = <br /> |салмағы = –‍48 кг&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ijf.org/judoka/20882|title=TYNBAYEVA GALIYA|author=Халықаралық дзюдо федерациясы //|date=|work=|publisher=ijf.org|accessdate=2024-05-16|lang=en}}&lt;/ref&gt;<br /> |атақтары = <br /> |медальдары = <br /> |ортаққор = <br /> }}<br /> '''Ғалия Тынбаева''' ([[1999 жыл]]ы [[23 қараша]]да туған&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vesti.kz/player/57805/|title=Галия Тынбаева (спортсмен, дзюдо, Казахстан)|author=Vesti.kz интернет ресурсы //|date=|work=|publisher=vesti.kz|accessdate=2024-05-16|lang=ru}}&lt;/ref&gt;) — [[қазақстан]]дық дзюдошы.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан дзюдошылары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T20:15:55Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Театр қайраткері<br /> |Есімі = Бекен Имаханов<br /> |Шынайы есімі = <br /> |Сурет = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Туған кездегі есімі = <br /> |Лақап аты = <br /> |Туған күні = 20.11.1936<br /> |Туған жері = [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br /> |Қайтыс болған күні = 04.12.2023<br /> |Қайтыс болған жері = <br /> |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Қазақстан}}<br /> |Мансабы = {{Актер|Қазақстан|КСРО|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, театр педагогы<br /> |Белсенді жылдары = [[1959 жыл|1959]] — [[2023 жыл|2023]]<br /> |Амплуа = <br /> |Театр = [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]]<br /> |Рольдері = <br /> |Спектакльдері = <br /> |Марапаттары = {{қатар<br /> | {{Парасат ордені}}<br /> | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}<br /> }}<br /> |imdb_id = <br /> |Қолтаңбасы = <br /> |Сайты = <br /> |Ортаққор = <br /> }}<br /> '''Бекен Имаханов''' ([[20 қараша]] [[1936 жыл|1936]] — [[4 желтоқсан]] [[2023 жыл|2023]]) — кеңестік және қазақ актері. Қазақ КСР халық әртісі (1981). Семей қаласының Құрметті азаматы.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> Бекен Имаханов 1936 жылы 20 қарашада [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]нда дүниеге келген. 1955–1959 жылдары [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның актерлік факультетін бітірген. 1959 жылдан [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры|Абай атындағы қазақ музыкалық драма театрының]] сахнасында өнер көрсетті.<br /> <br /> == Ойнаған рөлдері ==<br /> Тұңғыш ойнаған рөлі – [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтың]] “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” спектакліндегі Қодар.<br /> <br /> Сахнада Ақан, Бекежан (Мүсіреповтың “Ақан сері – Ақтоқтысы” мен “Қыз Жібегінде”), Абай ([[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] пен Л.С. Соболевтің осы аттас трагедиясында), Қобыланды, Кебек (Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыландысы” мен “Еңлік – Кебегінде”), [[Бауыржан Момышұлы]] (А.А. Бектің “Волоколам тас жолы” повесі бойынша қойылған спектакльде), Дуанбасы (Н.В. Гогольдің “Ревизорында”), Танат (М. Сәрсекеевтің “Жарылысында”), Құрманғазы (М. Ибраевтың “Кісен ашқанында”), Құрбан (Қ. Мұхамеджановтың “Жат еліндесінде”), т.б. басты тұлғаларды өзіндік өрнекпен мүсіндеді.<br /> <br /> Актер 1971–72 жылғы театр маусымында Қазақ драма театрына арнайы шақырылып, бірнеше спектакльге (Д. Файзидің “Башмағымында” Тыңшы рөлі, т.б.) қатысып ойнады.<br /> <br /> “Шәкерімнің соңғы күзі” атты толық метражды түрлі-түсті фильмде Шәкерім бейнесін жасады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005. ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * 1969 жылы Қазақ КСР Еңбегі сіңген әртісі<br /> * 1970 жылы Қажырлы еңбегі үшін Лениннің туғанына 100 жыл медалі<br /> * 1981 жылы Қазақ КСР халық әртісі құрметті атағы берілді<br /> * КСРО-ның Еңбек ардагері медалі<br /> * Тәуелсіз Қазақстанның &quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалімен марапатталған<br /> * Семей қаласының Құрметті азаматы атағының иегері<br /> * 2015 жылы &quot;Ұлы Отан соғысына 70 жыл&quot; медалі.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]<br /> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]<br /> [[Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]]<br /> [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Семейдің құрметті азаматтары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2024-04-13T17:21:49Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш — Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Қарағанды облысы әдебиеті мен өнері''' - Түркі кезеңінің тарих жәдігерлері Арқа жерінде, соның ішінде [[Қарқаралы]], [[Бұғылы (тау, Қарағанды облысы)|Бұғылы]], [[Тағылы]], [[Ортау]], [[Қызылтау]], [[Ақтау]], [[Ұлытау таулары]]нда жиі кездеседі. Бұларды жергілікті халық «қыз тас», «кемпір тас», «балбал тас» деп атайды.<br /> <br /> Ежелгі түркі дәуірінін коғамдық, әдеби, мәдени өмірін жыр еткен ғажайы дастандар — «Күлтегін», «Білге қаған» және «Төныкөк» жырлары. Міне, осы тасқа жазылған дастанның көшірмесі Елордасы — [[Астана]]ға өкелінді.<br /> <br /> Орта ғасырда (10-12 ғғ.) түркі әдеби тілі жан-жақты дамып, жетіле түсті. Мұның өзі түркі халықтарының, соның ішінде [[қазақ]], [[өзбек]], [[ұйғыр]], [[қырғыз]] т.б. халықтардың этникалық құрамының қалыптаса бастауы мен олардың әлеуметтік-қоғамдық өмірдегі рөлінің біртіндеп арта түсуіне қатысты болды. [[Қыпшақ]], [[оғыз]], [[қарлұқ]] тайпалары мен халықтарының тілдері негізінде 9-10 ғғ. [[араб]] графикасындағы түрік жазуы қалыптасты. Орта ғасырдағы ең танымал туындылар — «[[Құтадғу білік]]», «Хибат ул-хақайық», «[[Диуани лұғат ат-түрк]]» сөздігі жергілікті Қарахан мемлекетіндегі тайпалар мен халықтардың бәріне түсінікті, ортақ тіл болды.<br /> Жер көлемінің өзі бірнеше [[мемлекет]]тен асып түсетін Сарыарқаның кіндігі қасиетті Қарағанды — ұлт әдебиеті мен өнерін дамытуға әсер еткен сандаған ерте дәуір ескерткіштеріне бай елке. Сонау [[ғұн]], [[сақ]] дәуірінің белгілері үш жүздің басын талай біріктірген [[Ұлытау]] өңірінен бастап сыр шертеді.<br /> [[Телікөл]] бойындағы «Таңбалы тас», кене дәуір естелігі [[Домбауыл кешені]], Едіге тауы, [[Алашахан]], [[Жошы хан]] мазарлары, [[Теректі әулие]]дегі шоғырланған тас дәуіріндегі петроглифтердің ғажайып галереясы, [[Ақтау]], [[Ортау]], [[Қаратау]]дағы тас обалар мен кене жазулар соның айқын дәлелі. Сонымен қатар әлемдік маңызы бар көне әркениет ошағы [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] де [[Орталық Қазақстан]]ның кіндігі [[Қарағанды]] аймағының тарихи-мәдени тұрғыдағы маңызын көрсетеді. Ал Бектау-атадағы үңгірлер, [[Қарқаралы]] өңіріндегі кене дәуір ескерткіштері Қарағанды аймағының қазынасы қымбат, тарихы теренде жатқанын айғақтайды. Түбі бір түркі тайпаларынын тамсана айтып, ұзақ күнде тауыса алмайтын әйгілі [[ғұн]] дәуірінің дәнекері «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]» жырыңдағы Қарабайдын көші өткендігінің куәсі Ақшатау, Жауыртау, [[Есіл]] мен [[Нұра]], [[Қарт тауы]], Сарыоба, Қодардың қара жартасы т.б. жер-су атаулары да Қарағанды өңірінің сөз өнеріне ерте кезден-ақ арқау болғанын керсетеді. Классикалық эпосымыз «Қозы Керпеш—Баян сұлу» жырының ең таңдаулы нұсқасын жырлаған [[Жанақ Сағындықұлы]], «Қобыланды батыр» жырын айтушы Құлзақ Аманкелдіұлы, осы жыр туралы алғаш пікір қозғаушылардың бірі [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] Қарағанды өңірінің тумалары болып табылады. Ал тарихи жырларды айтушылар Тоғыстайұлы, Доскей Әлімбаев, Иманжан Жылқайдаров, Қайып Айнабеков т.б. дарындар Арқа өңірін өлең-жырға бөледі.<br /> <br /> Алаштың абызына айналған [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] туралы аңыз, әпсаналар Орталык Қазакстанның басты рухани қазынасы іспетгі. Асан атаның жер-суға айтқан сыны, [[Әз-Жәнібек хан|Әз-Жәнібек]]пен бірге жүрген кездері туралы деректер біздің облысымыздың аумағынан орын алған. Жұрт айтып келе жатқан Бектау-атаға байланысты топонимикалық аңыз дауларды, Қарағанды облысыңдағы қазіргі Жаңаарқа ауданының бұрын [[Асан Қайғы ауданы]] атанғанын, әйгілі тәуелсіздік жаршысының Ұлытауда өмірден өткендігі туралы ел әңгімелерінің Асан Қайғыға қатысты болып келетіңдігі ғылыми айналымға түсе қоймаған мәселелер екендігі мәлім.<br /> <br /> 13 ғасырдың алғашқы жартысында бүкіл [[Дешті Қыпшақ]] ұлан-ғасыр [[Шыңғысхан]] империясының бір бөлігіне айналып, Жошы ұлысы атала бастады. Шыңғыс заманында, 13 ғ. найманда [[Кетбұға]] атты ұлы жыраудың [[Жошы]] өлімін естіртуі қазақ шежіресінде сақталып келген. Араб тарихшысы әл-Омаридің айтуынша, көп ұзамай-ақ [[моңғол]]дар түрік тайпаларының арасына сіңіп кетті. Қыпшақ тілі мемлекет тіліне айналды.<br /> <br /> [[Дербес]], қазақ атымен аталатын әдебиеттің өмір сүруі 15 ғасырдың орта шенінен басталады. Қазақ халқының кұралу дәуірі халқымыздың санасында, сонымен бірге әдебиетімізде үлкен із қалдырған. Біздің заманымызға сол кезендегі халық зарын көрсететін «Ноғай-қазақтың айрылуы», «Орманбет хан өлгенде, он сан ноғай бөлгенде» сияқты күйлері жетті.<br /> <br /> Тамыры тереңде жатқан ауыз әдебиетінің саф алтын нәрін кейінгі ұрпаққа жеткізген не бір дүлдүлдер [[Сарыарқа]] өңірінің жоғын жоқтап, мұңын мұңдаған. Олардың санатында [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668-1781), Жанақ Сағындықұлы (1770-1856), Қобылан Бөрібайұлы (1760-1840), [[Шөже Қаржаубайұлы]] (1808-1895), [[Шортанбай Қанайұлы]] (1818-1880), [[Кемпірбай Бөгембайұлы]] (1834-1895), [[Нарманбет Ормамбетұлы]] (1860-1918), [[Айтбай Демікпеұлы]] (1830-1916), [[Әсет Найманбайұлы]] (1867-1923) және т.б. бар. [[Қарағанды]]<br /> — қазақ халқының айтыс өнерінің алтын бесігі.<br /> Доскей, Тайжан, Болман, Қайып, Шашубай, Маясар, Көшен, Тәужи, Келзақ, Жәкен, Айтбай, Иманжан, Зейнеп, Жүнісбек, Кенішбай, Ғабдиман, Нұрахмет, Ілияс, Жолдыкей, Бұралкы, Уәйіс, Сартбастың Түскені, Маймақ, [[Балабек Шопанұлы|Балабек]], Күзембай, Диа қажы, Дуана, Тайшыбек, Өксікбай, Ақыжан, Сәрәнжіп, Исабек сынды талаланттар өрен өнер жүйріктері. Ал Жанақ, Шашубай, Мәди, Қали қалдырған әндердің өзі қазақ музыкасының інжу-маржандары болып табылады.<br /> <br /> Өз заманындағы ірі тұлғалардың бірі — Каз дауысты [[Қазыбек би]]. Әйгілі бидің тұстастары және шешендік енер мектебінің екілдері ретінде [[Байдалы би]], [[Алшынбай би]], [[Жанғұтты шешен]], [[Бекболат би]], [[Шабанбай Қалқаманұлы]], [[Едіге би]], [[Саққұлақ би]], [[Тайкелтір би]], [[Бекше би]], [[Шоң би]], [[Есей би]], [[Кенже би]] т.б. есімдерді айтуға болады. «Билер кеңесінде үш жүздің атақты билері бас қосқан. Осындай кеңестің бірінде «Қырық рудың қырық биі» қазіргі [[Сырдария облысы]] ([[Өзбекстан]]) Ангрен езенінің жағасындағы Күлтөбе басында «Ханабад» атты [[Тәуке хан]]ның ордасында қазақтың әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы «[[Жеті жарғы]]» қабылданған. Дәл дауысты Қазыбек, [[Едіге би]], [[Тайкелтір би]], [[Байдалы би]], [[Сасық би]] қатысқан. Қазақ халкының ұлы тұлғаларының өмірі де Қарағанды өңірімен тамырлас. Мәселен, [[Шоқан Уәлиханов]] [[Қарқаралы]]ға екі рет келіп, әсем табиғатына сүйсінген, әрі өзінің құнды зерттеулерін осы өлкеде жұргізгенін айрықша сезіммен жазады. Ұлы ақын Абайдың әкесі Құнанбай қажы Қарқаралыда мешіт салдырды.<br /> [[Абай]] ақын токтаған үй де осы Қарқаралыда. Сонымен қатар Қарқаралыда Г.Н. Потанин, М.М.Пришвин, А.В. Затаевич сынды әйгілі адамдар болған.<br /> <br /> 20 ғ. басындағы қазақ қоғамындағы [[Ресей]] отаршылдығына қарсы бағытталған саяси-әлеуметтік серпілістер мен сілкіністер де Қарағанды өңірімен тығыз байланысты. Бұл ретте 1905 жылғы Қарқаралы петициясы оянған ұлттық сананың көрінісі және де [[тәуелсіздік]] жолындағы тарихи маңызы зор бұлқыныс еді. Петиция ұлт кесемдері Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, [[Ақбаев|Ж. Ақбаев]] өсімдерімен сабақтас. Ұлт азаттығын діттеген Алаш партиясының саяси тұлғалары да Қарағанды өнірінің тумалары Ә. Бөкейханов, Ә. Ермеков, [[Ақбаев|Ж. Ақбаев]] болды. Ал А. Байтұрсынов Қарқаралының Актерек ауылында мектеп салдырып, білім берді.<br /> Ауызша халық шығармашылығының және жазба әдебиетінің жаңа кезеңі 1916 жылғы көтеріліспен үндес болды. Бұл кезеңнің шығармашылығы бодандық саясатка қарсы, ұлттық бірігу және әлеуметгік теңдікке шақырды. Қазан төңкерісі және одан кейінгі окиғалар Д. Әлімбаев (1850-1946), I. Манкин (1880-1954), Ш. Қошқарбаев (1865-1952), Қ. Айнабеков (1885-1955), Ғ. Игенсартов (1902-1976) және т.б. шығармаларында кең насихатталды. [[Азамат]] соғысының ауыртпалығы, жаңа биліктің орнығуы, қазақ қоғамындағы сол жылдардағы қайшылықтар [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллиннің]] «[[Тар жол, тайғақ кешу]]» мемуарлық романында баяндалды. С. Сейфуллин, О. Беков өңірдің өндіріс жұмысшыларының өмірі мен тұрмысын ашып көрсетуге тырысты. Спасск, Нілді, Қарағанды руднигі жұмысшыларының жинақы образы Сәкеннің «Жұмысшыларға» атты үндеуінде айтылды. [[Майлин|Б. Майлин]] 1933, 1934 жылдары Қарағанды каласына келгенде шахтер енбегі туралы бірнеше очерк жазды. Қазақ әдебиетінде жұмысшы тақырыбына арналған белгілі шығарманын бірі С. Ерубаевтың «Менің құрдастарым» болды. Соғыс алдында С. Сейфуллиннің «Қызыл ат», «Альбатрос», Ғ. Мұстафиннің «Өмір және әлім» атты шығармалары жарияланды.<br /> <br /> [[Ұлы Отан соғысы]]ның алғашқы күндері Қарағандыға [[Әуезов|М.О. Әуезов]] келіп, Сарыарқаның металлургтері мен шахтерлеріне Отанды қорғауға жалынды үндеу тастады. Ә. Әбішев «Төлеген Тоқтаров», «Саржан», «Жас ұрпақ», Ғ. Игенсартов «Лавадағы өмір» шығармаларында Қарағанды шахтерлері мен жұмысшыларының жанқиярлық еңбегін, Отанға деген сүйіспеншілігін, халықтар достығын жазды. <br /> 1943 ж. 14 тамызда және одан кейін де Қарағандыда өткен ақындар айтысы жауды жақын арада жеңуге халық сенімін арттырды. Айтыстарға Қ. Айнабеков, К. Елеуов, I. Манкин, Ж. Нұрмағамбетов (Қарағанды), Ш. Қошкарбаев ([[Балқаш]]), Н. Ожанов ([[Ұлытау]]), М. Жапаков (Шет), С. Әзденбаев, Т. Айнатасов ([[Нұра]]) жиі қатысып тұрды. Олардың мәтіндері газетте жарияланды. Орыс ақыны Н. Титов кейбіреулерін орыс тіліне аударды.<br /> <br /> Дауылпаз ақын Қ. Аманжоловтың (1911-1955) майдан тақырыбына жазған «Абдолла» поэмасы, жалынды публицист Б. Бұлкышевтің (1916-1944) «Комсомольская правда» газетіне алғы шептен жолдаған хаттары патриоттық шығармалардың тамаша үлгілері болып табылады. Оларды қазақтың көрнекті жазушысы [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] қазақшаға аударып, республикалық «Социалистік Қазақстан» газетіне жариялады.<br /> <br /> Соғыстан кейінгі кезендегі шахтер еңбегіне Н. Заболоцкий, М. Львов, Б. Ахмадуллина, Н. Титов шығармаларын арнады. Ғ. Мұстафиннің «Қарағанды» (1952), Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің «Оянған өлке» (1953), 3. Шашкиннің «Теміртау» (1960) романдары жарыққа шықты. Қарағанды материалдары<br /> негізінде республика жазушылары ұлттық әдебиетте жаңа жұмысшы тақырыбын игере бастады.<br /> Ғылым академиясы 1954-1957 ж. экспедициясының зерттеу тақырыбының нысаны жұмысшы қазақтардың ән шығармашылығы болып, нәтижесінде «Қарағанды жұмысшыларының өлең-жырлары» жинағы шықты. 1956 жылдан бастап Қарағандыда [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның облыс аралық бөлімі жұмысын бастады. Республика жұртшылығының оқырмандарына М. Байсейітов, Ж. Бектұров, Е. [[Еркеш Ибраһимұлы Ебекенов|Ебекенов]], М. Зуев-Ордынец, Ә. Көшімов, Ж. Сарсекеев, К. Салыков, Д. [[Дмитрий Оськин|Оськин]], К. Боранбаев, А.Теміржанов кеңінен танымал болды. Оқырмандардың лайықты бағасын алған М. Зуев-Ордынецтің «Вторая весна», М. Балыкиннің «Марианна», Н. Пичугиннің «Зори над городом», Ә. Әзиевтің «Жез таулар», С. Ләмбековтің «Тайталас», М. Бродский, Т. Бейсенбеков, А. Бөкенов, Қ. Жойқынбеков, К. Жүністегі, Л. Лунина, О. Кәріпов, А. Каражігітов, К. Сауғабаев, Р. Сүлейменов, С. Аксұнхарұлы, Ф. Игнатов, А. Барқан және басқаларының кітаптары республика баспасынан басылды. 1980 жылдардың ортасында [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]тің «Оянған өлке» романының екінші томы — «Жат қолында» кітабы шықты. [[Қарағанды]], [[Теміртау]], [[Жезқазған]] авторларының ұжымдық жинақтары жарияланды. Қарағанды жазушылары республика жазушыларының 6-9-съездерінің жұмысына қатысты.<br /> 1974 жылы 22-25 мамырда Қарағандыда Қазақстандағы кеңес әдебиеті күндері өтгі, ол жазушылардың қарым-қатынастары мен шығармашылық байланысын күшейтті.<br /> <br /> Әдебиет пен өнер, ғылым саңлақтарына да Арқа өңірі кенде емес. Мәселен, Е. Бөкетов, А. Машанов, С. Талжанов, С. Қирабаев, М. Хасенов, Д. [[Дәкен Шалабеков|Шалабеков]], I. Жарылғапов, Қ. Сатыбалдин, Б. Ысқақов, Ж. Смақов, К. Смайылов, Ә. Болғанбаев, Б. Мамыраев, Т. Рахымжанов, Б. Әбдігеізиев, М. Хамзин, С. Тахан, Ж. Смағұлов және А. Сатаев, Е. Йбрахим, А. Жұмаділдин, А. Райымбеков, А. Сейдімбеков, С. Сматаев, С. Нәкенов, Д. [[Дәуітәлі Стамбеков|Стамбеков]], Ж. Кашқынов, Ж. Жаменов, Е. Иғенберлин, Б. Асанов, Т. Әлжанов, Қ. Жөкенов, Ғ. Жайлыбай, Ғ. Ештанаев, Т. Жұмаш есімдері ерекше аталады.<br /> <br /> Әдебиеттану саласының дамуы 3. Жұмағалиев, Б. [[Бақыт Кәрібаева|Кәрібаева]], Қ. Тұңғышбаев, Қ. [[Қуан Лекеров|Лекеров]], М. Смағұлов, Б. Рахымов, М. Әбдуов, А. Тэн еңбектерінен көрінді. Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дің филология факультетінде қазақ әдебиеті және теориясы, қазақ фольклоры және әдебиет тарихы кафедралары Қарағанды өңірінің әдебиетін жан-жақты зерттеуге үлестерін қосуда.<br /> <br /> ==Музыкасы==<br /> '''Музыкасы'''. Сарыарқа әрқашан өзінің дарынды сазгерлері және әншілерімен танымал. Осындай тамаша талант иесінің бірі—[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]. Ол тек сазгер-күйші ғана емес, сонымен бірге ерекше күй мектебі — шертпе күйдің негізін қалады. Ұлттық мәдениеттің асыл қазынасына [[Сайдалы Сары Тоқа]]ның, Ықыластың, М. Бәпиұлының шығармалары енді. Орындаушылық өнердің жоғарғы деңгейін Ә. Қашаубаев, Ә. Найманбаев, А. Демікпеұлы, Ғ. Айтбаев, Д. Әлімбаев танытты. 1920 жылы Қарқаралыда халық үйі ашылды. Оның сахнасында қазақ, орыс тілдерінде спектакльдер, [[Санкт-Петербург консерваториясы]]ның түлегі Н.В. Кобыльскойдін жетекшілігімен музыка үйірмесі ашылды.<br /> <br /> 1922 ж. Қарқаралыда ақындар айтысы өтіп, онда халық композиторларының шығармалары орындалды. Қазақ халқының музыкалық шығармашылығын 1925 ж. [[Париж]]де өткен дүние жүзілік көрмеде және 1927 ж. [[Мәскеу]] қаласында Ә. Қашаубаев танытты. 1926 ж. біздің өлкеге [[Затаевич|А.В. Затаевич]] келді, ол бірнеше ән-күйді жазып алып, өзінің атақты жинағына енгізді.<br /> Кәсіби сазгерлер регінде [[Әбенова|Ә. Әбенова]], [[Хасенов|Ә. Хасенов]], [[Хамзин|М. Хамзин]], [[Мұхамеджанов|С. Мұхамеджанов]] танылды. Олар Тәттімбет және Мәдидің өнерін жалғастырушылар болды. Халық өнерін насихаттауда Қарағанды радиосының жанынан кұрылған қазақ хорының маңызы зор (1933-1947).<br /> <br /> Соғыстан кейінгі жылдары музыкалық және өлкенің шығармашылық дамуына композиторлар [[Варламов|В.А. Варламов]], [[Шварц|А.А. Шварц]], [[Гуревич|А.М. Гуревич]], [[Калинин|А.Н.Калинин]] үлестерін қосты. Қарағандыда үлкен музыкалық форумдар — «Музыка фестивалі» (1965), «Қазақстан композиторларының осы заманғы музыкасы» (1981), «Кеңес композиторларының шығармаларындағы азаматтық патриоттық әуеңдер» (1984) және т.б. өтті. Қарағандыда өзінің еңбек жолын [[Дронова|Т. Дронова]] ([[Ленинград]] опера және балет театры), республиканың еңбек сіңірген артисі Г. Каноненко, халық артистері Ж. Елебеков, Н. [[Нұғыман Әбішев|Әбішев]], Қ. Байжанов және т.б. бастады. Қарағанды облысының музыка өнерінің жанашырлары К. Байсейітова, М. Ержанов, Қ. Лекеров, М. Көшкімбаев, Қ. Байбосынов, Б. Тілеухан есімдерін мақтанышпен атайды. Арқа әңірінің сазгерлік дәстүрін әншілер Л. Сүйіндікова, Ж. Кемалов, Г. [[Гүлбаршын Ақпанова|Ақпанова]], М. Адамбеков, Е. Құжыманов, С. Мұсайынов және т.б. саңлақтар жалғастырды.<br /> <br /> [[Сурет:Кукольный театр.jpg|thumb|300px]]<br /> ==Театры==<br /> '''Театры'''. Үшінші көмір бассейнімен бір мезгілде осы күнгі С. Сейфуллин атындағы қазақ драма театры мен К.С. Станиславский атындағы орыс драма театры пайда болды. Театрларда шығармашылық өмірін Қазақстанның еңбек сіңірген артистері 3. Көшімбаев, ағайынды Н. және Т. Жабаевтар, Ә. Шаймерденов, Т.Ф. Зимин, В.М. Портнов бастады. Алғашқы қойылымдар [[Майлин|Б. Майлиннің]] «Майдан», [[Гоголь|Н.В. Гогольдің]] «Үйлену» пьесалары болды.<br /> <br /> Қазақ театры ұжымында 1930 жылдың екінші жартысында М. Әбдікәрімов, [[Бектенов|М. Бектенов]], [[Жұматаев|Р. Жұматаев]], [[Мұсабекова|Ә. Мұсабекова]], [[Шашкина|Ж. Шашкина]], [[Сұртібаев|М. Сұртібаев]], сияқты белгілі өнер иелері тәрбиеленді.<br /> 1936 ж. [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкұндігіне Қ. Байжанов,С. Жүнісов, Р. Қойшыбаева, Ж. Шашкина қатысты. Театр ұжымының қойылымыңда ұлттық, орыс классиктерімен қатар әлем шығармалары орындалды. Орыс театрында 1940 жылы [[Шекспир|В. Шекспирдің]] «[[Гамлет]]» трагедиясы қойылды.<br /> <br /> Кейіннен өнер саңлақтары қатарына арнайы оқу орнын бітіріп келген 3. Жақыпов, А. Ыбыраев, Қ. Әлімбаева, Ө. Асылбеков, Ә. Абылаева, [[Сатаев|Қ Сатаев]], Р. Баймағанбетов, [[Жансүгірова|Н. Жансүгірова]], Қ. Кемаловтар келіп қосылды. 1986 ж. жазушы С. Жүнісовтың («Өліара») пьесасы бойынша қойылған спектаклі ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығына ие болды (бас режиссер Е. Тәпенов, бас суретші М. Максұтов, артистер К. Жұмабеков, С. Қажымұратов). Театрда талантты режиссерлер: М. Қосыбаев, М. Қамбаров, Т. Тұңғышбаев, Ж. Омаров, Е. Тәпенов еңбек етгі. Бұл күнде театрдың керкемдік жетекішісі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Ә. Оразбеков.<br /> <br /> [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Қарағандыға коныс аударған [[Мәскеу]] академиялық камералық театры мен Леся Украинка атындағы Украин театры жұмыс істеді.<br /> <br /> Соғыстан кейінгі жылдары театр ұжымы репертуарын үнемі жаңартып отырды. 1962 жылы орыс драма театрына К.С. Станиславский есімі, ал 1964 жылы қазақ драма театрына [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]] есімі берілді.<br /> <br /> Орыс драма театрының алғашкы режиссері — ҚазКСР еңбек сіңірген артисі В. Портнов, кейін бас режиссерлері ҚазКСР еңбек сіңірген артисі [[Әуезов|М. Әуезовтің]] «Еңлік—Кебек» спектаклінен көрініс.<br /> С. Сейфуллин атындағы қазақ драма театры.<br /> К. Рауш, РКФСР-дің еңбек сіңірген артисі А. Ходырев, МКСР-дің еңбек сіңірген артисі А. Москалев, ҚазКСР-нін еңбек сіңірген артисі А. Подобед, Г. Жезмер, ҚазКСР халық артисі Р. Андриасян (1966-1972), М. Зильберман (1972-79), Н. Воложанин, ҚР еңбек сіңірген артисі Г. Оганесян болды.<br /> Театр репертуарлары жан-жақты болуы үшін ез қолтаңбасы бар режиссерлерді шақыртып, үлкен өнер мектебінен өжізіп отырды. М. Әуезов атындағы Академиялық қазақ драма театрының көркемдік жетекшісі, [[Қазақстан]]ның халық артисі, профессор Е. Обаев, Қазақстанның халық артисі, профессор М. Байсеркеұлы, Мемлекеттік неміс театрының көркемдік жетекшісі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Б. Атабаев, Қазакстанның еңбек сіңірген қайраткері Г. Оганесян сынды режиссерлер театрдың көркемдік дәрежесін көтеруге үлкен үлес қосты. Шығармашылық жетістікіері үшін Орыс театры 1981 ж., Қаздрамтеатр 1982 ж. Халықтар достығы орденімен марапатталды.<br /> <br /> 1972 жылы 24 желтоксанда Торғай облысының орталығы Аркалық қаласында М. Әуезовтің «[[Айман—Шолпан]]» комедиясымен қазақ музыкалық драма театры ашылды. Өнер ұжымы облыстың таратылуына байланысты 1988 ж. [[Жезқазған]]ға қоныс аударды. Халық артисі Д. [[Досжан Әбдірәліұлы Жанботаев|Жанботаев]], еңбек сіңірген артистер Ш. Байғабылова, Т. Ракышева, көп жылғы бас режиссері Ж. Хаджиев, т.б. театрдын негізін қалаушылар болып табылады. Театрға 1981 ж. ұлттық театр өнерінің аса көрнекті қайраткері Социалистік Еңбек Ері С. Қожамкұловтың есімі берілген.<br /> <br /> Қарағанды музыкалық комедия театры 1973 ж. ашылды. Бастапқыда [[Теміртау]]да орналасты, 1980 жылдан — Қарағандыда. Театрдың негізін калаушы Е. Н. Плешук. Алғашкы күннен бастап театрдың бас суретшісі — М. Байкенов. Театр труппасында КР еңбек сіңірген қайраткері А. Ыбраев, ҚР еңбек сіңірген артистері В. Сухов, Л. Мельников, Н. Мельникова, «Мәдениет қайраткері» белгісінің иегері Е. Ломоносова, ҚР «Думан» сыйлығы және халықаралық конкурстардың лауреаты Е. Филинкова, т.б. жемісті еңбек етіп келеді.<br /> Театрға «Академиялық» атағы берілді (2000).<br /> Облыста 1980-89 ж. неміс драма театры жұмыс істеді. Облыс театрларының сахнасыңда қазақ және өлем классиктерінің шығармалары орыңдалып жүр.<br /> Шығармашылық ұжымдар театр фестивальдеріне қатысып, үнемі жүлделі орындардан көрініп келеді.<br /> Облыста сонымен бірге Теміртауда балалар мен жасөспірімдер театры, [[Жезқазған|Жезказғанда]] Т. Қалмағамбетов атындағы мемл. филармония, Қарағандыда Қ. Байжанов атындағы концерттік бірлестік халыққа қызмет көрсетеді.<br /> <br /> ==Мәдени-сауыкмекемелері==<br /> '''Мәдени-сауык мекемелері'''. Қ. Байжанов атындағы көнцерттік бірлестік 1938 ж. Қарағандьща облысгық филармония ретінде құрылды. Оның іргетасын қалаушылардың алғашкы легінде:<br /> Қ. Байжанов, 3. Жұбатова, Б. Орлов, А. Әлиева, М. Көшкімбаев т.б. болды. 1990 ж. Кали Байжанов есімі берілді. Оның құрамына симфониялық, Тәттімбет атындағы академиялық қазақ халық аспаптары және «Биг-Бенд» [[джаз]] оркестрлері, «Мерей», «Әуен», Халыкаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты «Арқа сазы», қобызшылардың «Шағала», домбырашылардың «Жігер» және дабылды аспаптардың «Шындауыл» ансамбльдері, шекті аспаптар квартеті және «Аққу» фольклорлық би ансамблі кіреді. Бірлестікте дарынды өнер шеберлері еңбек етеді (к. Филармония).<br /> <br /> Облыста дәстүрлі Халықаралық «Әуенді Сарыарқа» және [[Қазақстан]] композиторлары шығармаларынан облыстық музыка фестивальдері, Республикалық конкурстар ([[Тәттімбет]], Ж. Елебеков, Мәди атындағы), облыстық мәдени шаралар өткізіледі. Бірлестік артистері облыстарға, ТМД және шетедцерге гастрольдерге шығып тұрады. Концергтер «Шалқыма» концерт залында және цирк ғимаратында өтеді.<br /> <br /> Тәтгімбет атындағы академиялық қазақ халық аспаптары оркестрі 1988 ж. құрылды. 1990 ж. Тәтгімбет есімі берілді. Оркестр тұсауын КСРО халық артисі, Мемлекеттік сыйлыктың иегері, профессор Ш. Қажығалиев кесті. 1992 ж. ол оркестрді басқаруға шақырылды. Оның басшылығымен республиканың музыка тәжірибесінде тұңғыш рет [[Жұбанов|А. Жұбанов]] пен [[Хамиди|Л. Хамидидін]] «Абай», [[Брусиловский]]дің «[[Қыз Жібек]]» операларының концертгік варианты оркестрдің орындауында сахнаға шықты. Оркестр<br /> [[АҚШ]], [[Чехия]] мен [[Словакия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Түркия]], [[Оңтүстік Корея]], [[Франция]], [[Швеция]], [[Швейцария]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Ресей]] елдерінде гастрольдік сапарда болып, өнер көрсетті. 2000 ж. оркестрге «Академиялық» кұрметті атағы берілді<br /> (қ. Тәттімбет халық аспаптары оркестрі).<br /> 1983 ж. ашылған симфониялық оркестрдің маңызы ерекше болды. Күрделі музыканы ойнауға<br /> шеберлігі жететін бұл ұжымда кәсіби музықанттар шоғырланды. Алғашкы дирижері — Қазақстанның халық артисі Т. Әбдірашев.<br /> <br /> Джаз оркестрі 1994 жылы кұрылған. Ресейде өткен фестивальдің (2003 ж.) лауреаты атанды. 1999 жылы [[Алматы]]да өткен джаз музыкасының Халықаралық фестиваліне қатысып, үздіктер қатарынан аталды. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Д. Кайрөллинмен, күйсандық майталманы А. Пронинмен табысты концерггер өткізді. Джаз оркестрінің репертуары өте бай, онда қазақ композиторларының шығармалары да бар. Оркестрдің бас дирижері әрі көркемдік жетекшісі Игорь Андрейченко. <br /> «Акқу» фольклорлықби ансамблі 1993 ж. хореограф Қ. Мұқатованың жетекшілігімен кұрылған.<br /> Бағдарламасын жасап, би коюға әр жылдары балетмейстерлер: Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері [[Тілеубаев|М. Тілеубаев]], «Самұрық» ансамблінің көркемдік жетекшісі Г. Адамова, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Т. Ізім, өзбек балетмейстері Зухра ханым көмектесті. Оның репертуарында қазақтың және өлем халықтарының билері бар. Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. Көптеген шет елдерде табысты өнер көрсетгі. Францияда өткен Халықаралық фестивальдің лауреаты (2003 ж.).<br /> <br /> Музыкалық комедия театры.<br /> «Мерей» ансамблі 1956 жылы құрылған музыкалық лекторийдің заңды жалғасы. Алғашқы ұйымдастырушылар А. Галкина, В. Петлюк, Н. Дмитриенко, Н. Сигарева. Қазір құрамында Э. Кичикян, И. Гракова, С. Мұсайын, Г. Жакыпбаева т.б. бар. Көркемдік жетекшісі Б. Пропищан.<br /> «Әуен» ансамблі 1995 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері М. Рымжановтың басшылығымен құрылды. Құрамында әншілер Т. Ыдырысов, 3. Жакешева т.б. бар. Концертмейстері Г. Серкебаева. Ансамбльдің директоры әнші М. Мұхажанова. Көркемдік жетекшісі А. Севастьянов.<br /> <br /> ==Мәдени-сауық шаралары==<br /> '''Мәдени-сауық шаралары'''. Облыста 209 мәденисауық кешені жұмыс атқарады: оның — 192-сі<br /> мемлекеттік, соның ішінде — 135 стационарлық, 21 жылжымалы мәдени-сауық кешені (бейнемобиль «Зерде»), 6 мәдени және демалыс парктері бар. Негізгі бағыты облысымызда тұрып жатқан халықтардың мәдени мұрасын насихатгау; халықтын демалысын ұйымдастыру, халық шығармашылығы мен жеке адамдардың шығармашылық ерекшелігін дамыту; әр түрлі қоғамдық-саяси шаралар және мәдени-сауық кештерін өткізу; жастарды қазақстандық патриотизмге баулу. Осы жұмыстарды 1945 ж. құрылған Облыстық халық шығармашылығы үйі (1980 жылдан облыстык демалыс және халық шығармашылығының ғылыми-әдістемелік орталығы) үйлестіріп отырады. Түрлі конкурстар, байқаулар, фестивальдер (жеке орыңдаушылардың Ж. Елебеков атындагы республикалык конкурсы, Тәтгімбет атынд. респ. күйшілер конкурсы «Жас канат», «Карттарым — асыл қазынам», хор ұжымдарының «Ардагерлер ән шырқайды», халық шығармашылығының «Сарыарқа әуендері», қала мен аудандардың - Ұлытау үні», «Байқоңыр дауыеы», «Әнім саған, Сарыарқа», отбасылық ансамбльдердің — «Саркылмас бұлақ», би өнерінде — «Сарыарқаның жұлдыздар шапағы», балалар шығармашылығы — «Жаңа есімдер», жас бүлдіршіндер үшін — «Еркетай») өткізіліп тұрады.<br /> <br /> ==Көркеменер==<br /> Көркеменер. Облыс көлемінде 7233 көркеменер ұжымы жұмыс атқарады, 1343-і әр түрлі меншіктік құрылымдардағы ұжымдар, соның ішінде 110-ы ауылда, 4973 ұжым жалпы білім беретін мектептерде және 1017-і мектептен тыс мекемелерде; 82 ұжым «халықтық» және «үлғілі» атақтарына ие.<br /> Облыста 15 театр драмалық ұжымдары «халықтық» және «үлғілі» атақтарына ие. Олар: Ақтоғай ауданы Мәдениет үйінің «Актоғай» халық театры (І939 ж. кұрылды, жетекшісі - Н. Күлшикенов, 1971 ж. халық театры атағы берілді); [[Теміртау]] каласы Мәдениет үйінің «Современник» халық театры (1956, В. Хомутов, 1959); Қарқаралы ауданы мәдени-сауық орталығының А. Шанин атындағы халық театры (1958, С. Тойшыбекова, 1960); Қарағанды қаласының үлгілі «[[Буратино]]» қуыршактеатры (1959, М. Якимчук, 1977); Актоғай ауданы [[Шабанбай би ауылы]]ның «Шалқар» халық театры (1960, С. Шайбеков, 1983); Жаңаарқа ауданы мәдени-сауық орталығының халық театры (1963, М. Еленбаева, 1965); облыстық саңыраулар қоғамы Мәдениет үйінің халық театры (1965, Т. Федеренка, 1985); Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ селосының мәдени-сауық орталығының халық театры (1970, Г. Имеекев, 1973); Қарқаралы ауданы Абыз селосы М. Рымжанов атындағы халық театры (1970, Т. Ахмедиев, 1973); Жезказған қаласы металлургтерінің Мәдениет үйінің үлгілі жас көрермен театры (1972, А. Крючков, 1980); Шет ауданы Мәдениет үйінің «Ақсу Аюлы» халық театры (1973, Р. Досанова, 1978); Шетауданы Ақадыр поселкесінің халық театры (1980, К. Мусанова, 1992); Қарқаралы ауданы Ақтасты селолық округінің [[Тәттімбет]] атындағы халық театры (1990, А. Имекеева, 1992); [[Теміртау]] қаласы үлгілі балалар-жасөспірімдер орталығынын жас көрермен театры (1975, В. Дроздецкий, 1983); Қарағанды қаласы №95 орта мектебінің «Галерка» үлгілі театры (1999, Е. Самченко, 2004).<br /> <br /> Облыста 25 хореофафиялық ансамбль, «халықтық» және «үлгілі» атақтарына ие, олар: Қарағанды қаласының халықтық балет театры (1948, В. Ипатова, 1962); [[Балқаш қаласы]] металлургтер Мәдениет үйінің үлгілі хореографиялық ансамблі «Ветерок» (1962, И. Струсинский, 1977); Саран қаласы Мәдениет үйінің үлгілі хореографиялық «Детство» ансамблі (1974, О. Голева, 1995); Теміртау қаласынын үлгілі хореографиялық «Арабески» ансамблі (1978, Е. Петракова, 1987); Ақтоғай ауданынын халықтық-хореофафиялық «Балбырауын» ансамблі (1979, Б. Хасенова, 1988); [[Сәтбаев қаласы]]ның үлгілі эстрадалық би «Импульс» ансамблі (1984, Т. Суркова, 2001); Қарағанды қаласы «Молодежный» Мәдениет үйінің үлгілі хореографиялык «Росинка» ансамблі (1986, И. Осипова, 1998); Жаңаарқа ауданы Мәдени орталығының «Балдәурен» халық хореофафиялық ансамблі (1986, Л. Жұмабекова, 1989); облыстық демалыс және халық шығармашылығынын ғылыми-әдістемелік орталығының қазақ үлгілі хореофафиялық «Қуаныш» ансамблі (1996, К. Мұкатова, 1998); Балалар және жас өспірімдер сарайының үлгілі халық билерінің «Искорка» ансамблі (1965 Г. Севастьянова, 1983); Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің «Жарқын»шығыс бипері ансамблі (1977, А. Макенова, 1997); Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының «Қаракөз» шығыс биі халық ансамблі (1993, И. Жұмағалиева, 2000); №39 орта<br /> мектептің үлгілі қазақ хореофафиялық «Шолпан» ансамблі (1993, Г. Омарова, 1998); [[Жезқазған]] қаласы балалар мен жасәспірімдер сарайының үлгілі хореографиялык «Мақпал» ансамблі (1997, Г. Смағұлова, 2001); Қарағанды экономикалық университетінің үлгілі хореографиялык «Аяла» ансамблі (2000, Т. Савельева, 2004) және т.б.<br /> Жергілікті көркемөнерінің дамуына жыл сайын ауыл шаруашылық жәрмеңкелері аясында өткізілетін дәстүрлі облыстык «Ауылым — алтын бесігім» көркем өнер конкурстары игі ықпал етіп келеді.<br /> Облыста 5 қазақ халық аспаптары оркестрі «халықтық» атағына ие, олар: Ақтоғай ауданы Мәдениет үйі «Сарыжайлау» халық оркестрі (1969, М. Сәдібеков, 1984); [[Қарқаралы ауданы]] Бүркітті селосы «Балдәурен» халық оркестрі (1978, А . Каршалова, 1999); Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ селосы мәдени-сауық орталығы (1959, К. Сыздыкова, 1979); Жезқазған қаласы металлургтер Мәдениет үйі «Балауса»домбыра оркестрі (1986, Б. Бекжігіт, 1993); [[Бұқар жырау ауданы]] [[Доскей]] атындағы халық оркестрі (1997, Б. Ермұханбетов, 2000).<br /> «Халықтық» және «үлгілі» атақтарына ие болған 15 ән-би ансамбльдері арасынан 1976 ж. [[Париж]]де дүниежүзілік фольклорлық фестивальға қатысқан Қарқаралы мәдениет үйінің «Салтанат» көркемөнер ұжымыл ерекше атап өтуге болады. Осындай атаққа Шет ауданы «Ақсу Аюлы» ән-би халық ансамблі; Ақтоғай ауданы Мәдениет үйінің «Тоқырауын толқыны»; Ұлытау ауданы Жезді поселкесі Мәдениет үйінің «Жезді жұлдыздары»; Шет ауданы Ақадыр поселкесі Мәдениет үйінің «Ақадыр әуендері»; Ұлытау ауданы Мәдениет үйінің фольклорлық «Ұлытау»; Жаңаарқа ауданы мәдени-сауық орталығының фольклорлық «Назкоңыр»; Жезказған қаласы халықтар достығы Мәдениет үйінің «Шашу»; Теміртау қаласы жасөспірімдер орталығы үлгілі вокалды-хореофафиялық «Вдохновение»; «МитталСтилТеміртау» жасөспірімдер орталығы үлгілі фольклорлық «Родничок» ансамбльдері көрермендер қошеметіне беленген. Сондай-ақ облыста 10 хор ұжымы «халықтық» және «үлгілі» атақтарына ие.<br /> <br /> Мәдени орталықтар және кинотеатрлар халыктың мәдени сұранысын орындап келеді. Мұнымен қатар «Зерде» бейнемобильдерінің орны ерекше. Бейномобиль жұмысы сан-салалы: көркемдік-үгіт, дәстүрлі-фольклорлық және концерттік үгіт насихат бригадалары, жылжымалы кітапханалар, бейнесалон, бейне-фото қызметтері кіреді.<br /> Жыл сайын «Зерде» бейнемобильдері 2500-ден астам елді мекенді аралап, 6000-нан астам әр түрлі шаралар өткізеді.<br /> <br /> Халық арасында [[мұражай]]лар мен [[кітапхана]]лар үлкен мәдени және тәрбиелік қызмет атқарады.<br /> Облыста 13 [[мұражай]] (Облыстык тарихи-өлкетану, көркеменер, Жезді тау-кен және балқыту, Е.А. Бөкетов атындағы мемориалдық мұражай және т.б.) бар. Облыс кітапханалары жүйесі әр түрлі мекемелердің 888 кітапханасын құрайды.<br /> Мемлекеттік кітапханалар орталықтанған 18 кітапхана жүйесіне біріккен, олардың қорында 7 млн кітап, мультимедийлік баспалар және кітапханалық-ақпараттық ресурстар бар. Облыс кітапханаларының 30 веб-сайтпен байланысы бар.<br /> Облыстыңірі кітапханалары: облыстық [[Гоголь|Н.В. Гоголь]] атындағы, Ж. Бектүров атындағы жасөспірімдер, [[Абай]] атындағы балалар кітапханасы, Жезқазған мен Балқаш қалаларындағы С. Сейфуллин атындағы қалалык әмбебап кітапхана, мемлекеттік [[университет]] кітапханалары. Кітапханалар жүйесі облыстың басқа да қалалары мен аудандарын қамтыған. Жыл сайын облыс кітапханаларының халықаралық байланыстары ұлғайып келеді (Кітапханалар).<br /> <br /> ==Бейнелеу және қолданбалы сән өнері==<br /> '''Бейнелеу және қолданбалы сән өнері.''' Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнерінің ежелгі ұлттық үлгілері мен дәстүрі ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуда. Қазақтың ежелден келе жатқан [[киіз үй]]і мен күнделікті тұрмыста пайдаланатын барлық жиһаздары мен заттары ұлттық ою-өрнекпен көркемделіп отырады. Ою-өрнектері қайталанбалы әрі ашық түсті болып келегін алаша, текшелі өрнекті тықыр кілем, әшекей оюлы кебеже сияқты киіз үйдің ішіне тұтынатын сәндік жиһаздармен қатар ағаш ұқсату өнері және жібек жіптермен кестелей току, ағаш пен сүйекті жымдастыру арқылы көркемдеу, тері ұқсату (бедерлі инкрустациялы), оймыш, шекіме, бұрама, қалыптама, қаптырма, көз салу секілді зергерлік өнерінің түрлері де өркен жайды. Казактың бейнелеу өнері ерлер мен әйелдердің, жануарлардың тастан қашалган бейнелері, сондай-ақ қыз-келіншектердің қола мүсіншелері түрінде өз өрісін тапты.<br /> Жаңа коғамнын рухани тәжірибесін образ түрінде бейнелейтін көркемдік туындылар жастарға тәрбие беріп, ұрпаққа ықпал жасау арқылы дәуірді жалғастырады. Соңдықтан бейнелеу өнерінің мазмұны аса мәнді өзгеше жас ұрпаққа көркем ой туғызатындай болуға тиіс. Дүниенің сан алуан<br /> тіршілік тынысы мен адам сезімінің байлығын бейнелеу енері кең ауқымды, көркемдік тұрғыдан<br /> көрсетеді. Азаматтық нысандылық, мүсіндік сомдау өнерінің игі дәстүрлерін игеру, елуінші, алпысыншы жылдардағы Қарағанды суретшілер шығармашылығының басты сипаттары болды. Олардын туындыларын көшелер аландары мен гүл бақтарының кеңістігінде тұлғаның жарасымды, келісті пішінделуіне, мәнділігіне қарай жазбай тануға болады. Мысалға, А. Билыктың қаламыздың сәулеттік-кеңістік ортасымен әдемі үйлескен, сымбатты шешімін тапқан кенші тұлғасы.<br /> Соңғы жылдарды Қарағанды қаласынын көркеюіне байланысты ескерткіштердің символдық мәні<br /> көп жағдайларда мүсін мен сәулет формаларының өзара белсенді байланысы, сәндік бастаудың, керкем тұлғалық пен шығармашылықтың ұштасуы арқылы ашылды.<br /> <br /> Алып ауқымды қала кұрылысы, халық әл-ауқатының артуы, өскелең рухани талаптар, жастарға идеялық және адамгершілік тәрбие беру жөніндегі жұмыс ұлттық бейнелеу өнерін өрге бастыруға, оның осы тіршілік кезеңінің талаптарын қажет ететін көркемдік түрлерінің тууына пәрменді серпін берді.<br /> Түрлі шығармашылық көркемдік құраддарды жандандыру көкейкесті мәселеге айналып, өнердің коршаған ортада өзгеше эстетикалық әсер қалыптастыратын тәсілдері: мүсін бедерлері; сүңғаттық паннолар, қабырға ернектері дамыды.<br /> <br /> 20 ғ-дың 40-жылдардың аяқ шенінде Қарағандыда суретшілер серіктесгігінің (КазИЗО) қалалық<br /> белімшесі ашылды. Көркемөндіріс шеберханасы ұйымдастырылып (1957), онда суретшілер<br /> П.К. Антоненко, П.С. Андриюк, Р. Есіркеев, П.И. Реченский, Ю.В. Гуммельт.б. жұмыс істеді.<br /> Қарағандыңағы кейінгі кездегі белгілі суретшілер А.П. Билык, В.И. Крьшов, А. Бегалин, С.М. Саносян және т.б. Қарағанды қаласында [[Қазақстан]] суретшілер одағының облыстық ұйымы құрылды.<br /> 60-жылдары кескіндеме-сызба сурет, мүсін, монументті-бейнелеу өнері жедел дамыған кезең<br /> болды. Қарағанды суретшілерінін шығармалары тақырып, жанр, стильдік бағыт жағынан алуан<br /> сипат алды. Монументгі мүсін саласында Қарағандыда Н.Әбдіров(1958), «Шахтердаңкы» (1974)<br /> ескерткіштері, «Мәңгілік от» (1978), Қарқаралылық (1970) және Теміртаулық (1974) жауынгерлерге арналған мемориалдық ескерткіштер, [[Абай қаласы]]нда Абай (1974), Егіндібұлақ ауылында [[Тәттімбет]] (1984) ескерткіштері бой көтерді.<br /> Тәуелсіздік жылдары Қарағандының сөулетшілері мен мүсіншілері [[Астана]] қаласындагы «Үш би» ескерткішін (1999), «Отан корғаушылар» архитектуралық-көркемдық композициясын (2001) салуға, [[Бұкар жырау]] кесенесін (1993), Қарағандыда Бұқар жырау (1993), Егіндібұлақта Қаз дауысты [[Қазыбек би]] (1995) ескерткішін орнатуға ат салысты. Жезказғанда [[Сәтбаев|К. Сәтбаевтың]] (1999), Балқашта М. Русаковтың ескерткіші, Ұлытауда «Қазақстан<br /> мемлекеттігінің тұтастығы мен халықтар бірлігі» монументі (2005) бой көтерді.<br /> <br /> Өнер зертгеу саласында Орталық Қазақстанда Е. А. Бөкетов атыңдағы ҚарМУ-дің бейнелеу өнері және дизайн кафедрасы ғылыми орталық болып саналады. Кафедрада Суретшілер одағының 8<br /> мүшесі, Дизайнерлер одағының 7 мүшесі жұмыс<br /> істейді. Сарыарқаның қолданбалы қолөнері мен<br /> Қарағанды суретшілерінің шығармаларының<br /> өркендеуіне жүйелі ғылыми пікір айтып, конңепңия қалыптастырып жүрген кәсіби өнертанушы<br /> мамандар, ғалым-зертгеушілер, ғылыми монографиялардың, сыни-шығармашылық басылымдардың, мақалалар мен очерктердің, қаталоттар мен<br /> буклеттердің авторы: профессор, педагогика ғылымдарының докторы, ҚР СО мүшесі Ж.Ш. Балкенов («Халық мұрасындағы ұлттық орнек және<br /> рең», 1994; «Әдіптеу» 1998;«Өрнек өнері арқылы<br /> болашақ мұғалімдерді көркем шығармашылыққа<br /> дайындау», 2001;); педагогика ғылымдарының<br /> кандидаты, профессор, ҚР СО, мүшесі Л .Р. Золотарева («Кдзакстан бейнелеу әнері», 2000; «Қала<br /> тарихы Қарағанды суретшілерінің шығармашылығында», 2004; «А.К. Бегалин шығармасы халықаралық жобада», 2005; «Мұражайтану», 2006),<br /> философия ғылымдарының кандидаты, доңент,<br /> ҚР Дизайнерлер одағының мүшесі Ж.Ш. Резин,<br /> («Үлтгық өнердегі ұлттык идея», «Қазіргі дизайн<br /> және этномәдениет», 2006), Қомытов Ж. К.,<br /> С.Ж. Бодықов («Орталық Қазакстандағы кәсіптік<br /> бейнелеу өнері») т.б., ҚР СО және ҚР ДО мүшелері<br /> И.М. Баграмов, А.П. Құрымбаев, М.С. Калмаханов, т.б. қолданбалы өнерден түрлі халықаралық,<br /> республикалық және аймақтық конкурстарға<br /> қатысып, халыққа кең танылды.<br /> <br /> Облыста «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге<br /> асыру мақсатында көне ескерткіштерді есепке<br /> алу, қорғау, [[Ұлы Жібек жолы]] тарихи орталықтарын қалпына келтіру, түркі тілдес мемлекеттердің<br /> мәдени мұрасын сақтау және дәстүрін жалғастыру, солардың негізінде туризм инфракұрылымын құру бағытында кең көлемді жұмыстар<br /> жүргізілуде (2006).&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қарағанды облысы]]<br /> [[Санат:Қазақ мәдениеті]]<br /> [[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2024-04-13T17:21:32Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш — Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Гордий Семенович Саблуков''' (1804 — 1880) — шығыстанушы ғалым. [[Құран Кәрім]]ді [[орыс тілі]]не тұңғыш аударған ([[1878]]). 1830 ж. алғашқылардың бірі болып “[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]” жырын ел арасынан жинап, қағазға түсірген. Жыр туралы алғаш зерттеулер жазып, жарыққа шығарған. 1849 — 62 ж. [[Қазан діни академиясы]]нда [[араб тіл]]і мен [[түрік тілі]]нен [[сабақ]] берді. Саблуков “[[Сведение о Коране, законоположительной книге Мохаммеданского вероучения]]” ([[1884]]) деген миссионерлік сипаттағы еңбек жазған. <br /> &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер: ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A6%D0%B8%D0%B2%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 2024-04-13T17:21:11Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш — Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Цивчинский Николай Владимирович''' (13.12.[[1905]], [[Санкт-Петербург]] қ. — 24.2. [[1985]], [[Алматы]]) — [[суретші]], [[Қазақ КСР]]-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Оның ақынға арналған «Абай» атты суретті кілемінің (1956, ширатпа жіп, жүн, тоқыма, [[Қазақстан Республикасы]]ның мемлекеттік өнер музейі меншігінде) бояуы қанық. Бұл гобеленге ақын шығармаларындағы насихат, өсиет тақырыбы арқау болған.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> * 1927 ж. [[Межгорье]] қаласындағы Украин технология, керамика және шыны институтын бітірген. <br /> * 1937 жылдан Алматы қаласында тұрып, осындағы кілем-гобелен шеберханасында (1937 — 41, 1945 — 65) суретші болды. Цивчинский — “Көктем”, “[[Абай]]” (1956) атты алғашқы қазақстандық кілем гобелендерінің авторы. <br /> Монументті-сәндік өнер саласында Цивчинский кезінде <br /> * [[Өскемен]] қаласындағы металлургтер (1957), <br /> * [[Балқаш қаласы]]ндағы құрылысшылардың Мәдениет сарайын (1959),<br /> * [[Алматы]] қаласындағы “Шолпан” (1961) кафесін безендірді. <br /> '''Ол өзінің таңдаулы шығармаларын суретші М.Кенбаевпен бірге жасады: '''<br /> * [[Алматы]] қаласының “Алматы” мейрамханасындағы “Көкпар”, <br /> * “Қобыланды” (1963), <br /> “Алматы” мейманханасының алғы бетіндегі “''Еңлік — Кебек''” (1965), <br /> * “Айнабұлақ” кафесіндегі (1966) мозаикалар, <br /> * “Қазақстан” дүкеніне арналған “Қазақ халқының кәсіптері”[[сграффитос]]ы (1972),<br /> * Модельдер үйіндегі “Қазақ халқының ұлттық киімі” қабырға өрнегі мен “Қалыңдықты киіндіру” витражы (1969), <br /> * Неке сарайындағы (1971),<br /> * Тараз қаласының “Восток” мейрамханасындағы “[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]” қабырға өрнегі, т.б.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1905 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]]<br /> [[Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан суретшілері]]<br /> [[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:19:58Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш — Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Шәкір Әбенов'''(азан шақырып қойған аты — ''Мұхаммедшәкһүр'') (01.03.[[1900]], қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Абай ауданы]] [[Құндызды (Шығыс Қазақстан облысы)|Құндызды]] ауылы — 23.10.[[1994]] ж., сонда) — [[халық]] ақыны, фольклоршы, сазгер. [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abaialemi.kz/post/view?id=1543|title=«МЕН НЕ ҚЫЛДЫМ, ЯПЫРМАУ?!»|website=abaialemi.kz|accessdate=2021-02-10}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Мұсылманша сауат ашқан соң, Семейдегі “приходская школада” 3 жыл оқыған. [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Ілияс Жансүгіров|І. Жансүгіров]], [[Майлин Бейімбет|Б. Майлиндермен]] жақын таныс болған. [[Сәкен Сейфуллин|Сейфуллинге]] атқосшы болып, ақынмен бірге [[Қазақстан]]ның көп жерлерін аралаған. Әбеновтың халықтық дастанды жаңаша толғаммен жырлаған “[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]” поэмасы 1937 ж. “[[Әдебиет және искусство]]” журналында жарияланған соң ақындық атағы шықты. Сол жылы “[[халық жауы]]” атанып, ақыры көрші [[қырғыз]] еліне асып кетеді. 1939 ж. Алматыға қайтып оралып, Жанақ, Сабырбай, [[Түбек]], Дулат, Байкөкше ақындардың әдеби мұраларын алғаш қағаз бетіне түсіріп Қазақстан ғылыми-зерттеу ордаларына тапсырды. [[Маман]]-зерттеушілер Әбеновтың орындауында ондаған ән-күйді нотаға түсірді. 1940 — 41 ж. [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]]дың әдеби хатшылық қызметін атқарып жүргенде жалған айыптау негізінде ұсталып, [[Семей]] түрмесіне қамалды. [[Ұлы Отан соғысы]] басталған соң өз еркімен соғысқа аттанып, [[Сталинград]] майданында ауыр жарақат алып, елге қайтып келеді. <br /> 1945 ж. [[саяси қуғындау]] қайта басталып, Әбенов [[Сібір]]ге, Александров абақтысына айдалды. 1955 ж. түрмеден босап, 1961 ж. толықтай ақталды. Абайдың әдеби мектебінің Кеңес дәуіріндегі белді өкілдерінің бірі ретінде танылған. Әбеновтың тарихи-танымдық тақырыптарды қозғаған “Кейпін батыр” (1939), “Таңшебер — Жапал” (1962), “Ортақ арал” (1968), “Қорқыт қобызы”, “Пәрмен”, “Алданған қыз”, “Патша мен байғыз”, “Ана махаббаты”, “Тоқтамыс батыр” атты дастандарды “Шыңғыстау” (1980), “Шыңғыстау сазы” (1985), “Дастандар” (1991) деп аталатын жыр жинақтарына т.б. басылымдарға енген. Айтыс ақыны ретінде кеңінен танымал оның Т. Әміреновпен айтысы “Айтыс” (3-т., 1968) жинағында жарияланады. “Алтай аруы”, “Сары жұлдыз” т.б. 20-дан астам төл ән-күйлері бар.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қарт [[шежіреші]], батагөй қария Қазақстанның тұңғыш Президенті [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә. Назарбаевқа]] ұлттық дәстүрде салтанатты жағдайда халық атынан ақ бата берген (10.12.1991).&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ әдебиеті}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1900 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:1994 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан ақындары]]<br /> [[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]<br /> [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]<br /> [[Санат:Қазақстан сазгерлері]]<br /> [[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2024-04-13T17:19:49Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш — Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Қазақ әдебиеті'''&amp;nbsp; — [[Қазақтар|қазақ халқы]]ның ғасырлар қойнауынан ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани, мәдени мұрасы, сөз өнерiнiң асыл қазынасы. Қазақтың сөз өнерiнiң тегi әрiден, түркi тiлдес тайпалардың өз алдына халық болып қалыптаспай тұрған кезiнен басталады.<br /> <br /> Халық фольклоры мен поэзиясының негiзi сол тайпалар шығарған [[ертегi]], [[аңыз]], [[мақал-мәтелдер]]де жатыр. Батырлардың отаншылдық сезiмi, туған халқының азаттығы жолындағы күрестерiн жырға қосқан батырлық эпостар («[[Қобыланды батыр]]», «[[Алпамыс батыр]]», «[[Ер Тарғын]]», «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]», т.б.), халық арасына кең тарап, сүйiктi шығармасына айналған, жастардың адал махаббаты, алмағайып тағдыры жырланған лиро-эпикалық дастандар («[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]», «[[Қыз Жiбек]]», т.б.) қазiргi қазақ әдебиетінiң өз алдына мол мұрасы болып саналады; қараңыз: [[Ауыз әдебиетi]].<br /> [[Сурет:Kyz Zhibek Tolegen.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|&quot;[[Қыз Жiбек]]&quot;]]<br /> <br /> == Қазақ әдебиетінің жіктелуі ==<br /> [[File:Qazaq adebieti kontomdy.jpg|thumb|Бірнеше томнан құралған &quot;Қазақ әдебиеті&quot;анықтамалық жинағы]]<br /> Егер қазақ әдебиетін тарихи өлшеммен бөлсек, төмендегідей жіктеледі:<br /> # Көшпелі тайпалық әдебиет<br /> # Ежелгі дәуір әдебиеті<br /> # [[XV ғасыр|XV]]—[[XVIII ғасыр]]лардағы қазақ әдебиеті<br /> # [[XIX ғасыр]] — [[XX ғасыр]]дың бас кезіндегі әдебиет<br /> # [[КСРО|Кеңес дәуіріндегі]] қазақ әдебиеті<br /> # Тәуелсіз қазақ әдебиеті<br /> Ал жанрлық жағынан бөлсек:<br /> # [[ауыз әдебиеті]]<br /> # жазба әдебиеті<br /> <br /> ==Қазақ әдебиетінің арғы тарихы==<br /> Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы тұрғысынан ғыл. негiзде дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде шығарылған «[[Алып Ер Тоңға]]», Шу батыр, «[[Атилла]]», «[[Көк бөрi]]» және «[[Ергенеқон]]» дастандары бүгiнгi қазақ әдебиетінiң қайнар-бастаулары болып табылады. Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи кезеңдердегi&amp;nbsp;— [[Түркі қағандығы]] тұсындағы (8 ғ.) әдеби жәдiгерлердiң («[[Күлтегiн]]», «[[Тоныкөк]]», «[[Бiлге қаған]]» жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. [[Түрiк қағандығы]] тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, типологиялық, дәстүрлiк үндестiкте дамыды.<br /> [[Сурет:Diez und Depe Ghoz.JPG|left|thumb| alt=A.|270 px|[[&quot;Қорқыт ата кітабынан үзінді&quot;]]]]<br /> [[Түркі қағандығы]] дәуiрiнде шығарылған ерлiк эпосының бiрi&amp;nbsp;— «[[Қорқыт ата кiтабы]]». Ал, бұдан кейiнгi [[Қарахан мемлекетi]] тұсындағы немесе ислам дәуiрi (10&amp;nbsp;— 12 ғ.) деп аталатын тарихи кезеңдегi түркi халықтарының қоғамдық-мәдени даму тарихындағы ''Қайта өркендеу'' — Ренессанс дәуiрi деуге болады. Бүкiл түркi қауымын әлемге танытқан [[Әбу Насыр Әл-Фараби]], [[Әбу Әли ибн Сина]], [[Әбу Райхан әл-Бируни]], [[Махмұт Қашқари]], [[Жүсiп Баласағұни]], [[Ахмед Жүгiнеки]], [[Қожа Ахмет Иасауи]], [[Сүлеймен Бақырғани]], т.б. осы ''Қайта өркендеу'' дәуiрiнде тарих сахнасына шықты. Олар өзерiнiң ғылыми және көркем туындыларында гуманистiк идеяларды, адамгершiлiк пен қайырымдылықты, т.б. iзгi қасиеттердi көтердi. Бұған әл-Фарабидiң «[[Риторика]]», «Поэзия өнерi туралы», ибн-Синаның «[[Данышнаме]]сi» («Бiлiм кiтабы»), әл-Бирунидiң «Хикметтерi» («Даналық сөздерi»), Махмұт Қашқаридiң «[[Диуани лұғат ат-түрiк]]» («Түркi сөздерiнiң жинағы»), Баласағұнидiң «Құтты бiлiгi», Иасауидiң «Диуани хикметi» («Ақыл кiтабы»), Бақырғанидың «[[Бақырғани кiтабы]]», т.б. толық дәлел бола алады.<br /> <br /> ==Қазақ әдебиетіндегі Алтын Орда дәуірі==<br /> <br /> [[Алтын Орда]] дәуiрiнде (13&amp;nbsp;— 15 ғ.) [[Қыпшақ даласы]]ндағы түркi халықтарының әдебиетi мен мәдениетi мүлдем жаңа сапалық дәрежеге көтерiлдi. Бұл кезде мемлекет астанасы болған [[Сарайшық]] қаласына Батыс пен Шығыстың аса көрнектi ғалымдары, сәулетшiлерi, ақындары, өнер қайраткерлерi, т.б. жиналған едi.<br /> <br /> [[Алтын Орда]] дәуiрi әдебиетi тұсында әл-Хорезмидiң «Мұхаббат-наме», Сайф Сараидiң «Гулистан бит-турки», («Түркi тiлiндегi Гүлiстан», Құтбтың «[[Хосрау&amp;nbsp;— Шырын]]», Дүрбектiң «[[Жүсiп&amp;nbsp;— Зылиха]]» дастандары ерекше мәшһүр болды. Сондай-ақ, Насреддин Рабғузидiң «[[Қиссасул әнбия]]» деп аталатын прозалық шығармасы да кең тараған болатын. Қыпшақ тiлiнiң сөздiгi&amp;nbsp;— «[[Кодекс куманикус]]» атты кiтап та заман талабы бойынша өмiрге келген туынды едi.<br /> [[Сурет:Codex Cumanicus 58.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[[&quot;Кодекус куманикус кітабы&quot;]]]]<br /> Қазақ әдебиеті тарихының ежелгi дәуiрiн танып-бiлуде тарихи тақырыпқа жазылған көркем шежiрелер де ерекше маңызды рөл атқарады. Сан ғасырлар бойы атадан балаға ауызша да, жазбаша да рухани мұра болып келе жатқан мұндай шежiрелердi қазақтың зиялы ойшылдары, ақындары мен жыраулары жақсы бiлген. Қазақ халқының тарихы мен әдебиетiне тiкелей қатысты түркi тiлiндегi осындай жәдiгерлердiң iшiнен [[Әбiлғазы Баһадүр хан]]ның «[[Шежiре-и Түрк]]» («Түрiк шежiресi»), [[Қадырғали Жалайыри]]дiң «[[Жамиғ-ат тауарих]]» («Шежiрелер жинағы»), [[Захир әд-Дин Мұхаммед Бабыр]]дың «[[Бабыр-наме]]», [[Мұхаммед Хайдар Дулат]]тың «[[Тарих-и Рашиди]]i» ерекше орын алады. Бұлар ежелден-ақ қазақ оқырмандары арасында тарихи тақырыпқа жазылған көркем туындылар ретiнде қабылданды. Қадым замандардағы сақтар мен ғұндардың аңыз-әфсанаға айналып кеткен ерлiк тарихынан, көк түрiктердiң ежелгi қаһармандық шежiресiнен сыр шерткен жыр-дастандар бертiн келе, қазақтың батырлық жырларының идеялық және көркемдiк тұрғыдан қалыптасуына тiкелей ықпал еттi. Ал, ислам дiнi дәуiрiнде өмiрге келген этикалық-дидактикалық мазмұндағы дастандар мен сопылық сарындағы хикметтер, моральдiк-философиялық трактаттар, ғибрат сөздер, т.б. қазақ ақын-жырауларының толғау-жырларынан өзiнiң логикалық, тарихи, көркемдiк жалғастығын тапты.<br /> <br /> ==Қазақ хандығы дәуірі әдебиеті==<br /> <br /> Қазақтың ұлттық әдебиетiнiң төл тарихы қазақтардың ұлт болып қалыптасуы мен дербес мемлекеттiгiн құрудан басталады. 15—16 ғ-ларда қазақ жыраулары ежелгi түркi поэзиясындағы дидактик. сарынды мазмұндық, тiлдiк, стильдiк жағынан жетiлдiре түстi, гуманистiк, философиялық ой-пiкiрлердi қоғамдық дамудың жаңа асқар биiгiне шығарды; қараңыз: [[Жыраулық поэзия]].<br /> <br /> 18 ғ-дың соңына қарай, Қазақ әдебиетіндегi [[Жыраулық поэзия|жыраулық дәстүр]] бiртiндеп ығысып, жеке ақындық өнерге орын бере бастады. Жыраулық поэзияның қалыптасқан сөз саптауы, ел тағдырын ту етiп ұстап, ерлiктi мадақтаған биiк үнi бiр iзге түсiп, жеке ақындық өнер арқылы күнделiктi тiршiлiктiң сан-саласына, адам өмiрiне, оның iсi мен мiнез-құлқына, қоғамдағы орны мен қызметiне көңiл бөлiндi. Бұл&amp;nbsp;— әдебиет дамуындағы жаңа дәуiрдiң басы едi. Ақындар шығармаларының тақырыбын кеңейтiп, өмiр шындығын нақты тануға, оған өз көзқарасын бiлдiруге ұмтылды. Бұл арқылы жеке ақындық өнер байып, өзiндiк көркемдiк бояу iздеу жолына түстi. Осы жолмен ол ауыз әдебиетi дәстүрлерiн сақтай отырып, кәсiптiк поэзияның қалыбына кiрдi. Осындай жеке ақындық шығарм-тың туу кезеңiнде өмiр сүрген [[Көтеш]], [[Шал ақын (Тiлеуке Құлекеұлы)|Шал ақын]] өлеңдерiнде жеке адамға бағытталған арнаулар, адам өмiрi, оның мәнi мен сәнi, фәнилiк пен бақилық жайы суреттелдi, оларда тапқырлық, бейнелiлiк, шынайы поэзияға тән лирикалық «мен» көрiнiс тапты.<br /> <br /> ==Бодандық дәуіріндегі қазақ әдебиеті==<br /> <br /> 19 ғасырдан бастап қазақтың жазба әдебиетi&amp;nbsp;— әлеумет халiн ұғып, ел қамын жақтауға кiрiсiп, өлең бұрынғыша, қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым қызметiн атқара бастады, елдiң саяси пiкiрi мен тiлек, мақсат, мұң, зар сияқты сезiмдердiң басын қосып, жаңадан ой негiзiн, салт санасын құрауға кiрiстi, бұл уақытқа шейiн болмаған әлеуметшiлдiк сарыны, азаматтық нысанасы бой көрсеттi. Осындай әлеуметшiлдiк сарынды көбейткен тарихи оқиғалар бұл дәуiрде орыс отаршылдығымен байланысты туды. Ресей империясына бодан болу, сонымен байланысты туған ел iшiндегi өзгерiстер, қанаудың күшеюi, халықтың тiршiлiк ету аясының тарылуы, ұлттық намыстың тапталуы қазақ ақындары шығармаларында кеңiнен бейнелендi. Осы өзгерiске қарсы анық наразылық [[Махамбет Өтемiсұлы]] өлеңдерiнен айқын көрiнедi. Махамбет жырлары&amp;nbsp;— [[Исатай Тайманов]] бастаған көтерiлiстiң (1836—37) ұраны, үнi. Мұнда көтерiлiстiң мақсат-мұраты («Қорлықта жүрген халқыма бостандық алып берем деп»), оған қатысатын ерлердiң сипаты («[[Ереуiл атқа ер салмай]]»), соғыс суретттерi («Соғыс»), Исатайдың батырлығы мен оны жоқтауға арналған жырлар («Тарланым», «Мұнар күн»), ақынның өз жайына, көңiл-күйiне («Баймағамбет сұлтанға айтқаны», «Қызғыш құс») байланысты өлеңдерiне жалғасып, тұтастай көтерiлiс тарихын, сол кезеңдегi әлеум. жағдайды бейнелейдi. Исатай-Махамбет көтерiлiсiне тiлектес ақындар қатарындағы [[Шернияз Жарылғасұлы]]ның Исатайды мадақтап, Баймағамбеттi даттайтын өлеңдерi батылдығымен, тапқырлығымен бағалы. Исатай—Махамбет көтерiлiсiне жалғас туған [[Кенесары—Наурызбай бастаған ұлт-азаттық қозғалысы]] да (1837&amp;nbsp;— 47) өзiне тiлектес әдебиет тудырды («Наурызбай&amp;nbsp;— Қаншайым», «Топ жарған», «Жасауыл қырғыны», [[Нысанбай Жаманқұлұлы]]ның [[«Кенесары-Наурызбай» жыры]]). Сыр бойында, Батыс Қазақстанда өткен патша отаршылдығына қарсы көтерiлiстер кезiнде жаңа жырлар туды («[[Бекет батыр]]», «[[Жанқожа батыр]]»). Отаршылдыққа қарсы күрес поэзиясы қазақ көркем сөзiнiң дамуында озық идеясымен, халықтық мазмұнымен жаңа белес саналады. Билеушiлерге қарсы наразылықты ашық айтқан шыншыл поэзия туды, адамды суреттеудiң жаңа тәсiлдерi қолданылды. Осы қатардағы ақындар iшiнде [[Жанақ Сағындықұлы]], [[Шөже Қаржаубайұлы]], [[Сүйiнбай Аронұлы]] елеулi орын алады. Отаршылдық дәуiр әдебиетiнiң ақындары шығармаларында ел байлығының талауға түсiп, халықтың кедейшiлiкке ұрынып, қоныстың тарылуы, зорлық-зомбылықтың күшеюi, парақорлықтың етек жаюы, адамдар мiнез-құлқының өзгерiп, ұсақталып, берекесiздiкке түсуi, дiн шарттарының еленбеуi, т.б. жағдайлар кең қамтылып, көркем бейнелендi. Оларды заман қайғысы, өткендi ойлап торығу, алдағы өмiрден шошыну зары бiрiктiрдi. Бұл сарынның көрнектi ақындары&amp;nbsp;— [[Дулат Бабатайұлы]], [[Шортанбай Қанайұлы]], [[Мұрат Мөңкеұлы]], [[Кердерi Әбубәкiр Шоқанұлы]], т.б. халықтық поэзияның түрлерiн жетiлдiрдi. Оны заман шындығын бейнелеумен шебер байланыстыруда, реализмдi байытып, адам психологиясындағы өзгерiстердi жарқын суреттеуде, тiл өрнегiнде сан алуан жаңалықтар табуда осы топтағы ақындардың еңбегi үлкен. Олардың бiразы отарлаушыларға шошына қарады, дегенмен шығыс әдебиетiмен, дiни әдебиет үлгiлерiмен жете таныс болуы арқасында көркемдiк құндылығы жоғары туындылар жасады; қараңыз: [[Зар заман ақындары]].<br /> <br /> ===Қазақ әдебиетінің бодандық дәуіріндегі ренессансы===<br /> <br /> Қазақ әдебиетiнiң өскелең бағытын айқындауда 19 ғасырдың екiншi жартысында туған демократиялық ағартушылық әдебиеттiң орны ерекше. Бұл әдебиеттiң өкiлдерi [[Ыбырай Алтынсарин]], [[Абай Құнанбаев]], [[Шоқан Уәлиханов]] ғылым-бiлiм, оқу-өнер арқылы алдыңғы қатарлы елдерге теңелуге, теңдiкке жетуге болатынына сендi. Шоқанның ғыл. көзқарасы, қызметi арқылы қазақ елi iшiнде ағартушылық, демократиялық идеялар тарады. Ыбырай әдебиетке деген ұғым, түсiнiктi жаңартып, оның жас ұрпақты тәрбиелеудегi ұлы күш екенiн көрсеттi. Өзi балаларға арналған әңгiмелер, өлеңдер жазды. Көркем сөз өнерiнiң кемелденуi, өлең сөздiң қоғамдық қызметiн көтеру, сол негiзде жаңа көркемдiк әдiс&amp;nbsp;— реализмдi қалыптастыру ұлы Абайдың үлесiне тидi. Ол [[Еуропа]] мен орыстың классикалық әдебиетiн еркiн меңгерiп, көркемдiк таным мен талғамға жаңа талаптар қойды, жаңа сипатты поэзия туғызды. Классикалық әдебиет үлгiлерiн қазақ тiлiне аударып, қазақтың төл әдебиетiмен қатар қойды, Қазақ әдебиетінiң эстетикалық принципi [[Абай]] шығармаларында жүзеге асты. 19 ғ. әдебиетi ұлттық таланттардың көптiгiмен және олардың бiр-бiрiне ұқсамайтын сан алуандығымен көзге түседi. Онда айтыс ақындары (Жанақ, Шөже, Орынбай, Түбек, Бақтыбай, Кемпiрбай, Сабырбай, Сара, Ырысжан, Ұлбике, Тәбия, Ақбала, т.б.), әншi ақындар (Бiржан сал, Ақан Серi, Сегiз Серi, Мұхит, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, т.б.), қиссашыл ақындар (Жүсiпбек Шайхисламов, Ақылбек Сабалов, Шәдi Жәңгiров, Мәулекей Юманчиков, Кашафутдин Шахмарданұлы, т.б.) жыршы-жыраулар дәстүрiн жалғастырып, халықтық әдебиет үлгiлерiн сақтап жеткiзушiлер (Марабай, Абыл, Нұрым, Мұрын, Ығылман, т.б.) қатар өмiр сүрдi. Бұлардың барлығы өз мүмкiндiктерiнше әдеби арнаны толықтырды, өмiрдi өзiнше танып жырлады. Қазақ тiлiндегi алғашқы кiтаптар осы кезде басылды («Өсиет наме»&amp;nbsp;— [[1880]], «Бала зар»&amp;nbsp;— [[1890]], [[«Диуани хикмет»]]&amp;nbsp;— 1896, т.б.), фольклорлық мұралар жинақталып, жарық көре бастады. Қазақ әдебиетінiң көршi халықтар әдебиеттерiмен байланыстары ұлғайып, жаңа аудармалар пайда болды; қараңыз: [[Әдеби байланыс]].<br /> <br /> 20 ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті ұлы Абайдың ағартушылық, демократиялық дәстүрiн жалғастыра отырып, отаршылдыққа қарсы күрес пен тәуелсiздiктi аңсау идеясын ашық және батыл көтердi. [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Мiржақып Дулатов]] қазақ халқының тарихи-мәдени дамудан кенже қалып, қараңғылықта отырған күйiн суреттеп, елдi өнер-бiлiмге үгiттедi. Жаңалыққа енжар, ұйқыда жатқан қазақты бiрi «Маса» боп құлағына ызыңдап, бiрi [[«Оян, қазақ»]] деп, бар дауыспен жар салды. Ғасыр басында әдебиетке келген ақын-жазушылардың барлығы да осы дүбiрмен оянғандар едi. Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ әдебиетін көркемдiк-эстетикалық тұрғыдан байытып, жаңа жырлардың туып, жетiлуiне үлес қосты. Оның [[«Қамар сұлу»]], «Кiм жазықты?» атты романдары, «Адасқан өмiр», «Кедей», «Таныстыру», «Қала ақыны мен дала ақынының айтысы» поэмалары, [[лирик]]. өлеңдерi, публицистик. мақалалары ақынның әр саладағы iзденiстерiн танытты. Әдебиеттегi сыншылдық бағытты дамытып, ағартушылық идеяны көркем сөз арқылы өрiстетуге [[Сәбит Дөнентаев]], [[Мұхамеджан Сералин]], [[Спандияр Көбеев]], [[Бекет Өтетiлеуов]], [[Тұрмағамбет Iзтiлеуов]], [[Ғұмар Қараш]], [[Нарманбет Орманбетұлы]], [[Бернияз Күлеев]], т.б. елеулi еңбек сiңiрдi. Олар ақындық өнердi әр жағынан жетiлдiрдi. Сәбит шағын, сюжеттi өлеңдер мен мысал жанрында өнiмдi еңбек етсе, Бернияз заман шындығын лирик. өлеңдермен ашуға ұмтылды. Ауыл мектептерiнде сабақ берген Спандияр мен Бекет еңбектерi олардың ұстаздық, ағартушылық көзқарастарымен байланысты едi. Көбеев «Қалың мал» атты роман жазды. «Айқап» журналын шығарған белгiлi журналист Сералиннiң әлеуметтік теңсiздiктi бейнелейтiн дастандары («Гүлқашима», «Топжарған») басылды. Отаршылдық қанауды, ел билеу жүйесiндегi саясатты, қазақ қоғамының мешеу күйiн сынауда Ғұмар мен Нарманбет өлеңдерi едәуiр көркемдiк табысқа жеттi. Бұл дәуiрдегi әдебиет ақын-жазушылардың ұстаған жолы мен көркемдiк iзденiстерi, бағыт-бағдары жағынан бiркелкi емес едi. Олардың iшiнде таза қазақы дәстүрге сүйенген, аракiдiк шығыс әдебиетiнен хабары бар ақындар тобы болды. Олар да ел iшiн жайлаған надандықты, ел билеушiлердiң әдiлетсiздiгiн, патшаның отаршылдық саясатын сынады. Мәшһүр-Жүсiп Көпеевтiң, Нұржан Наушабаевтың реалистiк өлеңдерi дәуiр шындығын ашып көрсеттi. 20 ғ-дың басындағы әдебиеттi толықтыруда «Исатай-Махамбет» дастанының авторы Ығылман Шөрековтi де, Қ. ә-нiң дәстүрлi саласын дамытқан әншi-ақындар легiнде (Майра, Иманжүсiп, Мәди, Кенен, Үкiлi Ыбырай) атап айтуға болады. 1917 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсiнiң батырлары Амангелдi, Бекболат, т.б. туралы жырлар туды. Көтерiлiске байланысты туған халық поэзиясы ғасыр басындағы әдебиеттiң демокр.-халықтық бағытын толықтырып, оны жаңа мазмұнмен байытты; қараңыз: [[Қазақ халық поэзиясы]].<br /> <br /> =<br /> <br /> == Тәуелсiз Қазақстандағы қазақ әдебиеті ==<br /> Тәуелсiздiк жылдарының рухани нәтижесi Нұрпейiсов («Соңғы парыз»), Қабдолов («Менiң Әуезовiм»), Мұртаза («Ай мен Айша»), Мағауин («Сары қазақ»), Жүнiсов («Аманай мен Заманай»), Нұршайықов («Жазушы мен оның достары»), Ысқақ («Ақсу туралы аңыз»), Тоқтаров («Абайдың жұмбағы»), Софы Сматай («Жарылғап батыр»), С.Елубай («Тағзым»), Мұратбеков («Ай туар алдында»), Исабеков («Ай-Петри ақиқаты»), Тарази («Қара жұлдызға сапар»), Жұмадiлов («Тағдыр»), А.Жақсыбаев («Тiрек»), Қ.Исабаев («Шоң би»), Д.Досжан («Құм кiтап»), Б.Мұқай («Өмiрзая»), Ә.Сарай («Едiл-Жайық»), О.Сәрсенбай («Шеңбер»), т.б. көрнектi жазушылардың роман, повесть, әңгiмелерiнде көрiнiс тапты.<br /> <br /> Әдеби онжылдықта Қ. ә-нiң дәстүрлi жанры поэзияда ұлттық үн мен азаматтық әуен жоғары деңгейге көтерiлдi. Барлық уақыт қабаттарына барлау жасау, поэтикалық қиялдың ауқымдылығы, лирикалық, баяндаушылық, публицистік және сыншылдық көңiл-күйдiң байлығы, суреттеу тәсiлдерi мен құралдарындағы батыл iзденiстер осы жылдар поэзиясына тән болды. Мүшайра, айтыс, әдеби-поэтикалық байқаулар шығармашылық iзденiстердiң молаюына түрткi болды.<br /> <br /> 20 ғ-дың 90-жылдарында ұлттық драматургияның ең басты нысанасы болған Кекiлбаевтың «Абылай хан», Ш.Құсайыновтың «Томирис», М.Байсеркеновтың «Абылай ханның ақырғы күндерi» тарихи драмалары ендi ғана тәуелсiздiк алған елдiң егемендiгiн сақтап қалудағы қиын күрестiң тiрегiн iздеудiң ерекше түрi iспеттi болады.<br /> <br /> Қазақ әдебиеті өзiнiң бүкiл даму барысында күрделi де қайшылықты жолдардан өттi. Бүгiнгi қазақ ұлттық әдебиетi өсiп-өркендеген көп салалы, көп жанрлы, көрнектi авторлары бар, әлемдiк әдебиет деңгейiне көтерiлдi.<br /> <br /> == Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері ==<br /> <br /> ====Қытай қазақтарының әдебиеті====<br /> <br /> Әдебиет деген алып байтеректің сандаған бұлақтардан құралатыны даусыз. Олай болса қазақ әдебиеті деп аталатын ұлы ұғымды Қазақстан көлемімен ғана шектесек сыңар жақты көзқарас болар еді. Қазақ әдебиеті әлемдегі қазақ қоныстанған барлық елде өз өркенін жайып, тамыр тартты. Әсіресе, екі милионға жуық қандастарымыз қоныстанған қытай елінде де біздің әдебиетіміз өз жетістігімен өзгешеленеді, әрі қазақ әдеби мұраларының құнды да құнарлы қазынасы сақталған алып әдеби орта екені ақиқат. Ал, біз кейде сондай әдебиетімізбен мәдениетіміздің мәйегі болған қандастарымыздың құнды еңбегін бағалай алмай жатамыз. <br /> Жақында ғана Алматыда «Жазушы» баспасынан жарық көрген [[Шәміс Құмарұлы]]ның «Бөке батыр» романын оқып отырып ойларымыздың шындығына онан ары көз жеткіземіз.<br /> Осы орайда қытайда болған күндерімде жазушы Шәміс Құмарұлы ағамызбен сәті түсіп сыр бөліскен едім. Сөзіміздің дәлелі де мәйегі сол сұхбатымыз болсын.<br /> <br /> - Шәміс аға, сіз қытай қазақ әдебиетіне елеулі еңбек сіңірген жазушының бірісіз, әрі осы салада көп жылдан бері басшылық міндетін арқалап келесіз. Сол қытай қазақ әдебиетінің жалпы жайы, бұрынғысы мен бүгінгісі және болашағы туралы не айтасыз?<br /> - Қытай қазақтарының жазба әдебиетінің тарихы тым ұзақ емес. Қытай топырағында туған жазушылардан тұңғыш шығармасы басылым көрген [[Ақыт Үлімжіұлы]] екен. Біз әйгілі ақын Ақыт Ұлімжіұлының 1891 жылы қазан баспасынан жеке кітап болып шыққан тұңғыш кітабы “Жыйһаншаны” Қытайдағы қазақ қаламгерлерінің тұңғыш кітабы деп есептесек, жазба әдебиетіміздің тарихы әрең 115 жыл болады. Қытай зерттеуші мамандар қытай әдебиетін төмендегідей бірнеше дәуірге бөледі. 1840 жылдан 1919 жылға дейінгі әдебиетті қазіргі заман әдебиеті 1949 жылдан кейінгі әдебиетті осы заман әдебиеті деп айырады.<br /> Осы тұрғыдан алғанда Ақыт Ұлімжіұлы ғана қытай жақынғы заман қазақ адебиетінің уәкілі болады. өйткені оның “Жиыһаншадан” басқа трөіт кітабы түгел 1919 жылдан бұрын қазан баспасынан шыққан. Сол арқылы Ақыт бүкіл қоғамға өте кең танылған.<br /> Сонау ХІХ ғасырда, оқу-ағартуы төтенше мешеу, баспа сөз орны мұлде жоқ, қараңғы өңірде қолына қалам алып шетел баспаларынан кітап шығару оңай жұмыс емс. Қатынасы қолайсыз өте шеткері Өралтай өңірі жөнінен алғанда тіпті де қиын еді. Ақыт Ұлімжіұлының халықты оқу - ағартуға, ғылым, білім үйренуге үндеген шығармалары өте көп. Әсіресе ахылақ мұралға, адалдыққа үндеген өлеңлдері сонау 30-40 ж.ж. халықты оятып, мәдениетке жетелеу де орасан қызмет атқарған.<br /> Ал, [[Таңжарық Жолдыұлы]], [[Асқар Татанайұлы]], [[Дубек Нұртазаұлы Шалғынбаев|Дубек Шалғынбаев]], [[Нығымет Мыңжанұлы]] қатарлы қаламгерлердің алды 1930 жылдардан бастап шығармалар жариялап, қоғамға ақын - жазушы ретінде танылған. [[Құрманалы Оспанұлы]], [[Қаусылқан Қозыбайұлы]], [[Рахметолла Әпшеұлы]], [[Мағаз Разданұлы]] қатарлы ақын жазушылардың алғашқы шығармаларының жарық көруі 1949 жылдан бұрын болғанмен саны шағын, дені 1949 жылдың қарсаңында жарияланған екен. Сондықтан бұл жазушыларды да қытай қазіргі заман әдебиетіне өкілдік ететін, қытай қазақ әдебиетінің уакілдері деуімізге болады. Бұл жерде соны анық айтуымызға болады. Соңғы аталған ақын - жазушылардың кесек еңбектері мәдениет зор төңкерісінен кейін жарық көрді. Бұл оларлдың сонау 1949 жылдардағы алғаш әдебиетке атсалысқан дәуірінен айрықша екені анық. Мен олардың алғаш танылған дәуірін негіз еттім. 1949 жылдан 1966 жылға дейін Совет қазақ әдебиеті мен Қытай жаңа дәуір әдебиетінің ықпалында бір буын ақын - жазушылар қосыны қалыптасты. Бұлардың негізгі өкілдері ретінде: [[Омарғазы Айтанұлы]], [[Күнгей Мұқажанұлы]], [[Мақатан Шәріпқанұлы]], [[Ғани Саржанұлы]], [[Құлмұқамет Ахметұлы]], [[Тәліпбай Қабаев]], [[Шәкен Оңалбаев]] , [[Задақан Мыңбаев]], [[Мәди Әбдірахманов]], [[Жақып Мырзақанов]], [[Бердібек Құржықаев]], [[Жұмәділ Маман]], [[Батырхан Құсбегин]], [[Шәйсолтан Қызырұлы]], [[Тұрсынәлі Рысқалиев]], [[Жұмабай Біләлұлы]], [[Ғалым Қанапияұлы]], [[Әуелхан Қалиұлы]], [[Райхан Ібінқызы]], [[Ұлықан Солтанқызы]] қатарлы елуден артық қаламгерді атауға болады. Бұл дәуірде ақын - жазушылар қонысы молайып, бір бөлім көркем туындылар барлыққа келгенімен жәнеде советтер одағынан келген әсіре солшылдық идеялардың шырмауынан аулақ бола алмады. Бұл дәуірдегі шығармалардан таптық күресті жырлаған солшыл, ұраншылдық бастан-аяқ қамтылып отырды.<br /> Шындап айтқанда қытай қазақ әдебиеті, қытай әдебиеті мен ұқсас, «мәдениет зор төңкерісі» делінетін әсіре солшыл он жылдық ойран аяқталып, Қытайда реформа жүргізу, есікті ашу саясаты жолға қойылғаннан кейін ғана өзіндік даму жолына түсті. Ақын жазушыларымыз шығармашылықпен алаңсыз шұғылданды. Соның нәтижесінде 1978 жылдан 2000 жылға де йінгі қысқа ғана 22 жыл ішінде жүзге тарта роман, неше жүздеген әңгіме, повестер жинағы, дастан, өлеңдер жинағы жарық көрді. Соны ашық айтуға болады. Қытай қазақ әдебиеті тарихындағы едәуір үздік шығармалар сол дәуірде туды. Бұрынғы қарт қаламгерлердің де белді шығармалары осы дәуірде жарыққа шықты. Тарихта өткен Ақыт, Таңжарық ағаларымыздың да томдары осы дәуірде баспадан шықты. Меніңше 80-90 ж.ж. Қытай қазақ әдебиетінің бір шама гүлденген, өлмес шығармалар туған тамаша дәуірі болды.<br /> Қытай қазақ әдебиетінің болашағы туралы кесіп бір нәрсе айта алмаймын. Солайда Қытай қазақ әдебиетінің бүгінгі даму ауқымына шама мөлшер жасауға болады. XXI- ғасыр басталғаннан бері қарай яғни 1999 жылдан кейінгі әдеби шығармалардың жалпы даму деңгейіне көз салғанда, яғни жас қаламгердің тебініне қарағанда, қытай қазақ әдебиетінің болашағы нұрлы деп қараймын. Болашақта халқымызға мақтан боларлық яғни қазақ халқының абыройын асыратын әйгілі шығармалар туылуына тамаша негіз бар.- Қытай осы заман қазақ әдебиетінде бүгінгі өмірді тақырып еткен қандай кесек шығармалар бар? Сіз оларға қандай баға бересіз?<br /> - Жоғарыда қытай қазақ әдебиетінің жалпы жағдайы туралы тоқталып, осы заман әдебиетіндегі кесек шығармалар мене халық жүрегін ұялаған әйгілі шығармалардың барлығы 1978 жылдан кейін ғана дүниеге келгендігін айттым. Бүгінгі өмірді жазған кесек шығармалар негізгі жақтан осы қарсаңда дүниеге келді. Ал, мәдениет төңкерісінің соңғы дәуірінен бері қарайғы өмірді жазған шығармаларды қосқанда саны біразға барады. Бұларға Күнгей Мұқажанұлының “Тайталас” поуэсті, Жұмабай Біләлдің “Жондағы жорықтар” романы, Омарғазы Айтанұлының “Таразы” романы менің “Көз жасы сарқылмайды” романым мен “Жусанды дала” “Тірлік тынысы” қатарлы поэсдтерім, “Ертіс кілкіп ағады” романым, Қайса Түсіпұлының: “Үзілген үміт”, “Тағдыр таразы” романдары, Оразхан Ахметтің: “Көкбелес романы “80-аулада”, “Алыстағы оттар” поэсдтері, Шәйсолтан Қызырұлының “Алтын тау азматтары” романы, және “Шаңырақ” повесті, Жұмәділ Маманның: “Көпірдегі көк жалдар” поэсді, Жеңіс Ырсқанұлының “Тортөбелдің толық емес тарихы”, “Томпақтың қоныс аударуы”, “Бір реткі қонағасы” қатарлы повестері, Қырбақ Нұрғалиұлының “Үкі күлкісі”, “Сорға біткен дос”, “Сынық қанат көгершін” қатарлы поэсттері, Серік Қауымбайұлының “Құйынды қабір” повесті, бұдан басқада повестер бар. әңгімелерде аз емес. Романдардың ішінде Омарғазы Айтанның “Таразы” романы Менің “Қөз жасы сарқылмайды” романым оқырмандардың жақсы аңысын қозғағаны көпшілікке белгілі, менің “Ертіс кілкіп ағады” романым 2006 жылы Қытай тіліне аударылып баспадан шықты. Сыншылыр тисті бағаларын жазды. Повестерден:”Жусанды дала”, “Тор төбелдің толық емес тарихы”, “Үкі күлкісі”, “Құйынды қабір” қатарлы повестер реформа дәуірін бір шама жанды бейнелеген шығармалар деуге болады. Әр жазушы өмірдің әр қырынан, әр түрлі жазу тәсілімен жазып келеді. Әр кімнің шығармашылық іздену жолы әр бөлек. Сондықтан шығарма атаулыны бір өлшемге салып баға беруге келмейді. Қайсы үлгіде, өмірдің қай қырынан жазылған шығарма болсада оның өзіндік артықшылығы әрі кемшілігі болады. Бірінің кемін бірі толықтайды. Сондықтан жазу шеберлігі жетпеген яғни көркемдігі төмен шығарманың да жалпы әдебиетімізге аз болсада қосқан үлесі бар деп қараған дұрыс.<br /> Оқырмандардың көңілінен жол тапқан, халықтың аңысын қатты қозғаған әйгілі шығармаларды мен ашалап отырмасамда жұрттың көңілінде сайрап тұрғаны анық, соны анық айтуға болады. Әйгілі шығарма дүниеге келген соң ғана сол шығарманың авторы әйгілі жазушыға айналады.<br /> Қытайда 45 тен төменгі қаламгердің бәрін жастар қатарына жатқызады. Осы тұрғыдан алғанда біздің жас ақын - жазушыларымыздың саны аз емес. Әсіресе ұлтымыз жөнінен алғанда, қоғамға шығармашылықпен танылған жас қаламгерлердің саны расында едәуір көп. Мұның бәрін бірден атап отырсақ үлкен бір тізімдік болады. Жалпы сапасы жағынан алғанда, әрине бір келкі емес екені анық, бір келкі деу шындыққа да жанаспайды. Десе де осы жас қаламгерлеріміз ішінде көркемдік деңгейі едәуір биік үздік шығармалармен көзге түсіп жүрген жастарымызды мақтана ауызға алсақ артық болмайды деп ойлаймын. Жақынғы жылдардан бері Тәпей Қайысқанұлы, Қидаш Жұбанышұлы, Білісбек Әбдіразақұлы, Қырбақ Нұрғалиұлы, Балапан Рабатов, Жеңіс Ырысқанұлы, Еркеш Құрманбекқызы, Мағаз Мәлікұлы, Алмагүл Жұмажанқызы, Тұрсынбек Байжұмаұлы, Қасен Әубәкірұлы, Мәдениет Мұқатайұлы, Ерлен Нұрдықанұлы, Серік Сейтқазыұлы қатарлы жас қаламгерлер бұрынғы көне сүрндекті бұзып , өздерінгше ізденіп, өз алдарына жол тауып, шығармашылықта өз даралықтарымен жұрт көңілінен орын алды. Жазушының жазу стилі деген сөз жазушының қалам даралығы ғой, мұны түсінікті тілмен айтсақ, жазушының шығармада пікір көтеру яғни идея табу тәсілі болады. Біз ауызға алып отырған осы бір топ жас ақын-жазушылар өздеріне тән идеч табу тәсілдері бар қаламгерлер десек артық болмайды.<br /> Адам баласы көңілге, рухқа сүйеніп жасайды. Бір ұлттың әдебиеті сол ұлттың асқақ рухы. Сондықтан жер бетінде бір ғана адам қалған күнде де сол бір адамның көңіл - күйіне қажет рухани әлем болуы керек. Менің қарауымша жер бетінде адам баласы болады екен, сөзсіз әдебиет те болады. Айтуларға қарағанда адамдардағы ауырудың жүзде тоқсаны адам көңіл - күйінің қалыпсыздығы себебінен болады екен. Бұл адамдардың көңілге сүйеніп жасайтындығының дәлелі. Әдебиеттің өзі адамдардың көңіл - күйінің дәрісі. Егер бір адам өмірде тығырыққа тіреліп, өліп алуды ғана ойлап отырғанда, қолына бір жазушының шығармасы түсіп, осы шығарманы оқығаннан кейін ол, мыныдай блғанда мен ұлмеуім керек дейтін ойға келсе, ал, бір адам біреуге өлердей өшігіп өлтірмей қоймаймын деп жүргенде бір кітап қолына түсіп оқыған соң райынан қайтса бұл шығарма нақты адам көңіл - күйінің баға жетпес емі деуге болады. әдебиетте болашақ жоқ дейтін аңыс, біріншіден, ұлыт мүддесін емес, ақшаны ғана қуған бір бөлім адамдармен, жазудан белгілі өзіндік жол таба алмаған адамдардың қоғамға көтеріп шыққан идеясы болуы мүмкін. өз басым, қоғам дамыған сайын әдебиетте дамиды деп қараймын. Әдебиетте адамның жан дүниесін жазу деген сөз ертеден айтылып келеді. Бұл сайып келгенде жәнеде адамдардың көңіл-күйін жазу деген сөз.<br /> <br /> Қазірде Қытайдың Шыңжаң автономиялы ауданына қарасты Шәуешек қаласында тұратын жазушы, ақын, драматург [[Қажығұмар Шабданұлы]] 1925 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Таңсық елді мекенінде дүниеге келген. 1930-шы жылдардың <br /> басында ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Дөрбілжін ауданына ауып барған.<br /> <br /> Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту көтерілісі кезеңінде Дөрбілжіндегі «Қазақ-қырғыз ұйымын» басқарған. Алғаш рет 1958 жылы «оңшыл», «солшыл» деген саяси айыптаулармен сотталып, 22 жылға бас бостандығынан айрылған Қажығұмар жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде толық өткеріп, 1980 жылы бостандыққа шығады.<br /> <br /> 1986 жылдың желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады деген айыптаулармен, шетел жансызы деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі. Бұл жаза мерзімін ол Үрімжі қаласының №1 түрмесінде өткізеді.<br /> <br /> Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі «Халықаралық рақымшылық» (Амнести интернешнл) ұйымы оны «ар-ождан тұтқыны» деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен.<br /> <br /> ====Монголия қазақтарының әдебиеті====<br /> <br /> Атамекендегі қазақ әдебиетін алып бәйтерекке теңесек, моңғолиядағы қазақ әдебиеті соның бір мәуелі бұтағы болып табылады. Бұл өлкедегі қазақтар арасынан жиналған фольклорлық мұра 5 том кітап боп жарыққа шықты.<br /> <br /> [[Ақыт Үлімжіұлы]] (1867-1940)<br /> <br /> Ақыт Қажы Үлімжіұлы - атақты қазақ ақыны, діни қайраткері, халық ағартушысы. Шығыс Түркістандағы Алтай аймағының Көктоғай ауданында кедей отбасында дүниеге келді. Бала кезінен бастап ауыл молдасынан, одан кейін Бұқар медресесінде дәріс алып араб, парсы тілдер, сондай-ақ шариғат пен тәжуитті үйренген. 1908 жылы Алтай, Қобда аймақтары қажылар тобының аудармашы ретінде Меккеге қажыға сапар шегіп барады. 1910 ж. елге қайтып келген соң, Сарытоғай ауылында мектеп ашып мұғалім болады. 1939 жылы Шэнь Шицайдің үкіметіне наразы шыққан халық көтерілісіне белсене қатысқаны үшін ұсталып қамалды да, 1940 жылы абақтыда қаза болды.<br /> <br /> [[Ақыт Қажы]] атамыздың “Жиһанша”, “Ахиретбаян”, “Сәйпілмүлік - Жамал” дастандары Қазан баспасында бірнеше рет жарық көрді. Оның “Абақ керей шежіресі”, “Ер Жәнібек”, “Алтай” сияқты толғау өлеңдері қолжазба түрінде кең тараған.<br /> Ақын [[Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақов]]тан бастап 30-дан астам халық ақындарының шығармалары жинастырылып, зерттеліп, ел игілігіне айналды. [[Тауданбек Қабанұлы]](1830-1908), [[Төлебай Бөжекұлы]](1858-1924), [[Мешел Қожекеұлы]](1858-1928), [[Отарбай ақын]](1882-1953), [[Нәжікеш Таңқайұлы]](1885-1953), [[Оңашыбай Ірбітұлы]] (1892-1953), [[Бұрқасын Тауданбекқызы]] (1905-1968) т.с.с. халық ақындарының шығармашылығы арнайы зерттеліп, оқырман қауымға жол тартты.<br /> МХР тәуелсіздігінің нығая түсуіне байланысты 1940 жылы [[Баян- Өлгий]] қазақ ұлттық аймағы боп жеке құрылды. Бұл оқиға мұндағы қазақтың әлеуметтік-саяси өміріне бетбұрыс әкеп, ұлттық мәдениеттің гүлденуіне негіз болды. 1942 жылы 3-қыркүйекте “Қазақ аумағында жаңа әліпбиді қолдану туралы” қаулы қабылданып, латын әрпі орнына Қазақстанда қолданылып отырған қазақ (кириллица) әліпбиін пайдалану ісі жүзеге асып, ана тілінде алғаш рет “Өркендеу” газеті (қазіргі “[[Жаңа өмір]]”) жарыққа шығып, қаламгерлер осы газет төңірегінде топтаса бастады. Тұңғыш мәдени ошақ Ұлттық клуб құрылды.<br /> <br /> 1955 жылы қазақ қаламгерлері үйірмесі орнап, 1957 жылы жылына 4 мезгіл жарық көретін “[[Жаңа талап]]” альманағы (қазіргі “[[Шұғыла (журнал)|Шұғыла]]”) шыға бастады. 1948 жылы өткен Моңғолия Жазушылар Одағының съезіне ақын [[Ақтан Бабиұлы]], жазушы [[Құрманхан Мұқамадиұлы]] бастаған қаламгерлер қатысты. 1968 жылы 28 желтоқсанда МХРП ОК-нің саяси бюросы арнайы қаулы қабылдап, [[МХР Жазушылар Одағының қазақ бөлімшесі]]н ресми құрды. Мұның бәрі ұлттық мәдениеттің түлеп жаңғыруына, әсіресе жаңа жазба әдебиеттің қалыптасуына зор әсерін тигізді. Соның нәтижесінде бүгінге дейін әдебиет саласында 400-дей қаламгер еңбек етіп, олардың қатарынан 20-дан астамы МХР Жазушылар Одағының мүшесі шығып, 70-тей талант иелері аймақтың жазушылар бөлімшесіне мүше болып, 1957-жылдан кейінгі кезеңде ақын-жазушы, драматургтер алды 10, арты бір кітаптан шығарма жазып, барлығы 300-ге тарта әдеби шығарма, зерттеу, 40-тан астам біріккен жинақ, моңғол тілінде 30 жинақты жарыққа шығарды. Әдебиеттің жаңа мазмұны мен түрі пайда боп әңгіме, повесть, роман, драма, кинодрама, поэма, сатира, фантастика секілді барлық жанрды қаламгер қауым игеруге атсалысты.<br /> <br /> Моңғолиядағы жазба әдебиеттің даму кезеңін екіге бөліп қарастыруға болады. І кезең: 1940-1970 жылдар. Бұл жаңа әдебиеттің пайда болып қалыптасу кезеңі. ІІ кезең: 1970 жылдан бүгінге дейінгі уақыт. Бұл жазба әдебиетінің толысу дәуірі.<br /> <br /> [[Ақтан Бабиұлы]] (1897-1973)<br /> <br /> Моңғолиядағы жазба әдебиеттің негізін салушы – Ақтан Бабиұлы (1897-1973). Ол МХР мәдениеті мен өнеріне еңбегі сіңген қайраткер, ақын әрі драматург, сонымен бірге ауыз әдебиетінің белді өкілі. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде елге танылған ол 1919 жылдан бастап “Кедей күні”, “Сары Мешелге”, “Қарау байға”, “Жөргем салға”, “Халел мен Мәлік молдаға” секілді өлеңдерімен сол кездегі мешеулікті сын тезіне салып, тілі уытты сыншыл да шыншыл ақын ретінде халыққа танылады. Оның Ұмсындық, Ғазиза, Ақбалалар мен айтысы сол кездегі қазақ өмірінің айнасы деуге болады.<br /> <br /> А.Бабиұлы 1940 жылдан бастап “Өркендеу” газетіне өршіл үнін қосып, жаңа заманның жаршысы болумен бірге мәдениет пен өнерге қарымды үлесін қосқан сергек саналы қайраткер болды. Оның оннан астам жинақтары жарық көріп, драмалық туындылары театр репертуарының мәйегіне айналды.<br /> <br /> Ақынның 1940-1960 жылдарда жазған өлеңдері үгіт-насихат сипатында болып, халықты жаңа қоғам құруға уағыздады, ескі мешеулікті қатты сынауға бағытталды. Ол достық тақырыбында “Орыс даласы”, “Москвам”, “Қанды соғыс”, “Отан жыры” секілді туындылар, “Қыс”, “Жазғы мысал”, “Қобда өзені”, “Бесбоғданың қойыны”, “Бөкентау” секілді табиғат лирикаларын жазды. Ақынның “Бүркіт” (1959), “Досымбек-Балқия” (1964), “Өмір жолы” (1970) секілді поэмалары оның қаламгерлік қарымын жалпақ елге танытқан шоқтығы биік туындылар болумен бірге поэма жанрының қалыптасуына негіз болды.<br /> <br /> [[Құрманхан Мұқамадиұлы]] – (1923-1964)<br /> <br /> Құрманхан Мұқамадиұлы – (1923-1964) әдеби қызметін өлең жазумен бастады. Оның “Құттықтау”, “Қыс”, “Октябрь тойына”, “Қазақстандық достарға” “Тау қойнында жеке дара” секілді өлеңдері бар.Әйткенмен ол қаламгерлік қабілетін драма саласында көрсете білді.<br /> <br /> [[Арғынбай Жұмажанұлы]]<br /> <br /> Арғынбай Жұмажанұлы 1954 жылы [[Алматы]]да [[Абай атындағы қазақ педагогика институты]]ның филология факультетін бітірген соң туған жеріне қайтып оралып, [[Баян-Өлгей аймағы]]ндағы мәдени-ағартушылық істердің тізгінін қолға алып, ел-жұрттың рухани толысуына тегеуірінді ықпал еткен адам.<br /> <br /> Арғынбай Жұмажанұлы 1929 жылы Моңғолиядағы қазақ аймағының [[Тұлбакөл]] деген жерінде туып, 1994 жылы Қазақстанда, [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл]] ауданында дүние салды. Марқұмның құлпытасына өзінің &quot;Қоштасу&quot; деген өлеңінен мынадай бір шумақ қашалған:<br /> <br /> '''Ұрпақ бердің ұлтыма айтып барам,'''<br /> <br /> '''Өнер бердің, жыр төгіп шалқып барам.'''<br /> <br /> '''Кешір мені туған жер — Моңгол елім,'''<br /> <br /> '''Пендемін ғой, қаныма тартып барам!'''<br /> <br /> Ол орта мектепте мұғалім, директор, аймақтық оқу бөлімінің меңгерушісі, аймақтық партия комитетінің хатшысы, [[&quot;Жаңа Өмір&quot;]] газетінің редакторы, қатарлы қызметтерді абыроймен атқарып, құрметті демалысқа шыққан.<br /> Монғол Халық Республикасы халық ағарту ісінің үздігі, 1950 жылдан [[Монголия Жазушылар одағы]]ның, 1971 жылдан Моңғолия Журналистер одағының, 1993 жылдан [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның мүшесі, көрнекті [[жазушы]] [[драматург]], Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты. Өлең, дастан, драмалық шығармаларының он шақты жинағы қазақ тілінде, төрт кітабы моңғол тілінде басылған. Шығармалары орыс, украйн, болғар, тува, алтай тілдеріне аударылып жарық көрген. &quot;Талаптылар мен табынушылар&quot;, &quot;Ертіс әуендері&quot;, &quot;Бірлестікшілер&quot;, &quot;Сандуғаш&quot; пьесалары театр сахнасында қойылып, &quot;Шайқас алдында&quot;, &quot;Домбыра әуендері&quot; атты көркем және деректі фильм сценарилері кино болып шыққан.<br /> Моңғолия Үкіметі Арғынбай Жұмажанұлының ұстаздық және жазушы-журналистік еңбегін жоғары бағалап, &quot;Еңбек қызыл ту&quot;, &quot;Алтын жұлдыз&quot; ордендерімен және мерекелік медалдармен марапаттаған.<br /> <br /> Ақын, драматург Арғынбай Жұмажанұлының алғашқы жинағы “Тақпақтар” деген атпен 1949 жылы [[Ұланбатыр]]да жарық көрді. Содан кейін “Ертіс жырлары” (1960), “Біздің өлкеде” (1972), “Меңдікөл” (1979) жинақтары оқырманға жетті.<br /> <br /> Ақын [[Даниял Дікейұлы]]ның “Жетілген жетім”, “Таң алдында”, “Солдат сөзі”, “Алтай аясында” секілді поэмалары, Имашхан Байбатырұлының “Телқоңыр” (1967), “Аққу әні” (1970) секілді жинақтары, Шабдарбай Қатшанұлының “Көрімдік”, “Шығыстағы алау”, “Майлы жер” поэмалары, Дайын Қалаубайұлының “Жас дәурен”, “Гүлсім” сияқты жинақтары поэзияның аяқ алысын байқатқан айтулы туындылар.<br /> Аға буын қаламгерлер Ж.Байыт, И.Жәбенұлы, Қ.Кәп, М.Егеухан, А.Қауия, І.Яки, орта буын өкілдері Ж.Кәкей, Ш.Зуқай, Р.Шынай, І.Кеңес, Қ.Тойлыбай, Қ.Бодаухан, О.Солдатхан, Ж.Қуанған, М.Зүлкафил, Б.Мұрат, Ә.Дәулетхан, Р.Зұрғанбайұлы секілді ақындардың туындылары өлең өнерінің биік үлгіде дамуына баспалдақ жасады.<br /> <br /> Проза саласына келсек, бұл кенже қалған жанр 1955 жылдан кейін дами бастады. Дәлірек айтқанда, Қ.Мұқамадиұлының бірнеше көркем әңгімелерінен бастау алып, керуен тартты. Қ.Мұқамадиұлының “Алғашқы қадам” (1955) “Жұрт ала ма, жұт ала ма?” көркем эссесі прозаның сәтті жазылған алғашқы үлгілері болды. “Алғашқы қадам” әңгімесінде аймақ өмірінде болған тұңғыш рет адамға хирургиялық операция жасаған тарихи оқиға суреттеледі. Көркем проза [[Махфуз Құлыбекұлы]]ның “Мұралық”, “Көк лақтың құпиясы” әңгімелері, “Қызыл қайың хикаясы” повесі арқылы жалғасын тапты. Жазушы [[Шерияздан Нығышұлы]]ның “Күдірлі керуен” повесі қазақ және моңғол тілінде жарық көрді. Ақын Алақанұлының “Менің анам”, “Егіншінің баласы”, “Ананың ақ тілегі” секілді прозалық шығармалары әдебиетке елеулі жаңалық әкелді.<br /> <br /> 1970-1985 жылдары Моңғолиядағы қазақ қаламгерлерінің оншақты роман, көптеген повесть, әңгімелері жарық көрді. Алғашқы роман – жазушы [[Елеусіз Мұқамадиұлы]]ның “Қобда қойнауында” шығармасы еді. Одан кейін [[Шабдарбай Қатшанұлы]] “Жырақта қалған жылдар”, [[Мағауия Сұлтанияұлы]] “Ұрпақ тағдыры”, [[Ісләм Қабышұлы]] “Ұрпағың үзілмесін”, [[Жамлиқа Шалұлы]] “Үлкен үй”, [[Қауия Арысбайұлы]] “Жиекте”, [[Сейітхан Әбілқасымұлы]] “Қара боран”, [[Сұлтан Тәуекейұлы]] “Мұнар таулар” романдарын жазды. Бұл әдебиеттің жаңа белеске көтерілгенінің дәлелі болды.<br /> <br /> 1940 жылы аймақтық Ұлттық клубтың шымылдығы [[Ақтан Бабиұлы]]ның “Ермалай” пьесасымен ашылып, бұл туынды драма жанрының алғашқы қарлығашы болды. Оның“Жамал” (1941), “Еріншек пен екпінді әйел” (1942), “Қалқаман-Мамыр”, “Ақайша” секілді драмалық туындылары өлкедегі театр өнерінің қалыптасып дамуына септігін тигізді.<br /> <br /> Жазушы, драматург [[Құрманхан Мұқамадиұлы]] буыны енді беки бастаған драма өнерін зор белеске көтерді. Мәскеуден білім алып,л әлем классиктерінің шығармаларымен терең сусындаған ол осы салаға тың серпін берді.Оның “Кезең үстінде” (1955), “Қарға қарғаның көзін шоқымайды” (1957), “Жасыл дөң” (1959), “Тұлбакөл шайқасы” (1962) секілді драмалық шығармалары күрмеуі мол күрделі жанрды игеруге соны соқпақ болды.<br /> <br /> Ақын, драматург [[Арғынбай Жұмажанұлы]]ның “Талаптылар мен табынушылар” пьесасы 1956 сахнаға жол тартты. Оның “Ертіс шындығы”, “Сандуғаш” секілді пьесалары бар. “Моңғолкино” студия түсірген “Шайқас алдында”, “Домбыра әуені” фильмдерінің сценарииін жазды. Жазушы Ж.Баят, ақын Қ.Шабдарбайлар да осы жанрға үлесін қосып, ақын И.Байбатырұлы “Керім-Торым” либреттосын жазды.<br /> <br /> Көркем аударма саласы да қарқынды дамып, Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының туындылары түгелдей дерлік моңғол тіліне аударылды. Атап айтар болсақ, А.Құнанбайұлы, Ж.Жабаев, М.Әуезов М.Жұмабаев, Ғ.Мүсірепов, С.Мұқанов, І.Есенберлин, Ж.Молдағалиев, Ә.Әлімжанов, М.Мағауин т.с.с. көптеген қаламгерлердің белгілі туындылары моңғол тіліне тәржімаланды. Бұл іске аударма шеберлері Ж.Шалұлы, О.Қаһар, И.Қабышұлы, Т.Сұлтан, Ж.Қамайұлы өз үлесін қосты.<br /> <br /> Әсіресе М.Әуезовтің “Абай жолы” романынан бастап қазақстандық атақты қалам қайраткерлерінің туындыларын аударуға өмірін арнаған ақын-жазушы [[Жамлиха Шалұлы]] мен А.Құнанбайұлы, М.Өтемісұлының шығармаларының толық жинағын моңғол тілінде сөйлеткен ақын, аудармашы [[Жүкел Қамайұлы]]ның еңбегін ерекше атауға тиіспіз. Сонымен бірге моңғолдың көне фольклорлық мұралары мен классикалық әдеби шығармалары қазақ тіліне молынан аударылды. Бұл іске Қ.Мұқамадиұлы, М.Сұлтанияұлы, Б.Құрманханұлы, Қ.Жұмаханұлы секілді көптеген қаламгерлер үлес қосты.<br /> <br /> Әдеби сын, зерттеу саласында ф.ғ. докторы [[Қабидаш Қалиасқарұлы]], ф.ғ.кандидаты [[Қуанған Жұмаханұлы]], ф.ғ.кандидаты [[Есенгүл Кәпқызы]] секілді ғалымдар қажырлы еңбек етті.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2024-04-13T17:17:26Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Әдебиет тарихы''' — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің [[қазақ әдебиеті]] тарихын зерттейтін алғашқы күрделі еңбегі. Ол кітапты 1925 жылы Ленинград университетінде оқып жүргенде жазып бітіріп, 1927 жылы Қызылордада бастырады. Оны оқу құралы ретінде мектептерде қолдануға ұсынған.<br /> <br /> Кітап кіріспе мен жеті бөлімнен тұрады:<br /> # Сыршылдық салт өлеңдері,<br /> # Батырлар әңгімесі ([[Қобыланды батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар]] мен [[Алпамыс батыр|Алпамыс]] туралы),<br /> # Ел поэмалары ([[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш және Баян]], [[Қыз Жібек]] туралы),<br /> # Тарихи өлеңдер ([[Исатай-Махамбет]], [[Бекет батыр (жыр)|Бекет батыр]] туралы),<br /> # Ертегі,<br /> # Айтыс өлеңдер,<br /> # XVIII-XIX ғасыр ақындары.<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> *20 томдық шығармалар жинағы: [http://auezov.kz/admin/upload/files/tom16.pdf 16-шы том]<br /> <br /> {{Мұхтар Әуезов шығармалары}}<br /> <br /> [[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]]<br /> [[Санат:Қазақ әдебиеті]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:16:40Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Сергей Иванович Тихонов''' [[1957]] жылы 27 қаңтарда [[Алматы облысы]]ның [[Талғар ауданы|Талғар қаласында]] туған. [[Орыс]].<br /> <br /> Әкесі - Тихонов Иван Никифорович. Анасы - Тихонова (Васильева) София Апександровна.<br /> Алматы хореографиялық училищесін ([[1975]]); Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясын ([[2003]]) бітірген,режиссер-хореограф.<br /> <br /> [[1975]] жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік классикалық би ансамблінің жеке балет орындаушысы. [[1998]]-[[2000]] жылдары - А.В. Селезнев атындағы Апматы хореографиялық<br /> училищесінің педагогы. [[2001]] жылдан - ҚР Мемлекеттік академиялық би театрының бас балетмейстері; [[2008]] жылдан бері - [[педагог]]-жаттықтырушысы.<br /> Б. [[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]], М.Э. Мурдмаа, Н. Долгушин, Б. Мягков, О. Соколов және басқа балетмейстерлердің 40-тан астам балет қойылымдарында: «Кармен-сюита», «Керуен», «Пахита»,<br /> «Қылмыс пен жаза», «Эдит Пиаф», «Скифтер», «Электра», «Саломея», «[[Қыз Жібек|Қыз-Жібек]]», «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы-Көрпеш - Баян Сұлу]]»<br /> және т.б. жетекші партияларды, сондай-ақ «Дон-Кихот», «Жизель», «Корсар», «Аққу көлі» және басқа балеттерден кпассикалық па-де-делерді орындаған.<br /> Концерттік нөмірлерге қатысқан (100-ге жуық): Хейфицтің «Соқыры», Дворжактың «Әуені», Великановтың «Мефистовальсы», «Ақындары», «Балбрауыны», «Ақ сисасы», «Адажиосы», Глинканың «Вальс-фантазиясы» және т.б.<br /> 1 балет және 10 концерттік нөмірдің қоюшы режиссері.<br /> ҚР Еңбек сіңірген әртісі.<br /> <br /> Үйленген. Жұбайы - Тихонова (Авдецкая) Надежда Апександровна ([[1959]] ж. т.). Ұлы - Тихонов Андрей Сергеевич<br /> ([[1979]] ж. т.).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 2024-04-13T17:16:27Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Майя Санчуновна Пак''' [[1936]] жылы 20 қыркүйекте РКФСР Приморск өлкесінде<br /> туған. Корей.<br /> Әкесі - Пак Санчун. Анасы - Нам Мария.<br /> [[Орыс]] және [[Корей тілі|корей]] тілдерін біледі.<br /> [[1961]] жылдан бері - Мемлекеттік корей музыкалық комедия<br /> театрының актрисасы.<br /> Келесі спектакльдерде ойнайды: Тхай Дян Чун, «Чун Хян<br /> бойжеткөн туралы аңыз» (Чун Хян); Ен Сен Нен, «Сим Чен<br /> бойжеткен туралы аңыз» (Сим Чен); «Машенька» (Машенька); [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]], «Қарагөз» (Қарагөз); [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]],<br /> «Қобыланды» (Қарлығаш); Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]» (Баян); Г. Лорка, «Бернарда Альбаның<br /> үйі» (Магдалена); Мен Дон Ук, «Эран» (Эран); Ен Сен Ен,<br /> «Әйел тағдыры» (Әйел); Хан Дин, «Янбан туралы аңыз»<br /> (Янбанның әйелі); Т. Миннулин, «Әлди» (Дәрігер); А. Ким,<br /> «Көкектің сыңсуы» (Анасы); Хан Дин, «Хынбу туралы аңыз»<br /> (Хынбудың әйелі); Хан Дин, «Тірі Будда» (Әйелі); Цой Ен<br /> Гын, «Ариран» (Анасы); Ли Ен Хо, «Чун Хян бойжеткен туралы аңыз» (Кисэн) және т.б.<br /> «Еңбек ардагері» медалімен ([[1987]]); В.И. Лениннің 100<br /> жылдығына және ҚазКСР 50 жылдығына арналған 2-ші<br /> дәрежелі дипломдармен марапатталған.<br /> ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі ([[1980]]).<br /> Үлы - Тен Родион ([[1967]] ж. т.), композитор; қызы - Тен<br /> Лилия ([[1972]] ж. т.), балерина болған.<br /> &lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2024-04-13T17:15:42Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Kyz Zhibek Tolegen.jpg|thumb|right|200px]]<br /> '''Лиро-эпостық жырлар''' немесе '''ғашықтық жырлар''' — [[оқиға желісі]] бірін-бірі құлай сүйген екі жас арасындағы [[махаббат]]қа құрылған лирикалық әрі [[эпикалық шығарма]]. Көпшілігінің оқиғасы сүйгеніне қосылуды аңсаған, жастарға ескі салт-сана қарсы тұрып, мерт қылумен аяқталады.<br /> <br /> '''Лиро-эпостық жырларларда''' халықтың [[тұрмыс-салт]]ы, [[әдет-ғұрпы]], [[наным-сенім]]і, [[көңіл-күй]]і көбірек суреттеледі. Оларда реалистік және романтикалық көріністер сабақтаса келіп, реалистік әдіс басым жатады. лиро-эпостық жырларда кейіпкерлер батырлар емес, карапайым адамдар. Екі жастың бір-біріне деген сүйіспешілігін жырлайтын эпостарда, негізінен, махаббат отына жанған қыз бен жігіттің қосыла алмай, трагедияға ұшыраған тағдыры баяндалады. Әдетте, олардың бақытына кедергі болатын нәрсе ата-аналардың қарсылығы немесе қызға ғашық басқа жігіттің жауыздығы, иә болмаса екі рудың араздығы болып көрсетіледі.<br /> <br /> Ғашықтық жырлар көркем фольклордың даму барысында батырлық эпостан кештеу қалыптасқан, бірақ бұл қаһармандық жыр мүлде өшіп, оның орнына [[романдық эпос]] келді деген сөз емес. Эпостың бұл екі түрі көп уақыт бірге , бір-бірімен байланыса, қатарласа дамыған. Ұқсастықтары да аз емес. Олардың жалпы поэтикалық сипаты ұқсас. Айталық, сюжеттік құрылымдардың бір типті болып келуі, образдар жүйесіндегі біркелкілік, өлең құрылысы мен бейнелеуіш құралдардың біртектілігі секілді белгілер эпостың екі түрінде де кездеседі. Ғашыктык жырлар көп вариантты болып келеді Оның себебі көп замандар бүл жырлар ауыздан-ауызға тарап, біреуден біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп баспаға іліккен.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қазақ лиро-эпостық жырлардың түрлері==<br /> Қазақ Лиро-эпостық жырлары негізінен екі түрге бөлінеді: <br /> # [[Қазақ әдебиеті]]нің төл туындылары - &quot;[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]&quot;, &quot;[[Қыз Жібек]]&quot;, &quot;[[Айман-Шолпан]]&quot;; &quot;[[Күлше қыз-Назымбек|Күлше қыз]]&quot;, &quot;[[Құл мен қыз]]&quot;, &quot;[[Мақпал қыз]]&quot;, &quot;[[Есім - Зылиха]]&quot;<br /> # [[Шығыс әдебиеті]] негізінде назира гөйлік дәстүрде жазылған қиссалар &quot;[[Мұңлық - Зарлық]]&quot;, &quot;[[Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал|Сейфілмәлік]]&quot;, &quot;[[Бозжігіт]]&quot;, &quot;[[Таһир - Зуһра]]&quot;, &quot;[[Жүсіп - Зылиха]]&quot;, &quot;[[Шәкір - Шәкірат]]&quot;, т.б.<br /> <br /> '''Лиро-эпостық жырларында''' [[тұрмыс-салт]] жырларының [[айтыс]], [[жоқтау]], [[жар-жар]], [[жұбату]], [[жұмбақ айтыс]], [[қоштасу]], [[сыңсу]] сияқты түрлері өте жиі кездеседі. [[Қазан төңкерісі]]не дейін Лиро-эпостық жырларын жинап, жариялауда орыс ориенталистері [[Радлов Василий Васильевич|В.В.Радлов]], [[Илья Николаевич Березин|И.Н.Березин]], [[Григорий Николаевич Потанин|Г.Потанин]], т.б. көп еңбек сіңірді. Лиро-эпостық жырларды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]], [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанов]], [[Қажым Жұмалиев|Қ.Жұмалиев]], [[Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев|Ы.Дүйсенбаев]], [[Әуелбек Қоңыратбаев|Ә.Қоңыратбаев]], [[Митрофан Семёнович Сильченко|М.С.Сильченко]], [[Нина Сергеевна Смирнова|Н.С.Смирнова]], [[Мәлік Ғабдуллин|М.Ғабдуллин]], т.б. ғылыми тұрғыда зерттеп, еңбектер жазған&lt;ref&gt;&quot;Бабалар сөзі&quot; Әдебиет және өнер институты, 2009 &quot;Фолиант&quot; баспасы, көркемдеу, 2009&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан әдебиеті]]<br /> [[Санат:Жырлар]]<br /> [[Санат:Әдебиеттану]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2024-04-13T17:15:20Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''Иманғалиева Күлипа''' (1927-1992, [[Атырау қаласы]])-актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1960). [[Алматы]] хореография училещесін бітірген (1946). 1948 жылдан қазіргі [[Атырау облысы]] драма театрының құрамында қызмет етті. Ойнаған рольдері қатарында [[Ақтоқты]], Баян (Ғ.Мүсіреповтің (&quot;[[Ақан сері]] - Ақтоқты&quot; мен &quot;[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]ында&quot;), Ботагөз С.Мұқановтың осы аттас романы бойынша), Қарагөз (М.Әуезовтің осы аттас трагедиясында), т.б. бар.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D1%88_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2024-04-13T17:15:15Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Рымкеш Омарханова<br /> |шынайы есімі = <br /> |сурет атауы = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 30.10.1939<br /> |туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданында}}, Сарытау ауылы<br /> |қайтыс болған күні = <br /> |қайтыс болған жері =<br /> |мамандығы = {{актриса|Қазақстан}}<br /> |азаматтығы = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}<br /> |белсенді жылдары = [[1963]] - осы уақыт<br /> |бағыты =<br /> |ұжымы = <br /> |марапаттары =<br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}}{{!}}{{!}}{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}<br /> {{!}}} <br /> |сайты =<br /> }}<br /> '''Рымкеш Омарханова''' ([[1939 жыл]] [[30 қазан]]да [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Сарытау ауылында туған) — [[актриса]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі]] (1982). [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]]ның актрисасы. Құрмет Белгісі ([[1976]]) және [[Құрмет ордені]]нің иегері ([[2014]]).<br /> <br /> ==Жалпы мәліметтер==<br /> [[1959]] - [[1962]] жылдары [[Қарағанды]] қаласындағы музыкалық училищеде оқыды. 1962 - [[1963]] жылдыры Қарқаралы ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, [[1963]] - [[1990]] жылдары [[Қарағанды облысы]] драма театры, ал [[1991]] жылдан [[Астана]] калалық музыка-драма театрында актриса. Оның ойнаған рольдері қатарында Еңлік, Шолпан, Ақбала, Текті, Мөржан, Сәруар ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]]тің &quot;[[Еңлік-Кебек|Еңлік- Кебек]]&quot;, &quot;[[Айман-Шолпан|Айман - Шолпан]]&quot;, &quot;Қарагөзі&quot; мен &quot;Түнгі сарынында&quot;), Баян, Күнікей, Мақпал, Дәмелі ([[Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]]тің &quot;[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]ы&quot; мен &quot;[[Ақан-сері — Ақтоты операсы|Ақан сері - Ақтоқтысында]]&quot;), Қарлығаш ([[Әуезов]] пен Л.С. [[Соболев Леонид Сергеевич|Соболев]]тің &quot;Абайында&quot;), Бәс-тес, Қалиса ([[Мұқанов|С.Мұқанов]]тың &quot;Мөлдір махаббаты&quot; бойынша), Майра ([[Әбділда Тәжібаев|Ә.Тәжібаев]]тың осы аттас драмасында), Хадиша ([[Жүнісов Сә Нұрмақұлы|С.Жүнісов]]тің &quot;Қысылғаннан қыз болдығында&quot;), Салиха, Зейнеп ([[Исабеков Дулат|Д.Исабеков]]тің &quot;Мұрагерлері&quot; мен &quot;Ескі үйдегі екі кездесуінде&quot;), Таңқа-бике ([[Кәрімов Мұрат Әбділхайұлы|М.Кәрім]]нің &quot;Ай тұтылған түнінде&quot;), Катерина (А.Н. Островскийдің &quot;Найзағайында&quot;; [[1977]]), т.б. бар. Гастрольдік сапармен [[Қарақалпақстан]] ([[1978]], [[1989]]) мен Башқортстанда ([[1996]]) өнер көрсетті. &quot;Құрмет белгісі&quot; орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Марапаттары==<br /> * 1976 жылы «Құрмет белгісі ордені» <br /> * 1982 жылы &quot;Қазақ КСР еңбек сіңірген артисі&quot; құрметті атағы берілді.<br /> * 1984 жылы КСРОның &quot;Еңбек ардагері&quot; медалі;<br /> * 2014 жылы ҚР тұңғыш президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың өз қолынан «[[Құрмет ордені]]» мен марапаттады.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр актрисалары]]<br /> [[Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:15:07Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''Сайын Иманбайұлы Дарбасов''' - (15.9.[[1930]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Орда ауданы]] - 8.8.[[1995]], [[Алматы]]) - [[актер]], Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1989).<br /> <br /> Мәскеу қаласындағы театр өнері институтыты жанындағы қазақ студиясын бітірген (1954). 1954-58 және 1968 жылдан [[Қазақ академиялық драма театры]]ның құрамында актер, 1958 - 64 жылдары Қазақ балалар мен жасөспірімдер театры директорының орынбасары, 1972 -74 жылдары Торғай музыкалық драма театрының, 1974 - 76 жылдары Алматы қаласындағы &quot;Арман&quot; кинотеатрының, 1976 - 91 жылдары [[Қазақ қуыршақ театры]]ның және [[Қазақстан композиторлар одағы]]ндағыМузыкалық қордың директоры болды. Театр спектакльдерінде ([[Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]] &quot;[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]ында&quot; Қозының, т.б.) және фильмдерде (&quot;Ботагөзде&quot;, 1957) ойнаған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1930 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]]<br /> [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан актерлері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-04-13T17:14:26Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Қазақ кітаптары''' - [[1807]]-[[1917]] жылдар аралығында [[қазақ тілі]]нде басылған [[кітап]]тар. Олардың [[Қазақстан тарихы]]н, оның әдеби, мәдени өмірін зерттеуде маңызы зор. Қазақстанның біртіндеп [[Ресей]]ге қосылуына дейін ел арасына бірлі-жарым араб, парсы, шағатай тілдерінде шыққан кітаптар тарады. Қазақ тілінде кітап бастыру ісі Ресейге қосылғаннан кейін 19-ғасырдан басталды. Алгашқы қазақ кітаптары [[Санкт-Петербург]]те, Қазанда, Орынборда, Омбыда, [[Ташкент]]те басылып шықты. Көбінесе Қазан университетінің Каримовтар мен Хусайыновтар баспаларынан шығып тұрған. Қазақ кітаптарының тарихы [[1807]] жылы Қазан гимназиясының баспаханасында жарық көрген &quot;Сейфілмәлік&quot; кітабынан басталады. Шығыс сюжетінен алынған бұл дастан революцияға дейін ең көп басылған кітап. 1831 жылы Қазанда &quot;Иғланнама&quot;, [[1840]] жылы &quot;Қисса-и- Шәкір-Шәкірат&quot;, падишаһ һашим балалары, [[1848]] жылы &quot;Хатымтай жомарт&quot;, [[1857]] жылы &quot;М''ансұр - ул хал-лаж''&quot; атты кітаптар басылған.<br /> <br /> [[19 ғасыр]]дың 2-жартысынан бастап орыс ғалымдары қазақ халқынын ауыз әдебиетін, тілін, мәдениетін ғылыми тұрғыдан жүйелеп зерттеумен қатар, қазақтарға арналған [[оқулық]]тар жазды, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап бастырды. Солардың бірі Н.И. [[Ильминский Николай Иванович|Ильминский]] (1822 - 1892) болды. [[1861]] жылы Қазандағы [[университет]] баспаханасында &quot;Материалы к изучению киргизского наречия Н.И. Ильминского&quot;, &quot;Самоучитель русской грамоты для киргизов Н.И. Ильминского&quot; атты мәтін орыс әрпімен қазақ және орыс тілдерінде жазылған кітаптар жарық көрді. Ильминскийдің [[1862]] жылы Марабай ақыннан жазып алған &quot;Ер Тарғын&quot; жыры кітап болып шыққан қазақ халқының тұңғыш ұлттық эпосы. Кейін осы нұсқа 1861 - 83 жылдары 5 рет басылып шықты. Қазақ халқының ауыз әдебиеті мұраларын жинап бастыруға үлкен үлес қосқандардың бірі көрнекті орыс ғалымы В.В. [[Радлов]] (1837 - 1918). Оның орыс әрпімен қазақ тілінде жазылған &quot;Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в южной Сибири и Джунгарской степи, собранные В.В. Радловым&quot; атты кітабы Санкт-Петербургтен [[1870]] жылы жарық корген. Ғалымның 712 беттік бұл жинағында бата сөзден бастап халық поэзиясының көптеген үлгілері, ақындар айтысы, батырлар жыры, лиро-эпостық жырлар, ертегілер, аңыз әңгімелер, қиссаларға кеңінен орын берілген. 1871 жылы [[Орынбор]]да басылған Ы.[[Алтынсарин]]нің (1841 - 1889) &quot;Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку И.Алтынсарина&quot; атты кітабы жарық көрді. Алтынсариннің осы кітабы мен 1897 жылы Орынборда шықкан орыс әрпімен қазақша жазылған &quot;Киргизская хрестоматиясы&quot; қазақ халқының мәдени, рухани өміріндегі маңызы зор оқиға болды. Хрестоматияның алғы сөзінен бастап, аудармасы, өзі жинап өңдеген халық нұсқалары - бәрі де Алтынсариннің қолтума туындылары. Олардың ішінде И.А. [[Крылов Иван Андреевич|Крылов]], Л.Н. [[Толстой Лев|Толстой]], К.Д. [[Ушинский Константин Дмитриевич|Ушинский]], М.И. Паульсон шығармалары еркін аудармалармен берілді. 1906 жылы А.Васильев хрестоматияны толықтырып, Орынбордағы Б.А. Бреслин баспаханасынан қайта басып шығарды. Алтынсарин хрестоматиясындағы әдеби шығармалар біраз қысқартылып, араб әрпімен &quot;Мактубат&quot; деген атпен 1889, 1896, 1899, 1911 жылдары басылып шықты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап қазақ халқы ауыз әдебиетінің төл ту- ындылары жарияланабастады. 1876, 1894 жылдары Қазанда &quot;Қисса-и Қыз Жібек&quot; деген атпен Қыз Жібек жыры басылды. Жырдың &quot;Қыз Жібек хикаясы&quot; атты нұсқасы 1902 - 13 жылдары 4 рет Қазанда басылды. &quot;[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]&quot; дастанын алғаш рет Ш.[[Хұсайынов Шахмет|Хұсайынов]] &quot;Қисса-и Көрпеш&quot; деген атпен [[1879]] жылы [[Қазан (қала)|Қазанда]] Л. Домбровский баспаханасынан шығарған. Халық арасында кең тараған.&lt;ref&gt;[[Қазақ әдебиеті]]. Энциклопедиялық анықтамалық. – [[Алматы]]: «Аруна Ltd.» ЖШС, [[2010]]. ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ әдебиеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2024-04-13T17:14:18Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>{{Infobox Biography <br /> |subject_name = Eceнғұловa Шаһарбану Әшімханқызы<br /> | image_name =<br /> | image_size = <br /> | image_caption =<br /> | date_of_birth = [[1946]] <br /> | place_of_birth = <br /> | date_of_death = <br /> | place_of_death = <br /> | occupation = [[актриса]]<br /> | spouse = <br /> }}<br /> '''Eceнғұловa Шаһарбану Әшімханқызы''' (1946 жылы туған) — [[актриса]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1980). [[Мәскеу]]дің М.С.Шепкин атындағы жоғарғы [[театр]] училищесінің [[кино]] және театр артисі бөлімін бітірген (1972). 1993 жылдан [[Батыс Қазақстан облысы]] қазақ драма театрында өнер көрсетеді. Ол [[Әуезов]]тың «[[Қобыланды]]сында» Қарлыға, «Қарагөзінде» Мөржан, М.[[Кәрімов Мұрат Әбділхайұлы|Кәрімнің]] «Ай тұтылған түнінде» Таңқабике, Еврипидтің «Медеясында» Медея, [[Гоголь]]дің «Ревизорында» Анна Андреевна, Ғ.Мүсіреповтың «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлуында»]] Мақпал, Т.[[Ахтанов, Тахауи|Ахтановтың]] «Күшік күйеуінде» Гүлжамал, Д.Исабековтің «Әпкесінде» Қамажай, т.б. рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002<br /> ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан актрисалары]]<br /> [[Санат:1946 жылы туғандар]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2024-04-13T17:14:03Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''«Қазақ эпосы және революцияға дейінгі фольклор» («Казахский эпос и дореволюционный фольклор»)''', [[Мұхтар Әуезов]]тің [[мақала]]сы. 1940 ж. Мәскеуде [[Соболев Леонид Сергеевич|Л. Соболевтің]] редакциясымен шыққан ''«Песнь степей»'' атты [[қазақ әдебиеті]]нің антологиясына жазған кіріспе (11-16-беттер). Әуезов мақаланы қазақ эпосы туралы әңгімелеуден бастап, батырлық жырлар қатарына'' «Орта Азия мен Қырым-Еділ көшпелі тайпапарында ежелгі заманда болтан нақтылы тарихи окиғаларды»'' жатқызады. Бұл ретте ''«Тоқтамыс пен Темірдің тұсындағы Алтын Орданың құлауы (Едіге туралы жыр), Иван Грозныйдың Қазанды алуы (Шора Нәріков немесе Қобыланды туралы жыр), аралас рулар - қазақтар мен ноғайлылардың бірлөскен шапқыншылыктары (Сайын туралы жыр, Алпамыс туралы жыр), Қырым хандығындағы өзара соғыстар (Тартын туралы жыр)»'' сиякты тарихи оқиталарта байланысты ''«бұрынғының батырлары»'' туралы жырларды атап етеді. Жырлардың қай уақытта пайда болып, кім шығартандығы белпаз екендігін, бұлардың кейіпкерлері қазақ емес, ''«Ноғайлыдан шыққандар»'' екендігін атай отырып, батырлар жырларының бастапқы нұсқалары қазақтың, дербес саяси одаты құрылмаған, қазақ халқының этникалық негізін құратан рулар әлі Алтын Орда, Қырым және Қазан хандықтары құрамында кеңінен танылған «''Ноғайлы''» есімімен белгілі болған көзге тұспа-тұс келгендігіне назар аударады. Осы орайда ''«[[Қобыланды Батыр|Қобыланды батыр]]»'' мен ''«[[Ер Тарғын]]»'' нұсқаларын еткен тасырда атақты ақын Марабай жырлағаны белгілі болтанын мәлім етеді де, солай бола тұрса да, Марабайдың езі жырлатан қай жырда болсын есімін атаматанын, бұл тек осытан куә болтан адамдар аркылы ғана жеткенін айтады. Одан әрі автор ''«[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»'', ''«[[Қыз Жібек]]»'', ''«[[Айман-Шолпан|Айман - Шолпан]]»'' сияқты ғашықтық жырларға тоқталып, идеялық, мазмұндық және тақырыптық ерекшеліктерін сөз етеді. Қазақ ауыз әдебиетінің тұрмыс-салтына байланысты туған көптеген шағынжанрларына жеке-жеке тоқталған. Суырыпсалма ақындық өнердің бұл дәстүрі Октябрь революциясынан кейін қазіргі халық поэзиясының тамаша өкілдерінің бір топ шоғырын елге танытқандығын мақтаныш сезіммен жазады.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2024-04-13T17:13:25Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''Өмірбек Боранбаев'''([[15 қараша]] [[1950 жыл]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Абай ауданы]], [[Қарауыл]] селосы) - [[жазушы]], драматург, [[актер]].<br /> <br /> * 1973 жылы Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік өнер институтының театр факультетін бітірген. <br /> * Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінде, Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінде жауапты қызметтер атқарған. <br /> * 1985 — 1995 жылдары Республикалық эстрада-цирк училищесінің директоры болды. <br /> * 1978 жылы «Жалын» баспасынан «Өрімтал» атты әңгімелер жинағы жарық көрді.<br /> <br /> == Шығармалары ==<br /> Драматург ретінде <br /> * «''Оң жамбас...''» (комедия)<br /> * «''Дымың ішіңде болсын''» (комедия)<br /> * «''Бәрінен күшті — қорқақ көжек''» (ертегі)<br /> * «''Хан ием, Айкүн мен Тазша бала''» (музыкалы қойылым)<br /> * «''Қаңбақ шал''» (ертегі)<br /> * «''Сотанайдың соңғы үйленуі''» (водевиль)<br /> * «''Біздің ауылдың көктемі''» (драма)<br /> * «''Барға барсаң, байқап бар''»<br /> * «''Шәукен''» (комедия)<br /> * «''Көк бөрі''» (мистикалық драма)<br /> * «''Дүние жалған''» (фарс) сияқты екі актілі пьесалар жазған. Бұл шығармалардың барлығы республика театрларында сахналанған. <br /> прозасы: <br /> * «Өрімтал» әңгімелер жинағы (1978);<br /> <br /> == Рольдері ==<br /> <br /> Әуезовтің [[Еңлік-Кебек|«Еңлік-Кебек»]] спектаклінде Жапалдың, Ғ. Мүсіреповтің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»]] драмасында Жантық рөлдерінде, [[Майлин Бейімбет|Б. Майлиннің]] «Жалбыр» спектаклінде қосалқы рөлде, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|Әуезовтің]] «''Қарагөзінде''» билер сахнасында ойнады.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> == Жетістіктері ==<br /> * Қазақстан Республикасы Ұлттық «Астана-Бәйтерек» конкурстарының лауреаты (2003, 2007)<br /> * [[Орта Азия]] жаңа пьесалары фестивалінің Сертификат иегері (2006)<br /> * Қазақстан Республикасының мемлекеттік грант иегері (2007)<br /> * Қазақстан авторлар қоғамының драматургия саласының лауреаты (2008).&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:15 қарашада туғандар]]<br /> [[Санат:1950 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> [[Санат:Қазақстан драматургтері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2024-04-13T17:12:57Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Бейсенбай Жәнібекұлы''' (1858-1917) - [[Абай]]дың жанында жиі болып, өлеңдерін ел ішіне таратушы [[ақын]]. [[Тобықты]]ның [[Топай]] руынан. Бейсенбай ел басқару ісіне де қатысқан. № 5-ауылдың соты болған. Абай Бейсенбай өлеңдерін өзіне оқытып, баға беріп, талдап отырған. Оның ақындық қуатына сенгендіктен де «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]» махаббатын қайта жырлап шығуға кеңес берген, дастан мазмұнына өзгеріс енгізуді тапсырған соң Бейсенбай жырдың соңын өзгертіп, Қозыны өлтірмей, Баян екеуін мұратына жеткізеді. Ол өзінің бұл шығармасын 17 түрлі мақаммен ойнатады екен. М. Әуезов Абайдың төңірегіндегі ақындардың қатарында Бейсенбай есімін де атайды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1858 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:1917 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақ ақындары]]<br /> [[Санат:Абай энциклопедиясы]]<br /> [[Санат:Қазақ би-шешендері]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:12:50Z

<p>Тұран: /* Шығармашылығы */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>{{мағына|Тұяқов}}<br /> {{Суретші<br /> |есімі = Есенгелді Жұмағұлұлы Тұяқов<br /> |шынайы есімі = <br /> |суреті = <br /> |сурет ені = <br /> |сурет атауы = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 11.11.1948<br /> |туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}<br /> |қайтыс болған күні = <br /> |қайтыс болған жері = <br /> |шыққан жері = <br /> |азаматтығы = {{KAZ}}<br /> |жанры = <br /> |мектебі = <br /> |өнер ағымы = <br /> |атақты қолөнерлері = <br /> |марапаттаушылары = <br /> |ықпалын тигізу = <br /> |ықпалы әсер етті = <br /> |марапаттары = {{Құрмет ордені}}<br /> |сайты = <br /> |Commons = <br /> }}<br /> '''Есенгелді Жұмағұлұлы Тұяқов''' (11.11.1948, [[Қарағанды|Қарағанды қаласында]] туған) - суретші. Қазақ.<br /> <br /> == Білімі==<br /> * Н.В. Гоголь атындағы [[Алматы көркемсурет училищесі]]нің декорация (безөндіру) факультетін (1972) декоратор-суретші мамандығы бойынша;<br /> * М. Горький атындағы [[Мәскеу көркемөнер академиялық театры]] жанындағы Немирович-Данченко атындағы Мектеп-студиясының қоюшы суретшілік факультетін (1977) сахна суретшісі-технологы мамандығы бойынша бітірген.<br /> <br /> == Еңбек жолы ==<br /> * 1969-1971 жылдары - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте.<br /> * 1977 жылдан - [[К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры]]ның қоюшы суретшісі.<br /> * 1978 жылдан - [[Алматы мемлекеттік театр және көркемөнер институты]]ның оқытушысы.<br /> * 1978 жылдан бері - [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның бас суретшісі - «Кен Сахна» ЖШС директоры.<br /> <br /> == Шығармашылығы ==<br /> * Қысқа терминологиялық сөздіктің авторы.<br /> * 200-ге жуық көркемдік-қоюшылық жұмыстарының авторы: М. Әуезовтің «Қарагөз», «Абай», «[[Айман-Шолпан|Айман - Шолпан]]»; [[Айтматов Шыңғыс Төреқұлұлы|Ш.Айтматовтың]] «Ақ кеме»; Ғ. Мүсреповтің «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]», «Махаббат әні»; Н.В. Гогольдің «Ревизор»; Г. Гауптманның «Ымырттағы махаббат»; Б.Муқайдың «Бойдақтар»; [[Шекспир Уиллиам|У. Шекспирдің]] «[[Гамлет]]»; Г. Гориннің «Геростратты Ұмыту», Ә. Кекілбаевтің «Абылай хан», К. Балнұрдың «Қалқаман-Мамыр», Ғ. Жұбанованың «Құрманғазы» қойылымдары. Қ. Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық драма театрының (Астана қаласы), С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрының т.б. сахналық алаңдарын безендірген.<br /> * Орталық Азия ойындарының бас сурөтшісі (1996).<br /> * Астана қаласының ашылуына арналған шаралардың, салтанатты концерттердің, Астана қаласының және ҚР басқа қалаларының концерттік залдары мен сахналарының қоюшы-суретшісі. Чехословакия, Грекия, Моңғолия, Ресей, Өзбекстан елдеріндегі халықаралық, одақтық және республикалық сахна безендіру көрмелерінің қатысушысы.<br /> <br /> == Қоғамдық жұмысы ==<br /> * ҚР Суретшілер одағының мүшесі.<br /> * Қазақстан Театр қайраткерлері одағы төралқасының мүшесі.<br /> * ҚР Суретшілер одағы басқармасының хатшысы.<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] (2009)<br /> * [[КСРО]] ХШЖК сахнасуреттеу саласындағы күміс медалімен марапатталған.<br /> * ҚР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991).<br /> * Моңғолия Еңбек сіңірген қайраткері.<br /> <br /> == Отбасы ==<br /> * Әкесі - Тұяқов Жұмақұл.<br /> * Анасы - Тұяқова Мәлике Нұрланқызы.<br /> * Үйленген. Жұбайы - Тұяқова Гүлшарын Мұсақызы (1949 жылы туған).<br /> * Қызы - Тұяқова Рауана (1977 жылы туған);<br /> * Ұлы - Тұяқов Ерлан (1986 жылы туған).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан суретшілері]]<br /> [[Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері]]<br /> [[Санат:Немирович-Данченко атындағы мектеп-студиясы түлектері]]<br /> [[Санат:К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры тұлғалары]]<br /> [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры қызметкерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр қайраткерлері одағы мүшелері]]<br /> [[Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Моңғолияның еңбек сіңірген қайраткерлері]]<br /> [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2024-04-13T17:12:44Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Шолпан Бәкірова.TIF|thumb|right|200px]]<br /> '''Шолпан Бәкірова''' (15.12. [[1924 жыл]]ы туған, [[Алматы облысы]] [[Қаратал ауданы]] [[Жаңаталап (Жетісу облысы)|Жаңаталап ауылы]] - [[2002 жыл]]) - актриса, [[Қазақстан]]ның халық артисі (1980).<br /> <br /> * Сахнадағы жолын 1941 жылы [[Қаратал]] ауылдық театрынан бастады. <br /> * Кейін [[Талдықорған облысы]] қазақ драма театрында өнер көрсетті. <br /> * 1960 жылдан [[Қызылорда облысы]] қазақ драма театрының актрисасы.<br /> <br /> Оның актерлік өнерінің қалыптасуына [[Мұхтар Әуезов]]тің драматургиясы ерекше ықпал жасады. Еңлік (“[[Еңлік-Кебек]]”), [[Көклан]] (“[[Қарақыпшақ Қобыланды]]”) рөлдері арқылы өзінің нәзік сезімді әрі парасатты, лирикалық бағыттағы үздік сахна санаткері екенін танытты. Мұнан кейін Баян ([[Ғабит Мүсірепов]]тің “[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]ында”), Ақтоқты (“[[&quot;Ақан-сері — Ақтоты&quot; операсы|Ақан сері - Ақтоқтыда]]”) сияқты арулар рөлдерін ойнаса, енді бірде Соқыр кемпір ([[Сәкен Жүнісов]]тің “Ажар мен ажалында”), Кемпір (Дулат Исабековтің “Мұрагерлерінде”), Толғанай ([[Шыңғыс Айтматов]]тың “Ана - Жер-Анасында”), Комиссар (В.[[Вишневский]]дің “Оптимистік трагедиясында”), Таңқабике (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Бибі (С.Жамалдың “Қара раушангүлінде”), Русудан (Г. Хухашвилидің “Өмір жолында”), Гонерилья (У.[[Шекспир]]дің “Король Лирінде”), т.б. рөлдерді орындаған. Бәкірова кейіпкерлерінің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі ой-мінезін терең ашып көрсеткен актриса.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> * [http://kaztv.softdeco.net/kz/view/kyntizbe/page_49017_15-zheltoksan-dyisenbi-2014-zhyl 15 желтоқсан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714170844/http://kaztv.softdeco.net/kz/view/kyntizbe/page_49017_15-zheltoksan-dyisenbi-2014-zhyl |date=2015-07-14 }}<br /> * [http://baq.kz/kk/regional_media/post/13850 Шолпан есімі ұмыт қалмасын]<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:15 желтоқсанда туғандар]]<br /> [[Санат:1924 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Қаратал ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан актрисалары]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:12:31Z

<p>Тұран: /* Толығырақ */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Ошат Рақымов<br /> |шынайы есімі = <br /> |сурет = <br /> |туған кездегі есімі = <br /> |туған күні = 08.07.1939<br /> |туған жері = [[Түркістан облысы]] &lt;br /&gt;{{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}} <br /> |қайтыс болған күні = 06.07.2016<br /> |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Түркістан облысы|Түркістан облысында}} <br /> |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br /> |азаматтығы = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}} <br /> |белсенді жылдары = [[1960]] - [[2016]] <br /> |бағыты = [[драма]] <br /> |ұжымы = <br /> |марапаттары = <br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}[[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|41px|КСРО Еңбек ардагері медалі]]<br /> {{!}}}<br /> |сайты =<br /> }}<br /> '''Ошат Рақымов''' ([[1939 жыл]]ы [[8 шілде]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Сайрам ауданы]] - [[2016 жыл]]ы [[6 шілде]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]]) — кеңестік және қазақстандық кино және театр [[актер]]і. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1991). &quot;[[Парасат ордені|Парасат]]&quot; және &quot;[[Құрмет ордені|Құрмет]]&quot; ордендерінің иегері. Түркістан облысының құрметті азаматы.<br /> <br /> == Толығырақ ==<br /> * Ошат Рақымов [[1939 жыл]]ы [[8 шілде]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Сайрам ауданы]]нда дүниеге келген.<br /> * 1960 жылы [[Алматы]] опера және балет театры студиясын бітірген. <br /> * 1960 - 1962 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда актер;<br /> * 1962 жылдан өмірінің соңына дейін [[Ж. Шанин атындағы Шымкент қалалық академиялық қазақ драма театры|Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]нада еңбек етті.<br /> * Қазақтың қарашаңырақ театры, ондағы аттары аңызға айналған сахна майталмандары сол кездегі сахна табалдырығын енді ғана аттаған жас дарын өнер иесі Ошат Рахимовқа – бірімен сахналық жұптас болғандығы, енді бірінің актерлік шеберлігін өз бойына сіңіруіне, кәсіби деңгейін арттыруға үлкен септігін тигізді. Өмір мен өнер жолында тарықпас азық берген тап сол өнер ұжымында Қ.Қуанышбаев, Қ.Жандарбеков, Е.Өмірзақов, С,Қожамқұлов, Қ.Бадыров, Ш.Айманов, Х.Бөкеева, Ш.Жандарбекова, С.Майқанова, Ы.Ноғайбаев, Н.Жантурин т.б сахна саңлақтары сол жылдары қызмет еткен болатын.<br /> * Тіпті 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ өнері мен мәдениетінің он күндігіне бірге аталмыш сахна дүлділдерімен Ошат Рахимов оқып жүргеннің өзінде қатынасқан болатын.<br /> * «Өмірім-өнерім» атты өлеңдер жинағы бар. <br /> * Сахнада 200-ге тарта образдар жасаған: Нарша, Көбей, Еспембет, [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш]], Бекежан, Бірсімбай Люченсио, Капулетти, Әсет, т.б.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt; <br /> * Ошат Рахимовтың сазгерлігі тағы бар. Ол 20 шақты әннің авторы.<br /> * [[2016 жыл]]ы [[6 шілде]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] дүниеден озды.<br /> <br /> ==Сомдаған рөлдері==<br /> Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлуындағы» - Қозы, «Қыз Жібегінде» - Бекежан, «Ақан сері – Аққтоқтысында» - Ақан, Хазірет, М.Әуезовтың «Абайындағы» - Оразбай, Жиренше, Әбдірахман, «Еңлік – Кебегінде» - Көбей би, «Айман – Шолпанда» - Жарас, Балпық, «Қарагөзде» - Нарша, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында» - Бүркіт, «Шохан Уалихановта» - Жақып, В.Шекспирдің «Асауға тұсауында» - Люченцию, «Ромео мен Джульеттада» - Капулетти, «Юлий Цезарда» - Брут, Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатта» - Фердинанд, Қ.Мұхамеджановтың «Біз періште емеспізде» - Сәкен, «Жат елдесінде» - Асан, Жұман, Х.Бекхожиннің «Ұлан асуында» - Барақ т.б әр түрлі мінездегі бейнелер.<br /> <br /> Ошат Рахимовтың еткен еңбегі елеусіз қалған емес. Әр нәтижелі бейнеттің жемісі, марапаты кезең-кезеңінде жоғары жақтан елеп, ескеріп, актер шабытының шырқауына қанат бітіріп келеді.<br /> <br /> ==Марапаттары==<br /> * 1980 жылы [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің құрмет грамотасымен марапатталған.<br /> * Республикалық және Халықаралық театрлар фестивальдерінің лауреаты.<br /> * КСРО мәдениет министрі мен Мәдениет қызметкерлері кәсіподағы Орталық Комитетінің медалі;<br /> * 1988 жылы [[Өзбекстан]] мәдениет министрі мен кәсіподақ комитетінің Құрмет грамотасы;<br /> * 1991 жылы &quot;[[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]]&quot; құрметті атағымен марапатталған. <br /> * Сайрам ауданының «Құрметті азаматы»<br /> * 2003 жылдың «Ең үздік актері» атағы;<br /> * 2009 жылдың «Золотой лидер», «Театр өнерінің үздігі», «Сахна шебері» және т.б марапаттардың иегері.<br /> * &quot;Еңбек ардагері&quot; медалінің иегері.<br /> * Елбасының жарлығымен еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапттары &quot;[[Парасат ордені|Парасат]]&quot; және &quot;[[Құрмет ордені|Құрмет]]&quot; ордендерімен марапатталған.<br /> <br /> ==Әндері==<br /> «Әпкелер», «Күлім көз қарындас-ай», «Соға кет», «Жан жарым», «Фрунзе кеші», «Немереме», т.б.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан театр актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]<br /> [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]<br /> [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]<br /> [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2024-04-13T17:12:26Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Мақпир Құрбанұлы Бақиев''' (20.6.[[1915]], [[Алматы]] — 7.2.[[1986]], сонда) — [[актер]], [[Қазақстан]]ның халық артисі (1971).<br /> <br /> Бақиев [[Ұйғыр музыкасы]]н [[драма театры]]ның негізін қалаған “Көк көйлектілердің” (ең алғаш сахнаға шыққандар көк көйлекпен жүргендіктен, халық сондай ат берген) бірі. 1935 жылдан бастап ол қоғам өміріне белсене араласып, табиғи дарынын халықтың өнерін дамытуға жұмсаған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Бақиев ойнаған Әмрэ, Лазым, Лауар (Д. Асимов пен А. Садыровтың “Анарханында”, осы спектакльмен ұйғыр театрының шымылдығы ашылды), Ғарип (И. Саттаров пен В.И. Дьяковтің “Ғарип пен Сәнәмінде”), Таһир (С.Абдулланың “[[Таһир – Зуһра|Таһир мен Зуһрасында]]”), Полат (Ш. Сәлиевтің “Отанға деген махаббатында”), Садыр (А. Мақпировтың “[[Садыр манап|Садыр палуанында]]”), Қазы (Ю. Мұхлисовтың “Нәсіретдин әпендесінде”), Құлмат (Қ. Хасанов пен С.Р. Башоянның “Назугумінде”), Дәуіт (Ж. Босақовтың “Иірімінде”), Аскер (Ү. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), Қазы, Ғафур (Х.Н. Хамзаның “Майсараның айласы” мен “Бай мен кедейінде”), Қозы ([[Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы|Ғ. Мүсіреповтің]] “[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш — Баян сұлуында]]”), Есмұрза (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”) сияқты рөлдер шынайы бейнесімен, ұлттық характерімен көрермен назарын аударған. Бақиев өнеріне табиғи шынайылық пен жоғары сахналық [[мәдениет]] тән болды.<br /> <br /> 2-дәрежелі [[Отан соғысы]] орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1915 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Алматы облысында туғандар]]<br /> [[Санат:1986 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстан халық әртістері]]<br /> [[Санат:Ұйғырлар]]<br /> [[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2024-04-13T17:12:14Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Байырманов Хасен''' (8.4. 1905, қазіргі [[Павлодар облысы]] [[Ақсу ауданы]] — 11.6.1986, [[Семей]] қаласы) — [[актер]], [[әнші]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1944). [[Ауыл]] мектебінен сауат ашқан. 1930 жылы [[Қазақ]] драма театрына қабылданып, М. Әуезовтің “[[Еңлік-Кебек|Еңлік — Кебегіндегі]]” Жапалдың, [[Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы|Ж. Шаниннің]] “Шахтасы” мен “Торсықбайындағы” жалшының рөлдерін ойнап, актерлік өнерге бейімділік танытады. 1931 — 1932 жылдары [[Мәскеу]]дегі [[Орталық өнер техникумы]]нда оқыды. 1934 жылы ашылған [[Семей]] театрында өмірінің соңына дейін еңбек етті. Мұнда ол М. Әуезовтің пьесалары бойынша қойылған спектакльдердің бәріне қатысып, Жантық (“[[Айман-Шолпан|Айман — Шолпан]]”), Қараменде [[би]] (“Еңлік — Кебек”), Төлеген (“[[Қыз Жібек]]”), Қоңқай (“[[&quot;Ақан-сері — Ақтоты&quot; операсы|Ақан сері — Ақтоқты]]”), Қарабай (“[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш — Баян сұлу]]”), т.б. рөлдерді ойнады. [[Халық]] әндерін орындауда өз ерекшелігімен танылды. Б. Иса Байзақовтың “Желдірмесін” өзгеше айтатын әншілердің бірі болған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2024-04-13T17:11:48Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян Сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу using AWB</p> <hr /> <div>'''Әтіркүл Жұмабайқызы Дүйсекенова''' ([[1940 жыл]]ы туған, [[Жуалы ауданы]] [[Ынтымақ (Жамбыл облысы)|Ынтымақ]] ауылы) – театр артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1986).<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> * 1958 ж. орта мектепті бітіргеннен бастап облыстық драма театрында актриса болып еңбек етіп келеді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Рольдері ==<br /> * Гогольдің «Ревизорында» Мария Антоновна<br /> * М.Шолоховтың «[[Тынық Дон]]ында» Ильинична<br /> * М.Әуезовтің «[[Еңлік-Кебек|Еңлік Кебегінде]]» Еңлік<br /> * «Қаракөзінде» Қаракөз, «[[Айман-Шолпан]]ында» Айман<br /> * [[Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы|Ғ.Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлуында]]» Баян<br /> * т.б. 70-ке жуық рөлдерде ойнап, өзінің талант қуатын көрсетті.<br /> <br /> Оның сахнадағы оттылығы, жігерлілігі, сергектігі көрерменді ерекше қызықтыратын. Дүйсекенова жан-жақты талғампаз өнер иесі. Өзінің сахнада сәнді жүре білуімен, ішкі мәдениеті арқылы әсем көрініс сыйлайтын даралығымен, қимыл мен сөз мәнерін қиыннан қиыстыратын тапқырлығымен таңдандыра білген табиғи талант.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:1940 жылы туғандар]]<br /> [[Санат:Жуалы ауданында туғандар]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр актерлері]]<br /> [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2024-04-13T17:10:05Z

<p>Тұран: /* top */clean up, replaced: Қозы Көрпеш - Баян сұлу → Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''Қазақ философиясы'''нда басқа халықтар тәрізді Әлем мен [[Адам]] екі дүниенің сырын ашуға ұмтылған.<br /> <br /> [[Аспан]] денелерінің қозғалысына тандана қарап, өзінше ой түйген. Көк аспанның сырын ашуға талпынған. Жұлдызды әлемнің жұмбақтарын ашуды арман еткен. Нәтижесінде дүние туралы түсінігі, көзқарасы қалыптасқан. Адам бойындағы небір тылсым күштерді де тануға ұмтылған. [[Қазақ]] халқының дүниесезімі мен дүниетанымының ерекшелектері өзі өмір сүрген ортамен тікелей байланысты. Қазақ халқы басқа еуропа халықтары сияқты табиғатты өзгертуге немесе оған үстемдік етуді мақсат етіп қоймаған. Керісінше, табиғатқа бейімделіп, онымен гармониялық қатынас орнатуды мақсат тұтқан. Қазіргі заман тілімен айтқанда, көшпенді қазақтардың экологиялық санасы биік болған. Бұл - біріншіден.<br /> <br /> Екіншіден, қазақ дүниетанымының ерекшеліктерін айтқанда, ескерер мәселе, ол - қашанда олардың еркіндік пен бостандық сүйгіштігі. Қазақ жерінде ешқашанда құлдық болмаған.<br /> <br /> Үшіншіден, қазақ қашанда теңдік пен әділеттілік мәселесіне қатты назар аударған.<br /> <br /> Төртіншіден, теңдікке негізделген әділеттіліктен әлеуметтік айырмашылықтар мен әлеуметтік топталу аз болған.<br /> <br /> Бесіншіден, байлыққа жетуден гөрі ар-намысты жоғары ұстау халықтың қанына терең сіңген құндылық. Онымен тығыз байланысы бар нәрсе - бар затқа қанағат ету де қазаққа тән қасиет.<br /> <br /> Алтыншыдан, ұжымдық мүддені жеке мүддеден гөрі жоғары ұстау – ол да көшпенділік өмір салтынан шыққан құндылық.<br /> <br /> Жетіншіден, өне бойы көшіп-қону барысында қашанда әр қилы қиындықтарды, қауіп-қатерлерді бастан кешуге тура келді. Ол - ерлікті, батырлықты қасиет етуді талап етті.<br /> <br /> Сегізіншіден, көшпенділердің өмірі өне бойы қауіп-қатерлерден, соқтығыстардан тұрғаннан кейін ол күнбе-күнгі өмірді бағалап, алудан гөрі болуды жаратқан. Әрбір күнді той-думанға айналдыру, өзін шешен сөзбен, даналықпен көрсете білу, әртүрлі сайыстарға қатысу, «сегіз қырлы, бір сырлы болу» бабаларымызға тән нәрселер болған.<br /> <br /> Тоғызыншыдан, дүниеге, басқа халықтарға деген көңілінің ашықтығы, қиналғандарға риясыз қол ұшын беру - бұл да біздің халықтың керемет қасиеттерінің бірі болып саналады.<br /> <br /> Оныншыдан, көшпенділердің негізігі құндылықтарының бірі - ата-ананы, үлкендерді сыйлау. Әрине, халықтың мыңдаған жылдар шеңберінде бойына жинаған көп қадір-қасиеттерінің ішінен біз негізгілерін ғана көрсеттік. Енді келесі мәселеге - қазақ философиясының ерекшеліктеріне тоқталатын болсақ:<br /> <br /> Біріншіден, қазақ философиясында онтологиялық (болмыс) және гносеологиялық (дүниетаным) мәселелерден гөрі адам мәселесіне көбірек көңіл бөлінеді.<br /> <br /> Екіншіден, адам мәселесі, қазіргі тілмен айтқанда, көбінесе экзистенциялық тұрғыдан қаралады және ол көшпенділік өмір салтын түсірсек түсінікті де болар.<br /> <br /> Үшіншіден, Отандық философияда абстрактылы-теоретикалық жүйелер жасау өте сирек кездесетін құбылыс - философиялық ізденіс адамның нақтылы өмірдегі жүріс-тұрысын сараптауға, яғни практикалық мәселелерге көбірек көңіл бөлінеді.<br /> <br /> Төртіншіден, адам болмысының этикалық жақтарына: жақсылық пен жамандық, ізгілік пен зұлымдық, ар-намыс, абырой т.с.с. категорияларға терең талдаулар жасалады.<br /> <br /> Бесіншіден, қоғам өмірінің негізгі мәселесі ретінде әрқашанда әлеуметтік әділеттілікке көбірек назар аударылады;<br /> <br /> Алтыншыдан, Отандық философияны аксиологиялық философия десек те болғаны, өйткені, онда құндылық әлеміне зор қөңіл бөлінеді. Енді мәселені нақтылай түсіп, Отандық философияның негізгі сатыларына қысқаша көз жіберейік.<br /> <br /> Басқа халықтардың философиясы сияқты Отандық философия да өз қайнар көзін көне аңыздар мен дастандар, ертегілерден бастайды. Егер аңыздармен бай халықтарға үнді мен гректерді жатқызса, қазақ елі де олардан кем түспейтін болар. Өйткені, өне бойы көшіп-қонып жүрген халықтың бір ғана байлығы болды, ол оның тілі, бабалардан келе жатқан дәстүр, аңыз-хикаялар, нақыл сөздер. Олардың көбі жаңа ғана жарық көріп, философиялық тұрғыдан талдануда. Көне түріктердің түсінігі бойынша, бұл [[Дүние]] жоқтан бұрын пайда болған. Оны ұстаға ұқсайтын Жаратқан тудырды. Дүние негізінен: жер, су, от, ауадан тұрады. Ол неше түрлі қайшылыққа толы: жер мен күн, өмір мен өлім, адам мен табиғат, бақ, құт пен зардап, жарық пен қараңғы, жылы мен суық т.с.с. Аспанға көз жіберген ежелгі түрік бабаларымыз оны Тәңір Жаратқан әлеміне жатқызған. Сонымен қатар, көне түріктердің нанымында ерекше орынға ие болған әйел Құдай - Ұмай болды. ХV-ХVIII ғ.ғ. философиялық ой - толғамдар негізінен жыраулық түрде дамыды. Қазақ халқының ақын-жырауларының ішінен [[Сыпыра жырау]]ды, [[Қазтуған]], [[Доспамбет]], Шалкиіз, Марғасқа, [[Ақтамберді Сарыұлы|Ақтамберді]], Бұқар жырауларды атауға болады. Қазақ халқының тарихында [[XIX ғасыр]] ерекше орын алады. Бұл ғасыр қазақ мәдениетінде «ағартушылық философия» деп аталады. Қазақ ағартушылық философиясының көрнекті өкілдері: Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев. Ш.Уалиханов ([[1835]]—[[1865]]) – ұлтының ұлылығын әлемге әйгілеген ұлы ғалым. Болашақ ғалым дала әніне, ана уіліне, түркілердің елдігімен ерлігіне әлдиленіп өскен. Бабаларымыздың өсиетнамасын, елін, жерін, тілін сақтауға алтын арқау, аялы өзек болған фольклорды қадір тұтты. Ол «Ер Едіге» жырының үш нұсқасын өзара салыстырып, жаңа нұсқасын жасаған кезде Шоқан небәрі жеті жаста еді. «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырын да сол кезде қағаз бетіне түсірген. Елінің тарихын, ауыз әдебиетін, этнографиясын, экономикасын жетік білген ел ағасы Шыңғыстан, өз заманының тек білімді ғана емес, сонымен қатар озық ойлы, парасатты, зиялы әкесінен болашақ оқымысты зор ғибрат алған. Ш.Уәлихановтың азамат, ғалым және ойшылдық қалыптасуында орыстың озық мәдениеті мен ғылым қайраткерлерінің маңызды рөл атқарғанын атап өтуіміз қажет. Шоқан В.Г.Белинскийдің, Н.Г.Чернышевскийдің, А.И.Герценнің, Н.А.Добролюбовтың еңбектерін оқып-үйренді, олардың көзқарастары мен идеяларын қуаттады. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда, барша шығармаларынан дерлік философиялық пікірлер мен тұжырымдарды байқауға болады. «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Сахарадағы мұсылмандық жөнінде», «Тәңір (құдай)» деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады Қазақ жеріндегі шамандықтың орын алу себебін түсіндіргенде «сыртқы дүние - күн, ай, жұлдыздар және жер - алғашқы құдірет болып табылады» деп көрсетеді. Сонымен бірге шамандықтың шығу тегін мұқият зерттеулерінен және басқа да еңбектерінен Шоқанның себептілік заңдылығын құптайтындығы, себепсіз құбылыс болмайтындығына кәміл сенетіндігі байқалады. Мысалы, «Тәңір (құдай)» мақаласында қазақтардың малды қасиет тұтатын ырымдары себебін халықтың күн көрісі малға байланысты екендігімен түсіндіреді. Сонымен, Шоқан сыртқы дүниенің санадан тыс өмір сүретіндігін, оның объективтік заңдылықтарға бағынатындығын мойындайтын философиялық көзқараста болғанын көреміз. Қазіргі кезде философияның негізгі мәселелерінің маңыздысы есебінде адам, оның қоршаған дүниеге қарым-қатынасы аталынады. Уәлиханов бұл мәселенің маңызды екенін сонау XIX ғасырдың орта кезінде-ақ айтып кеткен. «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген еңбегінде табиғат пен адам, өмір мен өлім әрқашан түпсіз сырға толы ғажайып таңдану пәні болды деп көрсетеді. Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) дүниетанымы қалыптасуына туған ел, халық ауыз әдебиеті, озық орыс әдебиеті мен Еуропа ойшылдарының еңбектері елеулі әсерін тигізді. Ш.Уәлиханов секілді Ы.Алтынсарин да өз халқының артта қалушылығын жоюдың бірден-бір жолы ағартушылықта деп сенді және Қазақстандағы халық ағарту ісінің ұйымдастырылуы мен дамуына белсене араласты. Ыбырай Алтынсарин арнайы философиялық тақырыпта еңбек жазбаған, дегенмен, ағарту және қоғам мәселелерін талдауға арналған шығармаларында дүниетанымдық ерекше пікірлер қалыптастырған. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және тәуелсіз өмір сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. «Жаз», «Өзен» сияқты өлеңдері табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және тәуелсіз екендігі сезіледі. Бұл - ұлы ағартушының дүние туралы көзқарасының бір жағы. Екінші, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. Бұл ойды ол көптеген шығармаларында қайталап отырады. Мысалы, «Жаратқан мұнша таңсық жаббар құдай!» (Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. А., 1988, 18-бет), «Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» деген өлең шумақтарында, «Мұсылманшылдықтың тұтқасы» т.б. еңбектерінде осы пікірді қуаттайды. «Мұсылманшылдықтың тұтқасында» бүкіл дүниені, жан-жануарларды айта келіп, «мұның бәрі де жалғыз теңдесі жоқ, ұқсасы жоқ бір құдайдың барлығына, бірлігіне һәм кәміл жаратушы халық - қадір екендігіне дәлел болса керек» деп тұжырымдайды. Ойды қайырып айтқанда, Ыбырай қоршаған дүниенің объективті өмір сүретіндігін мойындайды, сонымен бірге дүниені жаратушы құдай деп біледі. Бұдан Алтынсариннің дүниеге көзқарасы деизмге жақын екенін көреміз.<br /> А.Құнанбаев (1845-1904) қазақ ағартушылығында, қазақ халқының бүкіл ұлағатты мәдениеті тарихында үлкен орын алған ұлы ақын, ойшыл. Оның шығармашылық мұрасы өлең, дастан, философиялық проза, аудармалар мен әндерден тұрады. Абай - қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы. Ол «ақынның азаматтық парызы шындықты бейнелеуде, қоғамдық кесірді әділет пен ақылдың билігіне жүгіндіруде» деп білді. Дүниетанымдық мәселеде Абай Алтынсарин секілді деизмге жақын. Құдай - өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің алғашқы себепшісі деп түсінді. Абай Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болды. Абайдың дүниеге көзқарасы ойы мен қыры мол, күрделі. Дүние туралы пікіріне келсек, деизмге жақын дедік. Біріншіден, сыртқы дүниенің санадан тыс өмір сүретіндігін қуаттайды. Мысалы, қырық үшінші қара сөзінде адам «...көзбен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады» (А.Құнанбаев. Шығармаларының бір томдық жинағы. А., [[1961]], 48-бет), - дейді. Сонымен бірге көптеген өлеңдерінде, отыз сегізінші сөзінде жан-жануарларды, адамды, тіпті, машина, фабрикаларды алла жаратты деген тұжырым жасайды. «Мен» және «менікі» деген философиялық мәселені қарастырып, өзіндік тұжырымға келеді. Ақынның ойынша «мен» - ақын, жан, «менікі» - адам денесі. «Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан, «менікі» өлсе өлсін, оған бекі» деп, дене өлгенімен жан өлмейді деген қорытындыға келеді. Абай таным туралы құнды пікірлер қалдырды. Түйсіктеріміз арқылы дүниеден хабар аламыз, пайда, залалды айыратын қуаттың аты - ақыл дейді. Көптеген өлеңдері мен қара сөздерінен диалектикалық тұжырымдар бейнесін көруге болады. Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931) Шығармалары: «Үш анық», «[[Мұсылмандық шарты (шығарма)|Мұсылмандық шарты]]». Оның «Үш анық» еңбегінде ар-ұждан мәселесі қарастырылады. Шәкәрім біріншіден - онтологиялық жолындағы гносеологиялық, таныммен, екіншіден, дін жолындағы теологиялық дүниетанымды екінші анық деп көрсетеді. Ал үшінші анығы Абайда кеңінен сөз болған мораль философиясындағы жан құмарына барып ұштасатын ұждан туралы күрделі проблеманы көтереді. «Адамдағы: ынсап, әділет, мейірім - үшеуі қосылып ұждан деген ұғым шығады. Мұны орысша «совесть» деп атайды. Бұған нана алмаған адамның жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір заң тазарта алмайды. Ұжданы сол жанның азығы екеніне ақылмен сынап істесе, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды» - дейді.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 5 том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''Қазақ Философиясы'''&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; – қоғамдық сананың ұлттық түрі; тұрмыс пен танымның ортақ принциптері, адам мен [[дүние жүзі]]нің қатынасы туралы ілім, [[табиғат]]тың, қоғамның және дүниетанымның жалпы даму заңдары жайындағы [[ғылым]]. [[Қазақ]] халқының даналық өрісінде дүние мен [[адам]] туралы дүниетанымдық көзқарастардың тарихи қалыптасқан даму жүйесін қамтиды. [[Қазақ тілі]]ндегі даналық түсінігі мәні жағынан [[философия]]ға жақын. Қазақтың даналық ой-пікірлерінің тарихы екі кезеңнен тұрады. &lt;br/&gt;Бірінші кезеңде [[Анахарсис]], [[Қорқыт]], [[Жүсіп Баласағұни]], [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет Йасауи]], [[Әбу Наср әл-Фараби]], [[Махмұт Қашқари]], т.б. данышпандар даналық дәстүрлерін жасады, олар табиғи түрде қазақ этносының дүниетанымдық ойлау мәдениетінің бастау арналарына айналған. &lt;br/&gt;Екінші кезеңде қазақ халқының төл дүниетанымы мен философиясы қалыптасып, дамыды. Қазақ философиясының төл тарихы [[Асан Қайғы]] мен [[Мұхаммед Хайдар Дулат]]тан басталады. Асан Сәбитұлы – жырау, ойшыл, [[мемлекет]] қайраткері. Ол қазақ этносын әрі мемлекетін қалыптастырып, нығайтуда «[[Жерұйық]]» ілімін дүниеге әкелді. Бұл – халықтың қауымдасып ұлттық мемлекет құру идеясы болатын. Асан Қайғы өз жыр-толғауларында, шешендік сөздерінде хандық мемлекетті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажеттілігін насихаттайды. Оның Асан Қайғы атануы – ғұламаның ойшылдығының, парасаттылығының айғағы. Асанның қайғысы тек өз заманына қатысты емес, оны қайғыға салып отырған – болашақ туралы болжамдары, халық қайда бара жатыр, ертеңі қандай болады деген күрделі сұрақтар. Асан Қайғы – түркі жұртының әйгілі ойшылы Қорқыттың дүниетанымын жалғастырушы. Қазақ философиясы бастау алатын екінші ойшыл, қоғам қайраткері – М.Х.Дулаттың «[[Тарихи Рашиди|Тарих-и-Рашиди»]] еңбегінде түркі дүниесінің рухани тұтастығы және оның дүние жүзі халықтары өркениетімен тығыз байланысы нақтылы мысалдармен баяндалған. Дулат философиялық антропологияның басты мәселесінің бірі күнә ұғымына сол заман ойшылдары еңбектеріне сүйеніп, талдау жасаған. Асан Қайғыдан басталған жыраулар легі ([[Қазтуған]], [[Доспамбет]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Марғасқа Жырау|Марғасқа]], [[Ақтамберді Сарыұлы|Ақтамберді]], [[Үмбетей Тілеуұлы|Үмбетей]], [[Бұқар жырау]], т.б.) қазақ қауымында хандық мемлекет жойылғанша болды. Хандық жойылған соң жыраулар дәстүрі жалғаспай қалды. Қазақ ақын-жырауларының шығармалары көшпелі болмысты, ата-қоныс, адам, қоғам, сол кездегі әлеум. жағдайларға, батырлық, көркемдік, адамгершілік, өмір мәселелеріне байланысты бола тұра, терең мағыналы философиялық ойларға толы. Қазақ поэзиясындағы философиялық бағыттың негізін салушылардың бірі – Шалкиіз жырау Тіленшіұлының шығармасында философиялық ой кешу, жыр толғау әдістері ерекше. Жырау дүниеде тұрақты, мәңгілік ештеңе де жоқ деп тұжырымдайды. Ақтамберді Сарыұлы өз жыр-толғауларында елді ерлікке, бірлікке шақырады. Оның жырларынан қазақ халқының ой-арманы, мақсат-мүдделері, олардың бар болмысы, ерекшеліктері, дүниеге өзіндік көзқарасы аңғарылады. 18 ғасыр жыраулары ішіндегі аса көрнекті тұлға – Бұқар жырау Қалқаманұлы да дүниедегінің барлығы өзгеріске ұшырап отыратындығын атап көрсетеді. Шығыстық ойлау жүйесі хакімдік діни философияны теріске шығармаған. Мыс, Қожа Ахмет Йасауидің сопылық ілімі ұлттық ойлау мәдениетіне нық еніп, оның қалыптасуының бір рухани негізі болды. Қазақ тіліндегі [[ақыл]], [[парасат]], [[тәуба]], [[қанағат]], [[шүкіршілік]], [[хал]], [[амал]], [[сыр]], [[шапағат]], т.б. көптеген сөздер – сопылық дүниетанымның ұғымдары мен түсініктері. Төрт ғасырға тарта дербес мемлекет құрып, хандық дәуірде өмір сүрген қазақ халқының заманға сай құндылықтар жүйесі қалыптасты («[[Алпамыс батыр]]», «[[Ер Тарғын]]», «[[Ер Едіге]]», «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр»]], «[[Ер Қосай]]», «[[Қырымның қырық батыры]]», т.б. жыр-дастандарындағы ерлік философиясы). Ерлік философиясы [[Махамбет Өтемісұлы]] жырларында өз жалғасын тапты. Шығыс поэзиясының, сопылықтың ықпалы және төл түсініктер негізінде қалыптасқан ғашықтық философиясына қатысты құндылықтар «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш – Баян сұлу]]», «[[Қыз Жібек]]», «[[Еңлік-Кебек|Еңлік – Кебек]]», «[[Қалқаман-Мамыр|Қалқаман – Мамыр»]], т.б. жырларға негізгі өзек болды. Қазақтың дербес мемлекеттілігі жойылғаннан кейін жүз жылға созылған Зар заман дәуірінің ақындары (Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, т.б.) халықтың басына түскен отаршылдық нәубетін сары уайымға салыну, торығу сарынымен жырлады. Дулат Бабатайұлы өз шығармаларында қайырымдылық пен зұлымдық, мырзалық пен сараңдық, білім мен надандық мәселелерін талдап, шығармаларына негізгі арқау етті. Дулаттың әлеуметтік философиясы – жер, суды, елдің бірлігін сақтап қалу идеясы, басқа жұртқа күш көрсетпеу философиясы. Зар заман ақындарының ірі өкілі Мұрат Мөңкеұлы шығармаларындағы басты сарын – жер мәселесі, ата қоныс, бас бостандығынан айырылған тұтас елдің мұң-зары. Шортанбай заманақыр таяғанда табиғат та азады десе, Мұрат керісінше, заманның азуын адамнан көреді.&lt;br/&gt;Қазақ философиясы тарихында әйгілі ғалым [[Шоқан Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] орны ерекше. Ол «Даладағы мұсылмандық жөнінде», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Тәңір (құдай)» деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтқан. Уәлиханов сыртқы дүниенің адам санасынан тыс өмір сүретіндігіне шек келтірмейді. Ол қазақ жерінде шамандықтың орын алу себебін түсіндіргенде «сыртқы дүние: күн, ай, жұлдыздар және жер – алғашқы құдірет болып табылады» деп көрсетеді. Оның еңбектерінен себептілік заңдылығын құптайтындығы, себепсіз құбылыс болмайтындығына кәміл сенетіндігі байқалады. Қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі [[Ыбырай Алтынсарин|Ы.Алтынсарин]] бала дүниетанымының философиялық мәселелерімен алғаш шұғылданып, осы бағытта тамаша үлгі жасады. Хикмет сөз, яғни даналық айту дәстүрі [[Абай Құнанбаев]] заманына дейін үзілмеген. Абай адам болмысын тануда тың дүниетанымдық ойлар айтты. Адамзатты [[Алла]] махаббатпен жаратқан, демек, махаббат адамға дейін болған, Алланың тек өзіне ғана тән құдіреті деп білген Абай Адам мен Алланың арасындағы қатынасты сүю деп атайды. Өзін махаббатпен жаратқан Алласын адамның сүюі парыз. Абай сүюдің үш түрін айтады, олар: Алланы сүю, оның жаратқан кереметі – адамды сүю және хақ жолы деп әділеттілікті сүю. Осы үш сүюді Абай имани гүл дейді. Хакім Абай «толық адам» немесе кәмелетті адам тұжырымдамасын жасады. Олар: нұрлы ақыл, жылы жүрек, ыстық қайрат. Адамды толық ететін – ақыл, жүрек, қайрат. Абай сияқты [[Шәкерім Құдайбердіұлы]] да қазақ елін қалай мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Шәкерім Абайдың имани гүл ілімін «Үш анық» кітабында ұят туралы ілімге айналдырды. Осы еңбекте Шәкерім сол кездегі [[еуропа]] ағымдардан деректер келтіре отырып, этикалық максимализмге негізделген ар-ұятты дәріптеу ілімін жасады. Ойшылдың тарихи-философиялық еңбектерінің («Қазақ айнасы», «[[Мұсылмандық шарты]]», «Түрік, қырғыз, қазақ hәм хандар шежіресі», «Үш анық») дүниетанымы мен негізгі әлеуметтік сарыны ағартушылық, адамгершілік идеяларымен сабақтасып жатыр. 19–20 ғасырларда Қазақ философиясындағы ой-толғаныстар мен көтерілген негізгі мәселелер дәстүрлі қазақ ойшылдығына сүйенгенімен, олардың ойлау кеңістігі кеңейіп, Қазақ философиясын еуропа дәстүрмен ұштастырып отырды. Бұл бағыт Абайдан басталып, 20 ғасырдың басындағы басқа да қазақ ойшылдарының шығармаларында жалғасын тауып, кең өріс алды.<br /> <br /> 20 ғасырдың басында [[Торайғыров Сұлтанмахмұт|С.Торайғыров]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], [[Аймауытов Жүсіпбек|Ж.Аймауытов]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаев]], [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейханов]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатов]], т.б. озық ойлы қоғам қайраткерлері саяси сахнаға шығып, ең алдымен «Зар заман» (М.Әуезов) дәуірі өкілдерінің ой-пікірлерін дамытты. Олар өз шығармаларында отаршылдық бұғаудан құтылу, қазақ халқын өз алдына тәуелсіз ел ету, халықтың санасын ояту, надандықтан арылу мәселелерін көтерді. 20 ғасырдың 30-жылдары қазақ зиялы қауымының қуғын-сүргінге ұшырауымен Қазақстанның философиялық ой-пікірлер жүйесінің дамуы үзілді. 20 ғасырда қазақ халқының болмысына ерекше әсер еткен тұлға – [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.О.Әуезов]]. Ол қазақ халқының келешегін айқындауда құнды мәдени-философиялық тұжырымдамалар ұсынды. Әуезов «бесігіңді түзе, бесігін түзей алмаған халықтың болашағы жоқ» деген терең ой айтты. Қазақстан үшін 1917 жылдан бастап отаршылдықтың жаңа түрі – кеңестік құндылықтар қалыптаса бастап, [[коммунизм]] туралы ілім негізге алынды, маркстік-лениндік философия үстемдік етті. Мұндай жағдайда қазақ халқының даналық ой-пікірлерін зерттеуге мүмкіндік болмады. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бастап құлдық психологияның орнына демократия, өркениеттік құндылықтар орныға бастады. Қазіргі әдебиеттерде қазақ философиясы ұғымымен қатар «қазақстандық философия» деген ұғым қолданысқа енді. Ол Қазақстанда өткен ғасырдың 60-жылдары қалыптаса бастады, келе-келе «Қазақстандағы философиялық мектеп» деген түсінік орнықты, оның жетекшісі академик Ж.М.Әбділдин болды. Қазақстандық философтар неміс философиясын зерттеді, әсіресе, Гегельдің «Логика ғылымы» еңбегі негізінде қалыптасқан диалектика, логика, таным мәселелерімен айналысты, диалектикалық логиканың өзекті мәселелерімен шұғылданып, бұл салада айтарлықтай нәтижелерге жетті. Қазақ философиясы туралы зерттеулер нышаны егемендікке аяқ басқан кеңестік жылдарда аңғарыла бастады, бірақ толық мүмкіндік Қазақстанның тәуелсіздігінен бастап шындыққа айналды. Қазақ философиясының тарихы мен оның мәселелері туралы жүйелі ғылыми-зерттеулер жүргізіліп, кандидат, доктор диссертациялар қорғалды, арнайы ғылыми кітаптар жазылды. Қазақ философиясын дүниежүзілік фиолософиялар жүйесінде әрі өркениеттік негізде зерттеу егемен елдің қоғамдық санасының жетіліп-толуының басты арнасының біріне айналып келеді.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақ мәдениеті]]<br /> [[Санат:Қазақ философиясы]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2024-04-06T21:16:28Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>{{Кинематограф<br /> |есімі = Оразхан Кенебаев<br /> |шынайы есімі = <br /> |сурет атауы = <br /> |туған кездегі есімі = Оразхан Сәдуақасұлы Кенебаев<br /> |туған күні = 16.03.1950<br /> |туған жері = Төңкеріс ауылы, Андреев ауданы, [[Талдықорған облысы]]<br /> |қайтыс болған күні = 06.04.2024<br /> |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} <br /> |мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[Режиссёр|театр режиссері]], [[профессор]]<br /> |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Қазақстан}}<br /> |белсенді жылдары = 1976—2024<br /> |бағыты =<br /> |ұжымы = <br /> |марапаттары = {{{!}} <br /> {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} <br /> {{!}}}<br /> {{{!}} <br /> {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}<br /> {{!}}}<br /> }}<br /> '''Оразхан Сәдуақасұлы Кенебаев''' ([[16 наурыз]] [[1950 жыл|1950]], Төңкеріс ауылы, Андреев ауданы, [[Талдықорған облысы]] — [[6 сәуір]] [[2024 жыл|2024]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[актер]], [[Режиссёр|театр режиссері]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2003). [[Құрмет ордені]]нің иегері (2011).<br /> <br /> == Жалпы мәліметтер ==<br /> [[Уақ]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап<br /> |авторы = Дәйкенов Темірболат<br /> |бөлімі = <br /> |бөлім сілтемесі = <br /> |тақырыбы = <br /> |шынайы атауы = Уақ шежіресі<br /> |сілтеме = <br /> |уикитека = <br /> |жауапты = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет<br /> |басылым = 2<br /> |орны = Астана<br /> |баспасы = Фолиант<br /> |жыл = 2021<br /> |томы = <br /> |беттері = <br /> |барлық беті = 992<br /> |сериясы = <br /> |isbn = 978-601-338-848-9<br /> |тиражы = 1000<br /> }}&lt;/ref&gt; Әкесі — Кенебаев Сәдуақас, марқұм, механизатор болып жумыс істеген. Анасы — Шәріпова Нұржібек, марқұм, ұжымшарда жұмыс істеген. Т. Жүргeнов атындағы Қазақ мемлекеттік өнер институтының драма мен кино режиссурасы факультетін бітірген (1995), драма мен кино режиссері. Доцент.<br /> <br /> 1976 жылдан — М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері. 1989 жылдан — Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік жасөспірімдер мен балалар театрының актері. 1995 жылдан - Абай атындағы Жамбыл облыстық драма театрының бас режиссері.<br /> <br /> 1998 жылдан бері — М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері, сонымен қатар 2000 жылдан бері — Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының оқытушысы. 2007 жылдан «Драма театрының актері» атты жеке мастер-класын жүргізөді (18 студент).<br /> <br /> == Шығармашылығы ==<br /> «Абай» (Оразбай), «Абылай хан» (Қалдан шері, Орыс елшісі), «Ревизор» (Дуанбасы), «Томирис» (Балхаш), «Қамар сұлу» (Омар), «Махаббаттыңғажап әні» (Қожақ), «Атжылаған түн» (Төраға), «Құдалар» (Момын), «Мөлдір махаббат» (Әбутәліп) және басқа спектакльдерде ойнайды. «Мосфильм» киностудиясының «Дивизия командирінің күні» (Барлаушы), «[[Қазақфильм]]&lt;nowiki/&gt;» киностудиясының «Әлия» (Солдат), «Өтелмеген қарыз» кинофильмдерінде ойнаған.<br /> <br /> Режиссерлік-қойылымдық жұмыстары: М. Задорновтың «Күйеуіңізді сатыңызшысы», Б. Мұқайдың «Кавалерлері», О. Боранбаевтың «Баламуты», Қ. Мұхамeтжанов пен Ш. Айтматовтың «Фудзиямадағы кездесу» және басқалар. М. Әуезовтің 100 жылдығына арналған Халықаралық фестивальда «Қобыланды» спектаклінің қойылымы үшін «Ең үздік режиссер» бас жүлдесін алған. <br /> <br /> ==Жеке қасиеттері==<br /> Діни көзқарасы — «Діндар емеспін, құдыреті күшті Құдайға сенемін». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы — [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.А. Қонаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жоғары мәдениетті халқы бар, ұлы, өркендеген ел». Хоббиі — автомобиль. Сүйіп оқитын әдебиеті - драматургия, тарихи шығармалар, Абайдың еңбектері.<br /> <br /> Үйленген. Жұбайы — Кенебаева Людмила Сүлтанқызы (1952 ж. т.), М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекөттік академиялық драма театрында кадрлар бөлімінің бастығы. Қызы — Әсел (1983 ж. т.), драмтеатр режиссері; ұлы — Бахтияр (1972 ж. т.), электроншы-инженер.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Марапаттары ==<br /> * 2003 жылғы президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы берілді.<br /> * 2008 жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның доценті (ғылыми атағы)<br /> * 2010 жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы (ғылыми атағы)<br /> * 2011 жылы президент жарлығымен «[[Құрмет ордені]]&lt;nowiki/&gt;» мен марапатталған.<br /> * 2016 жылы &quot;ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл&quot; медалі.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]<br /> [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]<br /> [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]<br /> [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_(%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B) 2024-04-06T17:15:59Z

<p>Тұран: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Qozikorpesh.jpg|нобай|Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кітап]]<br /> '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' — [[қазақ]]тың шамамен 13-14 ғасырлардан белгілі [[Лиро-эпостық жырлар|лиро-эпостық жырының]] [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] жазып алған нұсқасы. <br /> <br /> Бұл нұсқа [[1988 жыл|1988]] ж. «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]» баспасынан тұңғыш рет жеке кітап болып жарық көрді. [[Жыр]]ды баспаға әзірлеп, алғысөзін жазған - Ә. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]]. Кітапты суретші Т. Мұқатов көркем безеңдірген. Бұл жырдың Абай нұсқасы екенін академик Марғұлан дәлелдеп берді. Ақын жырдың бір нұсқасын 1884 ж. сыртына орыс әрпімен «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» деп жазып, жанына «Жаңа закон» деген жаңа поэмасын қосып, атақты ғалым Г. Н. [[Григорий Николаевич Потанин|Потанин]]ге сыйға тартқан. Адресін орыс тілінде: «Семипалатинского уезда, Чингизской волости, А. К.» - деп көрсеткен. <br /> <br /> Жырдың осы нұсқасының енді бір данасы Н. Я. [[Николай Яковлевич Коншин|Коншин]]нің Орыс географиялық қоғамына тапсырған Абай өлеңдерінің жинағымен бірге сақтаулы. Қолжазба 2600 жолдан тұратын өте көлемді дастан. Ақын мұны жасырақ кезінде [[араб әрпі]]мен керкем етіп жазған. Зерттеушінің дәлелдеуіне қарағанда Абай жырдың өзіне дейін белгілі барлық нұсқасымен таныс болған. Солардың ішінен «Абайдың тандап алғаны - Жанақтың айтқаны, өзі жазған нұсқаға негіз болған - осы Жанақ нұсқасы». Бұл нұсқаны Абай заманындағы белгілі ақын Бейсенбай толық біледі екен, одан Уәйіс үйреніп, кейін [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] осы Уәйістен жазып алған. Дегенмен, Абай нұсқасының Жанақ толғаған жырдан айтарлықтай өзгешеліктері де бар. «Абай нұсқасының ерекшелігі - жыр сюжетіне айырықша көңіл бөлуі, оның тілінің көркем, сұлу шығуына мән беруі»,- дейді ғалым. <br /> <br /> Шынында да Абай нұсқасында Жанақ жырында кездеспейтін көптеген сарындар бар. Мысалы, Абай шаруашылық, көшіп-қону салтанатын, Қодар мен Қарабай уағдаласуын, айбынды батыр Айбастың бастан кешкен оқиғаларын В. В. [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]]тың 1862 ж. [[Аягөз]] бойынан жазып алған нұсқадан алған. Рас, Айбас [[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]] нұсқасында да кездеседі. Бірақ «Шөженің жырлауындағы Айбас - Сарыбайға тартқан қарғы бауы», жанын жалдап, біреудің жылқысын бағып, қарабайыр күн кешкен момын адам. Ол болған оқиғаның куәгері ғана. Ал, Радлов көшірмесінде кемеңгер кісі, Сарыбай мен Тайлақ бидің інісі. Енді Абайдың суреттеуінде «Айбас - асқан ойшыл, өзіалыпер, өзісері, майталман саңлақ кісі». Марғұланның дәлелдеуінше Абай Айбастың далада көздестірген үш қызға өзін таныстыратын:<br /> <br /> :«Ақ көзең, Ай Балталы жерден келдім,<br /> :Бақалы, балдырғанды көлден келдім, <br /> :Сарыбайдың жұрты деп естуші ме ең, <br /> :Салталы мен сақалы елден келдім.<br /> :Сіздерге күмән шығар, өзіме аян,<br /> :Елімнен іздеп шыққан кісім - Баян.<br /> :Қозы Көрпеш елімде жалғыз сері -<br /> :Құлақ - кәрі, бай - кіші, ақыл - аян», <br /> - деген сарынды ете ескі нұсқадан алған. <br /> <br /> «Өзге ақынның ешбірі мұндай ұмытылған сарынды Абайша тебіренте толқытып бере алмаған». Абай нұсқасындағы Айдос Қодарды және оған көмекке келген 90 серіні жайпап салады. Қозының Баянды іздеп жолға шығуын, Тайлақ бидің батасын, жол үстіндегі қилы оқиғаларды, Қозының сәуегей қартқа жолығып, достасуын (өзге нұсқалардың бәрінде де сәуегей ана) Абай өзінше суреттейді. Ал, Радлов көшірмесінен алған Қозының қой бағып жүрген тазша баламен көздесу сәтін ұлы ақын ерекше шабыттана жырлап, толып жатқан жарасымды әзілмен кеңейте түскен. Жырда ақынның бұл сияқты өз тарапынан қосқан керіністер жеткілікті. Абай жырдың әр түрлі нұсқаларының ұтымды тұстарын үйлесімді іріктеп, қоса білген, сейтіп көне дастанның барынша толықтырылған, аса көркем нұсқасын жазып шыққан. <br /> <br /> Бұл туралы ғалым: «Халыққа ғасырлар бойы мирас болған бұл «Қозы Керпеш - Баян Сұлу» жырын Абайдың ақындық жүрегімен жазып қалдыруы - біздің әдебиет тарихы үшін - ұлы табыс. Өзге ақыннан кері Абай тамаша етіп, көркем тілмен, тарихи сюжетін әдемі сақтап, сарындарын ойға қонымды етіп жазған», - деп жоғары бағалайды. Бұл нұсқаның тағы да бір құндылығы - ол түгелімен ақынның өз қолымен жазылған. Көне автографты анықтайтын арнаулы ғылыми орындар қолжазбаның Абай Құнанбаевтікі екенін дәлелдеп берген. <br /> <br /> Жырдың Абай нұсқасы туралы Ә. Марғұлан мақаласы «[[Қазақстан мектебі]]» журналының 1982 жылғы 3-санында жарияланған және осы кітапқа кіріспе ретінде берілген. Кітап көлемі 5,82б. т., 19 мың 900 дана болып басылған.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Абай энциклопедиясы]]<br /> [[Санат:Қазақ жырлары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83:%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_(%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B) 2024-04-06T17:07:59Z

<p>Тұран: Тұран Талқылау:Қозы Көрпеш - Баян Сұлу (Абай нұсқасы) бетін Талқылау:Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (Абай нұсқасы) бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}<br /> {{Абай Құнанбайұлы жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2024-04-02T17:32:20Z

<p>Тұран: clean up, replaced: Әзірбайжандар → әзербайжандар using AWB</p> <hr /> <div>'''Ит жылы''' – халық күнтізбесі бойынша мүшел ішіндегі он екі жылдың бірінің атауы. Азия халықтары ([[Қазақтар|қазақ]], [[Қырғыздар|қырғыз]], [[Өзбектер|өзбек]], [[Түрікмендер|түрікмен]], [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]], [[әзербайжандар|әзірбайжан]], т.б.) [[күнтізбе]]лерінде қолданылады. Он екі жылда бір қайталанып отырады.<br /> <br /> == Жыл сипаты ==<br /> Көшпелі ортада ит жылы тоқшылық пен молшылық болады, олқылық толып, тыныштық мамыражай шақ келеді деп есептеген. Ит жылы туған адамдардың ойға алған ісі орындалатын, жолы болғыш, олардың бойында адамға тән барлық ізгі қасиеттер кездеседі дейді. Ит жылы туған адамдарға, әсіресе, шыншылдық, адалдық, көргенділік тән деп есептелінеді. Сонымен бірге олар әділдіктің жақтаушысы, тағы бір жақсы қасиеті басқаға жақсылық жасауға бейім тұрады екен деседі.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Әдебиеттер ==<br /> * ҚР МОМ – материалдарынан; <br /> * ОМЭЭ – материалдарынан.<br /> <br /> {{Мүшел жылдары}}<br /> <br /> [[Санат:Мүшел жылдар]]<br /> [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]<br /> [[Санат:Күнтізбе]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%E2%80%94_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-03-31T16:15:27Z

<p>Тұран: /* Негізгі оқиғалар */</p> <hr /> <div>'''Босния және Герцоговина — Қазақстан қатынастары''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасындағы қатынастар.<br /> <br /> == Дипломатия ==<br /> 1996 ж. 20 желтоқсанда Қазақстан Республикасы мен Босния және Герцеговина арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.<br /> <br /> Босния және Герцоговинада ҚР Елшілігі жоқ, қызметін қоса атқаруды [[Загреб|Загребте]] ([[Хорватия]]) орналасқан ҚР Елшілігі жүзеге асырады.<br /> <br /> 2022 ж. 31 қазаннан бастап Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы қоса атқарушы Төтенше және Өкілетті Елшісі А.Әбибуллаев болып табылады.<br /> <br /> Қазақстанда Босния және Герцоговинаның Елшілігі жоқ, қызметін қоса атқару функцияларын [[Мәскеу|Мәскеуде]] ([[Ресей Федерациясы]]) орналасқан БжГ Елшілігі жүзеге асырады.<br /> <br /> 2018 жылғы 13 тамыздан бастап Босния және Герцоговинада ҚР Құрметті Консулдығы жұмыс істейді. Құрметті Консул кәсіпкер Амель Диздаревич болып табылады.<br /> <br /> == Саяси қатынастар ==<br /> === Жоғарғы деңгейдегі байланыстар: ===<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенттері]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаев]] пен [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қ.Тоқаев]] Босния және Герцеговинаға сапар жасаған жоқ.<br /> <br /> Босния және Герцеговина Төралқасының төрағалары (мемлекет басшылары) Қазақстанға екі рет келді (Н.Радманович Нұр-Сұлтан қаласында ЕҚЫҰ Саммитіне қатысу үшін, Нұр-Сұлтан қаласында Ғылым және технология жөніндегі ИЫҰ Саммитіне қатысу үшін Б.Изетбегович жұмыс сапарымен).<br /> <br /> === Парламентаралық ынтымақтастық ===<br /> ==== Босния және Герцеговинаға сапарлар: ====<br /> - ҚР Парламенті Мәжілісі спикерінің орынбасары С.Дьяченко ҚР Президентінің 2017-2018 жылдарға [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің]] тұрақты емес мүшелігіне ҚР өтінімін ілгерілету жөніндегі арнайы өкілі ретінде (2015 ж. 5 наурыз).<br /> <br /> - ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты А.Бердалин [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] миссиясы шеңберінде сайлауды байқауға қатысу үшін (2 қазан 2022 ж.).<br /> <br /> ==== Қазақстанға сапарлар: ====<br /> - Еуразия елдері Парламенттері спикерлерінің 4-ші кеңесіне Босния және Герцоговина Б.Изетбегович парламенттік Скупщина халықтар палатасының төрағасы (22-25 қыркүйек 2019). Сапар барысында ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Босния және Герцоговинаның тұңғыш президенті А.Изетбегович туралы кітаптың көрмесі мен тұсаукесері және Б.Изетбеговичтің &quot;ҚазАқпарат&quot; қазақстандық ақпарат агенттігіне берген сұхбаты өтті.<br /> <br /> Көпжақты форматта 2019 жылғы 22 ақпанда ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясы аясында ҚР Парламенті Мәжілісқінің Төрағасы Н.Нығматулин мен Босния және Герцоговина Б.Кришто парламенттік Скупщина Өкілдері палатасының спикерімен кездесті.<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасының Парламенті|ҚР Парламентінде]] Босния және Герцоговина-мен ынтымақтастық тобы құрылды. Босния және Герцоговина Парламенттік Скупщинасында Қазақстанмен ынтымақтастық жөніндегі топ жоқ.<br /> <br /> == Негізгі шарттар мен келісімдер ==<br /> Қазақстан мен Босния және Герцоговина сыртқы саяси ведомстволары арасындағы ынтымақтастық туралы Меморандум. [[Астана]], 16.07.2010 ж., қол қойылған күннен бастап күшіне енді.<br /> <br /> ҚР Үкіметі мен Босния және Герцоговина Министрлер Кабинеті арасындағы дипломатиялық және қызметтік паспорттардың иелерін визалық талаптардан босату туралы келісім. Нұр-Сұлтан, 21.05.2011 ж,. 2012 жылғы 5 шілдеде күшіне енді.<br /> <br /> Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі мен Босния және Герцеговина Әділет министрлігі арасындағы ынтымақтастық туралы Меморандум. [[Сараево]], 08.06.2016, қол қойылған күнінен бастап күшіне енді.<br /> <br /> == Негізгі оқиғалар ==<br /> 2018 жылғы 21 желтоқсанда &quot;Бүркіт&quot; Қазақстан-Босниялық іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы құрылды, ол екі елдің іскер топтары арасындағы тікелей байланыстарды дамытумен айналысады. Ассоциация директоры - ҚР Сараеводағы Құрметті консулы, Босниялық кәсіпкер Амель Диздаревич.<br /> <br /> 2019 ж.1-4 шілдеде Босния және Герцоговина-нің бизнес-делегациясының Нұр-Сұлтан қаласында &quot;Astana Finance Days&quot; халықаралық қаржы конференциясына сапары өтті.<br /> <br /> 2019 ж. 28-30 қазанда [[Астана халықаралық қаржы орталығы|АХҚО]] алаңында Сараево қаласының мэрі А.Скакидің, Босния және Герцоговина сауда палатасының Президенті Н.Васичтің, Сараеводағы ҚР құрметті консулы А.Диздаревичтің және Босния және Герцоговина және ХР компаниялары өкілдерінің қатысуымен &quot;Business Networking Summit&quot; бірінші қазақстандық-балқан бизнес-форумы өтті. Бизнес-форумның қорытындысы бойынша &quot;Бүркіт&quot; қауымдастығы қазақстандық серіктестермен тиісті келісім жасай отырып, АХҚО алаңына шықты.<br /> <br /> 2019 жылғы 30 қазанда Сараево қаласының мэрі А.Скаки Нұр-Сұлтан қала әкімі А.Көлгіновпен кездесті. Қалалық шаруашылықты дамыту, құрылыс, Білім және мәдениет саласында тікелей байланыс орнату бойынша ынтымақтастық пен тәжірибе алмасу мүмкіндіктері талқыланды.<br /> <br /> 2019 жылғы 13-14 желтоқсанда Сараево қаласында Қазақстанның Сараеводағы Құрметті консулдығының ресми ашылу рәсімі өтті. Құрметті консул - кәсіпкер А.Диздаревич болып табылады.<br /> <br /> 2021 жылғы 16 сәуірде Сараево қаласында Қазақстан-Босния Сыртқы істер министрліктері арасындағы консультациялар өтті. ҚР сыртқы саяси ведомствосының делегациясын Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары – Босния және Герцеговина Сыртқы істер министрі Бисера Туркович қабылдады.<br /> <br /> 2021 жылғы 16 сәуірде Сараеводағы ҚР Құрметті консулдығында Босния және Герцоговина, Хорватия және Черногория іскер топтарының қатысуымен &quot;Қазақстанның инвестициялық әлеуеті&quot; өңірлік конференциясы өтті.<br /> <br /> Сараевода ҚР СІМ делегациясы 2020 жылғы 16 желтоқсанда Босния астанасының орталығында орнатылған Абай мүсініне гүл шоқтарын қойды.<br /> <br /> == Көпжақты ынтымақтастық ==<br /> Екі ел арасындағы саяси саладағы қатынастар өзара түсіністік пен сенім рухында дамуда. Халықаралық саясаттың маңызды проблемалары бойынша тараптардың ұстанымдары жақын. БҰҰ мен ЕҚЫҰ-ны қоса алғанда, халықаралық ұйымдар шеңберіндегі байланыстар қолдау табуда.<br /> <br /> == Сауда-экономикалық ынтымақтастық ==<br /> ҚР ҚМ МКК деректеріне сәйкес Қазақстан мен Босния және Герцеговина арасындағы өзара тауар айналымы 2022 жылдың 12 айында 2,135 млн. долл. құрады (экспорт – $ 596 мың, импорт – $ 1,539 млн.). 2021 жылдың қорытындысы бойынша тауар айналымы 2,9 млн. АҚШ долларын құрады (экспорт – $ 2,2 млн., импорт – $ 0,7 млн.).<br /> <br /> == Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық ==<br /> 2019 ж. 12 желтоқсанда TURSKOY көмегімен Тузла қаласында қазақстандық әртістердің &quot;Түркі әлемінің әуендері&quot; концерті өтті<br /> <br /> 2019 ж. 13 желтоқсанда Сараево қаласында қазақстандық әртістердің &quot;Түркі әлемінің әуендері&quot; гала концерт және &quot;Қазақстан - Ұлы Дала елі&quot; фотокөрмесі өтті.<br /> <br /> 2019 ж. 14-15 желтоқсанда &quot;Келін&quot; және &quot;[[Жаужүрек мың бала|Жау жүрек – Мың бала]]&quot; қазақстандық кино-фильмдерінің көрсетілімі өтті. Барлық іс-шаралар қазақ мәдениеті күндері аясында өтті.<br /> <br /> 2020 ж. 7-8 ақпанда &quot;Сараево қысы&quot; халықаралық фестивалі аясында Сараевода Абай Құнанбаевтың 175 жылдығына орай &quot;[[Астана Опера]]&quot; солистерінің қойылымдары ұйымдастырылды.<br /> <br /> 2020 жылғы 11 қыркүйекте Сараево қаласында &quot;Бүркіт&quot; Қазақстан-Босния іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы активінің қатысуымен Президент Қ.К.Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауына арналған бейнеконференция форматындағы дөңгелек үстел өтті.<br /> <br /> 2020 ж. желтоқсанда Босния және Герцеговина астанасында &quot;Сараево Ескі қаласы&quot; Тарихи ауданында қазақтың ұлы ақыны және ойшылы [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаевтың]] мүсіні орнатылды, Абайдың таңдамалы шығармалар жинағының, сондай-ақ [[Жақыпбек Алтайұлы Алтаев|Жақыпбек Алтаевтың]] &quot;Әл – Фараби - Шығыстан келген ұлы ойшыл&quot; кітабының тұсаукесері ҚР Құрметті консулдығы мен &quot;Бүркіт&quot; іскерлік ынтымақтастық қауымдастығының қолдауымен Босния тілінде алғаш рет аударылып, басылып шықты.<br /> <br /> 2021 жылғы 14-15 желтоқсанда Сараево қаласында Босния және Герцеговинадағы ҚР Құрметті консулдығының қатысуымен Елшіліктің ұйымдастыруымен Қазақстан Тәуелсіздігінің 30 жылдығына арналған іс-шаралар өтті. ҚР Елшісі Төлежан Барлыбаев Сараево қаласының балалар кітапханасына барып, Тәуелсіздік күніне арнайы шығарылған Босниялық тілге аударылған &quot;Алдар көсе&quot; қазақ ертегілерінің кітаптарын жас оқырмандарға сыйға тартты.<br /> <br /> 2022 жылғы 9-10 ақпанда ТҮРКСОЙ Бас хатшысы Дүйсен Қасейінов Босния және Герцеговинадағы сапары аясында XXXVIII Сараево халықаралық қысқы фестиваліне қатысты және Республика Президенттік Кеңесінің мүшесі Ш.Джаферовичпен және мэр Ибрагим Хаджибайричпен кездесулер өткізді.<br /> <br /> Д.Қасейінов қала басшысына қазақтың ұлы ақыны Абайдың шығармашылығын кеңінен насихаттауға қосқан үлесі үшін алғыс айтып, [[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы|ТҮРКСОЙ]] ұйымы А.Құнанбаевтың туғанына 175 жыл толуына орай тағайындаған Абай атындағы құрмет медалін табыс етті.<br /> <br /> Сондай-ақ шара барысында ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы Құрметті консулы А.Диздаревичке және мүсінші профессор Ст.Гавричке Абай медалін табыс етті. Сонымен қатар Қазақстанмен белсенді жұмыс істеп жатқан босниялық бірқатар кәсіпкерлерді алғыс хаттармен марапаттады.<br /> <br /> ХХХVIII Сараево қысқы фестивалінің ресми ашылу салтанатында ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Д.Қасейіновке гуманизмге, мәдениетке, адам құқықтары мен бостандыққа қосқан үлесі үшін «Бостандық» сыйлығы (Слобода сыйлығы) табыс етілді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы мен Босния және Герцеговина арасындағы қатынастар|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/article/details/493?lang=kk|accessdate=14.09.2023|lang=kk|author=ҚР СІМ}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]<br /> [[Санат:Босния және Герцоговинаның халықаралық қатынастары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-03-31T16:00:41Z

<p>Тұран: /* Негізгі оқиғалар */</p> <hr /> <div>{{Халықаралық қатынас|Сурет=Kazakhstan–Monaco Locator.svg|Атауы=Қазақстан - Монако арақатынасы|Ел1=Қазақстан|Ел2=Монако|Түс1=green|Түс2=orange}}<br /> '''Қазақстан — Монако қатынастары''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Монако|Монако Ханзадалығы]] арасындағы қатынастар<br /> <br /> == Дипломатия ==<br /> 2009 жылғы 15 қаңтарда – дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылды.<br /> <br /> 2011 жылы Қазақстанның Монакодағы Құрметті консулдығы ашылды (Владимир Семенихин басқаруда).<br /> <br /> 2012 жылы Монаконың Қазақстандағы Құрметті консулдығы ашылды (Қайрат Оразбеков басқаруда).<br /> <br /> 2013 жылғы наурыздан бастап Монаконың Қазақстандағы қоса атқаратын Елшісі Эвелин Жанта болып табылады (резиденциясы Лондонда).<br /> <br /> 2018 жылғы маусымнан бастап Қазақстанның Монакодағы қоса атқаратын Елшісі Жан Ғалиев болып табылады.<br /> <br /> == Саяси қарым-қатынастар ==<br /> <br /> === Жоғары деңгейдегі байланыстар ===<br /> ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Монакода 1 рет болды (ресми сапармен – 2013 жылғы 27-28 қыркүйекте).<br /> <br /> Монако князі Альбер II Қазақстанға үш рет келді (ресми сапар – 2012 ж. 2-5 қараша, жеке сапар – 2014 ж. 14 қараша, &quot;[[Дүниежүзілік көрме (2017)|ЭКСПО-2017]]&quot; аясындағы жұмыс сапары – 2017 ж. 24-25 маусым).<br /> <br /> === Жоғары деңгейдегі байланыстар ===<br /> 2018 жылғы 6-7 желтоқсанда [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] СІМК алаңында Миланда екі мемлекеттің сыртқы саяси ведомстволарының басшылары Қайрат Әбдірахманов пен Жилль Тонеллидің толық форматты кездесуі ұйымдастырылды.<br /> <br /> === Негізгі шарттар мен келісімдер ===<br /> Туризм саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісім (2013 жылғы 28 қыркүйек).<br /> <br /> Қазақстан Республикасы мен Монако Князьдігі арасындағы Қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы мемлекетаралық келісім (2015 ж.5 наурыз).<br /> <br /> == Негізгі оқиғалар ==<br /> 2012 ж. ақпанда Монакода ҚР Елшілігі Монаконың Экономикалық даму палатасымен және ҚР Құрметті консулымен бірлесіп ұйымдастырған алғашқы Қазақстан-монаколық бизнес-семинар өтті.<br /> <br /> 2013 жылғы қыркүйекте қазақстандық-монаколық бизнес форум өтті, оған қазақстандық компаниялардың 40-қа жуық өкілі және 60-тан астам монаколық бизнесмендер жиналды.<br /> <br /> Монако ЭКСПО-2017 көрмесіне қатысуын ресми түрде растаған алғашқы елдердің бірі. 2017 ж. 24-26 Маусымда көрмеде Князьдіктің Ұлттық күнін өткізу шеңберінде монаколық компаниялардың 20-ға жуық өкілі Астанаға келді.<br /> <br /> 2018 жылғы 12-15 шілдеде &quot;Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығы&quot; (ХЖТИЖО) ҰАҚ басшысы Р.Жошыбаев Монакоға сапармен келді. Сапардың басты қорытындысы ХЖТИЖО мен Монако Князі II Альбер Қоры арасында ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қою болды.<br /> <br /> 2018 жылғы 27 қыркүйекте АХҚО Басқарушысы Қ.Келімбетовтің Монакоға сапары өтті, оның барысында мемлекеттік министр С.Тэлльмен кездесу, сондай-ақ Князьдіктің қаржылық және іскерлік орталарына арналған [[Астана халықаралық қаржы орталығы|АХҚО]] тұсаукесері өтті.<br /> <br /> == Сауда-экономикалық қарым-қатынастар ==<br /> ҚР статистикалық деректері бойынша, Князьдікпен тауар айналымының көлемі 2021 жылы өткен жылмен салыстырғанда 11% - ға төмендеп, 32,8 мың АҚШ долларын құрады. (тек импорт). 2020 жылғы тауар айналымы 36,1 мың АҚШ долларын құрады. (тек импорт), бұл 2019 жылмен салыстырғанда 54,5% - ға аз (79,4 мың АҚШ долл.).). Сыртқы саудадағы негізгі үлес косметика, электр жабдықтары және тұтыну тауарларына тиесілі.<br /> <br /> 2020 жылғы 22 маусымда &quot;Monaco Economic Board&quot; ұлттық агенттігімен онлайн келіссөздер жүргізілді, оның барысында ҚР инвестициялық жобаларының тизерлері таныстырылды және &quot;Kazakh Invest&quot; ҰК бірлесіп ҚР инвестициялық мүмкіндіктері тақырыбында вебинарлар сериясын ұйымдастыру мәселелері талқыланды.<br /> <br /> 2020 ж.16 қарашада ҚР Елшілігінің бастамасымен &quot;Қазақстан-Монако&quot; атты алғашқы инвестициялық вебинар өткізілді, оған Князьдіктің іскерлік топтарының, мемлекеттік құрылымдар мен екі мемлекеттің даму институттарының өкілдерінен жүзге жуық қатысушылар жиналды.<br /> <br /> == Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық ==<br /> 2012 ж. қарашада Қазақстанның елордасы Бейбітшілік және келісім сарайында &quot;Грейс Келли дәуірі&quot; атты әлемге әйгілі көрме өтті, оның салтанатты ашылуына Президент Н.Назарбаев пен Князь II Альбер қатысты. Көрме әйгілі Голливуд актрисасы және Монако князі Ренье III-нің әйелі Грейс Келлидің жеке өміріне арналды.<br /> <br /> 2014 ж. желтоқсанда Монте-Карло қаласында қазақстандық суретшілер М.Бекеев, Г.Исмаилова, Э.Казарян және А Ноданың көрмесі өтті.<br /> <br /> 2017 ж. қаңтарда Монакода Қазақстанның мәдениет күні өтті, оның барысында фильмдер көрсетілімі және Алматы симфониялық оркестрінің концерті ұйымдастырылды.<br /> <br /> 2017 ж. маусымда Монако Ұлттық күні аясында Астанада &quot;ЭКСПО-2017&quot; көрмесінде Монте-Карло Халықаралық цирк фестивалінің ұжымы өнер көрсетті.<br /> <br /> 2018 жылдың қыркүйегінде Монте-Карлода &quot;Астана Балет&quot; труппасы өнер көрсетті.<br /> <br /> 2019 жылдың наурыз айында екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың орнағанына 10 жыл толуына орай және жастар жылы аясында ұйымдастырылған &quot;Тұран&quot; халық аспаптар ансамблінің концерті өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы мен Монако Ханзадалығы арасындағы қатынастар|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/article/details/527?lang=kk|accessdate=15.09.2023|author=ҚР СІМ|lang=kk}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{Дереккөздер}}<br /> {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]<br /> [[Санат:Монаконың халықаралық қатынастары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2024-03-22T15:42:36Z

<p>Тұран: «Астана ғимараттары мен құрылыстары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Санат:Қазақстан қалалары бойынша театрлар]]<br /> [[Санат:Астана мәдениеті]]<br /> [[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B_(%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0) 2024-01-31T05:37:57Z

<p>Тұран: «Астана сәулеті» деген санатты аластады; «[[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары|Астана ғимараттары мен құрылы</p> <hr /> <div>'''Жастар сарайы''' — 1976 жылы [[Астана]]да салынған (архитекторы А.Полянский, К.Миронов, инженері Ц.Накутина, суретшілері Д.Мерперт, Н.Миронова) мәдени [[ғимарат]]. <br /> <br /> Жастар сарайында [[сахна]]сы ауысып тұратын 1200 орындық көрермендер залы, көлемі 18х36 м, 400 орындық әмбебап [[спорт залы]], көрермендер [[галерея]]сы және [[трамплинді жүзу бассейні]], 150 орындық жастар [[кафе]]сі және басқа да қосалқы құрылыстар бар. Жалпы ауданы 76840 м2. Сарайға төрт жағынан кіруге болады, көрермендер залы мен спорт залын қажет болған жағдайда біріктіріп, үлкейтуге болады. Зал декоративті-монументті [[панно]]лармен, нақыштармен безендірілген. 1997 — 1998 жылдары күрделі жөндеуден өткізіліп, қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> <br /> [[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B_(%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0) 2024-01-31T05:37:57Z

<p>Тұран: «Астана сәулеті» деген санатты аластады; «[[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары|Астана ғимараттары мен құрылы</p> <hr /> <div>'''Жастар сарайы''' — 1976 жылы [[Астана]]да салынған (архитекторы А.Полянский, К.Миронов, инженері Ц.Накутина, суретшілері Д.Мерперт, Н.Миронова) мәдени [[ғимарат]]. <br /> <br /> Жастар сарайында [[сахна]]сы ауысып тұратын 1200 орындық көрермендер залы, көлемі 18х36 м, 400 орындық әмбебап [[спорт залы]], көрермендер [[галерея]]сы және [[трамплинді жүзу бассейні]], 150 орындық жастар [[кафе]]сі және басқа да қосалқы құрылыстар бар. Жалпы ауданы 76840 м2. Сарайға төрт жағынан кіруге болады, көрермендер залы мен спорт залын қажет болған жағдайда біріктіріп, үлкейтуге болады. Зал декоративті-монументті [[панно]]лармен, нақыштармен безендірілген. 1997 — 1998 жылдары күрделі жөндеуден өткізіліп, қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> <br /> [[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D2%AF%D0%B9 2023-12-15T18:33:24Z

<p>Тұран: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>{{мағына|Күй (айрық)}}<br /> '''Күй''' — [[музыкалық жанр]], [[қазақтар|қазақ]] халқының аспаптық пьесасы. [[Домбыра]], [[Жетіген (аспап)|жетіген]], [[қобыз]], [[сыбызғы]]да шығарылып, тартылып келген. Музыка өнерінің дамуына байланысты, күйлер халық аспаптары оркестрлерінің репертуарларында көп орындалады. Күй — [[Қазақтар|қазақ]], [[қырғыздар|қырғыз]], [[өзбектер|өзбек]] халықтарының аспаптық музыкасына тән атау. М. Қашқариға сілтеме жасай отырып, күй сөзінің төркіні &quot;көк&quot; деген түркі сөзінен шығуы мүмкін деген болжамдар бар.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> Күй XIV ғасырда жеке музыкалық жанр болып қалыптасты. Күйлер мазмұны аңыз-ертегілерге, нақтылы тарихи оқиғаларға құрылып, көбіне бағдарламалы түрінде дамыды. Онда халықтың басынан өткен тауқымет пен әділетсіздікке қарсы күресі, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезімі терең толғаныспен өрнек-бояуын тапты. Күйдің мелодиялық-формалық құрылысы, ырғақтық-орындаушылық әдістері сан алуан. Мысалы, [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері жігерлі, екпінді, ал [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерейдің]] күйлері терең толғауға, романтикалық лирикаға негізделген, Тәттімбеттің күйлері әуейі әсем, тәтті мұң мен қоңыр сазға толы болса, Қазанғаптың күйлері құбылмалы, ойнақы, төкпе жыр іспетті болып келеді.<br /> <br /> == Сипаттамасы ==<br /> Домбыра күйлері параллельді, терция, секундына автомат арқылы тартылады. Параллельді [[кварта]]лар мен [[квинта]]лар күйге көркем нақыш-бояу берумен қатар оның әуен-саздылығын өсірелей түседі. Күйлердің көлемі әр түрлі болады. Кейбір күйлердің көлемі 150-ден 200 тактіге (мысалы, Боғданың &quot;Боз төбесі&quot; мен Динаның &quot;[[Әсем қоңыр]]ы&quot;, т.б.) дейін жетеді.<br /> <br /> == Күй мектептері ==<br /> Қазақ күйлері өзінің құрылыс абылай тәсіліне, орындаушылық дәстүрін қағыс түріне қарай, негізінен, екі стильдік мектепке бөлінеді. Біріншісі - екпінді қарқынды, музыкалық бейнет жағынан бағдарламалы симфониялық сипатта шығарылатын күйлер (Жантөренің &quot;[[Шалқыма]]сы&quot;, Құрманғазының &quot;Кішкентайы&quot;, &quot;[[Сарыарқа (күй)|Сарыарқасы]]&quot;, [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Динаның]] &quot;Бұлбұлы&quot;, т.б.), ал екіншісі - терең филос, ой-сырға толы, шертпе күйлер ([[Тәттімбет]]тің &quot;Сарыжайлауы&quot;, &quot;Көкейкесті&quot; мен &quot;Сылқылдат&quot;, Тоқаның &quot;Қосбасары&quot;, Сүгірдің &quot;Тоғыз тарауық т.б.). Күйдің идеялық-көркемдік диапазоны кең.<br /> <br /> Халық қүйшілері өздерінің шығармаларында адамдарды (&quot;Құдаша&quot;, &quot;Айжан қыз&quot;, т.б.), жануарларды (&quot;Ақсақ құлан&quot;, &quot;Боз айғыр&quot;, т.б.), құстарды (&quot;Аққу&quot;, &quot;Қоңыр қаз&quot;, т.б.), табиғат құбылыстарын (&quot;Ақ боран&quot;, &quot;Көбік шашқан&quot;, &quot;Сары өзен&quot;, т.б.) суреттейді. Бұдан басқа күйлер мазмұнына, характеріне қарай тарихи күйлер (&quot;Ел айрылған&quot;, &quot;Ноғайлының босқаны&quot;, т.б.), лирикалық күйлер (&quot;Ақ желең&quot;, &quot;Байжұма&quot;), аңыз күйлер (&quot;Нар идірген&quot;, &quot;Қорқыт&quot;, т.б.), қаралы күйлер (&quot;Салық өлген&quot;, &quot;Бозінген&quot;, т.б.), арнау күйлер (&quot;Абыл&quot;, &quot;Дайрабай&quot;, &quot;Ғазиз&quot;, т.б.) сияқты тақырыптарға бөлінеді. Күй өзінің музыкалық формасы жағынан әр түрлі. Қазақ күйлері ішінен 2-3 бөлімді, сирек болса да 3 бөлімді рондовариациялық синтет. формалардағы туындылар да кездеседі. Күй орындауда қағыс маңызды орын алады.<br /> <br /> Қағыс арқылы күйдің ырғақтық мәні мен динамикасын, сыр-сипатын анықтайды. Қол қағыстарында нотаға түспейтін көптеген &quot;сиқырлы&quot; сырлар да бар; олар &quot;жаппай қағыс&quot;, &quot;кезек қағыс&quot;, &quot;шертпе қағыс&quot;, &quot;шұбыртпалы қағыс&quot; болып жіқтеледі. Күйдің көпшілігі - бір бөлімшеде сақталған. Көбіне қолдан қолданылатыны екі бөлікті жөне төрт бөлікті өлшемдер, сондай-ақ 3/4, 3/8,5/8,6/8 т.б. музыкалық өлшемдері де болады. Кей кетерде ауыспалы өлшемдер де кездеседі. Қобыз бен сыбызғы күйлері домбыра күйлеріне қарағанда көп сақталмаған. [[Қобыз]] күйлері, негізінен, эпик. мінезде келсе, [[сыбызғы]] күйлері табиғат көріністері мен хайуанаттар дүниесін суреттеуге құрылым, оларда әуен-саздылық басым келеді. Сыбызғы күйлері өте шағын. Олардың атаулары да көне. Қобыз күйлерінің құрылымы күрделі болып келеді. Қобыз күйлері [[Қорқыт ата]]дан бастау алған. Оның шығармаларын бізге жеткізген [[Ықылас]] болатын. XVIII-XIX ғасырларда өмір сүрген Абыл, Әлшекей, Әлікей, Байжұма, Байсерке, Баламайсан, Боғда, Дайрабай, Дәулеткерей, Дина, Есжан, Жантөре, [[Қазанғап]], Құрманғазы, Саймақ, Сейтек, [[Сүгір]], Тәттімбет, Тоқа, Түркеш, Ықылас сынды күйші-композиторлар қазақтың ұлттық күй мәдениетінің жан-жақты дамуына мол үлес қосты.<br /> <br /> [[Қазан төңкерісі]]нен кейін күйлер ансамбльдер мен оркестрлерге арналып қайта өңделіп, орындалатын болды. Мазмұны мен түр жағынан да жаңара түсті. Күй сарындары қазақ қомпозиторларының музыкалық туындыларында ([[опера]], [[балет]], [[симфония]], т.б.) бой көрсетуде. Мысалы, Е.Г. Брусиловский &quot;Қыз Жібекте&quot; &quot;Ақсақ құланды&quot;, М.Төлебаев &quot;Біржан - Сарала&quot; &quot;Соқыр Есжанды&quot;, Е.Рахмадиев &quot;Алпамыста&quot; &quot;Құдаша&quot; күйлерін пайдаланған. А.В. Затаевич, Қ. жөне А.Жұбановтар, Б.Г. Ерзакович, А.Алексеев, П.В. Аравин, А.Сейдімбеков, т.б. күйдің тарихи-теориялық мәселелерін зерттеп, [[нота]]ға түсіруге көп еңбек сіңірді.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”<br /> ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> {{уики}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Музыка жанрлары]]</div>

Тұран https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D0%BC%D0%B0 2023-12-15T18:11:29Z

<p>Тұран: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Санат:Машинажасау → Санат:Машина жасау using AWB</p> <hr /> <div>'''Көркем құйма ''' – балқытылған материалды (құймалық қорытпа, [[металл]], [[пластмасса]], кейбір тау жыныстары), қалыпқа құю жолымен жасалған ([[мүсін]], зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар, тұрмыстық заттар, т.б.) көркем туындылар.Көркем құйма балауыз қалып немесе топырақтан жасалған үлгі бойынша іске асырылады. Қазақстанда қол өнердің Көркем құйма саласы б.з.б. екімыңыншы жылдан бері қолданылып келе жатқанын археол. қазбалар дәлелдеп отыр. Құю өндірісінің дамуына байланысты Көркем құйма жеке сала болып бөлінді, бұйымды қалыптау, құю, өңдеу әдістері де, металдың сапасы да өзгеріп, жетілдіріліп отырды. Құйманың үстіңгі бетін өңдеп, әшекейлеу (бедерлеу, сызаттау, қақтау, алтын, күміс жалатып өрнектеу) – бұйымдарды өнер туындысына айналдырып, көркем шығарма дәрежесіне көтерді. Сақтар мен сарматтар мәдениетінің куәсі – [[қола]] қазандар, шырағдандар, [[ыдыс-аяқ]], [[алтын]] күміспен әшекейленген киім-кешектер мен [[қару-жарақ]], [[ер-тұрман]], [[білезік]], сырға, алқа, әр түрлі белдіктерде қолданылған әсем өрнектер дәстүр сабақтастығын үзбей біздің заманымызға жетті. Бұл зергерлік дәстүр сәндік әшекейлер әзірлеуде әлі де өзіндік өрнегімен нақышталуда. Сондай-ақ, Көркем құйма республикамыздың қазіргі мүсін өнерінде, безендіру жұмыстарында кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”<br /> ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Машина жасау]]</div>

Тұран