https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%BB+%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-04-19T04:03:01Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2016-09-01T10:42:52Z

<p>Тазагүл Ермаханова: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>'''Идеология''' (''{{lang-el|идса}} – ой, пікір, идея + логос – сөз'') – [[ілім]], қоғамдық сана.<br /> <br /> Идеолог – таптың немесе қоғамдық топтастықтың ойын білдіруші, идеялық мүддесін қорғаушы деген түсінік. Қазақ совет Энциклопедиясының 4 – томында ол ''«таптың, әлеуметтік топтардың мүддесін білдіретін, қоғамдық сана, философиялық, моральдық, эстетикалық және діни көзқарастар мен теориялардың жиынтығы»'' деген анықтама берілген.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;<br /> == Тарихы ==<br /> Алғаш рет ''«идеология»'' деген терминді француз философы және экономисі [[Де Гресси]] (1754-1836) қолданды. Ол'' «Идеологияның элементтері»'' деген төрт томдық еңбек жазған. Оның пікірінше, идеология идеялар туралы ғылым, ол барлық табиғат және қоғам туралы ғылымдардың, саясат, этика және тағы басқа әлеуметтік құбылыстардың негізіне жатуға тиіс.<br /> <br /> Бірақ ''«идеология»'' деген сөздің кең тарауына себепкер болған адам – [[Наполеон I|Наполеон Бонапарт]]. Ол либерал журналистерді, саясатшыларды ''«идеологтар»'' деп атап, оларды [[жаратылыстану]]мен айналысатын ғалымдарға және шынайы әрекет иесі белсенді адамдарға қарсы қойды. Француз императоры саяси сайқалдыққа тұрақсыз және алдамшы қоғамдық пікірге көп көңіл аударатын мемлекеттік қайраткерлерге жиіркенішпен келемеждеп қарайтын. Осы кезде қоғамның күнделікті өмірінен, алдында тұрған көкейтесті мәселелерден және мемлекеттің шынайы саясатына алшақ идеяларды қоштап таратушы адамдарды ''«идеологтар»'' деп атады. К.[[Карл Маркс|Маркс]] пен Ф.[[Фридрих Энгельс|Энгельс]]тің 1845 жылға дейінгі жазылған еңбектерінде де «идеология» деген термин осы мағанада қолданылады. Бұл кезде Германияда Гегельдің философиялық мектебі ыдырап, тұрпай социалистік теориялар пайда болды. Маркс пен Энгельс осындай идея, түсініктердің жиынтығын менсінбей, ''«неміс идеологиясы»'' деп атады. 1845 жылдан бастап олар идеология туралы өз түсініктерін қалыптастырды. ХІХ және XX ғасырлардағы идеология туралы айтылған ой-пікірлер маркстік пікірмен ұштасып, сабақтасып жатыр. Маркстік идеологияның мәні туралы түсінігінің қалыптасуында екі кезеңді ажыратуға болады. Бірінші кезеңде идеология өзіндік негізі, тірегі жоқ жалған сана деп түсіндіріледі. Идеологиялық ғылымға, әсіресе, Маркс пен Энгельс қалыптастырған тарихқа материалистік көзқарасқа қарсы қойылады. Олар идеологияға [[философиялық идеализм]]ді де жатқызады.<br /> <br /> == Екінші кезең ==<br /> Идеологияның мәнін пайдаланудың екінші кезеңі К.Маркстің'' «Капиталды»'' жазуымен (1857) байланысты. Бұл кезде идеология тілек, мақсат ''(топтық, таптық және тағы басқа'') тұрғысынан шындықты бейнелейтін сана ретінде түсіндірілді. Осылайша идеология дегеніміз жеке тілек, мақсатты ғылым, көркемөнер, мораль, саясат, құқық тілінде көтермелеп өткізу, жұртшылықтың санасына арбап құю. Осы мақсатта ғылым тілінде, ғылыми терминологияға көп жүгінеді. Идеологияландыру саналы түрде және санасыз түрде де жүзеге асырылады. К.Маркс бұл кезде идеологияны тек ғылымға ғана емес, жалпы еркін рухани өндіріске, яғни барынша объективті, сондықтан да жалпы ''(жеке емес)'' тілек, мақсатты білдіруге бағытталған танымдық, көркемдік және басқа қызметке қарсы қояды. Экономикалық теория саласында К.Марск:<br /> <br /> а) экономикалық шындықты объективті түрде танып білуге ұмтылған классикалық саяси экономияны және<br /> <br /> ә) осы теория құралдарын пайдаланып, таптық мүддені анықтап, шындықты танып білуге ұмтылатын тұрпайы саяси экономияны ажыратып көрсетеді.<br /> <br /> Сол сияқты К.Маркс ғылым мен идеологияны бір-біріне жалпы, абстракты түрде қарсы қоюға болмайтындығын, ғылымының өзінде идеологияландыру кезеңі, сәті кездесе беретіндігіне көңіл аударады. Осы жайды ол физиократтардың, А.Смит, Д.Рикардо еңбектерін талдау үстінде байқап көрсетеді.<br /> == Қорытынды ==<br /> Идеологияның бұл түсінігі бірінші кезеңде қалыптасқан түсініктен ерекше, сонымен бірге оның негізгі сәттерін де ұмыт қалдырмай қабыл алған. Өз ілімдерін Маркс пен Энгельс жалған сана ретінде идеологияға қарсы қояды, әрі оны объективтік таным және білімнің синонимі ретінде теория не ғылым деп есептеді. Осы жәйді дұрыс түсінбеген В.И.[[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] кейін «ғылыми идеология» деген жаңсақ пікірді ұстанған СОКП ''«партиялық идеология»'', «партияның идеологиялық саясатын» тым жоғары көтерді.<br /> <br /> Бірақ К.Маркстің кемеңгер ғалым, оның мұрасының уақыт таразысынан өтіп, болашақпен үндесіп жатқан жақтарын да мол екендігін де ұмытпаған жөн. Маркстің идеология туралы айтқандары – соның дәлелі. Сонымен, иделогия бүгін ғана қалыптасқан ұғым емес. Қоғамдық-экономикалық формациялармен, мемлекеттік құрылыспен қатар туып, байланысты дамып келе жатқан табиғи да толассыз қоғамдық құбылыс. Идея, идеология дегеніміз тек қалыптасып қалған қасаң түсінік емес, даму барысында күн тәртібіне қойылып отыратын мақсат-мүдде. Болмаса – идеология дегеніміз белгілі бір мақсатқа бағытталған идеялар жүйесі. Осы идеяларды жүзеге асыру арқылы ұлттық немесе әлеуметтік топтың түпкілікті мақсатқа жетуі көзделеді.Сонымен идеология жеке мүддені қолпаштайтын белгілі бір жүйеге келтіріліп, өңделген көзқарастардың жинтығы болып табылады. Мұндай жүйелерді арнайы идеологиялық қызметкерлер жасайды.<br /> == Қазіргі көзқарас ==<br /> Көп партиялық қоғамда айқын анық бірнеше идеология өмір сүреді. Олардан мемлекеттік идеология жоғары тұрады. [[Мемлекеттік идеология]] – бүгінгі күнде үкіметті қолында ұстап отырған партияның идеологиясы. Унитарлық мемлекетте жалыз ресми идеология болады. Ал басқа идеологиялар болса олар қалтарыста өмір сүреді. Егер үкімет қатаң тәртіпті ұстанса, мемлекеттік идеология міндетті, оның идеялары, қағидалары, ұрандары жұрттың барлығы бұлжытпай орындайтын заңға айналады. Мұндай тәртіп орнаған елдерде мемлекеттік идеология екі дәрежеде кездесуі мүмкін. Мысалы, нацистік Германияда мемлекеттік идеология, біріншіден, халық бұқарасына бір талап қойса, екіншіден, [[элита]], ел басшыларына басқа міндет жүктейді. Ал И.В.Сталиннің диктатурасы кезінде біздің елде мемлекеттік идеология қарапайым халық пен басшылардың барлығына бірдей ортақ міндет жүктеді. Сонымен идеология адамдарды саяси және экономикалық міндеттерді шешуге топтастыру мен жұмылдырудың уақыт таразысынан өткен тәсілі, әлеуметтік мінез-құлыққа қалыптастыру механизмі. Осы тұста бір-екі жанама мәселерге назар аударған жөн. Оның бірі – түсініксіз қоғамдық пікір қалыптасып қалғандай: кешегі коммунистік идеология мен бүгінгі тәуелсіз еліміздің идеологиясы арасында бір бос кеңістік, қуыс (вакуум) пайда болды, қоғам бір кезең идеологиясыз қалды деген қағида. Осының өзі ақиқатқа жата ма деген сұрақ туады.<br /> == Өзге пікір ==<br /> Қарсы пікіршілеріміз сол идеологиялық қуыстың дәлелі ретінде – империялық идеологияның ''«қазасын»'', оның өзімен бірге ала кеткен идеологиялық мекемелерін уәж етеді. Идеологияны тек оны ұйымдастырушы, жүргізуші аппараттың қызметінде бағыныштылық жағдайда қоюға бола ма? Жаңа құрылып жатқан идеологиялық бөлім қызметкерлері де әлсін-әлсін сездіріп қалады: міне, енді [[Президент]] те түсінді, әкімшіліктерде мойындай бастады, сондықтан ішкі саясат бөлімдері құрылды – идеологияның негізгі нұсқасы салынды, идеологиялық жұмысқа жағдай туа бастады. Осы дәлелдеме де қаншалықты өзін ақтар екен? Бір-ақ мысал келтіре кетелік, коммунистік партияның түкірігі жерге түспей, бір жақты [[моноидеология]]ның «патшасы» болып, бір орталықтан өзі пішіп, өзі шешіп тұрғанда да жергілікті идеологияны басқарған төрайымдар мен төрағалар арнайы мәжілістер мен жиналыстар, насихатшылар, лекторламен кездесулер төрінің тұрақты «құрметті қонақтары» болғанымен, басым көпшілігі аузын бір ашпастан, идеологиялық иісін де ажыратпастан, қоғамнан өткені ақиқат емес пе? Бүгін де кейбір мәдени-рухани құбылыстар сол өткен кезеңдер ұқсастығын сездіреді. Осындайда ''«… кешегі идеялық басыбайлылық пен идеократиялық үстемділікті қайта тірілтіп аламаймыз ба деген қауіп басым түсіп жатады».''<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Саясат}}<br /> <br /> [[Санат:Қоғам]]<br /> [[Санат:Әлеуметтану]]<br /> [[Санат:Саяси философия]]<br /> [[Санат:Қауіпті теориялар]]<br /> [[Санат:Идеологиялар]]<br /> [[Санат:Әлеуметтік философия]]<br /> [[Санат:Саясаттану]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 2016-09-01T10:24:22Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''Диктатура''' ({{lang-en| dictatorship}}; {{lang-de| Diktaturf}}; {{lang-la|dictatura &lt; dictatus}} — жазылып қойған) — бір адамның немесе адамдар тобының билікке толық ие бола отырып, елді басқаруы. [[Ежелгі Рим]]де - уәкілеттілік, билік немесе диктатордың билік жүргізу уақыты&lt;ref name=a1&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;. Көп жағдайда диктаторлық биліктің ешқандай заңдық шектеулері жоқ және диктаторлар елді сайлау қорытындысы бойынша емес, тағайындау бойынша басқарады. Диктарура күш қолдану арқылы бекітіледі және адамдардың сөз бостандығы мен еркін жүріп - тұруын шектеумен реттеледі. Мәселен, күннің белгілі бір уақытынан кейін азаматтардың үйінен шығуына тыйым салынатын коменданттық сағаттар белгіленеді. Диктаторлар тек қана өз мәлімдемелерін тартып, басуға рұқсат ете отырып, бұқаралық ақпарат құралдарын жіке бақылап отырады. &lt;ref&gt;Сұрақ және жауап. Энциклопедия&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Көшбасшымен бірге шектеулі адамдар тобы жүзеге асыратын шектеусіз [[Саяси билік|саяси]], [[Экономикалық билік|экономика]]лық және [[Идеологиялық мемлекеттік аппарат|идеологиялық билік]]. Диктаторлық басқаруды орнату, әрекет етуші биліктің экономикалық, әлеуметтік базасының тарылуы, басқарушы саяси құрылымдардың қоғамды тиімді басқаруға қабілетсіздігі, қоғамды тұрақсыздандыруға апарып соғып, тұрғын халықтың, сенімін жоғалтатын қоғамдық қайшылықтардың асқынуы нәтижесінде жүзеге асады. Диктатура биліктің бөлінуінің жоктығымен, азаматтық қоғамды тұншықтыруымен, кез келген түрдегі азаматтық бағынбаушылықты [[террор]] (лаңкестік) жолымен жоқ етуге және шексіз билікті пайдаланатын адамның, диктатордың қолына барлык билікті шоғырландырумен сипатталады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Пролетариат диктатурасы ==<br /> Пролетариат диктатурасы - [[Социализм|социалистік]] революциялық түрлену барысында саяси билік сипаттамасы туралы марксистік көзқарастар мәнін білдіретін ұғым.&lt;ref name=a1/&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Саясат}}<br /> <br /> [[Санат:Құқық]]<br /> [[Санат:Заң]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2016-09-01T10:22:05Z

<p>Тазагүл Ермаханова: /* Дереккөздер */</p> <hr /> <div>'''Демократия''' – сөзі ({{lang-el|demos}} – [[халық]] және {{lang-el|kratos}} – билік) деген сөздерінен шыққан, яғни '''''“халық билігі”''''' деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады:<br /> # [[Мемлекет]] түрі.<br /> # [[Тенерифе|Тендік]], сайлау, көпшілік дауыспен шешім қабылдау принциптеріне негізделген ұйымның ұйымдастырылу түрі.<br /> # [[Қоғам]]дық құрылымның мұраты.<br /> <br /> Әр жерде '''демократия''' әртүрлі рең алған. Олар мынандай [[мемлекет]]ті демократиялық деп түсінген.<br /> Халықтың заң жүзінде мемлекеттік билікті басқаруы. Мұнда [[конституция]] билік халықтың қолында екендігіне дәлел болады. Халық жоғары билікке өз өкілдерін [[сайлау]] арқылы тағайындап, өзгертіп отырады.<br /> <br /> Демократия теңдік болған жерде ғана болады. Мұнда барлық салада – заң шығару, оны орындауда, т.с.с. теңдік болады.<br /> Демократияда [[әділет]]тілік болуы керек. Мұнда да қоғамның барлық саласында әділеттілік болуы тиіс.<br /> Демократияда сонымен қатар [[бостандық]], еркіндік болуы керек. Сонымен, '''демократия''' деп [[халық билігі]], [[теңдік]], [[құқық]], [[әділдік]], [[еркіндік]] принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – [[Алматы]], 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Демократияның түрлері ==<br /> Демократия - алғашында классикалық [[либерализм]]мен ұқсастырылатын мүдделер, қатынастар, құндылықтар, ережелер, идеялар мен концепциялардың кешеніне негізделетін қазіргі кездегі қоғамның өзін-өзі саяси ұйымдастыруының негізгі түрлерінің бірі, халық билігі.<br /> <br /> * [[Делегативті демократия]] - гибридті режимдердің негізгі түрлерінің бірі. Бұл ұғым [[саясаттану]] ғылымына аргентиналық саясаттанушы [[Г. О'Доннелмен]] демократия мен [[авторитаризм]] белгілерін қамтитын режимді бейнелеу үшін енгізілген.<br /> <br /> * [[Идентитарлы демократия]] - халық еркі мен [[мемлекет]] әрекеттерінің теңдігіне негізделген демократия концепциясы. Бұл үлгі жоғарғы билік пен халықтың қарым-қатынасына кедергі келтіретін өкілдіктен бас тартуды ([[Ж.Ж. Руссо]]), сондай-ақ, билікті бөлу принципінен де бас тартуды білдіреді ([[Ленинизм|ленинизмнің теориясы]] мен тәжірибесі).<br /> <br /> * [[Тікелей демократия]]- халықтың жалпы [[мемлекет]]тік және жергілікті ауқымда билікті тікелей жүзеге асыруы, халықтың өзінін (''көбінесе сайлаушы азаматтармен'') жалпы және жергілікті сипаттағы шешім қабылдауы. Мұндай форманың негізгілерінің бірі [[референдум]].<br /> <br /> * [[Өкілдік демократия]] - халықтың билікті өзі таңдаған [[Мемлекеттік билік|мемлекеттік органдар]] арқылы жүргізуі. Халық билігінің негізгі екі түрінің бірі (''екінші түрі тікелей демократия''). Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.&lt;ref name=a1&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Демократияның антикалық, классикалық теориялары==<br /> <br /> Тұңғыш демократиялық мемлекет б.з.д. V ғасырда [[Афины]]да дүниеге келген. Мұнда “халық кеңесі” жұмыс істеді. Ол мемлекеттің ішкі, сыртқы саясатын жүргізді, соғыс ашу, соғысты тоқтату шешімдерін қабылдады, т.с.с.<br /> Бірақ халық кеңесіне қатыса алмайтын толық құқығы жоқ азаматтар да болған. Оларға [[Афины]]ға басқа жақтан көшіп келген азаматтар, сол елде тұратын әйелдер мен құлдар жатады. Халық кеңесі толық құқықты азаматтар көп болса, оларды басқару қиындыққа түседі деп қорықты.<br /> <br /> Халық кеңесімен қатар бес жүз адамнан тұратын кеңес жұмыс істеді. Оны “бесжүздік” деп атады. Олар халық кеңесінде қаралатын мәселелерді дайындады.<br /> <br /> Сонымен қатар '''''“халық соты”''''' жұмыс істеді. Ол қылмыс жасаушыларды жазалап отырды. [[Афины]]лық демократия [[Перикл]]дің (б.з.б. 490-429) басшылық еткен дәуірінде гүлденіп өркендеді. Бұл уақыт афиналық демократияның алтын ғасыры болып саналады. Периклдің уақытында барлық билік мүмкіндігінше біркелкі бөлінді.<br /> '''Демократия''' [[Ежелгі Рим]]де де болған. Мұнда '''''“халықтық мінбе”''''' жұмыс істеді. Мұның құрамында [[ақсүйектер]] де, төменгі топ өкілдері де болған.<br /> <br /> Бірақ бұл демократияның өрескел жақтары да болды. Азаматтық құқық барлық адамда болған жоқ, себебі қоғам адам өміріне араласты.<br /> <br /> [[Антикалық демократия]]дан бастау алған классикалық демократияның өзгешелігі болды. Мұнда саясатқа барлық тап өкілдері қатыса алды. Олар өз көзқарастарын білдіріп, ортақ шешім қабылдады.<br /> <br /> * [[Иозеф Шумпетер]] (1883-1950) демократияның '''''“Шумпетерлік”''''' теориясын жасады. Шумпетердің ойынша, демократияның ойдағыдай жұмыс істеуі үшін төрт жағдай қажет:<br /> # Маңызды мемлекеттік қызметтерге сайлауға болатын айтарлықтай билікті, маман өкілдері тобы болу тиіс.<br /> # Саяси органдар халық жақсы қабылдап, оларға өз көзқарастарын айта алатын шешімдер қабылдауы керек.<br /> # Жауапкершілікті толық сезінетін, қызмет орнының абыройын жоғары бағалайтын дайындығы бар жақсы ұйымдасқан бюрократия болуы керек.<br /> # Демократиялық өзін-өзі бақылау болғаны өте маңызды. Мұнда топ өкілдері қандай мәселе болмасын халық мүддесін бірінші орынға қоюы керек.<br /> <br /> ==Қоғамдағы саяси қатынастардың демократиялық негізі==<br /> <br /> ''Принциптері:''<br /> # Билік органдарын сайлау. <br /> # Биліктің бөлінуі. <br /> # Саяси пікірдің әртектілігі.<br /> # [[Бостандық]], [[жауапкершілік]] бірлігі.<br /> # [[Заң]].<br /> # Қоғамдық пікірді ескеру.<br /> # Азшылықтың өзіндік көзқарасқа хұқы.<br /> # [[Жариялылық]].<br /> <br /> ===Жүзеге асыру формалары===<br /> <br /> * [[Сайлау өткізу]], есеп беру.<br /> * Жобаларды бүкілхалықтық талқылау.<br /> * [[Референдум]] өткізу.<br /> * [[Митинг]], [[жиналыс]].<br /> * [[Съезд]], [[конференция]], [[пленум]].<br /> * [[Шеру]], [[бойкөрсету|бой көрсетулер]].<br /> * [[Сессия]]<br /> * Шетелге сапарлар.<br /> * [[Ереуілдер]]<br /> <br /> ==Демократиялық қоғам белгілері==<br /> <br /> Демократиялық қоғамның белгілерін экономикалық, [[саяси]], [[рухани]], әлеуметтік салаларына қарай бөлуге болады.<br /> <br /> ===Экономика саласында===<br /> <br /> # Еңбек адамдарының меншік қатынастарына тікелей тартылуы;<br /> # Меншік түрлерінің әркелкілігі;<br /> # Ауқымды өндіріс демократиясы қажет;<br /> # Кәсіподақтардың еңбекшілер құқын қорғауы;<br /> # Еңбекке қарай бөлу принципінің болуы;<br /> # Мүгедектермен,табысы төмен топтарға қамқорлық жасау;<br /> <br /> ===Саяси салада===<br /> # Саяси пікірдің әр алуандығы;<br /> # Көппартиялылықтың болуы;<br /> # Демократиялық сайлау жүйесінің болуы;<br /> # Құқықтар мен бостандықтар туралы заңдардың болуы;<br /> # Оларды іс жүзінде қолдану;<br /> # Қоғамдық ұйымдар жүйесінің болуы;<br /> # Саяси өмірге қатынасу мүмкіндігінің болуы;<br /> # Оппозицияның болуы;<br /> <br /> ===Рухани салада===<br /> <br /> # Заң жүзіндегі сөз, [[ұждан]], [[шығармашылық]], т.с.с. бостандықтар жүйесінің болуы;<br /> # Өнердің, мәдениеттің барлық түрлерінің дамуы;<br /> # Ғылыми-техникалық прогрестің дамуы;<br /> # Оқу-ағарту мекемелер жүйесінің болуы;<br /> # [[Мәдениет]] пен [[шығармашылық]]тың барлық саласының дамуы, оған еркін қол жеткізу;<br /> # [[Зұлымдық]], [[қаталдық]], [[нәсілшілдік]] насихатының шектелу;<br /> <br /> ===Әлеуметтік салада===<br /> <br /> # Әлеуметтік қауымдасулардың арасындағы тең құқықтық, шарттық келісім қатынастарының болуы;<br /> # Жеке адамның әлеуметтік қорғалуы;<br /> # Азаматтардың [[әкімшілік]] тарапынан болған әділетсіздіктен қорғалуы;<br /> # Жеке адамның және оның мүліктерінің қылмыстық элементтерден қорғалуы;<br /> # Материалдық және рухани игіліктердің әділетті бөлінісінің болуы;<br /> # Білім, дәрігерлік көмек пен әлеуметтік қамсыздандырудың сапасы мен оған еркін қол жеткізу;<br /> <br /> ==Демократияның алуан түрлі элитарлық теориясы==<br /> <br /> Демократияның тобы топ (элитарлық) теориясы бойынша халық саясаттан шеттетіледі. Ал саяси шешімді аз ғана топ қабылдайды. Ол іріктелген, қалаулы топ болуы қажет.<br /> <br /> Демократияның марксистік теориясында тапқа үлкен мән береді.<br /> <br /> '''“Ақпараттық демократияның”''' негізін салушы Франция саясаттанушысы [[Рокар Мишель|М.Рокар]]. Оның демократиясы сайланған адамдар, [[АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ|ақпарат құралдары]] және сайлаушылар арасындағы өзара байланыс негізінде құралады. Халық өзінің таңдау құқығын ақпарат хабарларының еркін таралу жағдайында ғана іске асыра алады.<br /> <br /> Демократияның экономикалық теориясында саясат [[билік]] қатынастарын нарықтық қатынастармен байланыстырады.<br /> Тура демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауға, билік жүргізуге тікелей қатысады. <br /> Оның ұтымды жақтары:<br /> <br /> * халықты саясаттан шеттетпейді, саяси жүйенің тұрақтылығын және басқарудың ұтымдылығын арттырады; <br /> * халықтың белсенділігін дамытып, тұлғаның өзін-өзі көрсетуіне, танытуына жол ашады; <br /> * саяси институттар мен қызмет адамдарын бақылаудың ықпалдылығын қамтамасыз етеді, билік мұратын теріс пайдаланудан сақтайды, басқарушы төбе топтың халықтан алшақтануына, шенеуніктердің бюрократтануына жібермейді. Тура демократияға [[референдум]], [[плебисцит]]тер жатады. [[Референдум]]ға маңызды заң шығару немесе ішкі және сыртқы мәселені шешу үшін сайлаушылардың көңілін білдіруі жатады. Мысалы: [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] референдум арқылы [[Президент]]тің өкілдігі ұзартылады.<br /> <br /> '''Плебисцитарлық демократияда''' азаматтардың саяси ықпалы кемиді оларға сайлау арқылы заңның немесе басқа шешімнің жобасын қабылдау немесе қабылдамау құқығы беріледі. Оны [[президент]], [[үкімет]], [[партия]], т.с.с. дайындайды. Мұнда халықтың жобаны дайындауға қатынасу мүмкіндігі аз.<br /> <br /> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады.<br /> <br /> Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. Сөз және баспасөз бостандығы, соның ішінде сынау құқығы да заң жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мештікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған [[Батыс Еуропа]] елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<br /> <br /> ==Қазіргі кезеңдегі демократиялық қозғалыстар ==<br /> <br /> Қазіргі уақытта мынандай демократиялық қозғалыстар бар:<br /> # Халық бұқарасының дүниежүзілік соғысқа қарсы күресі.<br /> # Жаңа экономикалық тәртіп орнату жолындағы қозғалыстар.<br /> # Нәсілдік және ұлттық кемсітушілікке қарсы бағытталған қозғалыстар.<br /> # [[Бейбітшілік]] пен демократия жолындағы күрес.<br /> # Ғалымдар мен [[дәрігер]], заңгерлердің қозғалысы.<br /> # Жастар, студенттер, әйелдер қозғалысы.<br /> # Жер мәселесі және әлеуметтік құқықтарды талап ету жолындағы шаруалар қозғалысы.<br /> # Қоршаған ортаны сақтау жолындағы түрлі бұқаралық қозғалыстар.<br /> <br /> ==Қоғамның саяси жүйесін демократияландыру==<br /> <br /> Саяси жүйені демократияландырудың мынандай негізгі бағыттары бар:<br /> Басқарудың саяси және мемлекеттік емес (өзін-өзі басқару) процестеріне кең жол ашу. Мекемелердің өкілеттік бастамаларын дамыту.<br /> <br /> Барлық әлеуметтік топтардың мүдделерін анықтаудың, қалыптастырудың, іске асырудың тетіктерін жетілдіру.<br /> Жеке адамның жан-жақты жетілуіне көмектесу, ұлттардың үйлесімді дамуы, достықты нығайтып, ынтымақтастықтың процестерін жүргізу.<br /> <br /> Заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, биліктің жеке адамдардың қолында тым көп шоғырлануына қарсы тосқауыл жасау.<br /> Мемлекеттік, [[партия]]лық және қоғамдық ұйымдардың қызметтерін және өкілдіктерін айқын түрде анықтау.<br /> Саяси жүйе құрылымын жаңартудың тиімді тетіктерін жасауды қалыптастыру.<br /> <br /> ==Қазақстан Республикасындағы демократия==<br /> [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]нда: “Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбатты қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандығы.<br /> Республика қызметінің түбегейлі принциптері:<br /> <br /> * қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық, бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму; <br /> * қазақстандық патриотизм, мемлекет әмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық, әдістермен, оның ішінде республикалық референдумда немесе Парламентке дауыс беру арқылы шешу” деп көрсеткен (Жалпы ережелер, 1-бап).<br /> * 1990 жылы 25 қазанда, [[КСРО]] тарамай тұрғанда-ақ, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды. Одан кейінгі мерзімде бұл [[Декларация]] конституциялық, күші бар Жарлықтармен толықтырылды.<br /> * 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдум нәтижесінде жаңа Конституция қабылданды.<br /> * Қазақстан Республикасының егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді.<br /> * Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – '''халық'''. Халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді. Қазақстан Республикасында билікті ешкім де иеленіп кете алмайды.<br /> * Республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол [[Конституция]] мен [[заң]]дар негізінде [[заң]] шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінеді, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады.<br /> * '''''“Қазақстан халқы”''''' деген конституциялық ұғым жергілікті қазақ ұлтымен тарихи тағдыры бір және ежелгі қазақ жерінде тұрақты дамыған көп сатылы біртұтас экономика мен жарқын өмір салтының негізінде ортақ тілекпен топтасқан адамдардың саяси этностық бірлігі болып табылатын Қазақстан халқының әлеуметтік ерекшелігін; Конституциялық жолмен белгіленген ұлттық, кәсіптік және азаматтық теңдігін, тең қолданылатын мемлекеттік және ресми тілдерді – сан қырлы қазақстандық мәдениет пен туысқандық менталитетті барынша нығайта түседі.<br /> * [[Қазақстан Республикасы]] – '''''демократиялық мемлекет'''''.<br /> * Біздің Республикамыздың жағдайында демократиялық мемлекет – ең алдымен [[Конституция]] қабылдап, тікелей мемлекет басшысын және [[Парламент]]ті сайлайды, өкілетті мерзімі біткен соң оларды ауыстыруға халықты құрылтайшылар арқылы қатыстырады. Басқару тәртібінің нысанына (президенттік, парламенттік) қарамастан, мемлекеттің жоғарғы органдары арқылы көпшіліктің еркін анықтауға және барынша жүйелі қорғауға қажетті жағдайлар жасайды.<br /> * Сонымен қатар демократиялық мемлекет әлеуметтік және ұлттық нысандарына, тағы басқа да ерекшеліктеріне қарамастан жекелеген азаматтардың өз мүддесін білдіруіне, оның есепке алынуына да мүмкіндік береді. Бұл ретте [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]на сәйкес сөз, ар-ұждан бостандығы, тілі мен ұлтын өзі анықтауын қамтамасыз ете отырып, бірлесу, митингілер, демонстрациялар, шерулер өткізу ереуілге шығу құқығымен қоса, жекелей және ұжымдық, еңбек дауын шешу, сондай-ақ мемлекеттік қызметке араласып, мемлекеттік, тағы басқа да істерді басқару қызметіне қатысуға тең құқықтар беріледі.<br /> * Демократиялық мемлекеттің сипаттық ерекшелігі республика азаматтарының мемлекеттік қызметке араласуын ретке келтіру болып табылады. Мемлекеттік қызмет институтын реттеу 1995 жылғы [[Конституция]]да қарастырылды.<br /> * Демократиялық мемлекет ретіндегі Республика қызметінің түбегейлі принциптерінің бірі – қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық. Демократиялық мемлекет саяси тәртіп жүргізудің демократиялық тәсілдері мен әдістерін көбірек қолданады.<br /> * [[Қазақстан Республикасы]] – '''''зайырлы мемлекет'''''. Бұл ұғым Қазақстандағы діни мекемелер мен діннің мемлекеттен ажыратылғандығын білдіреді. Қазақстандағы [[ислам]] мен [[православ]]иелік, тағы басқа нанымдық ағымдардың ісіне мемлекет араласпайтындығын білдіреді. Діни негізде партия құруға жол берілмейді. Мемлекет органдары қағидалық заң негізінде емес, [[Конституция]] негізінде құрбылы, жұмыс істейді.<br /> * Сонымен бірге әркімнің ар-ұждан бостандығына құқығы бар, оны жүзеге асыру мемлекет алдындағы міндет. [[Наным]] немесе [[атеизм]] мәселесі - әркімнің өзіндік ұстанымы.<br /> Елдегі дін қабылдау бостандығы мен діни бірлестіктердің жұмысы жөніндегі заңдылықтарды мемлекет белгілеп, бақылайды. Қазақстан аумағында шетелдік діни бірлестіктердің жұмыс істеуі, ол орталықтардың Республикадағы діни бірлестік жетекшілерін тағайындауы тек тиісті мемлекеттік органдардың келісімі бойынша ғана асырылуы мүмкін.<br /> * [[Қазақстан]] – '''''құқықтық мемлекет'''''. [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] – құқықтық мемлекеттің бастауы әрі шарты.<br /> <br /> =====Оның негізгі принциптері:=====<br /> <br /> * азаматтар үшін – “заңды тыйым салынбағанның бәріне рұқсат етіледі” , <br /> * мемлекеттік органдар мен лауазым иелері үшін – “заңда нақты не көрсетілсе, соған ғана рұқсат” болып табылады.<br /> * Құқықтық мемлекет жұртшылық пен мемлекеттік лауазым иелерінің құқықтық мәдениетін арттыруды, барлық заң жүйесін жақсартып, әділеттілікті жоғары дәрежеге көтеруді мақсат тұтады. Құқықтық мемлекеттің сапалық белгісі – адам және азамат құқығы мен бостандығына халықаралық, өлшем деңгейінде кепілдік беру болып табылады. Сот билігінің тәуелсіздігі мемлекет пен азаматтың өзара қатынасының дәйекті жүргізілетініне кепілдік бере алады. Конституция нормаларында атаған белгілер айқын көрініс тапқан.<br /> * [[Қазақстан]] - '''''әлеуметтік мемлекет'''''. [[Конституция]]да көрсетілгендей, [[Қазақстан Республикасы]] демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекет болуымен қатар, әлеуметтік мемлекет болып та табылады.<br /> Әлеуметтік мемлекет жекелеген топтарға немесе ұлыстарға емес, тұтас қоғам мен азаматтарға қызмет етеді. Ол мемлекеттік қор есебінен барлық азаматтарға мүмкіндігінше игіліктер көрсетіп, қоғамдағы ауыртпалықтарды да теңдей бөлу жолымен әлеуметтік теңсіздікті болдырмауға әрекет етеді.<br /> Мемлекеттің әлеуметтік сипатын Республика Конституциясында көрсетілгендей, білім беру, денсаулық сақтау, [[ғылым]], [[мәдениет]], халықты жұмыспен қамтамасыз ету, еңбекті қорғау, әлеуметтік қамсыздандыру және жағдайы төмен [[отбасы]]ларына көмектесу сияқты шаралардан көруге болады. Әлеуметтік мемлекет азаматтың ең төменгі күнкөріс қажеті мен өмір сүрудің лайықты жағдайларын жасауды талап ету құқығын мойындацды. Бұған [[денсаулық]] пен адам өміріндегі қауіпсіздік мәселелері де кіреді.<br /> <br /> Бұл шараларды әлеуметтік мемлекет жалпы және мақсатты әлеуметтік бағдарламалар арқылы жүзеге асырады. Қоғам мен азаматтардың нақты бір категорияларының мүддесі үшін күрделі экономикалық жоспарлауға және бюджеттік қаржыландыруға жүгінеді. Мәселен, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 1995 жылғы желтоқсанда “1996-1998 жылдары реформаны тереңдету жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын” қабылдады. Оның негізгілерінің бірі – “әлеуметтік саясат” аталатын үшінші бөлім болды. Сондай-ақ 1995 жылы желтоқсанның 19-ында Қазақстан Республикасының Президенті қабылдаған ''“Қазақстан Республикасы тұрғындарының әлеуметтік тұрмыс жағдайларын жақсарту жөніндегі шаралар туралы”'' Жарлығы да осындай игілікті істердің қатарына қосылады.<br /> <br /> Алайда әлеуметтік мемлекетті '''“Социалистік мемлекет”''' деген ұғыммен шатастыруға болмайды. Әлеуметтік мемлекет нақтылы экономикалық мүмкіндіктерге сай әлеуметтік қамқорлықтарды өз міндетіне алады және азаматтардың еңбек пен кәсіпкерлік белсенділігінің төмендеп, теңгермелік көңіл-күйдің болуына жол бермейді. Сондықтан Қазақстан Республикасы Конституциясының екінші бөлімінде азаматтың құқығы, бостандығын және міндетін бекіте отырып, жеке адамның өмірін және еркін жетілуін қамтамасыз ету мемлекеттің міндеті емес, алдымен оның өзінің санасы мен ерік-жігерінің ісі екендігін атап көрсетеді. Әлеуметтік мемлекет бірінші кезекте жеке бастамалар мен қоғамдағы экономикалық еркіндік үшін қажетті жағдайлар туғызуға міндетті. Осы жағдайлар арқылы “бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму” үйлестіріледі.<br /> <br /> * Республикалық [[референдум]] - [[Конституция]], [[Конституциялық заңдар]] мен басқа да Қазақстан Республикасының мемлекеттік өміріндегі өте маңызды мәселелер жөніндегі шешімдердің жобалары бойынша, Республиканың барлық аумағында өткізілетін бүкілхалықтық дауыс беру. Бұл халық билігін тікелей жүзеге асырудың ең маңызды тәсілі саналады. [[Референдум]] қабылдаған шешім ең жоңғары талап етуші күшке ие. Оның Қазақстанның барлық аумағына бірдей міндетті күші бар және әлдеқандай органдар тарапынан бекітуді қажет етпейді. Конституцияның, Конституциялық заңдардың, басқа да құқықтық актілер мен заңдардың арасында сәйкессіздік болған жағдайда, ол өзгешеліктер Конституцияны және басқа да аталған актілердің барлығын Республикалық референдум қабылдаған шешімге сай жүйелендіру жолымен түзе тілінді.<br /> Республикалық [[референдум]]ға азаматтар ерікті түрде қатысып, жабық дауыс береді.<br /> Он сегіз жасқа толған Республика азаматтары тегіне, әлеуметтік, лауазымдық, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, мекен-жайына немесе басқа да жағдайларына қарамастан, республикалық референдумға қатысуға құқықты. Әр азамат референдумда теңдей дауысқа ие.<br /> <br /> Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың референдумға қатысуға құқығы жоқ.<br /> <br /> Республикалық [[референдум]] өткізудің ерікті сайлаумен ортақ жағы көп. ''[[Референдум]] мақсаты – адамды сайлау емес, мәселе шешу.'' Референдумға қойылатын мәселе азамат оған ''“иә”'' немесе ''“жоқ”'' деп бір жақты жауап беретіндей, не ұсынылған бірнеше шешімдердің біреуін таңдай алатындай деңгейде болуы тиіс.<br /> Қатысуға құқықты азаматтардың жартысынан астамы дауыс беруге қатысса, референдум өткізілген болып есептеледі.<br /> Республикалық референдум өткізу жөніндегі шешімді, Конституцияға сай, Республика Президенті қабылдайды. Республикалық референдум өткізу жөніндегі ұсыныс, сондай-ақ, Парламент пен Үкімет тарапынан және республикалық референдумға қатысуға құқықты кемінде екі жүз мың республика азаматының қолдауымен қойылуы мүмкін.<br /> Республикалық референдумді ұйымдастырып, өткізу мен оның нәтижесін анықтау Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 2 қарашадағы конституциялық күші бар ''“Республикалық референдум туралы ”'' Жарлығы бойынша жүзеге асады. Күшіне енген жаңа Конституцияға сәйкес және дамыған демократиялық, елдердің тәжірибесіне сүйене отырып қабылданған бұл актіде республикалық референдумға негіз бола алмайтын мәселелердің жеткілікті тізімі келтіріледі.<br /> Тәуелсіз мемлекет тарихындағы алғашқы республикалық референдум Қазақстанда 1995 жылғы сәуір мен тамыз айларында өткізілді. Оларда Қазақстан Республикасының бүкіл халық сайлаған Президенті [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә.Назарбаевтың]] өкілеттік мерзімін 2000 жылға дейін ұзарту және Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдау жөніндегі мәселелер шешімін тапты. Соңғы референдумның алдында [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Ә.Назарбаев]] ұсынған [[Конституция]] жобасы талқыланды. Жалпыхалықтық талқылаудың мақсаты – көпшіліктің ұсынысын есепке ала отырып, Заң жобасын жетілдіре түсу және оған қолдау көрсету.<br /> <br /> * Қазақстандық демократияның ажырамас конституциялық институты, сонымен бірге мемлекеттік жоғары лауазымды адамның (Президенттің) орнын алмастыру мен өкілдік органдарды (Парламентті, мәслихаттарды және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын) құру тәсілі – ерікті сайлау.<br /> <br /> Ерікті сайлау үшін негізгі үш жағдай сақталуы тиіс. Біріншіден, баламалы ұйғарындылық, (альтернативтік), сайлаушының бірнеше кандидаттың біреуін ұйғару мүмкіндігін; екіншіден сайлау науқанының барлық сатысындағы қоғамдық бақылау үшіншіден, сайлаушылардың өз еркімен дауыс беруі. Қазақстан Республикасындағы сайлау өткізудің принциптері Конституцияда бекітіліп, Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 28 қыркүйектегі [[Конституциялық Заң]] күші бар ''“Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы”'' Жарлығында, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының құқықтық-нормативтік сипаттағы актілерінде егжей-тегжейлі белгіленген.<br /> Осы ереже бойынша, 1995 жылдың желтоқсанында [[Қазақстан Республикасы Парламенті|Қазақстан Республикасының Парламенті]] депутаттарының сайлауы өткізілді.<br /> Мемлекеттік биліктің бірлігін, үстемдігі мен тәуелсіздігін анықтайтын – елдің егемендігі. Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің біртұтастығы, аумағының бөлінбейтіндігі іске асырылды. Республика мемлекеттік билігінің тәуелсіздігі оның мемлекетаралық қатынастағы егемендігі болып табылады. Қазір Қазақстан Республикасын бүкіл әлем елдері танып отыр. Шекара туралы шарттарға қол қойылады.<br /> <br /> * Республика егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығына қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді деп көрсетілген Конституцияда.<br /> <br /> Сонымен, біз алдыңғы тақырыптарда демократия ұғымына халықаралық көлемде сипаттама бердік. Қазақстан жағдайына демократияның әмбебаптық дәрежесіне оның әлемдік стандартқа сәйкестігіне тоқталдық.<br /> <br /> * Қазақстан егемендігі, тәуелсіз мемлекет болып қалыптасты, ол қамтамасыз етілді. Демократия және құқықтық дәрежеге өту процесі одан әрі жалғасуда. Жергілікті атқарушы органды [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Қазақстан Республикасы Президенті]] мен [[Үкімет]]інің өкілі болып табылатын тиісті әкімшілік аймақтың әкімі басқарады.<br /> <br /> * Қазақстан Республикасында сот әділдігін тек сот қана жүзеге асырады. Олар Қазақстан Республикасының Конституциялық соты, Қазақстан Республикасының [[Жоғарғы сот]]ы.<br /> <br /> ==Тағы қараңыз==<br /> <br /> * [[Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]<br /> * [[Демократиялық көшбасшы]]<br /> * [[Демократия және мемлекет]]<br /> * [[Демократиялық социализм тұжырымы]]<br /> * [[Демократиялық саяси жүйе]]<br /> * [[Демократиялық мемлекет]]<br /> * [[Демократизация]]<br /> * [[Мемлекет]]<br /> * [[Антикалық демократия]]<br /> * [[Билік]]<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Саясат}}<br /> <br /> [[Санат:Саясат]]<br /> [[Санат:Мемлекет]]<br /> <br /> [[Санат:Демократия]]<br /> [[Санат:Әлеуметтану]]<br /> [[Санат:Саясаттану]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2016-09-01T10:20:43Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Hammer and sickle.svg|right|thumb]]<br /> '''Коммунизм''' ({{lang-la|Communis}} - «ортақ») —<br /> # болашақтың қияли көрінісін; <br /> # кейбір саяси партиялар мен қозғалыстардың идеологиясын; <br /> # ерекше өмір салтын білдіретін ұғым.<br /> <br /> == Коммунизм қиял ретінде ==<br /> Коммунизм бір уақытта өткенге де (алғашқы қауымдық коммунизм), болашаққа да қаратылатын ұғым, онда коммунизмге өткеннің ең жақсы белгілерін жинақтаған [[қоғам]] (таптардың, [[мемлекет]]тің, тауар-қаржылық қатынастардың, заңды неке институтының болмауы) және бүгінгі күннің жетістіктерін (адам бостандығы, экономикалық игіліктер, жоғары мәдениет) жиынтықтап қарау тән. Коммунистік қиял үшін оның ғаламдық сипаты аса маңызды, яғни коммунистік құрылым бүкіл адамзаттың бірлігін қарастырады. <br /> <br /> == Пайда болуы ==<br /> [[Сурет:Engels 1856.jpg|right|140px|thumb|Фридрих Энгельс]]<br /> [[Сурет:Karl Marx 001.jpg|right|140px|thumb|Карл Маркс]]<br /> Әдетте &quot;коммунизм&quot; ұғымын [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] есімдерімен байланыстырады, олардың ізбасарлары - XIX ғасыр утопистерінің көзқарастарын &quot;коммунистік&quot; деп атады. Осы тұрғыда жаңа қоғамдық құрылым &quot;үйлесімнің&quot; ғаламдық сипатына баса мән берілетін [[Шарль Фурье]]нің еңбектері ерекше қызығушылық тудырады. Өткеннің қияли коммунизмі мен Маркстің ғылыми коммунизмінің негізгі айырмашылығы - қиялға берілген сипаттамаларда емес, Маркстің коммунизмге барар жол ретінде [[Пролетарлық төңкеріс]]тің теориясын жасауында.<br /> <br /> == Марксизмде коммунизм ==<br /> [[Сурет:Lenin CL Colour.jpg|right|140px|thumb|В.И.Ленин]]<br /> Марксизмде коммунизм - коммунистік қоғам дамуының екінші ([[социализм]]нен кейінгі) кезеңі. Социалистік қоғам әлі капитализмге тән бірқатар белгілерді сақтайды (мысалы, таптық айырмашылықтар, [[тауарлық өндіріс]], [[мемлекет]] және оның зорлау аппараты және т.б.). Коммунистік қоғамда таптық айырмашылықтар, тауарлық өндіріс, мемлекет және оның зорлау аппараты жоқ, ол &quot;әркімнің қабілетіне қарай, әркімнің қажеттілігіне орай&quot; қағидатына негізделген. Алайда, Маркстан да, Энгельстен де, [[Владимир Ильич Ленин|Лениннен]] де болашақ қоғамның нақтылы сипаттамаларын табу мүмкін емес. Дегенмен де кейбір [[марксистер]] ([[Август Бебель]]) тұрмысты қайта құруға баса мән бере отырып (коммунизмнің басты тұрақты белгілерінің бірі үй жұмысын механикаландырып, ортақтастыру болып табылады), осы тақырыпқа бас қатырды.<br /> <br /> == Cоциализмнен коммунизмге өту теориясы ==<br /> [[Сурет:Stalin.gif|left|180px|thumb|И.B.Сталин]]<br /> Кеңестік қоғамтанушылар социализмнен коммунизмге өтудің аса күрделі [[теория]]сын ойластырды. Жарқын қияли суреттемелер құпталмады, XXII съезде [[КОКП]] [[бағдарлама]]сында қазіргі ұрпақ өмірінде коммунизмге өту алдында социализм құру жөнінде шешім қабылдаған бірден-бір ресми талпыныс жасалды. Бағдарламада коммунизмге өтудің жаңа теориялық тәсілдері көрсетілмеді, дегенмен оның нақтылы белгілерін атап өтті: ақысыз коммуналдық қызмет, ақысыз көлік тасымалы, ақысыз қоғамдық тамақтандыру және т.б. Алайда [Никита Сергеевич Хрущев|Никита Сергеевич Хрущевті] биліктен аластатқаннан кейін бұл бағдарлама тежеліп қалды. &quot;Дамыған социализм&quot; тұжырымдамасы пайда болды, ал коммунизмге өту белгісіз уақытқа шегерілді. Дегенмен, 1960-шы жылдардан бастап, [КСРО|КСРО-да] болашақ коммунистік қоғамды сипаттаған, &quot;ғылыми фантастикаға&quot; жатқызылған әдебиеттер көбейді. Мысалы, [[Иван Ефремов]]тің &quot;Туманность Андромеды&quot; романында (1957) мемлекет те, [[неке]] де жоқ коммунистік қоғам жайлы сыр шертіледі.<br /> <br /> == Коммунизм идеология ретінде ==<br /> Коммунистік [[идеология]] XX ғасыр Бүкіл әлемдегі [[коммунистік партиялар]]дың қызметінің негізіне айналды. Коммунистік қиялдың нақтылы белгілеріне аса көңіл бөлмей-ақ, [[Коммунистік партиялар|компартиялар]] билікті басып алу мәселесіне және төңкерістік күрестің қозғаушы күштеріне бар назарларын тікті. Алдымен, олар пролетариаттың билікті қарулы күшпен басып алуына бағытгалды, кейіннен 1910 жылы соңында [[Еуропа]] елдеріндегі коммунистік төңкерістер жеңіліс тапқаннан соң, компартиялардың басым көпшілігі қарулы көтеріліс бағытынан бас тартып, күрестің заңды жолдарына (ол мүмкін болған кезде) көшті. II дүниежүзілік соғыстан кейін компартиялар заңды жолмен Шығыс Еуропада билік басына келді. 1950 жылы соңына дейін әлемдегі көпшілік компартиялар кеңестік құрылымды коммунистік қоғамның үлгісі ретінде қарады.<br /> <br /> == Сталинизм және коммунизм ==<br /> [[Сурет:В день 50-летия Генерального секретаря ЦК ВКП(б) И. В. Сталина.jpg|left|thumb|Сталинизм]]<br /> 1960-шы жылдары, Сталиннің жеке басқа табынушылығы әшкереленгеннен кейін, КСРО-дан тыс жерлердегі көптеген коммунистер кеңес коммунизмінен көңілі қалып түңілді. Маркстің шығармашылық жолын қуған жаңа идеологтардың ([[Герберт Маркузе]] және т.б.), пікірінше, жұмысшы тап төңкерістік күшін жоғалтты, қазіргі әлемде төңкеріске қабілетті жастар мен капиталистік қоғамға сыйыспаған әртүрлі дүбәра топтар. 1960-шы жылдардағы коммунистік қозғалыстарға үлкен ықпал еткен, дамушы елдердің идеологтары жалғастырған (мысалы [[Франц Фанон]]) [[ҚХР|ҚХР-ның]] төрағасы [[Мао Цзэдун]]ның көзқарастары болды. Олардың пікірінше, төңкерістік күрес әр елдің ішінде буржуазия мен пролетариат ара¬сында емес, ғаламдық деңгейде дамыған әлем (&quot;әлемдік қала&quot;) мен дамушы әлем (&quot;әлемдік ауыл&quot;) арасында жүруде, ал негізгі төңкерістік күш - пролетариат емес, кедейленген шаруалар. Коммунистік қозғалыстар бүгінгі таңда күйреуде. Бір жағынан, КСРО-дан қаржылық қолдау көрген кеңестік компар¬тиялар, екінші жағынан, төңкеріске дәстүрлі емес тәсілдер дамуда (мысалы, &quot;азат ету теологиясы&quot; - марксизм мен католицизмнің қорытындысы). Социализмнің әлемдік жүйесі қирағаннан кейін көптеген дәстүрлі компартиялар қызметін тоқтатты, ал дәстүрлі емес нұсқалар, көп жағдайда коммунизммен қабыса бермейді.<br /> <br /> == Коммунистік партиялар ==<br /> [[Сурет:Pin of the Flag of CPSU.png|left|thumb|Коммунистік партия]]<br /> Коммунистік партиялар - Әлемнің бірқатар елдерінде құрылған марксшіл саяси ұйымдардың ортақ атауы. Коммунистік партиялар жалдамалы жұмысшылардың негізгі тапқа айнала бастауына және коммунистік дүниетанымның идеологиялық тұрғыда негізделуіне байланысты XIX ғасырдың ортасынан бастап пайда болды. Жұмысшы қозғалыстары Карл Маркс пен Фридрих Энгельске дейін тек қана жергілікті сипат алып келді. Маркстік идеология жұмысшы табын қанамайтын жаңа қоғам құруды мақсат етіп қойды. Бұл үшін пролетариат көсемдері жұмысшыларды ұйымдасқан күшке айналдыруға тиісті болды. Коммунистік партиялар өз елдерін жоспарлы ұжымшылдыққа негізделген қоғамға алып баратын төңкерісшілдік өзгерістерді дайындау және жүзеге асыру мақсатында құрылды. Саяси партияның тарихи рөлі, міндеттері мен қағидаттары Маркс пен Энгельстің &quot;Коммунистік партия манифесінде&quot; (1848) тұжырымдалды. 1903 жылы Ленин Коммунистік партияның жұмысшы табы төңкерістік ұйымның жо¬ғарғы түрі ретіндегі теориясын жасап, Коммунистік партияның ресейлік негізін қалыптастырды. Осы кезеңнен бастап әлемнің көпте¬ген елдерінде өздерін &quot;әлеуметтік прогресс пен демократия бейбітшілік үшін күресте еңбекшілердің мүддесін қорғаушылар&quot; деп санайтын коммунистік партиялар құрылды. Олар белгілі бір кезеңдерде өздерінің халықаралық ұйымдарын құрды, басқа да ынтымақтастық шараларын жүзеге асырды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Саясат}}<br /> <br /> [[Санат:Коммунизм]]<br /> [[Санат:Антифашизм]]<br /> [[Санат:Социализм]]<br /> [[Санат:Саяси мәдениет]]<br /> [[Санат:Экономикалық теориялар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2016-09-01T10:08:38Z

<p>Тазагүл Ермаханова: /* Саясаттағы стратегия мен тактика */</p> <hr /> <div>'''Саясат''' ({{lang-el|politika}} — мемлекетті басқару өнері) - алғашында мемлекеттік және қоғамдық істер немесе мемлекеттік басқару шеберлігі деген мағынаны білдірген. Кейін келе оның мағынасы кеңейді және мынаны білдіреді: <br /> # өз мүдделерін іске асыруға, қорғауға бағытталған және саяси билікті басып алуға, қолында ұстауға, оны пайдалануға тырысушылықпен байланысты мемлекеттер, топтар, ұлттар, үлкен әлеуметтік топтардың арасындағы қатынастар саласындағы азаматтар мен жеке адамдар билігінің мекеме, бірлестіктердің қызметі; <br /> # мемлекеттің істеріне қатынасу, оның қызметінің түрін, мақсат, мазмұнын, анықтау; <br /> # адамзат қоғамының даму тарихында бұл ұғым көбінесе шебер жасырылған басшылар мен оның сыбайластарының ниеттерін, мақсаттарын және амал-әрекеттерінің түрлерін білдіреді; <br /> # әдеттегі тілде - адамдардың өзара қатынастарында белгілі бір мақсатқа жетуге бағытталған іс- әрекеттің сипаты; <br /> # мемлекеттік және қоғамдық өмірдің күнделікті мәселелер немесе оқиғалар жиынтығы.<br /> <br /> ==Мақсаты==<br /> Саясаттың негізгі функциялары - қоғамдық өмірдің негізгі салаларын интеграциялау, қоғамның біртұтастығын және тұрақтылығын қамтамасыз ету.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Саясаттағы бұқаралық көңіл-күй ==<br /> Саясаттағы бұқаралық көңіл-күй - адамдар қауымының басым көпшілігін қамтитын психологиялық жағдай. Адамдар үшін субъективті сигналды [[реакция]] жайлылық пен жайсыздықты, әрі негізгі үш жағдайды білдіреді:<br /> * ''біріншіден'', жалпы өмірдің әлеуметтік-саяси жағдайларымен көңіл толушылық немесе көңіл толмаушылық деңгейін білдіреді;<br /> * ''екіншіден'', анықталған жағдайдагы адамдардың әлеуметтік-саяси талаптарын жүзеге асыру мүмкіндіктерін субъективті бағалау; * ''үшіншіден'', талаптарын жүзеге асыру үшін жагдайларды өзгертуге ұмтылу.<br /> <br /> Саясаттағы бұқаралық көңіл-күй &quot;саяси сана&quot;, &quot;саяси мәдениет&quot;, &quot;саяси мінез-құлық&quot;, &quot;саяси жүйе&quot; сияқты ұғымдарга қатысты [[субкатегория]] болып табылады. Бұқаралық көңіл-күй кеңестік [[қоғамтану]]дағы дәстүрлі &quot;қоғамдық көңіл-күймен&quot; сәйкес емес. Олар тек әлеуметтік-ережелік бөліктерден тұрмайды, оған басқа құрамдас бөліктер кіреді.<br /> <br /> Бұқаралық көңіл-күй табиғаты екі фактор арасында айырмашылық туындаған жағдайда көрінеді - адамдар талаптары (белсенді емес түрде - күту) бір жағынан басым көпшілікке ортақ бұқаралық [[мұқтаж]]дықтар мен [[мүдде]]лермен, екінші жағынан өмірдің шынайы жағдайларымен байланысты. Уайымдау түріндегі реакция сан алуан түрде болуы мүмкін - жеккөруден қуануға дейін. Белсенді емес көңіл-күй түрлері: [[селқостық]] пен [[апатия]]. Жалпы саясаттағы бұқаралық көңіл-күй әлеуметтік-саяси шындықты көптеген адамдардың, бұқараның мүдделері арқылы субъективті бағалау нәтижесі.<br /> [[File:European-parliament-strasbourg-inside.jpg|right |thumb |[[Еуропалық парламент]]]]<br /> <br /> === Бұқаралық көңіл-күйдің пайда болу себептері ===<br /> [[File:Sun-tzu.jpg| right|120px|thumb| [[Сан Тзу]].]]<br /> [[File:Karl Marx 001.jpg| right|120px| [[Карл Маркс]] - алғашқы саясаттанушылардың бірі.]]<br /> Бұқаралық көңіл-күйдің пайда болу себептерінің негізінде екі фактордың өзара әрекеті жатыр. ''Бір жағынан'', объективті [[фактор]], яғни іс-жүзіндегі шындық. ''Екінші жағынан'', субъективті фактор, яғни адамдардың іс-жүзіндегі шындық туралы түсініктері. Қоғамда бұқаралық көңіл-күйді білдіру оның әлеуметтік-саяси құрылымының біртектілігімен байланысты. Жүйе жіктелген, плюралистік болған сайын онда өзіндік мүдделері мен талаптары бар әртүрлі топтар да көбейеді. Олардың әрқайсысының өз көңіл-күйі болады.<br /> <br /> Бұқаралық көңіл-күй нақты бір топтар арасында пайда болып, жылдам тарау арқылы бұқараны өзінің субъектісі ретінде дайындайды. Бір жағдайда жиналған немесе жиналмаған топ болса, екінші бір жағдайда ол бұқаралық әлеуметтік-саяси қозғалысқа айналады. Кей жағдайда бүкіл қоғам немесе қоғамның басым бөлігі бұқаралық көңіл-күйдің [[субъек]]тісіне айналады.<br /> [[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|250px|right|thumb| [[Ұлыбританиялық парламент]] ]]<br /> <br /> === Бұқаралық көңіл-күйдің негізгі қызметтері ===<br /> Бұқаралық көңіл-күйдің негізгі қызметтері - ''саяси-психологиялық дайындық'', ''адамдардың үлкен қауымдастығының әлеуметтік-саяси әрекетін қалыптастыру және себебін қамтамасыз ету''. Бұқаралық көңіл-күй топты біріктіре отырып бұқаралық әрекетке айналады. Бұқаралық көңіл-күйдің саяси мінез-құлықты реттеу және көрсету қызметтері саяси жүйені [[модификация]]лауға әкеледі. [[Стратегия]]лық саяси-психологиялық бағалау қызметі саяси шындыққа қатысты, оны түсіну тәсілін, қандай да бір саяси ойды қалыптастырады.<br /> <br /> [[Бұқара]]лық көңіл-күйдің ықпал ету мүмкіндіктері бар. Олар [[насихат]]тық-[[идеология]]лық (талаптарды алдап-арбау) және әлеуметтік-саяси (шынайы өмір деңгейін алдап-арбау). Бұқаралық көңіл-күйді талаптар мен оларға қол жеткізу мүмкіндіктерін теңестіру арқылы тұрақтандыруға болады. <br /> <br /> == Саясаттағы гомеостазис ==<br /> Саясаттағы гомеостазис – қандай да бір жүйенің қозғалмалы тепе-теңдік жағдайы, ол осы тепе-теңдікті бұзушы ішкі және сыртқы факторларға қарсы әрекет жасау арқылы сақталады. Гомеостазис алғаш [[физиология]]да ағзаның ішкі саласының тұрақтылығы мен оның негізгі физиологиялық қызметтерінің тұрақтылығын түсіндіру мақсатында қолданылған. Бұл идея [[америка]]лық [[физиолог]] [[Уолтер Брэдфорд Кеннон|У. Кеннон]]мен &quot;дене даналығы&quot; туралы ілімінде өзінің тұрақтылығын үздіксіз қолдайтын ашық жүйе ретінде дамытылған. Жүйеге қауіп төндіретін өзгерістер туралы хабарлар алысымен ағза оның тепе-теңдік жағдайын қалыпқа келтіргенше жұмыс жасайтын құрылысты іске қосады. Кейін келе гомеостазис принңипі [[психология]]да, одан [[кибернетика]]да, ал 60-шы жылдары саяси және әлеуметтік жүйе теориясында қолданыла бастады.<br /> <br /> Саяси ғылымда гомеостазис қағидаты қоғам саяси жүйесінің қызметі мен әлеуметтік-динамикасын талдағанда қолданылады. Сонымен бірге, жүйе бөліктері ретінде қызмет жасаушы кейбір жүйелік ұйымдарды ([[мемлекет]], [[партия]], [[кәсіподақ]]тар) талдағанда қолданылады. Саяси гомеостазис - саяси жүйенің қозғалыстағы тепе-тендік жағдайы, ол оның биліктік құрылымдары мен оған ықпалдасқан саясат субъектілерінің кез келген ішкі және сыртқы факторларға қарсылық әрекеттерімен сақталады.<br /> <br /> Саяси гомеостазис негізін функңионалдық тәуелділік құрайды. Қоғамның саяси жүйесіне қатысты оның биліктік қызметтеріне көңіл бөлінеді. Яғни, ол өзінің дамуы үшін және өзін-өзі сақтауы үшін қандай да әрекет жасайды. Кез келген ашық жүйе сияқты қоғамның саяси жүйесі әлеуметтік ортаға кірісе отырып, өзінің сапалық айқындылығын сақтайды. Саяси гомеостазис ашық жүйенің сыртқы әлеммен өзара қатынасы және саяси жүйенің әлеуметтік ортамен өзара қатынасы сыртқы әлемге икемделуіне екіжақты ықпал етеді: ''бір жағынан'', ішкі өзгерістер, ''екінші жағынан'', жүйелік объектінің ортаға белсенді ықпал етуі, оның өзіне қажетті ресурстарды игеру мен тартуға икемделуі. Осы икемделу қоғам саяси жүйесінің өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі ұйымдастыру тетігінің негізін құрайды. Бұл күрделі ұйымдасқан объектінің ықпалдасу, мақсатқа жету сияқты функционалдық қасиеттерін анықтайды. Саяси жүйенің саяси гомеостазис белсенді қызметі дау-жанжалдардың алдын алуға мүмкіндік береді.<br /> <br /> == Саясаттағы жалғандылық ==<br /> Саясаттағы жалғандылық - заттардың шынайы жағдайын мақсатты түрде бұрмалауды білдіретін қарым-қатынас құбылысы. Жалғандылық тексеру қиын және мүмкін емес сөздік мәліметтер мазмұнынан көрініс табады. [[Жалғандылық]] - сөздік қызметгің саналы нәтижесі,'' оның мақсаты'' - [[аудитория]]ны адастыру. Жалғандылық өтірік алдаушының жеке, әлеуметтік немесе саяси басымдықтарға қол жеткізуге ұмтылысынан туындайды.<br /> <br /> Жалғандылық - алға қойған мақсатты немесе келеңсіз салдарларды болдыртпау үшін шындықты бұрмалаудан көрініс табатын мінез-құлық түрі. Жалғандылық әдетке айналған жағдайда ол жеке тұлғаның қасиетіне айналып бекиді. [[Саясаткер]] көп жағдайда шындықты бұрмалауы мүмкін. Жалғандылық себептері ретінде ұят сезімі, яғни саясаткер өзінің қандай да бір әрекетін жасырғысы келеді; жазаланудан қорқу, сталиндік нәубет кезінде құрбандар қорыққандарынан өтірік көрсетулер берген; өзін дәлелдеуге ұмтылудан көңіл аударту, таңқалдыру тілектерінен туын¬дайды.<br /> <br /> == Саясаттағы жеке тұлғаның рөлі ==<br /> Саясаттағы жеке тұлғаның рөлі - жеке түлғаның саяси мәртебесі мен саяси мәдениеті, саяси кәсібилігінен туындайтын саяси қатынастарға, саяси үрдіске ықпал ету шарасы, деңгейі. [[М.Вебер]] саясаттың үш түрін жіктейді. Және оған қатысуына байланысты саясаткер-тұлғаның үш тү¬рін көрсетеді. &quot;Жағдайға байланысты, кездейсоқ&quot; саясат - саяси қатысудың түрі, бұл жағдайда жеке тұлға өз еркін ара-кідік, тіптен саяси акциялардың маз¬мұны, сипаты мен бағыты туралы ойланбай жүзеге асырады. &quot;Қосымша&quot; сая¬сат адаммен қажет және мұқтаж болған жағдайда басқа қызметімен қатар жүзе¬ге асырылады. Саясатпен &quot;қосымша&quot; айналысатын адамдар үшін саяси қызмет басты болып есептелмейді. Кәсіби саясат бұл жеке тұлғаның кәсібі болып табылады. [[Кәсіби-саясаткер]] - саяси кеңестер мен ұсыныстар беруге қабілетті талдаушы, билік [[технология]]лары бойынша [[маман]]. Жоғарыда көрсетілген жағдайлардағы саясатта жеке тұлғаның қатысуынан оның рөлі анықталады.<br /> <br /> == Саясаттағы интеллигенция ==<br /> Саясаттағы интеллигенция ({{lang-la|intelligenta}} - «түсіну», {{lang-la|intelligens}} - «ойлаушы») — еңбек бөлінісі мен қоғамдық үйыммен анықталатын орынды алады. Өндірісті қатынастарының дамуына байланысты [[интеллигенция]] рөлі де артып отыр, ол саяси өмірдің маңызды [[фактор]]ына айналуда.<br /> <br /> Саясаттағы интеллигенцияны екіге бөліп қарастыруға болады: жоғары деңгейде жіктелген жалдамалы жұмысшы күші және &quot;еркін&quot; ойлаушылар. Жалдамалы жұмысшы күш ретінде интеллигенция бүкіл саяси құрылымды қамтиды. Бұл - [[қызметкерлер]], [[бюрократия]], [[саяси партия]]лар мүшесі, [[идеолог]]тар, [[элита өкілдері]]нің бір бөлігі. Сонымен интеллигенцияның бұл бөлігі қарама-қайшылықты жағдайда, себебі олардың сана еркіндігі саяси институттарға енулеріне байланысты корпорация заңдарымен шектеледі.<br /> <br /> Интеллигенцияның екінші бөлігі сандық тұрғыдан көп емес, әрі олар идеологиялық міндеттерден еркін. Бұл әлеуметтік топ нақты әлеуметтік-саяси қатынастардан жоғары тұрады. Олардың саяси және әлеуметтік тәжірибені саналы түсінуге толық мүмкіндіктері бар. Өз кезегінде бұл қоғамға өзін ұйымдастыруда, әлеуметтік сілкіністерді азайтуға көмектеседі.<br /> <br /> == Саясаттағы ислам ==<br /> Саясаттағы ислам - [[ислам]] барлық [[болмыс]] пен [[фәни]], адам өміріндегі ең маңызды ұғымдардың бірі. Ислами ұғымда бұл дін - абсолютті құдірет иесі [[Жаратушы]] тарапынан ең алғашқы адамнан ең соңғы адамға дейінгі барлық адамзатқа және заманаға жіберілген дін. Ислам сөзінің түбірі арабшадағы &quot;сәлиме&quot;, &quot;силм&quot; етістігі. Бұл сөздер сөздікте [[бейбітшілік]], [[тыныштық]], [[амандық]], [[татулық]], [[келісім]], [[мойынсыну]], [[сенімділік]] дегенді білдіреді. Ислам сөзі сенім мен ұжданды да қамти отырып, бұларға қоса бейбітшілік пен татулықты, жүгіну мен тепе-теңдікті, әсілі, тұтастай өмір сүру салтын білдіреді. Ислам - [[Құран Кәрім]]де есімдері аталған барлық пайғамбарларга жіберілген иләһи (тәңірлік, құдайы) діндердің ортақ аты.<br /> <br /> Құран Кәрім аяттары бойынша мұсылмандар Аллаһ Тағалага, оның елшісі [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммедке]] (с.а.у.) және мұсылман әміршілерге бағынуга міндетті. Мұсылмандардың істерін реттеуші басшы еркін сайлау арқылы қызметке келеді. Ислам құқығында &quot;бигат&quot; деп аталатын дауыс беру азаматтардың ерікті түрде ризашылық білдіруімен болады. [[Қоқан-лоқы]]мен, яки күшпен жасалған биғат жарамсыз болып табылады. Басшының міндеті - аяттарда көрсетілген қағидалар негізінде және кеңесе отырып елді басқару. Кеңесе отырып басқару исламдагы мемлекет басқару жүйесінің басым сипаты болып табылады. Ислам діні - барлық қатынастар мен іс-әрекеттерде орта жолды уағыздайтын [[дін]].<br /> <br /> == Саясаттағы компьютерлік-коммуникациялық технологиялар ==<br /> Саясаттағы компьютерлік-коммуникациялық [[технология]]лар - XX г. екінші жартысында дамыған [[демократия]]лық мемлекеттер азаматтардың ақпаратқа қол жеткізу жолында екі төңкерісті бастарынан кешірді, соның нәтижесінде бұқаралық білім мен бұқаралық [[теледидар]] пайда болды. Саяси кеңістікті қайта құруда үлкен рөл атқарған ақпараттық саяси нарықты электронды БАҚ пайда болуы, саяси коммуникаңияда сүхбаттық тәсілдің пайда болуы, &quot;электронды қауымдастықтың&quot; қалыптасуы және т.б. Мінеки, осыған байланысты мемлекеттік билік үшін бәсекелестіктің мүмкіндіктері сапалы түрде өзгерді. Жаңа ақпараттық және коммуника-тивтік технологиялар саясат саласындағы көптеген мәселелерге қатысты ұстанымдар мен қағидаларды өзгертті.<br /> <br /> === Интернет ===<br /> Саясаттағы компьютерлік-коммуникациялық технологиялардың қатарында - [[Интернет]]. Интернет - бұл әлемдік компьютерлік тор, жүз мыңдаған мемлекеттік, корпоративтік, қоғамдық, білім берулік және үй жағдайындағы ақпаратпен алмасу тәсілдері. Ол XX ғ. 60 жж. АҚШ қорғаныс министрлігіндегі информатика мен [[компьютер саласы]]ндағы зерттеулер жобасының шеңберінде жүргізілген ізденістер нәтижесінде пайда болған.<br /> <br /> Интернет коммуникаңиясында [[нәсіл]]дік, [[жас]]тық, [[жыныс]]тық кедергілер жоқ. Интернет соңғы кезеңде сайлау компанияларын жүргізуде кеңінен қолданылуда. Мысалы, сайлау компаниясын ұйымдастырушылар партиялар немесе қозғалыс жетекшісінің веб-парақтарын құру арқылы қосымша өз қолдаушыларын жұмылдыруға мүмкіндік алады.<br /> <br /> == Саясаттағы клиентализм ==<br /> Саяси көшбасшының өзіне берілген [[жақтас]]тарымен өзара қарым-қатынасының түрі; &quot;[[патрон]]&quot; мен төменде тұрған &quot;клиентеллдік&quot; (патрон қолынан &quot;тамақтану&quot;) топпен қатынасы. Қатынастар қатаң сатылықпен ерекшеленеді әрі басқа жаңа мүшелер үшін жабық топ. Мұндай бейресми топты белгілі бір деңгейдегі көсем басқарады. Ал топ мүшелері оның жеке жетістіктеріне тәуелді. Клиентализм [[Патриархат|патриархалдық]], жартылай патриархалдық және жартылай [[феодал]]дық қоғамдарға тән. Сонымен бірге ескі әлеуметтік-саяси жүйенің құлдырауы нәтижесінде пайда болған өтпелі түрдегі жаңа құрылымдарға да тән.<br /> <br /> Дамыған елдердегі клиентализм саяси әмірде азаматтық қоғамның өмірлік заңдары мен ережелерімен шектелген қысым көрсету топтары мен [[лоббистік жүйе]] арқылы жасырын түрде өмір сүреді.<br /> <br /> == Саясаттағы қалжың ==<br /> Саясаттағы [[қалжың]] маңызды және күлкілі жағдайды біріктіретін құбылыс қарама-қайшылығын бастан кешіру, адамдардың [[психика]]сына, [[эмоция]]лық күйіне ықпал ету тәсілі. Қалжың тек санаға ғана емес, сонымен бірге адамның мінезі мен [[темперамент]]ін білдіретін психикалық қабілетіне де қатысы бар. Қалжың - маңызды құбылысты күлкілі және жетілмеген ретінде көре алу.<br /> <br /> == Саясаттағы қаскүнемдік ==<br /> Саясаттағы қаскүнемдік - нақты саяси мақсаттарға қол жеткізу немесе біреулерге қарсы саяси күштердің біріккен әрекет жасауы үшін бірнеше адамның құпия келісімі. [[Қаскүнемдік]] - теріс, бұзушы бағытымен ерекшеленетін саяси [[интрига]]ның түрі. Қаскүнемдік барлық кезде &quot;қарсы&quot; бағытталады, еш уақытга &quot;қарсы емес&quot; болмайды. Сәтті болу үшін құпия келісімге отырушылар саны аз болып келеді.<br /> <br /> Сондықтан &quot;реакциялық күштердің қаскүнемдігі&quot; деген сөз [[насихат]]тық-[[идеология]]лық сипатта қолданылады.<br /> <br /> Тарихтан танымал қаскүнемдік көбінесе жеке бағытталған сипатта болды, негізінен нақты бір жеке [[тұлға]]ларға, билік иелеріне бағытталған. Ал жеке тұлғаларға емес, [[идея]]ларға, жалпы жүйеге қарсы қаскүнемдіктер сәтсіз аяқталған. Мысалы, [[1825 жыл]]ы патшалық Ресейдегі самодержавие мен крепостнойлық жүйеге қарсы ұйымдастырылған [[декабрист]]ер қаскүнемдігі.<br /> <br /> ''Ӏс-жүзінде қаскүнемдік'' - билік және ықпал үшін күрестің тиімді құралдарының бірі. Тарихи алғашқы қаскүнемдік саяси қарсыластардың көзін жоюға, оларды өлтіруге бағытгалған. Бірақ саясаттың [[демократия]]лануы мен адамилануына байланысты қаскүнемдік өзінің түпкі мақсаттарын да өзгертті. Енді [[оппонент]]ті саяси ысыру жеткілікті.<br /> <br /> == Саясаттағы либидо ==<br /> [[File:Sigmund Freud LIFE.jpg|left |120px|thumb|Зигмунд Фрейд]]<br /> Саясаттағы либидо ({{lang-la|libido}} - «тілек», «тартымдылық») — [[Зигмунд Фрейд|З.Фрейд]] [[психоанализ]]інің негізгі ұғымдарының бірі, [[энергия]], сексуалдық сипаттағы тартымдылық көзі. Психоанализ либидоны адам мінез-құлқының мотиві ретінде қарастырады. З.Фрейд либидоны өмірге ұмтылу [[синоним]]і ретінде қарастырды. Либидо - [[өркениет]], соның ішінде саясат негізі. Қазіргі заманғы психоанализдік тұжырымдарда либидо билікке ұмтылудың қозғаушы күші ретінде қарастырылады. Сонда саясаткер ләззаттық қанағаттанбаған, оның орнын саяси билік үшін күреспен толықтыруға тырысатын адам ретінде көрсетіледі.<br /> <br /> З.Фрейд бойынша, біз болашақта тиімді саясаты бар жоғары дамыған өркениетке жетеміз, бірақ оны [[импотент]]-саясаткерлер басқарады.<br /> <br /> == Саясаттағы мақсат == <br /> Саясаттағы мақсат - саяси қызметтің тиімділігін айқындаушы маңызды құрылымдық [[элемент]]. Саясатта мақсат - саясат субъектісінің мүддесі мен мұқтаждықтарына сәйкес келетін нәтижеге қол жеткізу бейнесі. Мақсатнақты саяси қызметтің бастауы емес, оның орталығы. Ол реттеушілік қызметін атқарады. Яғни, саясат субъектілерінің мүдделері мен мұқтаждықтарына сәйкес болашақ әлеуметтік-саяси құбылыстар моделін қалыптастыру. Мақсат үш негізгі бөліктен тұрады: <br /> * саясат субъектілерін қызықтыратын объекті мәні туралы білім;<br /> * өзінің негізі ретінде саяси мәселе; <br /> * саяси қызмет нәтижесіндегі болашақ туралы [[түсінік]].<br /> <br /> == Саясаттағы маргиналдылық ==<br /> Саясаттағы маргиналдылық ({{lang-la|marginalis}} - «жақ», «шет» дегенді білдіреді) — мемлекеттік шектеулер жеке тұлғалық қарым-қатынас мазмұнын [[индивид]]тің қалыптасу ортасы ретінде анықтайтын әлеуметтік өмір түрі. Саяси [[маргиналдық]]тың негізі - жалпы үйлесімділік пен жақсы өмір сүру идеясы арқылы жеке тұлғаның әлеуметтік [[трансформация]].<br /> <br /> Саяси маргиналдық саяси сана ерекшеліктерімен анықталады. Ол әлеуметтік шындықтан туындайды. Саяси маргиналдық жеке тұлғаның, топтың санасы мен мінез-құлқының әлеуметтік сапасы. [[Маргиналдық]] дегеніміз - жеке тұлға мен топтың мәнін анықтайтын алғашқы әлеуметтік [[субстрат]]тан бөлінуі, қоғамдық байланыстарын тоқтатуы. Сонымен бірге, [[принцип]]ті түрде ықпалдастық байланыстарды қайта қалпына келтірудің мүмкін еместігі. Маргиналды жеке тұлға-аралық, шектелген адам. Ол әлемдегі өзінің орнын қандай да бір жалған бұқаралық топ, қозғалыстар мүшесі ретінде ғана сезіне алады. Маргиналдар ортақ мүдде немесе мақсатпен бірікпейді. Олар тарихи тамырдың, дәстүрдегі сабақтастықтың жоқтығымен сипатталады. Маргиналдарда [[қорқыныш]], [[үрей]], [[цинизм]] сияқты психологиялық [[сезім]]дер басым.<br /> <br /> ''Жеке тұлғаларды маргиналға айналдыру құралдары:''<br /> * меншіктен аластату,<br /> * қатаң мемлекеттік бақылау,<br /> * жалпы ішкі миграция және<br /> * қоныс аудару саясаты.<br /> <br /> == Саясаттағы мінез ==<br /> Саясаттағы мінез - жеке тұлғаның, адамдардың әлеуметтік қауымдастығының саяси билікті жүзеге асыруға, өздерінің саяси мүдделерін қорғауға қатысу түрі. Саясаттағы мінездің екі негізгі түрін көрсетуге болады: саяси іс-әрекет және саяси әрекетсіздік.<br /> <br /> == Саясаттағы психологиялық қысым ==<br /> Саясаттағы психологиялық қысым - [[үкімет]]тік органдарға, саяси және әлеуметтік құрылымдарға [[тікелей]] немесе [[жанама]] ықпал ету әдістері мен тәсілдер жиынтығы. Саясаттағы психологиялық қысымның субъектілері [[формальды]] немесе формальды емес топтар, [[ұйым]]дар, қозғалыстар, т.б. Дж. Магдвик пікірінше, саясаттағы психологиялық қысым субъектілері - &quot;үкімет саясатын, оның негізгі және әкімгершілік [[аспект]]ілерін әр түрлі ықпал ету түрлерін қолдану арқылы өзгертуге ұмтылатын, әрі үкіметтік билікті қолына алғысы келетін топтар&quot;.<br /> <br /> Саясаттағы психологиялық қысымның субъектілері тұрақты, белгілі бір құрылымы бар, күтпеген болуы мүмкін. Саясаттағы психологиялық қысымның субъектілері [[өкілет]]ті және [[атқарушы билік институты|атқарушы билік институттарына]] ықпал ете алады; олар саяси партиялармен, қоғамдық ұйымдармен, жергілікті билік органдарымен одақтаса немесе күресе алады.<br /> [[File:Political poster.jpg|left |120px|thumb|Саяси постер]]<br /> <br /> === Саясаттағы романтизм ===<br /> Саясаттағы романтизм - белгілі бір әлеуметтік үлгіге қол жеткізуге бағытталған саяси түсініктер кешені, ол саяси қызметті сол мақсатқа бағындырады. Саясаттағы романтизм қоғам өмірінің барлық салаларын түбірімен өзгертуге бағытталған төңкерістік идеяларға тән. Төңкерістік романтизм - кез келген төңкерістік идеологияның негізгі элементі, ол [[ер жүректілік]], [[құрбандық]]пен байланысты. Бірақ оның саяси тәжірибедегі өміршеңдігі идеалды жобаны жүзеге асыру қағидасының сақталуымен байланысты. Уақыт өте келе идеалды мақсат пен оған жету әдістерінен көңілі қалуына байланысты романтикалық көңіл-күй құлдыраушылыққа ұшырайды. [[Романтик]]тер [[прагматик]]терге орын береді. Саясаттағы романтизм жеке әлеуметтік топтар, әсіресе, жастар санасында ұзағырақ сақталады. Көп жағдайда Саясаттағы романтизм теориядан аспайды. Саясаттағы романтизм нақты принциптерді, мінез-құлық үлгісін, шындықты әсіре қабылдау тәсілін білдіреді. Ол лексика мен символикадан да көрініс табады. Саясаттағы романтизм саяси тірлікті жоққа шығару, сайлау проңедуралары мен парламенттік күрес әдістерінің тиімділігіне күмәнмен қарау тән. Саясаттағы романтизм төңкерістік сипатта болуы міндетті емес, ол демократиялық, гумандық идеалдардан да тұруы мүмкін. Саясаттағы романтизм саяси тәжірибеде адам табиғатының жақсы қасиеттерін пайдалануға бағытталады.<br /> <br /> == Саясаттағы символдар ==<br /> ''Саясаттағы символдар'' ({{lang-el|symbolon}} - белгі дегенді білдіреді) —белгі, үлгі көмегімен саяси мазмұнды беру тәсілі. [[Символ]]дар - [[көне дәуір]]ден таным және коммуникация жолдары. Саясатта символдар қандай да бір саяси құбылыстарды білдіреді. Саясатта кең тараған символдар [[ту]], [[жалау]], [[әнұран]], [[елтаңба]]. Бұл белгілер саяси жүйе, оның тарихы, қазіргі кезеңі мен болашағын толық білдіреді.<br /> <br /> == Саясаттағы стратегия мен тактика ==<br /> [[Сурет:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|thumb|right|130px|Никколо Макиавелли - әлемдегі әйгілі саясаттанушылардың бірі]]<br /> Саясаттағы стратегия мен тактика - [[саяси үрдіс]]ті [[жоспарлау]] мен басқару деңгейлері. [[Стратегия]] қозғалыстың жалпы мақсаты, оған қол жеткізетін қағидаттары мен тәсілдері ретінде қалыптасады. Ол идеологиялық [[теория]]лар, [[манифест]], [[саяси партия]]лар бағдарламасы арқылы жүзеге асады. [[Тактика]] - стратегиялық үрдісті кезеңдер мен дәуірлерге бөлу. Тактика қадамдары стратегиялық мақсатқа сай келуі керек.<br /> <br /> Қызмет мақсаты мен оған жету жолы, құралдары арасында қарама-қайшылық туындауы мүмкін. Саяси тарихта бұл қарама-қайшылықты шешудің бірнеше тәсілдері ұсынылған. Мысалы, [[Никколо Макиавелли|Н.Макиавелли]]дің &quot;мақсат құралды ақтайды&quot;, &quot;ең бастысы - мақсат, ал қозғалыс түк те емес&quot; деген сияқты танымал [[тезис]]тері бар.<br /> <br /> == Саясаттағы субъект және объект == <br /> Саясаттағы субъект және объект - саясат субъектілері іс-әрекет жасаушы адам немесе әлеуметтік топ.<br /> <br /> === Саясаттың субъектісі ===<br /> Саясаттың субъектісі деп өз мүдделеріне байланысты саяси өмірге белсене араласып, басқалардың санасына, іс-әрекетіне, жағдайына ықпал ететін, саяси қатынастарға белгілі өзгерістер енгізетін, саясатты жасайтын адам, ұйым не әлеуметтік топты айтады. Саясат субъектісінің құрамы, іс-әрекеттерінің түрлері, тәсілдері, көздеген мақсат-мүдделері және т.б. қоғамның нақты, тарихи жағдайымен айқындалады. Оған азаматтар, әлеуметтік топтар, [[ұлттар]], қоғамдық-саяси [[ұйым]]дар, [[мемлекет]] жатады.<br /> <br /> === Саясат объектісі ===<br /> Саясат объектісі көп түрлі саясат дүниесі болып табылады, бұған мемлекетті, саяси институттарды, билік нысандарын және олардың қоғамдық жүйедегі рөлін зерттеуді жатқызуға болады, бүл оның саяси қозғалыстардың, партиялардың, сайлау жүйелерінің маңызы мен рөлін талдау, сайлаушылардың саяси мінез-құлқының әртүрлі нысандарын және олардың [[мотивация]]сын, [[бұқаралық ақпарат құралдары]]ның рөлін және олардың қоғамдық пікір қалыптастыруға тигізетін әсерін зерттеу.<br /> <br /> == Саясаттағы субъективизм ==<br /> Саясаттағы [[субъективизм]] - табиғат пен қоғамның объективтік даму зандылықтарын теріске шығаруға тырысатын [[көзқарас]]. Оны жақтаушылардың ойынша, саяси өмір саясатты жасаушы субъектілердің (әсіресе, басшылардың) ерік-жігеріне, ынта-ықыласына, мақсат-мүддесіне байланысты дамиды.<br /> <br /> == Саясаттағы тәлкек ==<br /> Саясаттағы [[тәлкек]] - жоққа шығару немесе күлкі ету, өтірік келісім немесе қолдау түрінде болады. Күнделікті өмірде тәлкек &quot;мазақ ету&quot;, &quot;күлкі ету&quot; дегенді білдіреді. Көне дәуірде тәлкек [[шешендік]] тәсіл ретінде қолданылған. Осы шешендік түсіндіру XVIII- XIX ғғ. дейін қолданылды.<br /> <br /> Тәлкек басқаша айтуға негізделеді. Ақиқат бүркеме сөзбен беріледі. Тәлкекте күлкілі маңызды ретінде жасырылып, ал теріс баға ашық айтылмайды. Тәлкекте [[объект]]іге теріс қатынас басым, ал әзілде керісінше маңызды күлкілі ретінде жасырылады және оң қатынас басым. Саясаттағы тәлкектің бір түрі - [[сарказм]], адамды немесе құбылысты аямай, теріс бағалап мазақ ету.<br /> <br /> == Саясаттағы үлгілеу ==<br /> Саясаттағы үлгілеу - таным объектілерін олардың үлгілерінде зерттеу әдісі; шынайы құбылыстар үлгілерін құру мен зерттеу. Саясатта пәндік үлгілеу өте сирек кездеседі. Яғни, зерттеуді шынайы объект қасиеттерін көрсететін үлгіде жүргізу. Белгілік үлгілеуде үлгі рөлін [[сызбалар]], [[жоспарлар]], [[саяси бағдарлама]]лар атқарады.<br /> <br /> [[Үлгілеу]] - саяси танымның маңызды жолдарының бірі. Үлгілеудің табысты болуы нәтижелерді зерттеу барысында алынған үлгіден шын түпнұсқага сәйкестендіру. Үлгілеу әр түрлі деңгейлерде болуы мүмкін: жеке [[көшбасшы]]ның [[мінез-құлық|мінез-құлқы]], нақты топтың мінез-құлқы, [[ұйым]], [[бұқара]]ның мінез-құлқына дейін қамтылуы мүмкін.<br /> <br /> == Саясаттағы физиогномика ==<br /> Саясаттағы физиогномика ({{lang-el|physis}} - табиғат, {{lang-el|gnomon}} - білгір) - адамның сыртқы бейнесі мен оның нақты тұлға түрі арасындағы байланыс туралы ілім. Физиогномика көне дәуірде адамның психологиялық бейімділігі мен денесі туралы түсініктер негізінде пайда болған. Яғни, адамға табиғат және құдаймен берілғен. [[Аристотель]] физиогномика шебері болған: &quot;кімнің бойы биік, ол батыл және ер жүрек&quot;, &quot;кімнің кіндігі қарынның ортасында емес, бірақ одан әлдеқайда жоғары орналасса, ол ұзақ өмір сүре алмайды және әлсіз&quot;. <br /> [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|left|150px|thumb| Физиогномика шебері - Аристотель]]<br /> <br /> Физиогномика ұзақ жылдар мінез бен [[темперамент]] түрін жіктеу алғышартын орындады. Басқа адамдардың сыртқы бейнесін оқи алу - тиімді саясат жүргізудің міндетті құралы.<br /> <br /> == Саясатты адамиландыру ==<br /> Саясатты адамиландыру - оны ұйымдастыру, мақсаты мен мазмұнынан, сонымен бірге саяси қызмет құралдарынан көрініс табады. Адамиландыру қағидаты - адамды ең басты қазына ретінде қарастыру, әр жеке тұлғаның өмір сүруге құқын, еркін дамуға, өз қабілеттерін жүзеге асыруға және бақытқа ұмтылуын сыйлау. [[Адамилық]] - адамның барлық құқықтарын мойындау. Жеке түлға игілігі кез келген қоғамдық қызметті бағалауда басты негіз болады. Ол адамдарды [[нәсіл]]і, [[ұлт]]ы, діні бойынша бөлмейді. Қазіргі заманда саясатты ұйымдастырудың адами түрі ретінде азаматтардың бостандығы мен теңдігін, биліктің тұрғындар бақылауында болуына, адамның құқықтары мен ізгіліктерін сыйлауға негізделген [[демократия]]лық саяси жүйе қарастырылады.<br /> <br /> == Саясат және дін ==<br /> Саясат және дін - дін қоғамдық сананың бір түрі ретінде қоғамның саяси өмірінде маңызды рөл атқарады. Діни ұйымдар дінге сенушілерді белсенді іс-әрекеттерге тарту арқылы саясатта шынайы күшке айнала алады. Дін саяси өмірге тәжірибелік қызметі арқылы да, әр түрлі діни және әлеуметтік ілімдер арқылы да ықпал ете алады.<br /> <br /> [[Діни ұйымдар]], [[дін басылары]] мен [[діни қызметкерлер]] саясилануда. Яғни, олар қоғамдық өмірге белсене араласып, [[жастар]], [[әйелдер]] сияқты топтардың ішкі және сыртқы мәселелерін шешуге атсалысуда. Көптеген елдерде дәл осы әлеуметтік топтар діндар адамдар тобын құрайды. Зайырлы мемлекеттерде дін мен мемлекет ажыратылған.<br /> <br /> == Саясат тілі == <br /> Саясат тілі - саяси шындықты білдіру және тіркеу құралы. Саясат тілі - саяси мәдениеттің, оның барлық салалары мен қырларына жол ашатын табиғи [[кілт]]. Бұл саяси жетекші мен сайлаушылар арасындағы байланыс [[құрал]]ы. Ол - саяси қоғамды байланыстырушы бөлік, қоғамды қажетті ақпараттық деңгейде ұстау құралы. Саясат тілі - сайлаушылардың санасын алдап-арбаушы маңызды құрал.<br /> <br /> == Саясат заңдылықтары == <br /> Саясат заңдылықтары - әлеуметтік заңдылықтар ерекшеліктерімен байланысты, ол қоғамдық қатынастарға қатысушылардың өзара қарым-қатынасы мен түсініктілігін анықтайды. Саясат заңдылықтары көптеген адамдардың мінез-құлқынан көрінеді, сондықтан саясат [[заң]]дары үрдіс ретінде әрекет етеді. Саясат заңдары сыртқы және ішкі факторларын, байланыстарды анықтауға жәрдемдеседі.<br /> <br /> [[Сыртқы фактор]]лардың ықпалын көрсететін заңдылықтар қатарында саясат пен экономика байланысын көрсетуге болады. Ол саясаттың қоғамда үстемдік етуші экономикалық қатынастар түріне тәуелділіктен көрініс табады, сонымен бірге саясат [[экономика]]ға ықпал етеді.<br /> <br /> Саяси өмірдің ішкі байланыстары мен үрдістерінің әрекетін білдіретін заңдылықтар бар. Бұл қазіргі әлемдегі бұқара халықтың саясатқа тартылуымен, саяси белсенділігінің өсуімен байланысты. Сонымен бірге саясат пен басқаруға адамдардың белсенді қатысуын қамтамасыз ететін құрылымдар мен тетіктер көбеюде.<br /> <br /> == Саясат кәсіп ретінде == <br /> Саясат [[кәсіп]] ретінде - адам қызметінің бір түрі. [[Кәсіби саясат]] бұл жеке түлғаның кәсібі болып табылады. Кәсіби-саясаткер саяси кеңестер мен ұсыныстар беруге қабілетті талдаушы, билік технологиялары бойынша маман. Кездейсоқ жағдайдан кәсіби жағдайда саясаткер рөлі әлдеқайда өседі.<br /> <br /> Жеке тұлғаның саясатпен кәсіби айналысуының тағы бір [[аспект]]ісі: саясатпен кәсіби айналысатын адамдар саны аз болуы саясатқа кері әсер етеді. [[М.Вебер]] саясатты кәсіп ретінде қарастыра отырып, оларды үш түрге бөлген:'' &quot;кездейсоқ&quot;, &quot;жұмысына қосымша&quot;'' және ''&quot;кәсіби&quot;''. Кәсіби саясаткер - бұл саясат әлеміне жатады, оның кәсіби қызметінің қозғаушы күші саяси шындықты қайта құруға бағытталған тәжірибелік мүдде.<br /> <br /> == Саясат өнер ретінде == <br /> Саясат өнер ретінде - саясат өзін жүзеге асырушы [[партия]]лардан, [[топ]]тар, мемлекеттік мекемелерден және т.б. жақсы дайындықты, жоғары тәжірибелікті, асқан шеберлікті, халыққа қуатты ықпал ете білуді қажет етеді. Саясатта әр түрлі тәсілдер пайдаланылуы мүмкін. Онда келісім де, [[қысым]] да, [[қулық]] та, [[алдап-арбау]] да кездесіп жатады. Саясатты өнерге теңеуі де сондықтан. Дегенмен, басқарушы саясат [[адамгершілік]] өлшемдеріне сай келсе ғана айтарлықтай жемісті бола алады.&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Саяси жауапкершілік==<br /> Саяси жауапкершілік - саяси қызметтің салдары мен мәнін терең түсінуге негізделген, саясат субъектілернің моральді-психологиялық ұстанымы. Саяси жауапкершілік жоғары кәсібі біліктілікке, саяси бағаттың дұрыстығына сенімділікке, адамдардың мүдделері мен тағдырларына катысу сезіміне, азаматтық борыш пен [[патриотизм]]ге негізделеді.&lt;ref name=&quot;name&quot; /&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Саясат}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> [[Санат:Саясат]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/WinRAR 2016-06-01T17:43:56Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>{{cleanup}}<br /> '''WinRAR''' — алдыңғы қатарлы архивтеуге және оларды баcқаруға орналған Windows-тың RAR архиваторының 32 разрядты нұсқасы. Әр түрлі операциялық жүйелерге арналған бірнеше RAR нұсқасы бар. Мысалы: DOS, OS/2, UNIX, BEOS.<br /> ==Нұсқалары==<br /> Windows-та орнатылған RAR-дың екі нұсқаcы бар: <br /> * Win RAR.exe – графикалық интерфейсті қолдану нұсқасы; <br /> * Rar.exe – мәтіндік режимде аруыны командаларды пайдалану тәсіліне арналған нұсқасы.<br /> ==Қызметі==<br /> Win RAR-ды екі түрде қолдануымызға болады: Windows стандартты интерфейстің графикалық қоршауы режимінде және командалар қатарында. Архивтеу.<br /> ==Қалай жұмыс жасайды==<br /> Файлдарды архивке енгізу:<br /> # Win RAR-ды қосу қажет. Ол үшін Win RAR белгішесін алып, тышқанды екі рет шертеміз немесе ''Enter''-ді басамыз.<br /> # Қажет файлдар бар бұлсаға кірген сон, архивтейтін файлдар мен бұлсаларды белгілейміз.<br /> # Бір немесе бірнеше файлдарды белгілегеннен соң, қосу батырмасын шертеміз. Пайда болған сухбат терезесіне архивтін атын енгіземіз. Осы жерден жаңа архивтің (RAR немесе ZIP) форматын, қылу тәсілін, том көлемін және басқа да архивтеудің параметрлерін таңдауға болады. Архивті жасау үшін ОК батырмасын шерту қажет.<br /> # Архивтеу кезінде статистикалық терезе пайда болады. Win RAR терезесін жүйесін науада үшін, фондық батырмасын басамыз. Архивтеу аяқталғанн соң, статистика терезесі жойылады, ал жалалған архив ағымдағы белгіленген файл күйінде қалады.<br /> # Win RAR терезесінде архивті белгілеп және онын атында Enter пернесін бассақ, RAR архивті оқып, мазмұнын көрсетеді.<br /> # Файлдарды архивтен шығарып алу үшін, алдымен архивті ашып алу керек. Оны төменде корсетілген бірнеше тәсілмен жасай аламыз: <br /> ## Windows ортасында архивтік файлға екі рет тышуанды, немесе Enter-ді болу;<br /> ## Win RAR терезесіне архивті тасымалдау. Буны жаламас бұрын Win RAR терезесінде болуы архивтің ашық болмағандығын тексеріп алған жөн, себебі тасымалданатын архивіміз басқасына қосылып кетуі мүмкін.Бір немесе бірнеше файлдарды белгіліп алған соң, Win RAR терезесіндегі Шығару батырмасын таңдаймыз&lt;ref&gt;1. Е.Қ.Балапанов «Жаңа информацияның технологиялар»Алматы 2001. 170-176 бет.&lt;/ref&gt;.<br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> [[Санат:Ақпараттану]]<br /> [[Санат:Компьютерлік техника]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B,_%D0%BD%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2016-02-13T17:53:05Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Қылмыстық топтар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Ұлттық, нәсілдік және діни араздықты қоздыру''' - конституциялық құрылыстардың негіздеріне, мемлекеттің, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы қылмыс. Әлеуметтік, ұлттық, жәсілдік, діни араздықты немесе алауыздықты қоздыруға, азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін, діни сезімін қорлауға, кемсітуге, сол сияқты азаматтардың дінге көзқарасын, ұлттық, тектік-топтық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не кемдігін насихаттау, егер бұл әрекет көпшіліктің алдында немесе бұқаралық ақпарат қолдарын пайдалана отырып жасалса, соднай-ақ адамдар тобымен немесе бірнеше рет жасалған, күш көрсетумен не оны қолданамын деп қорқытумен ұштасқан, сол сияқты өзінің қызмет бабын пайдалана отырып адам немесе қоғамдық бірлестіктің жетекшісі жасаған, ұйымдасқан топ жасаған осындай әрекет ҚР Қылмыстық кодексінің 164-бабына сәйкес қылмыстық жазаға тартылады.&lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Құқық]]<br /> [[Санат:Қылмыстық топтар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2016-02-13T17:49:10Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Halber Dukat 1795, Mainz, Abschlag von den Stempeln des Kreuzers, CNG.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Нумизматика''' (лат. [[numіsma]], грек. [[nomіsma]] – тиын, шақа) – тиындар, құйма ақша кесектері, т.б. ескерткіштер (тиын мөрлері, құжаттар) арқылы тиын соғу, ақша тарихын зерттейтін көмекші тарихи пән. Қағаз ақшаны ([[бонистика]]), медальдарды, жетондарды, ордендерді ([[фалеристика]]) зерттеу де Нумизматика ұғымына сәйкес келеді. <br /> <br /> Тиындарды ақша айналымының құралы, мемлекеттік [[құжат]], қолөнер мен өнердің туындысы және эпигр. деректеме ретінде зерттеу басқа да тарихи деректемелерді – жазба және археологиялық ескерткіштерді зерттеу жұмыстарымен тығыз байланыста жүргізіледі. Металл тиындар шыққанға дейін ақшаның міндетін түрлі тауарлар – мал, сәндік заттар, металл қарулар, металл кесегі атқарды. Тиын соғу және оны белгілі бір қоғамда төлем құралы ретінде пайдалану сол қоғамның әлеум.-экон. және саяси дамуының белгілі бір сатысында табысқа жеткенін көрсетеді. Тиынды жасап шығару құқығы, әдетте, мемл. өкімет билігінің қолында болған. Алғашқы тиындар [[Лидия]]да ([[Кіші Азия]]) және [[Эгина]] аралында ([[Грекия]]) пайда болған (б.з.б. 8 ғ-дың аяғы – 7 ғасырдың басы). Тиынның оң бетін [[аверс]] (Av), ал сол бетін [[реверс]] (Rv) деп айырады. Әдетте тиынның оң бетіне мемлекеттік өкіметті немесе ресми дінді дәріптейтін суреттер мен бейнелер (ежелгі грек қалаларының тиындарында – құдайлардың бейнесі, Рим империясы мен ортағасырлық Бат. Еуропа мемлекеттерінің тиындарында патшаның суреті немесе оның гербі, т.б.), ал сол бетінде оның бағасы, шыққан жері мен жылы, т.б. көрсетілген. Жазулар оның екі бетінде де (аверс, реверс) кездеседі. Олар тиынды шығарған елдердің немесе өкімет органдарының белгілерін, монархтың аты мен мансабы, тиын сарайының, тиынды шығаруға жауапты адамның атын, тиынның құнын, шыққан уақытын, т.б. көрсетеді. Алғашқы тиындар Грекия мен Кіші Азияда күмістен соғылған. Бері келе оларды алтыннан, мыстан, сондай-ақ түрлі қосынды металдан (қола, латунь, билон) жасады. Жаңа кезеңде сонымен қатар никельден, алюминийден, т.б. құйылатын болды. Асыл металдарға ([[алтын]], [[күміс]], т.б.) мықты болу үшін мыс қосқан. Осы қосындыларды [[лигатура]], ал тиындағы асыл металл пайызын [[сынама]] деп атаған. Сынаманы (проба) мемлекеттік өкімет белгілеген. Бірақ кейбір мемлекеттер тиындардың бұрынғы номиналды бағасын сақтай отырып, олардың сынамасын және салмағын төмендетіп шығарған. Бұл әрекет, әсіресе, орта ғасырларда мемлекеттердің кірісін көбейту үшін көп қолданылды. Тиындардағы белгілер мен жазулар арқылы басқару түрлерін, патшалықтың ауысуын, әулет шежіресін, мемл. төңкерістерді, т.б. анықтауға болады. Олар көбіне саяси және қоғамдық өмір оқиғаларын, соғыстар, жаулап алушы мемлекеттегі ішкі күрестер, мемл. немесе діни реформалар, т.б. көрсетеді. Тиындар – идеология, дін, қоғамның саяси ой-пікірі тарихын зерттеуде айрықша деректеме. Қоғамның экономикалық тарихын, қолөнерінің көркем туындысы ретінде техника және өнер тарихын зерттеуде Нумизматика материалының маңызы зор.<br /> <br /> Ғылыми Нумизматика 18 ғ-дың 2-жартысында пайда болды. Оның негізін салушы – Вена нумизматы [[Иоганн-Иосиф-Иларий Эккель|И.Х. Эккель]]. Нумизматикалық зерттеулер тиындардың ірі коллекцияларын сақтайтын ұлттық музейлерде, ҒА-ларының тарих және археологиялық институтттарында, кейбір университеттерде жүргізіледі. Қазақстанда тиындар (негізінен орта ғасырларға жататын) көне қалаларда, обаларда, сондай-ақ тиын қоймаларында ([[Отырар]], [[Тараз]],[[ Иасы]], т.б.) жүргізілген археологиялық қазба жұмыстардың нәтижесінде табылды. Олар арқылы Қазақстанды мекендеген халықтардың Орта Азия, алдыңғы Шығыс, Қытай, Жерорта теңізі, Русь мемлекеттерімен сауда байланысы болғандығы анықталды. [[Алматы]] да нумизматикалық зерттеу жұмыстары Қазақстан ҒА [[Археология]] институтында жүргізіледі. Қазіргі Нумизматика тиындарды кешенді зерттеу тауарлы ақша қатынастары тарихын деректемелер ретінде қарастыруды алдына мақсат етіп қойып отыр<br /> <br /> {{commons|Category:Numismatics}}<br /> <br /> [[Санат:Нумизматика]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2016-02-12T21:00:28Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Астрофизика» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{commonscat|Category:Cosmology}}<br /> <br /> [[Санат:Астрономия]]<br /> [[Санат:Астрофизика]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83 2016-02-11T10:14:24Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Ортопедия» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{Infobox disease<br /> | Name = Туадан біткен ұршық шығу<br /> | Image = Congenitaldislocation10.JPG <br /> | Caption = Congenital dislocation of the left hip in an elderly person. Closed arrow marks the acetabulum, open arrow the femoral head. <br /> | DiseasesDB = 3056 <br /> | ICD10 = {{ICD10|Q|65||q|65}} <br /> | ICD9 = {{ICD9|754.3}} <br /> | ICDO = <br /> | OMIM = 142700 <br /> | MedlinePlus = 000971 <br /> | eMedicineSubj = orthoped <br /> | eMedicineTopic = 456 <br /> | MeshID = D006618 <br /> }}<br /> '''Туадан біткен ұршық шығу''' ({{lang-en|congenital dislocation of the hip}}) немесе '''Ұршық буынының дисплазиясы''' ({{lang-en|developmental dysplasia of the hip}}) — тірек-қимыл жүйесінде болатын кемістіктердің бірі. Мұнда баланың ортан жілігінің шығып кетуі іштен туа болады немесе соған бейім боп туады. Туадан ұршық шығу ауруы, әуелі мүше мүгедектігінің ішіндегі ішіндегі ең жиі кезігетіні болып табылады. Туадан ұршық шығу ақауы неғұрлым ерте анықталса, солғұрлым жақсы болады. Нәрестеден анасы мына белгілерді байқаса сол сәтінде маман дәргерлерге барып қаралуы шарт. <br /> <br /> Сырқаттың пайда болу себептері күні бүгінге дейін толық анықталған жоқ. Бірақ ол жөнінде бірнеше теориялар бар:<br /> # Алғашқы ұрықтану кезіндегі кемістік, яғни ұрықтанған аналық жасуша дұрыс дамып жетілмейді. Тіпті бұл тұқым қуалауы да мүмкін деген пікірлер айтылады;<br /> # Жамбас-сан буынының қабынуы теориясы – іштегі нәресте жатырдың тарлығына және ондағы судың аздығына байланысты механикалық қысым көреді, ал ол қабынуға әкеледі;<br /> # Ағзаның толық жіктелмеген дәнекер тіндерінің дисплазиясы. Бұл теория бойынша жамбас-сан буынын құратын құрылымдар (бұлшық ет, сіңір, буын қабы, сүйектердің буын жақ беттері) үйлесімділігі толық жетілмеген.<br /> <br /> Ер балаларда да, қыз балаларда да көбінесе бір жақ ұршықтың шығуы кездеседі. Босанарда бөксе жағымен келіп туған нәрестелерде, шала туған балаларда мұндай шығу жиі байқалады.<br /> Ауру кезінде жамбас-сан буынында мынадай өзгерістер болады<br /> # Ұршық ұясының үстіңгі жиегі көтеріңкі (тайқы) болып қалыптасады. Ұршық ұясы дұрыс тереңдеп жетілмейді;<br /> # Буын айналасындағы тіндер өзгеріске ұшырайды: <br /> ## жамбас-сан буындарының сіңірлері, мысалы, шеңберлі аймақ, жамбас-ортан жілік, шонданай-ортан жілік сіңірлері созылады; <br /> ## буын қабының созылмалы шығуға бейімделуі барысында &quot;құм сағат&quot; пішінге өзгереді; <br /> ## жамбас-сан буыны аумағындағы бұлшық еттер (бөксе, тақым еттері) қысқарады, олардың жоғарғы (омыртқа) және төменгі (жамбас астаушасы мен ортан жілік) бірігу нүктелерінің жақын орналасуына байланысты қысқаруынан және көлбеу тартуынан өздерінің физиологиялық тонустарын жоғалтады.<br /> Осы айтылған себептер ортан жілік басының, яғни ұршығының жамбас шұңқыры ортасынан тайып, жоғары және артқа қарай қозғалуына алып келеді.<br /> <br /> Төменгі әйгіленімдер ұршық буынының дисплазиясы кезінде ең жиі кездесетіні:<br /> # Аяғын талтайтқанда, толық талтаймайды.<br /> # Ұршық буынының орнынан тайюы немесе оның сыртылдау әйгіленімі дейді (Марк-Ортолан әйгіленімі). <br /> # Шап аймағындағы қатпарлардың симметриялы болмауы және қосымша қатпарлар пайда болуы.<br /> # Аяқтарының бір-бірінен қысқа болады.<br /> # Аяқ ұштарының сыртқа қарай айналуы.<br /> <br /> Осы белгілерді анықтай салысымен маман адамдарға апарып көрсету керек. Толық анықтау үшін рентгенодиагностика жасалу керек. Рентген суретте ұршық басының сүйектенуі қалыс болып, кейде сыртқа қарай орналасыды, буын шұңқырының үстіңгі қырының жайдақталуы және т.б. белгілері болады. <br /> <br /> Егер, 1,5 жасқа дейін операциясыз емдесе 95% дейін жақсы нәтиже береді, ал 4 жасқа дейн анықталса 80% жақсы нәтижемен операциясыз емдеуге болады.<br /> <br /> == Сыртқы белгілері ==<br /> Жаңа туған нәрестелер мен алғашқы айдағы сәбилерде физиологиялық жоғары тонус болатындығына байланысты жамбас-сан буыны дисплазиясын анықтау күрделірек. Дегенмен, сандағы қатпарлар санына, ауру аяқтың сыртқа қарай теуіп жатуына, екінші аяқпен салыстырғанда қысқалығына, бала жүрісінің өзгеруіне, яғни ақсауына немесе аяғын сылтып басуына және т.б. белгілерге көңіл бөлген жөн.<br /> <br /> Ауру аяқты рентгенге салып та тексереді. Сонда мынадай белгілер байқалуы мүмкін: <br /> * жамбас сүйек айналма ойдымының шатыршасының көлбей бітуі; <br /> * ортан жілікбасы ядросының сүйектену мерзімінің кешеуілдеуі; <br /> * ортан жіліктің шетке қарай ығысып орналасуы. Бұл үш белгі &quot;Путти үштігі&quot; (триадасы) деп аталады.<br /> Үш айға толмаған нәрестені рентгенге түсіруге рұқсат етілмейді. Өйиткені осыған дейін ортан жіліктің басы сүйектене қоймайды және ойдымдарының физиологиялық тұрғыдан үлкендігі қате шешім жасауға себепші болады.<br /> <br /> == Емі ==<br /> Емдеудің екі жолы бар. Олар: <br /> # отасыз және дәрі-дәрмекпен емдеу; <br /> # ота жасау.<br /> <br /> Ем баланың жасына, сырқатының түріне қарай іріктеледі. Нәтижесі бала сырқатының ерте, дер кезінде анықталуына байланысты. Отасыз емнің негізгі шарты: <br /> * баланың жамбас-сан буындарына қысым жасамау, еркін болуын қадағалау; <br /> * құндақтау, мұндағы мақсат – ортан жіліктің басын жамбас ойдымының орта тұсына бейім ұстап, ойдымның жұмсақ шеміршек жиегін және т.б. буын айналасындағы жұмсақ тіндерге зақым келтірмеу және қозғалысты арнаулы бағытта сақтау. Осы мезгілде, егер балада дисплазия немесе жамбас-сан шығуы болмаса, ет-сіңір шетіндегі физиологиялық тонус қалыпты жағдайға келеді; <br /> * күніне бірнеше рет, мысалы, емізер алдында құндағын ашып, жауырын, жамбас айналасын сылап-сипап, буындарын еркін бүгіп-жазып, созып тұру керек.<br /> <br /> Оң қолмен бүгілген сол аяқты сағат тілі бағытымен, сол қолмен оң аяқты сағат тіліне қарсы, екі аяқты бір деңгейге келтіріп, сонан соң жамбас-сан буынын да айналдыру керек. Айналдыру саны баланың жағдайына байланысты, оны күштеп жасауға болмайды&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.balkhashlib.kz/kk/resurs_16/id/3144 | title=Жамбас-сан буындарының дисплазиясы}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Даму аномалиялары]]<br /> [[Санат:Аурулар]]<br /> [[Санат:Ортопедия]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%B0%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B 2016-02-09T21:37:06Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Денсаулық сақтау» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Mobile_payment_01.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> Электромагниттік өрістер барлық тіршілік көздеріне, cоның ішінде адам организміне өте үлкен зардап тигізеді. Биологиялық және медициналық зерттеу нәтижелері көрсеткендей [[электромагнит]]-тік өрістердің адамның [[нерв]] жүйесіне, ішкі мүшелеріне, физиологиялық дамуына тигізетін теріс зардаптары анықталған. Сонымен қатар, кейінгі кезде шетел мамандарымен бірігіп өткізілген зерттеулер нәтижелеріне сүйенетін болсақ, электромагниттік өрістердің әсерінен жүздеген ауру түрлерінің жаппай таралуы анықталып, қалаларда өзіне қол жұмсау фактілері көптеп тіркеле бастады. Себебі, электромагниттік өрістер адамның ми құрылысына өте қатты әсер ете отырып, дұрыс ойлау, есте сақтау қасиеттерін бірден бұзады. Қазіргі кезде [[Қазақстан]] Республикасында [[телекоммуникация]]-ның дамуына байланысты, элекетромагниттік өрістер де өсе түсуде. 1990 жылмен салыстырғанда елімізде, оның ішінде қалаларда, электромагниттік өрістердің таралуы ондаған есе өсе түскен, ірі қалаларда оның мөлшері қалыпты нормадан 1000 есе артқан.<br /> == Зияны ==<br /> Электромагниттік [[өріс]] толқыны­ның үзіліссіз аз мөлшерінің өзі ағ­за­ның ор­та­лық жүйке жүйесіне, қорғаныш статусына, көзге кері әсер етеді, кө­ру, есте сақтау қабілетін төмендетумен қатар, жыныстық органдардың және [[эм­брион]]-ның дамып жетілуі мен қызметіне де теріс ықпалын тигізеді. Ана құр­сағындағы эмбрионның электромагниттік өріс толқындарына сезімталдығы ана­ ағзасына қарағанда анағұрлым жоғары екендігі, сондықтан жүкті әйелдердің элек­тромагниттік өріс аумағында ұзақ болуы нәрестені туа біткен кеселдерге­ ұрын­дыратыны ғылыми тұрғыда дәлелденген.<br /> <br /> == Қолданылуы ==<br /> Бұрын ұялы телефон дегенді тек қана қалталы азаматтардың қолынан көретін болсақ, осы күні титтей балалардың да қолынан түспейтін ойыншыққа айналған. Оны айтасыз, алыстағы ауылдарыңыздың «өзінде» соткасыз» үй жоқ. Ал енді екінің бірінің қолында, жамбасында, қалтасында, сөмкесінде, кеудесінде жүрген осы «сотка» дегеніңіз адамға қаншалықты зиянды. Америкалық мамандар ашқан жаңалыққа бұл күнде ешкім таңғалмайтын болды. Осыдан екі жыл бұрын «екіқабат әйелдер мен жас балалардың ұялы телефонды пайдалануы олардың денсаулығына орасан зиянын тигізеді» деп иондық емес сәулелерден қорғану жөніндегі Ресей ұлттық комитеті де дабыл қаққан болатын. «Сотка» балалардың денсаулығына кері әсер етеді екен. Есте сақтау қабілеті нашарлайды. Танымдық қабілеті төмендейді. Бойды сүлесоқтық пен бойкүйездік билейді. Балалардың көбісі ашушаң, шаршауық, жүйкесі тез құриды. Ал ұялы телефонмен ұзақ сөйлесетін балалардың жүйкесі жұқарып, депрессиялық синдромға ұрынуы жиілейтін көрінеді. Адамдар пойызда, [[лифт]] ішінде телефонмен сөйлесіп жатады. Ең зияны да осы екен. Ұялы телефонның антеннасы мұндай жағдайда жоғары деңгейде радиация шығарады. Бұл айналып келгенде адамның дене бөліктерін қыздырып, денсаулығына кері әсер беретін көрінеді. Әсіресе ,жастар күндіз-түні «соткаға» жабысып, қолдарынан бір тастамайды. Түнімен [[музыка]] тыңдайды, бір-біріне [[хабар]] жібереді. Әйтеуір тыным жоқ. Зарядтайтын қондырғы жарты [[метр]] жерде болса, онда жоғары кернеулі электр сымының астында ұйықтағанмен бірдей екен. Тіпті мұның соңы мида [[қатерлі ісік]]-тің пайда болуына әкеледі. Ғалымдар сұмдық сорақы жайттарды да анықтап отыр. Ұялы телефонмен ұзақ сөйлессеңіз, ол адам миын бір [[градус]]-қа дейін қыздырады екен.<br /> <br /> == Сақтық шаралары ==<br /> Біріншіден, аталған қондырғыларды тұ­йық­тау жүйесіне міндетті түрде енгізу қа­жет. Екіншіден, [[компьютер]]-лер мен ойын [[автомат]]-тарының және тағы да бас­қа құралдардың орналастыру талабы мен пайдала­ну уақыты сақталынуы ти­іс. (Күндік тиісті уа­қыты – 5 сағат). Пайдалану барысында үлкендер әрбір са­ғат сайын, балалар әр 30 минут са­йын үзі­ліс жасауы, мұнымен қоса жұмыс орнын­дағы электро­магниттік өріс дең­гейінің көрсеткішін бақылау барысында зертханалық өлшеулер жүргізіп тұ­руы қажет. Қазір екінің бірінің қолында ұялы [[телефон]]. Жас та, кәрі де бір-бірімен телефонды құлаққа тосып, күндіз-түні сөйлесумен болады&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://massaget.kz/layfstayl/bilim/zharatylystanu/514/ | title=Ұялы телефонның кері әсері}}&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Радиобиология]]<br /> [[Санат:Ұялы байланыс]]<br /> [[Санат:Денсаулық сақтау]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%83 2016-02-09T21:30:34Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Мұнай және газ» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Ұңғыманы тойтару''' — арнайы сұйықты айдау арқылы ұңғымадан қабат флюидінің фонтандалуының тоқтатуы. Қабат қысымына дейінгі түп қысымының жасанды жоғарылауымен байланысты. Ағымдағы және күрделі жөндеу, қабат флюидінің апаттық тастауларын тоқтату жұмыстарын жүргізу мүмкіндіктерімен қамтамасыз етеді. Ұңғыманы тойтару кезіндегі шешілетін негізгі сұрақтар: жұмыс сұйықтығын таңдау және оны ұңғымаға айдау режимі жасау. Ұңғыманы тойтару сұйықтығы ретінде мұнай, су, су мен көмірсутек негізіндегі бұрғылау ерітіндісі қолданамыз. Соңғылары тиімдірек, алайда қымбаттылығымен ерекшеленеді, қоршаған ортаны ластауы мен жану салдарынан қауіпті. Су негізіндегі бұрғылау ерітінділерінен полимерлі қосындысы бар минералды тиімді, олар сазды бөлшектерден тұрмайды және кейін тұз қышқылымен өңделіп жойылатын бор қосқанмен тығыздықты жоғарылатпайды. Қабат қысымы гидростатикалық қысымнан төмен болған жағдайда (ұңғы мұнаймен толған кезде) жұмыс сұйығы ретінде екі-үш фазалы арнайы көбік қолданамыз. <br /> <br /> Жетілдірілмеген технологиялық сұйықтарды қолдану себебінен ұңғыларда жөндеу жұмыстарын жүргізу барысында ұңғы өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Тастаулардың алдын алу үшін ұңғыманы қайтадан тойтарады. Газконденсатты кен орындарында қабат қысымының төмендеуі салдарынан жағдай күрделенуде. Осындай ұңғымаларды қалпына келтіру мен одан әрі игеру олардың құрылысының құнын қымбаттатады.<br /> <br /> Ұңғыма фонтандалу кезінде ұңғыманы тойтарушы қондырғы превенторларды орнатамыз. <br /> <br /> ''[[Превентор]]'' - сұйық пен газдың атқылауын болғызбау үшін және ұңғыма оқпаны шеңберін кеңейте түсу үшін ұңғыма ернеуіне орнатылатын тетік. Оның металл корпусында бұрғылау оқпанын тығыз бітейтін айналмалы немесе ұңғыма қимасының бүкіл ауданын бітейтін қозғалмайтын қақпағы болады.<br /> <br /> ҰЖТС-ҚК - бұл сұйық тығыздығын төмендету үшін көбіктүзуші мен азот қоспасының жүйесі, ол аномалдық төмен қабат қысымы бар газ және газконденсатты кен орындарында берілген құрамды қолдануға мүмкіндік береді.<br /> * ҰЖТС-ҚК 90 °С дейін температурада термотұрақты;<br /> * 700 - 850 кг/м3 аралығында тығыздық басқарылады ; <br /> * қабатқа аз сүзілгіштігімен және жақсы төмен температуралық қасиетіне ие; <br /> * аномалды төмен түп қысымы бар «жұтатын» ұңғыларда (газ және газконденсатты ұңғыларда) тиімді тойтару; <br /> * қысқы (-40°С дейін) және жазғы жағдайларда қолданылады; <br /> * жоғары газ факторында газ шығуының алдын алады; <br /> * ұңғылар тез игеріледі, ұңғының режимге шығуы 1-2 күнді құрайды. <br /> <br /> Ұңғыманы жерасты жөндеу жұмыстарына дайын деп есептейміз, егер де жұмыс жасайтын адамның керекті операцияларды өткізу кезінде барынша қауіпсіздік шаралары сақтау, қоршаған ортаны ластамау керек және мұнайды жоғалтып алмау керек.<br /> <br /> Ұңғыманы жоспарланған жұмыстарға дайындау үшін:<br /> * Ұңғыманы жұмыс жасау кезінде ұңғыманы өшіру және оның фонтандауын тойтару.<br /> * Пайдалану құралдарын дайындау, көпірлердің қойылуын әйтпесе жөнделуі, якорлерді тексеру жерасты жөндеу жұмыстары үшін жылжымалы агрегаттарды қоямыз немесе мұнараны орнатамыз.<br /> <br /> [[Санат:Мұнай және газ]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D2%BA%D0%B8%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%B0%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8 2016-02-09T20:50:01Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Таразда туғандар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әбу ТаҺир Мұхаммад ат-Тарази''', '''Әбу ТаҺир Мухаммадбин Әбу Нәсір ИбраҺимбин Маккиат-Тарази''' ( т.-ө. ж. б.) — [[Тараз]]дан шыққан ортағасырлық ақын. <br /> <br /> Жастайынан әкесі - Әбу Насыр ИбраҺиммен бірге [[ИсфаҺан]] қаласына қоныс аударып, сонда өмір сүрген. XII ғасырда [[Тараз]] қаласынан қоныс аударғандар ИсфаҺан қаласында шоғырланып, бір төңіректе тұрғандықтан, ол төңірек Тараз махалласы атанған. ИсфаҺанда өзінің ақындығымен танылғаны үшін жергілікті тұрғындар оны &quot;Һаджир&quot; (келімсек) ақын деп атаған. Оның шығарған жырларынан бізге дейінгі ортағасырлық араб тарихшысы [[Йақұт әл-Хамауи ар-Руми]] жазып алған жолдары ғана жеткен. Бұл жырдың үзіндісінде «Киік менің жарамды тырнайды, Жанарыма ұйқы бермейді. Ол түркі нәсілді Тараз киіктерінен еді. Оның екі бетінің сұлулығы жібек іспетті. Оның екі беті Тараз іспетті хош иісті,»- деген жолдар бар. Оның қаламынан туған бұл жыр жолдарынан Отанынан алыс кеткен адамның туған даласы мен жерін, елін аңсаған көңіл-күй сезіледі. &lt;ref&gt; Қазақ мәдениеті.Энциклопедиялық анықтамалық.-Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005. ISBN 9965-095-8 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Орта ғасыр мәдениеті]]<br /> [[Санат:Ақындар]]<br /> [[Санат:Таразда туғандар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2016-02-09T10:08:49Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Әдебиеттану» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әдеби ағымдар''' ({{lang-en|literary movement}}, {{lang-fr|mouvement littéraire}}, {{lang-de|Literaturrichtung}}) — дүниеге көзқарасы, шығармашылық әдісі, бағыты, тақырыбы, жанры мен стилі жағынан бір-біріне жақын шығармашылығын айқындайтын көркемдік, эстетикалық принциптер жиынтығы. Кей жағдайда бір әдеби ағымға жататын қаламгерлердің дүниетанымы, идеологиялық, суреткерлік концепциясы әр түрлі болуы да мүмкін. Мысалы, романтикалық әдебиет өкілдері [[Джордж Байрон]], [[Адам Мицкевич ]] секілді жазушылар қоғамдық құрылысты түбегейлі өзгертуді ұстанса, А. Ламартин, [[Василий Жуковский]] дінді, [[Эрнст Гофман]] өнерді уағыздады. Бұл әр қаламгердің шығармашылық стилинің өзіндік ерекшелігінен туындайды. <br /> <br /> Бір әдеби ағымның ішінде бірнеше әдеби мектеп болатыны да осыдан. Әдеби ағымдар көркем әдебиеттің қоғам өміріндегі ықпал-әсері кеңейіп, жазушының суреткерлік дүниетанымы мен шығармашылық поэзиясы даралана бастаған кезде пайда болды. <br /> <br /> Әлем әдебиетіндегі әдеби ағымдарды<br /> * [[қайта өрлеу]],<br /> * [[барокко]],<br /> * [[классицизм]],<br /> * ағартушылық әдебиет,<br /> * сентиментализм,<br /> * романтизм,<br /> * реализм,<br /> * натурализм, <br /> * символизм деп бөлуге болады. <br /> <br /> Суреткерлердің үлкен топтарын біріктіріп, әлемдік әдебиеттің дамуында алатын өз орны болса да [[импрессионизм]], [[экспрессионизм]], [[модернизм]] т.б. әдебиет ағымдар дәрежесіне қосыла алмады. Қазақ әдебиетіндегі жыраулық поэзия өкілдерінің көпшілігі романтикалық бағытты ұстады. Халықты қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заманға жеткізуді армандаған [[Асан Қайғы]], &quot;боз сазаны тоқтыдай, балығы тайдай тулаған&quot; өлкені аңсаған Қазтуған, Еділдің бойын елге толтыруды армандаған [[Доспамбет]] секілді жыраулар қазақ поэзиясындағы романтикалық бағыттың негізін салды.<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> *[[романтизм]]<br /> *[[классицизм]]<br /> *[[реализм]]<br /> *[[натурализм]]<br /> *[[символизм]]<br /> *[[ағартушылық]]<br /> * [[барокко]]<br /> *[[импрессионизм]]<br /> *[[экспрессионизм]]<br /> *[[модернизм]]&lt;ref&gt; Қазақ әдебиеті: Энциклопедия.Алматы: Қазақстан Республикасы ғылым және білім министрлігі, Қазақстан даму институты.1999. ISBN 5-7667-2608-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Әдебиеттану]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016-02-09T10:07:52Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Әдебиеттану» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әдеби жанрлар''' ({{lang-fr|genre}} - түр, тек, жанр) – ауызша және жазбаша шығармалардың көркем даму процесінде қалыптасады. Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір жанрдағы шығармаларды біріктіретін және айтарлықтай тұрақты, әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай. <br /> <br /> Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар сериясын тудырады. Атап айтар болсақ, тарихи, отбасылық-тұрмыстық, детективтік, ғылыми-фантастикалық және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың танымдық мазмұны көбінесе романның, повестің және әңгіменің немесе пьеса мен көріністің, өлеңнің жеке немесе топтық портреттің жанрлық ерекшеліктерін айқындайды. Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін болғандықтан, бірқатар жанр түрлері туындайды. Оларға тоқталар болсақ, әдебиеттегі ода – баллада – эпиграмма – памфлет осының нәтижесі. Сонымен қатар, олардың әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену қатынасында өзгешелік бар, яғни өнердің түрі (мысалы, фольклорлық поэзия және әдебиет, поэзия және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі эпос, лирика, драма) қарай бөлінісінде. Көркем шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, «Жанр», «Түр», «Тек», «Әр түрлілік» терминдері осыған байланысты нақты анықтамасын тапқан жоқ. Осының салдарынан, оларды қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда. <br /> <br /> Қайта өрлеу дәуірі тұсындағы өнер жанрлар арасындағы нақты демаркациялық шекара жоқ; XVII – XVIII ғасырлардағы классицизм эстетикасы жалпы иерархиялық жанрлар жүйесіндегі әр жанрдың тазалығын қамтамасыз ететін қатаң тәртіп орнатты. Сол уақытта Францияда «жанр» ұғымы қолданысқа енді; XIX ғасырда жанрлардың өзара әрекеттестік процесі қайта оралды. Олардың қосылып кетуі, тоғысуы, қатаң белгіленген шекараның бұзылуы басталды. Кейбір қазіргі заманғы теоретиктер жанр дифференциясы тіптен ескірген деп жанр мәселесін алға қоюдың қажеті жоқ деп есептейді. <br /> <br /> Шығарманы сипаттау үшін оның мазмұнының жанрлық ерекшеліктері маңызды. Бұған байланысты ұғымдар Г. Гегельдің «Эстетика» еңбегінде , А.Н. Веселовскидің «Исторической поэтике» шығармасында және басқа да ғалымдардың еңбектерінде қамтылды. Эпикалық, драматургиялық, лирикалық және лиро-эпикалық сияқты жанрлық топтар ерекшеленген. Осындай топтардың әрқайсысының шегінде шығарма әдеби тегі, өлеңдік және прозалық формасы және соңғысы, өзінің көлемі бойынша ажыратыла алады. Көне әдебиеттің жанрлық жүйесі күрделілігімен және көп тармақтылығымен ерекшеленеді. Жаңа заман әдебиетімен салыстырып қарар болсақ, тұрақтылығымен сипатталады. Кешірек, қоғамның дамуы, өзінің жанрларымен бірге әдебиеттің де дамуы жылдамырақ бола бастады. Әдеби бағыттың туындауымен бірге жанр жүйесі белсенді түрде теориялық мағына мен негіздеме берудің нысанасына айналды. Осылайша, классицизм поэтикасы болып жоғарғы, ортаңғы және төменгі жанрлар ерекшеленді. Жанр жазушылар немесе ақындар міндетті түрде сақтауы керек регламенттелген жалғыз норма сияқты ұғынылды. Бұдан әрі классицизм жанрларының рационалистік жүйесін сентименталистер мен романтиктер бұзды. Олар шығармашылық бостандығын «тәртіптерден» жоғары бағалап, қарсы шықты. Романтизм классицизмге керағар жанрлар тудырды. Ол адамның ішкі көңіл-күйін, сезімін тереңірек ашып алдыңғы қатарға шығарды. Классицизм дәуірінде орын алмаған адамның ішкі сыры, терең сезімі, жеке тұлғаның ішкі уайым-қайғысы, қуанышы, яки адами қасиеттер сентиментализм тұсында алдыңғы орынға шықты. Сентименталистер шығармалары классицистік мадақ жырын, батырлық поэмаларды, трагедия, поэмаларды ысырып, ішкі сырды бейнелейтін эллегия, баллада, лиро-эпикалық романтикалық поэмаларға жол ашты. Әр автор жанр түрлерін әр түрлі жүйелендірді. <br /> <br /> Әдебиеттану ғылымында біз әдетте, әр автордың қаламының ұшқырлығы, жазу шеберлігі өзінше дара, өркештеніп тұрады, бір-біріне ұқсамайтын өзіндік жазу ерекшелігі болады дейміз. Өйткені, әдебиеттану сөз өнері болғандықтан «сөз – алтын жіп, жыр – кесте» демекші, сөздің құдыреттілігімен түрліше өріледі. Алайда, көп ғасырлық даму тарихы бар әдебиеттану ғылымы типологиялық ұқсастықтар бар. Осылайша, типологиялық ұқсастығы мен негізгі қырлары бойынша олар нақты бірнеше топтар мен тектерге бөлінеді. Бұл тектік бөлініс әдебиеттану ғылымы дүниееге келген кезден бастап туындады. Бұл көне гректер мен римдіктерге белгілі болды. Әдебиеттегі тек пен жанр түрлерінің теориясының негізін тұңғыш рет Аристотель қалады. Аристотель өзінің «Поэтика» еңбегінде әдебиетті «сөзбен өрілген өмір» дейді. Солай деп айта келе ұлы философ оның үш түріне тоқталады. «Оқиғаға автордың өзі қатыспай сырттай бейнелеуі» эпикалық тәсіл деп айта келе ол бұған мысал ретінде Гомер шығармаларын келтіреді. Екінші тәсіл – бұл әдеби тәсіл. Яғни, шығарманың негізі нысанасы - автордың жан толғанысы, ішкі сезімі, лирикалық көңіл-күйі. Енді ең соңғысына келер болсақ, ол – драмалық, ал тектің өзімі драма деп аталады. Драмада жазушының бейнелеген кейіпкерлері айтайын деген ойын өзінің іс қимылы, дауыс ырғағы, интонациясы арқылы сахнада береді. <br /> <br /> Неміс философы [[Гегель]] әдебиеттің тегі туралы мәселемен ден қоя айналысқан. Бұл ретте ол өзі ғылымының негізі етіп философиялфқ ұғымдарды алады. Яғни, объект, субъект ұғымдарын пайдаланады. Әдебиеттің әдеби тектерінің негізін ол өзінің диалектикалық идеяларының негізінде қарастырды. '''Субъект''' дегеніміз ақынның өзі, '''эпос''' - баяндаушы жанр дей келе, лириканың түрлеріне мадақ жырын, элегияны, лирикалық жолдауды, өлеңді, эпиграмма мен сонетті жатқызады. Драмаға драма мен трагедияны жатқызады. <br /> <br /> Сөйтіп, бір елде ерте, бір елде кеш тарап, жанр атаулары қанатын кеңінен жайды, сонымен қатар осы процесс істінде олар әртүрлі ассоциацияларға ие болып, басқа да мағыналарды жүктеді. Мысалы, Италияда «новелла» сөзі басында әртүрлі жанрдағы прозалық шығармаларды, рыцарлық романдарды, антикалық дәуірдің батырлық мифтерін, тарихи туындылар мен мысалдарды білдірумен қатар, тұрмыстық күлкілі әңгімелерді де білдірді. Ал Ресейде повестерді новелла деп атады. Жазушылар өздерінің шығармаларына қоғамның санасында қалыптасатын жанрлық атауын белгілейді. Авторлар кейде жанама ассоциациялардың жетегінде кетіп, қателесуі де мүмкін. Әдебиеттанушыларға автор пікіріне қарсы шығу қиындық тудырады. <br /> <br /> Әртүрлі жанрдағы шығармалар кейде бір атаумен айтылса, енді бірде бір жанр әртүрлі елдерде түрлі атауға ие. Мысалы романдардың тарихи және қазіргі заманғы немесе, екінші жағынан, саяси және философиялық бөлінуін есепке алудың қажеті жоқ. Көркем шығармалардағы тарих пен қазіргі заман олардың тақырыбы саласына жатады. Ал автор мен кейіпкерлердің саяси және философиялық мүдделері оның проблематикасы саласына жатады. Шығарманың компазициялық мотивациясын оның жанрлық ерекшелігіне жатқызуға болмайды. Айталық, лирикадағы арнау жанрға жатпайды. <br /> <br /> '''Жанр''' - бұл тарихи құбылыс емес, типологиялық құбылысқа жатады. Олардың құрылысы мүлдем басқаша болғанымен, нақты жанр туындысы болады. Роман, комедия, элегиялардың жанрлық ортақтығы неде? Оны шығарманың өң бойынан іздеген дұрыс болар деп ойлаймыз. Яғни, шығарма авторының өз ойын беру әдісі жанрлық тұтастықты құрайды. Жоғарыда айтқан Аристотель мен Гегель философиясы осының айқын дәлелі болып табылады. Көп құрылымды көркем шығарманың мазмұынынан оның жанрлық аспектісі болып табылатын, тарихи қайталанатын аспектісін, жанр және оның түрлілігінің негізі жататын қырын табу керек. Қазіргі замандағы батыс әдебиеттану ғылымы жанр мәселесі туралы<br /> <br /> Р.Уэллек пен О.Уорреннің тұжырымдамаларында жанр мәселесі анағұрлым кеңірек зерттелген. Олар: '''әдеби жанр''' – бұл фикция емес дей келе, әдеби жанрға төмендегідей анықтама береді. Олардың тұжырымдамасы бойынша: «Бір мезетте жазушының жазу мәнері арқылы анықталатын белгіленген ереже» әдеби жанр. Уоррен мен Уэллектің пікірі бойынша жанр теориясы: әдеби процесті уақыт пен орын санатының көмегі (кезеңділігі мен тілі) арқылы емес, таза әдеби категориялардың көмегімен классификациялауға мүмкіндік беретін, тәртіпке келтірілген жүйе. Осындай таза әдеби категориялардың қатарына жанр да жатады. Зерттеушілердің идеясы бойынша, жанр әдеби құрылым ретінде көркем шығармағы сыни баға беруде де қолданылады. Уэллек пен Уорреннің ойы бойынша жанр мәңгілікке белгіленбейді. «Шығармағы жеке, сыни көзқарас жаңа тек түріне жол ашуға мүмкіндік береді. Уэллек пен Уоррен жанр деп шартты түрде жалпы «ішкі» (ішкі сезім, көңіл-күй, қарым-қатынас, ойлау, өзге сөзбен айтсақ- тақырып пен аудитория) және «сыртқы» (пішіні, құрылымы) теориялық белгісі көрінетін әдеби шығармалар тобын атайды.<br /> <br /> ==Жанр формалары==<br /> <br /> Лирикалық формалардан өлеңді, өзара тақырыптық ерекшеліктері мен көтерген мпәселелері бойынша байланысты өлең циклдерін – лирикалық поэманы байқауға болады. Сонымен қатар, көптеген ұлттың төл әдебиеттерінде әртүрлі өлең үлгілері туындады. Айталық, өлеңдік-строфикалық формасы. Олардың кебіреулері ұлт әдебиетінің шегінен шығып, халықаралық дәрежеде мойындалды. Бұған мысалдар легін келтіруге болады: эллегия, сонет, ертегі, өлең, поэма, эпопея (бұған әрине мысал мен балладаны қосуға болады), повесть, әңгіме, пьесаның түрлері және ақ өлең үлгілері осының дәлелі. Бұл формалардың әр түрі әр дәуірде өмір сүрген әрі әр бағыттағы жазушылардың шығармаларында әртүрлі жанрлық мазмұнды білдіреді. Эпос, лирика, драманың тектері, атаулары әртүрлі болғанымен бір-біріне жақын болуы мүмкін. <br /> <br /> Жауынгерлердің ұлтты азат ету мақсатындағы төңкеріс қозғалыстарын туындатуы түрлі жанрларда лирикалық шығармалардың кеңінен таралып, дамуына ықпал етті. Ұлтттық-тарихи лирика жетекші маңызға ие болды. Ол басқыншы жаулап алушылардың құрсауынан босануды аңсаған халықтың, бүтін бір ұлттың демократиялық ұмтылысын білдірді. Билік тізгінінен босануды аңсаған халықтың арман-мұратын көркем сөзбен өрді. Европа лирикасының «этологиялық» тенденциясы саяси сатирада ғана көрінген жоқ. Әлемнің көптеген елдерінде идиллиялық немесе элегиялық сарындағы «этологиялық» мотивтер туындады. Олар тәкаппар, рухани азғынданған, бұзылған қоғамның жоғарғы табының өкілдеріне табиғат аясындағы тыныш та бейқам, еркін де қарапайым өмірді қарсы қоя білді. <br /> <br /> Еуропа халықтарының лирикалық шығармаларында суреттеу, бейнелеу, табиғат лирикасы алдыңғы орынға қойылған. Әдетте, табиғатты суреттейтін өлеңдер идеялық-эмоциалдық байытылған, лирикалық көңіл-күйде болды. Сонымен қатар, табиғат лирикасы ұлттық-тарихи және «этологиялық» өзінің мазмұнының жанрлық аспектісі бойынша романдық болуы да мүмкін. Әрине, бұнымен қоса эпос пен драматургиядағы сияқты лирикада жанрлық мазмұнның әртүрлі аспектілері өзара өткелсіз шекара арқылы бөлінбеген. Бір өлеңде олар ауыса алады. Демек, жанр тобына бөлу принципі әдебиеттің барлық үш тегіне де ортақ. Яғни, әдебиеттану ғылымының тектері - эпос, лирика драма өзара жанрлық принципке бөліне алады деген сөз. Осы тұста мынадай қорытындыға келуге болады: жанр - шығарма мазмұнының түрлі қыры болып табылады. Жанрлар (жанр мазмұнының ерекшелігі) - әр жеке тектің шегіндегі логикалық бөлінген түрлер емес, көркем шығарманы тек пен жанрға бөлу «бір логикалық кеңістікте» емес, әр «кеңістікте» түрліше себептерге байланысты туындайды. <br /> <br /> '''Мазмұнның көркем қызметі''' - тотемдік, магиялық және мифологиялық болады. Бұлар басында айтарлықтай қысқа эмоциялық көңілді, тебіреністі сыртқа шығару құралы болды. Ең алғашында олардың құрамы екі тармақтан да тұрған болуы мүмкін. Кейіннен екі тармақтар ырғақты симметриямен тарихи процесс үстінде бірігіп төрт тармақты, яғни бір шумақты құраған. Кейіннен, лирикалық хордың осы көркем нысанасының негізінде, олардың компазициялық-лирикалық принциптері пайдаланыла отырып, бір дауысты, сольдық, азаматтық, жеке және тұрмыстық мазмұндағы лирикалық өлеңдер дүниеге келді. Ал, даму процесімен қандай да бір халықта жазба өнері пайда болғаннан кейін, мұндай өлеңдер әдеби лириканың туындауының бастапқы негізі, көзі болып қалды. <br /> <br /> '''Ертегі''' - жанр формасы өзгере алады деп біз жоғарыда айтқанымыздай, жанрдың өзгеріске түскен формасы. Жанр формасы уақыт өте келе өзгергенімен оның мазмұнына айтарлықтай әсер етпеді десе де болады. Тарихи дәуірдің әр кезеңінде, халықта ауыз әдебиетінен кейін жазбаша өнер дүниеге келгеннен кейін халық ауыз әдебиеті, яғни фольклормен бірге, кейіннен одан да артық көркем әдебиет дами түсті. Ауыз әдебиетінің бай мұрасы өзінен кеінгі жазбаша әдебиеттің терең тамыр жаюына жол ашып берді. Қазіргі көркем, жазба әдебиеттің төл атасы, қайнар көзіне айналды. Осындай даму процесінің үстінде жанрлардың формасы мен атауларының өзгеруі таңқаларлық құбылыс емес, табиғи құбылыс. Осылайша, әртүрлі әдеби шығармалар (бұл жерде поэманы айтып отырмыз) жанрлық мазмұны тұрғысынан алғанда (батырлық, сатиралық, романдық) өзіндік ерекшеліктерге ие болды.<br /> <br /> ==М.М.Бахтиннің жанрлық тұжырымдамасы==<br /> <br /> М.М.Бахтиннің жанр теориясына қосқан үлесі мол. М.М.Бахтиннің концепциясының конструктивтілігі және де қайшылығы отандық және батыстық әдебиеттану ғылымында үлкен қолдауға ие болды. Жанрлық типологияны қарастыратын болсақ, концепция даралығымен ерекшеленеді. Ғалымның теориялық ережелері кеңінен танымал. <br /> Бахтиннің жанрлық тұжырымдамасынан мынадай '''үш мәселені''' атап айтуға болады: <br /> # Шығарманың жанры және ішкі диалогтылығы; <br /> # Шығарманың жанры мен құрылымы; <br /> # Әдебиеттану ғылымының тарихындағы жанрлар, олардың генезисі мен дәстүрі. <br /> <br /> Осы проблемалардың барлығы жанр типологиясына байланысты.<br /> <br /> ==Шығарманың жанры және ішкі диалогтылығы== <br /> <br /> Бахтин әдебиеттен тек қана «ұымдасқан идеологиялық материалды» көрген жоқ «әлеуметтік қатынас» формасын да байқады. Бахтиннің пікірі бойынша: әлеуметтік қатынас процесі шығарма мәтінінің өзінен көрініс тапты. Шығарманы өмірге әкелген жаратушы-автор және ол дүниеге әкелген кейіпкер, сондай-ақ оқырман («тыңдарман») - мұның бәрі пішін мен стильді анықтайтын тірі күш. Бахтин жанрды «тұтас шығармадағы, айтылмақ ойдың өң бойындағы шынайы форма» деп түсінеді. Жанрдың әр түрі қарым-қатынас, диалог үстінде, яғни практикада көрініс тауып, жұмырланған жанр ретінде қарастырылады. Демек, әдеби жанрлар қарым-қатынас процесінен бастау алған. Зерттеуші жанрлардың екі жақты бағытын атап өтеді. Біріншіден, авторлар жанр таңдауда бәрінен бұрын көркем қабылдау шартын ескереді. Екіншіден, жанр әртүрлі оқырман қауымына арналған. Әр әдеби жанрға дәуір мен бағыттың шегінде өзіндік оқырманы бар болуы тән. Әр дәуір оқырманының, тыңдарманының, халық пен жұртшылықтың көркем туындыны ерекше түсінуі, сезінуі ерекше. «Екінші» (әдеби) және «бірінші» (мысалы, тұрмыстық) жанрлардың көркем мәтінді баяндауда ұқсастықтары болғанымен күрделілік дәрежесі бойынша өзгешеленеді. Олар («екінші») өздерінің құрылымына «бірінші» жанрларды: репликаны, диалогты, тұрмыстық әңгімелерді, хаттарды енгізеді. Жанрдың негізгі қызметтерінің бірі жанрлық нәтиже деп атауға да болатын жазушы мен оқырман арасындағы делдалдық болып табылады. Жанр жазушының тек қана көркем ойлау категориясы емес; сол немесе өзге дәрежеде әдебиеттің жанрлық репертуарымен оқырмандардың таныс болуы автор мен оқырман арасындағы тығыз байланыс фактісі. Жанр жазушы мен оқырман арасындағы алтын көпір рөлін атқарады. Жазушының жанрды таңдауы оның оқырман жөніндегі көзқарасын білдіреді. Көркем қабылдау процесі қай арнада қабылданатындығы туралы жол салады. Бахтин ұсынған зерттеу бағдарламалардың негізгі артықшылығы сол дәуірде басымдыққа ие болған әдеби-сыни көзқараста емес, автор мен оқырман арасындағы байланысқа, шығарма мәтініне жете назар салуында.<br /> <br /> ==Шығарманың жанры мен құрылымы==<br /> <br /> Ғалымның әдеби жанрға деген қызығушылығының артуын түсінуге болады. Өйткені бұл «көркем тәжірибені сыртқа шығарудың айқын ыормасы» ғой. Яғни, мазмұнды форманың айқын мысалы. Бахтиннің негізгі еңбегі жанрлардың мазмұндық ерекшелігін дәлелдеуі болды. Ғалым жанрдың қандай да бір поэтикалық құрылымының тұрақты элементін қарастырса да, ол өзінің мазмұндылығымен түсіндіріледі. Бахтиннің зерттеулері ғалымдар арасында жанр туралыі семиотикалық көзқарастың қалыптасуына себепші болды. Әдебиет бойынша семиотикалық жұмыстарда жанрлардың семиотикасына арнай назар аударылған. Өйткені бұл өнердің даму сатысының бастапқы кезеңіндегі поэтика болып табылады.<br /> <br /> ==Әдебиеттану ғылымының тарихындағы жанрлар==<br /> <br /> Бахтиннің назары бәрінен бұрын жанрлар тенденциясы мен олардың әдебиеттегі ұзақ өміріне ауды. Бахтиннің зерделеуі бойынша жанр құрайтын негізгі фактор болып тарихи уақыт, оның әлеуметтік-идеологиялық сипаты есептеледі. Бахтиннің «күлкі тарихы» сызбасы жанрларды тарихи-функционалды зерттеудің классикалық мысалы қызметін атқара алады. <br /> <br /> О баста пайда болған кезінен бастап әдебиет негізгі үш бағытта-әдеби тектің үші түрі эпос, лирика, драманың шегінде дамыды. Олай деуімізге, бұлардың әдебиетке дейінгі кезде, ауыз әдебиеті кезеңінде көнініс табуы себеп. Бұл сөз өнерінің болғандығының айқын дәлел бола алады. Әрине, бұған драманы қосуымыз әбестік болады. Себебі, драма қоғам дамып, театр пайда болған кезде ғана қалыптасқандығы баршамызға аян. Алайда, бұдан көне дәуірде әдебиеттің тек екі түрі- лирика мен эпос пен драма кіріктірілген басқа тек болды деп ойлау қателік. Тек (және тектің түрі ретінде жанр) - шығарма құрылымындағы жалпы, тұрақты, қайталанып отыратын сипаттама.<br /> <br /> ==М.С.Каганның жанрлық классификациясы==<br /> <br /> М.С. Каганның теориясы төрт тарапты жанрлық классификацияның жобасы ретінде белгілі. Жанрлар<br /> * «тақырыптық»,<br /> * «танымдық» тұрғыдан,<br /> * «аксиологиялық», (трагедия-комедия),<br /> * сондай-ақ үлгілі моделдер құруы бойынша (очерк, мысал) дифференцияланады. <br /> <br /> Осып принциптердің әрқайсысының өзіне тән құрылымы бар. Каганның сызбасын әдебиетте пайдалану көп дау туғызады. Жетекші мазмұны проблемалық дәрежеде болғандықтан, тақырыптық немесе сюжеттік-тақырыптық шектеу (прозада махабаттық-психологиялық, әлеуметтік-талдау, тұрмыстық, рыцарлық, әскери, детективті жанрлар бөлінген) шартты түрде. Шығарма мәтінінің баяндау арқылы берілуі эпикалылығының, мәтіннің медиативтілігі – оның лирикалылығының, туындының диалог арқылы берілуі – драмалық тегінің кепілі. Негізінен алғанда Каган терминологиялық нақтылыққа қатты жүгінген. Екінші жағынан алар болсақ, зерттеуші шартты терминдерді де пайдаланған. Оларды атап айтар болсақ: ұлттық-тарихи, этологиялық, жанрлардың романтикалық тобы. Ғалым ұлттық-тарихи (батырлық) және романдық жанрдың арасындағы мазмұндық айырмашылықты атап көрсетеді. Каганның түсінігі бойынша ұлттық – тарихи, этологиялық және романдық жанрлар – көркем әдебиеттің даму формасы. Каган жанрдың төртінші тобы бар деген тың түсінік айтып, оған әдебиеттің ең көне жанры мифті жатқызады. Ғалым жанр формас деген түсініктің дәстүрлі түрде біздің санамызда жанр ретінде қалыптасқандығын айтады. Біз ертегі жанры, әңгімен жанры, роман, повесть жанры деп айтамыз, бұл біздің санамызда әбден сақталып әдебиетішлер мен сыншылардың терминолгиясында бекіді. Бірақ та жанр мәселесін дұрыс шешу үшін бұл көзқарастардан айну қажет дейді. Ол жанр нақты тарихи емес, типологиялық құбылыс деп таниды. Каган өзінің зерттеу нысанасын нақты көрсететін «жанрлар тобы» деген терминге көп тоқталғаны түсінікті жайт. Ғалымды бәрінен бұрын жанрлар тобын ортақтастыратын қырлары қызықтырады. Айталық, этологиялық жанр ретінде сатираның, идилияның, утопияның ұқсастығы. Каганның зерттеулері әдебиеттану классификациясын жанрлық типология ретінде қарастыру тәжірибесімен құнды. Бұл ретте, бір шығармада бірнеше жанрлық тенденцияның тоғысқандығы айтылады. Бұл топтар әдебиеттің тарихи даму кезеңінің әр сатысында әртүрлі қатынасқа түсіп отырады. Каганның ғылыми зерделеулері бойынша әдебиеттегі тек пен түрді, жанрды тек қана шартты түрде бөлуге болады&lt;ref&gt; Қазақ әдебиеті: Энциклопедия.Алматы: Қазақстан Республикасы ғылым және білім министрлігі, Қазақстан даму институты.1999. ISBN 5-7667-2608-2&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Әңгіме]]<br /> * [[Ода]]<br /> * [[Роман]]<br /> * [[Жолжазба]]<br /> * [[Эпопея]]<br /> * [[Эпос]]<br /> * [[Эссе]]<br /> * [[Комедия]]<br /> * [[Трагедия]]<br /> * [[Драма]]<br /> <br /> [[Санат:Әдебиет жанрлары]]<br /> [[Санат:Әдебиеттану]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2016-02-09T08:44:27Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Гинекология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әйелдер консультациясы''' — әйелдерге жүкті кезінде, босанғаннан кейін және әйел ауруларымен ауырған кезде медициналық ақыл-кеңес және көмек беретін диспансер типтес мекеме. Әйелдер консультациясының міндеті-қыз-келіншектерге гигиеналық тәрбие беру; олардың келешекте ана болуына дұрыс жол сілтеп, осы жолда денсаулығына зиян келмеуін бақылау; ана мен бала денсаулығын сақтау мақсатымен жүкті әйелдерді ұдайы бақылауға алып, олардың аман-сау босануына жағдай туғызу; жүкті әйелдерді дер кезінде декретті демалысқа шығару; әйелдерге қажет болған жағдайда дәрігерлік көмек беру т.б.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 28-бет &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Денсаулық сақтау]]<br /> [[Санат:Гинекология]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2016-02-09T08:42:04Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Адам құқықтары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы (ӘХДФ)''' ({{lang-fr|Fédération démocratique internationale des femmes, FIDF}}) —- әйелдердің халықаралық ұйымы. [[1945 жыл]]ы [[1 желтоқсан]]да [[Париж]]де құрылды. Дүние жүзі бойынша 88 елден 97 ұйымды (1969) қамтиды. ӘХДФ-ның жоғарғы мүшесі - конгресс. Конгресс 4 жылда бір шақырылады, оның аралығында ӘХДФ-ның жұмысын Совет, Бюро басқарады. ӘХДФ-ның тұрақты қызмет істейтін мүшесі - секретариат ([[Берлин]]де). Федерацияның президенті - [[Хертта Куусинен|Х.Куусинен]] (Финляндия). Федерацияның негізгі мақсаты - әйелдердің ерлермен тең құқығы үшін, тұрмыстың молшылығы, бейбітшілік, демократия және халықтардың тәуелсіздігі үшін күресу, ана мен бала құқығын қорғау. Әйелдердің толық және шын мәніндегі құқығы үшін күрес федерацияның жұмысында басты орын алады. Федерация 1948 жылы [[БҰҰ]]-ның экономикалық және әлеуметтік жиынында әйелдерге ерлермен бірдей еңбек-ақы төлеу принципін енгізу туралы ұсыныс жасады. 1953 жылы Копенгагенде әйелдердің дүние жүзілік конгресі әйелдер құқығының деклерациясын қабылдады. Федерацияның инициативасы бойынша 1949 жылдан бастап жыл сайын 1 маусымда барлық елдерде Балаларды қорғаудың халықаралық күнін өткізу туралы шешім қабылданды. <br /> <br /> == Жетістіктері ==<br /> ӘХДФ 1967 жылы Вьетнаммен халықаралық ынтымақ комитетін құрды. Автралия мен Жаңа Зеландияда ӘХДФ-ның басшылығымен «Ұлдарымызды құтқарыңдар!» деген аналар қозғалысы кең өріс алды. АҚШ-та 1968 жылы наурызда әйелдердің бейбітшілік үшін күрес қозғалысы Вьетнамдағы соғысқа қарсы марш ұйымдастырып, 8 мың әйел атынан үкіметке «қайғыру петициясын» тапсырда. ӘХДФ- ның бюросы (1968 жылы маусым) 200 млн әйел атынан Израиль агрессиясын айыптады. Араб елдерінің әйелдеріне ынтымақ ниетін білдірумен қатар, БҰҰ Бас Ассамблеясының төтенше сессиясын шақыру туралы КСРО-ның ұсынысын қуаттады. ӘХДФ және оның ұлттық ұйымдары түрлі реакциялық күштердің бас көтеруіне қарсы күреседі. Еуропаның қауіпсіздігі мен бейбітшілігі конференциясына қатысқан Еуропаның әйелдер ұйымдары ГФР-дегі неонацизмге, бундесвердің ядролық қарулануына қарсы бірлесіп күресу, Еуропа қауіпсіздігінің жүйесін құру туралы шешім қабылдады. ӘХДФ-ның инициативасымен 1969 жылы маусымда дүние жүзі әйелдерінің 6-конгресі шақырылды. ӘХДФ-ның ресми тілі-ағылшын, орыс, испан, неміс,француз тілдері. Федерацияның мүшесі «Дүние жүзінің әйелдері» журналы 5 тілде шығады және 4 тілде ақпараттық бюллетень шығып тұрады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 27-бет&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Халықаралық ұйымдар]]<br /> [[Санат:Адам құқықтары]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2016-02-09T08:37:00Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''Әйелдердің бейбітшілік пен бостандық жолындағы халықаралық лигасы''' ({{lang-en|The Women's International League for Peace and Freedom}} ('''WILPF''')) — әйелдердің [[пацифист]]ік ұйымы ретінде [[1915 жыл]]ы «Әйелдердің берік бейбітшілік үшін халықаралық комитеті» деген атпен [[Әйелдердің халықаралық Гаага конгресі]]нде құрылды. Қазіргі аты Цюрихте 2-конгресте (1919) қабылданды. <br /> <br /> Лига 50-ге жуық елдің ұлттық секциясын біріктіреді (50 мыңдай мүше, 1962). Лиганың жоғарғы мүшесі-халықаралық конгресс, ол 3 жылда бір шақырылады. Конгресс аралығында лиганы конгресте сайланатын Халықаралық атқару комитеті (Женевада) басқарады. Лиганың президенті-Элем Холмгорд (Дания). Лиганың негізгі мақсаты: толық және жаппай қарусыздандыруды жүзеге асыруға; халықаралық дау-жанжалды бейбіт жолмен шешуге шақыру; саяси, әлеуметтік және экономикалық қарым-қатынасты жүзеге асыратын халықаралық ұйымның құрылуына ат салысу; соғыстың экономикалық, әлеуметтік, философиялық себебін зерттеп, оны болдырмау үшін күресу. Лига жыл сайын Бейбітшілік күнін ұйымдастырады. Лиганың өкілдері БҰҰ ұйымдастыратын түрлі комиссиялар мен конференциялардың жұмысына қатысады. БҰҰ-ның жанында халықаралық мәселелер бойынша Лиганың тұрақты консультанты бар. Лиганың штаб-пәтері Женевада. Ресми тілі-ағылшын, француз тілдері. 2 айда 1 рет «Бейбітшілік және бостандық» атты бюллетень шығарады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 27-бет &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Адам құқықтары]]<br /> [[Санат:Халықаралық ұйымдар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4 2016-02-06T12:59:43Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Қарулы күштер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:2010_Moscow_Victory_Day_Parade-11.jpeg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Әскери парад''' – мерекелер мен мемлекеттік маңызды оқиғалар құрметіне өткізілетін гарнизон әскерлерінің салтанатты байқауы. Парадқа қатысатын әскер құрамы, әскери парадтың болатын уақыты мен жері, киім-кешек формасы, сапқа тұру және шеру тарту тәртібі гарнизон бастығының бұйрығында айтылады.Ежелгі дүние мен орта ғасырларда әскери парад әскерлердің соғысқа әзірлігін байқау мақсатымен, соңынан жауды жеңгендіктің құрметіне өткізілді. Ресейде 18 ғасырдан бастап әскери ірі жаттығулар мен маневрлерден кейін әскери парад өткізілетін болды. <br /> <br /> ;КСРО<br /> КСРО-да революциялық мерекелерге және ерекше салтанатты оқиғаларға байланысты әскери парад өткізу дәстүрі қалыптасты. 1945 жылы 24 маусымда Қызыл Алаңда тарихи маңызы зор Жеңіс парады болды. 1969 жылдан бастап, әскери парадты жылына бір рет – Қазан революциясының мерекесі құрметіне 7 қарашада өткізілген.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 0-бет&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{commons|Category:Parades}}<br /> <br /> [[Санат:Оқиғалар]]<br /> [[Санат:Қарулы күштер]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B 2016-02-06T11:05:48Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Қарулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Kanabo_tetsubo.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Әскери тоқпақ''' – бір-біріне тығыз жанасқан екі (кейде үш) қатты таяқтан құралған қару. Бұл қарудың көптеген түрі ауыл шаруашылығынғы үшін пайдаланылатын астық соғыстын тоқпақтан туындайды. Әскери тоқпақтың ағаш тұтқасы мен оған біріктірілген ұзын ағаш сабы болады. Саптың басына металдан жасалған үшкірлі қырлары бар, дөңгелек тоқпақ ілінеді. Еуропада екі сапты әскери тоқпақтар ортағасырлық халық көтерілісі кезінде қолданылған. Әдетте, бұл қаруды қарапайым әскери қызыметтегілер де қолына ұстап шығатын.&lt;ref&gt;1100 қызықты деректер.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қарулар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2016-02-06T11:00:17Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Медицина» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{commonscat|Category:Military medicine}}<br /> <br /> [[Санат:Медицина]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2016-02-06T04:06:35Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Қоғамдық құрылымдар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Әсіреимпериализм''' немесе '''Ультраимпериализм''' — капитализмнің дамуында жаңа кезең туу мүмкіндігін құптайтын, [[Карл Каутский]] ұсынған (1915) антимаркстік теория. Бұл жаңа кезең халықаралық картельдер мен трестерді бүкіл дүниежүзіндегі бір «асыратреске» біріктіру, олардың мүддесін ымыраластыру, бір тұтас ұйымдасқан дүниежүзілік шаруашылық құру арқылы барлық елдердің капиталистері арасында ауыз бірлік жасалуымен сипатталады-мыс, сөйтіп, бәсеке мен өндіріс анархиясын, дағдарыс пен соғысты жоюға болады-мыс. «Әсіреимпериализм» теориясына саясатты экономикадан бөліп алу, империализм дәуірінде капиталистік елдердің әркелкі даму заңын елемеушілік тән. В. И. Ленин «Әсіре империализм» теориясының методологиялық терістігін, ғылыми дәрменсіздігін және саяси зияндылығын әшкереледі. Оның методологиялық терістігі – абстракция тәсілін дұрыс пайдаланбауында, монополиялардың өсуі мен олардың арасындағы байланыстың күшею тенденциясын абсолюттендіріп, капитализмнің түбірлі ішкі қайшылықтарын елемеуінде. <br /> == Саяси зияндылығы ==<br /> Ал саяси зияндылығы – капиталистік қоғамның шеңберінде империализмді жоюға болады деген қиял шашып, империализмге қарсы революциялық күрестен еңбекшілердің бетін бұрмақ болуында. В. И. Ленин империализм «Әсіреимпериализмге» ұласпай-ақ, жеңімпаз социалистік революцияның нәтижесінде күйреуге ұшырайтындығын көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Каутский мен Троцкий ұран етіп көтерген «Европа Құрама Штаттары» «Әсіре империализм» теориясының бір түрі еді. В. И. Ленин бұл теорияның реакцияшылдығын әшкерелеп, оны капитализм тұсында жүзеге асыруға болмайтындығын дәлелдеді, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Реннер мен Зеринг ұсынған капиталистік мемлекеттердің бүкіл дүниежүзілік бірлестігін құрудың жоспары да осы «Әсіре империализм» теориясының басқа бір түрі. «Әсіре империализм» теориясы қазір империалистік интеграциялауды уағыздаумен ұштастырылып отыр. Батыс Европа елдерін Америка мен Батыс Германия капиталының туы астында біріктіруді жақтаушылар Европа капиталистерінің интернационалдық одағы олардың арасындағы қайшылықтарды жоюға және жалпы бейбітшілікті баянды етуге мүмкіндік береді деген Каутскийдің ескі әуенін жаңғыртады. Капиталистік Батыс Европа шеңберіндегі экономикалық одақтар құру щын мәнінде осы елдердің еңбекшілерін қанауды күшейту, Совет Одағы мен басқа да социалистік елдерге қарсы бағытталған соғыс блогын нығайту мақсатын көздейді. Халықаралық монополистік одақтардың барлық іс-әрекеті «Әсіреимпериалистік» теориясының дәрменсіздігін дәлелдеп отыр.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 53-бет &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Капитализм]]<br /> [[Санат:Империализм]]<br /> [[Санат:Қоғамдық құрылымдар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%83%D0%B5_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B 2016-02-06T03:59:39Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Транспорт» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{redirect|IATA}}<br /> {{Infobox Organization <br /> |name = Әуе Транспортының Халықаралық Қауымдастағы<br /> |image = IATA_Logo.svg.png‎<br /> |size=175px<br /> |headquarters = [[Монреаль]], [[Канада]]<br /> |membership = 225 әуе компания<br /> |language =<br /> |key_people= Джованни Бисинани<br /> |formation = [[1945]] ж сәуір , [[Гавана]], [[Куба]]<br /> |website = http://www.iata.org<br /> }}<br /> '''Әуе Транспортының Халықаралық Қауымдастағы''' ('''ИАТА''') халықаралық индустиялық сауда тобы. Оның штаб пәтері ИКАО орталығындай Канададағы Монреальда орналасқан. ИАТАның басты миссиясы болып авияция индустриясына қызмет көрсету оны алға тарту және қызығушылықтарын қорғау болып табылады. ИАТА 101 оффисімен 150 елде орналасқан 230 әуекомпанияны біріктіреді. Бұл халықаралық бағыттарда ұшатын 93% әуекомпанияны құрайды.<br /> <br /> Әуе көлігінің халықаралық ассоциациясы – 1919 жылы негізі қаланған және 1945 жылы ІІ дүниежүзілік соғыстан кейін қайта құрылған барлық халықаралық авиа-тасымалдаушылардың дүниежүзілік ұйымы. ӘКХА – халықаралық рейстерді жүзеге асыратын авиациялық компаниялардың кәсіби ассоциациясы болып табылады. Оның басты қызметі – халықаралық коммерциялық авиациялық хабарларды реттеу, барлық мүшелеріне біртұтас ерержелер пен процедураларды еңгізу және халықаралық маршруттарға жолаушылар авиатасымалдарына келісімді тарифтерін орнату.<br /> <br /> ӘКХА –ның жоғарғы органы – жыл сайыңғы Бас ассамблея, оған президент және атқарушы орган сүйенеді.<br /> <br /> ӘКХА мақсаты – азаматтық авиация халықаралық ұйымдарының саясатын жүзеге асыру.<br /> <br /> ӘКХА – бұл әуе тораптар маршруттарының әртүрлі комбинацияларын пайдалана отырып бір елден басқа елге адамдарды, пошталарды және жүктерді жеткізуге әрекеттесу. ӘКХА көліктік конференциясында қабылданған резолюциялар тек билеттерге ғана емес, сондай-ақ жол қағаздарына, жүк құжаттарына да қатысты.<br /> <br /> Тарифтерді орнату — ӘКХА жұмысының маңызды құрамдас бөлігінің бірі. Барлық авиакомпаниялар арасында тарифтерді белгілеу қажеттілігі – бұл бір уақытта саясат, тәжіребие болып табылады, өйткені халықаралық авиакомпаниялары иелерінің – мемлекет өкіметімен бақыланады. Әрбір ел — өзінің кеңістігінің иесі, ол өзінің территориясына кіруге тыйым салу немесе рұқсат беруі мүмкін және өзіне ыңғайлы шарттарды қоюына болады.<br /> <br /> ӘКХА – ның мүшелеріне — халықаралық әуе сапарларын жасайтын 259 авиакомпаниялар кіреді. Бұл авиакомпанияларының үлесіне халықаралық тұрақты хабарламалардың 95 %-не жуығы келеді.<br /> <br /> ӘКХА – ның мүшесі және конференция қатысушысы болуы үшін авиакомпанияларының өкімет беретін, халықаралық азаматтық авиация ұйымына да келетін, тұрақты тасымалдауды растайтын сертификаты болуы керек.<br /> <br /> ӘКХА бүкіл жер шарының аумағын 3 үлкен аймаққа бөледі:<br /> <br /> Солтүстік және Онтүстік Америка және халықаралық линиядан шығысқа қарай тынық мухиттық аймақ бөлігі;<br /> Еуропа, Африка және Таяу Шығыс;<br /> Азия, Австралия және халықаралық линиядан бастықа қарай Тынық Мухиттық аймақ бөлігі.<br /> Туристтік агенттіктер ӘКХА – ның қызметіне оның арнайы бөлімшесі – авиакомпаниялар агенттіктерінің халықаралық ұйымы арқылы қатысады. Аккредитация процедурасынан өткен және тиісті белгілі-бір талаптарға сәйкес келетін әрбір турагенттікке – визиттық карточканың бір түрі ретінде номер беріледі және ол авиакомпаниямен және басқа салаларының қатысушыларымен есеп айырысуды жүзеге асырғанда пайдаланылады.<br /> <br /> ==Тарихы==<br /> ИАТА [[1945]] жылдың сәуір айында құрылды. Ол 1919 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Халықаралық Әуе Траффик Қауымдастығының (International Air Traffic Association) орнын алды. Құрылған кезде ИАТА 31 елден 57 мүшеден құрылған еді. Олардың көбісі [[Еуропа]] мен [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкадан]] болған еді. Қазіргі уақытта қауымдастық 230 мүшені біріктіреді.<br /> <br /> ==Миссиясы мен мүшелері==<br /> ИАТАның басты миссиясы болып авияция индустриясына қызмет көрсету оны алға тарту және қызығушылықтарын қорғау болып табылады. ИАТА мүшелерінің толық тізбегін келесі сілтемеден көре аласыз: {{main|Әуетасымалдаушы кодтары}}<br /> <br /> == Сыртқы сілтемелер ==<br /> *[http://www.iata.org/ Әуе Транспортының Халықаралық Қауымдастағының ресми сайты]<br /> <br /> [[Санат:Авиация]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 2016-02-06T03:29:29Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Авиация» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>{{commonscat|Category:Military aircraft}}<br /> <br /> [[Санат:Авиация]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2016-02-05T09:32:12Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Astronomy_Amateur_3_V2.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Әуесқойлар астрономиясы''' — астрономиялық объекттерді (аспан денелері) бақылау, сүретін жасау не зерттеуге негізделген хобби түрлерінің бірі. Әуесқой астрономдар әлемді зерттеуде белгілі орын алады. Бұның ең маңыздысы - жеке тәжірибе, көрініс пен білім алу. Екіншіден - білім мен сезімдерінің басқа ұнатушылармен ауысуы, топтық бақылау организацияларының құрылуы, құралдар жасалуы мен модернизациясы.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3956/ | title=Астрономия на любителя}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> {{commonscat|Category:Amateur astronomy}}<br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Хобби]]<br /> [[Санат:Астрономия]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81 2016-02-04T11:23:15Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>[[Сурет:George_Bouverie_Goddard04a.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> [[Сурет:Yucca_carnerosana_fh_1179.26_TX_B.jpg|thumb|right|200px|]]<br /> '''Түраралық күрес''' бір түр мен екінші түрдің арасында жүрсе, '''түрішілік күрес''' — бір түрге жататын даралардың корек, орын, жарык, ылғал үшін күресі. Түрішілік күрестің мысалын орманда кез келген бір түрге жататын ағаштардың калай өскендігінен оңай байкауға болады. Бір ортада, бір жерде егілген (өскен) кайың, емен, карағаш, үйеңкі жөне т.б. ағаштардың өсу каркыны бірдей болмайды. Қайыңды орманда бірі биік, діңі жуан болып оссе, екіншісі аласа, діңі жіңішке болып өседі. Демек, кайыңдардың арасында жарык, корек үшін бөсеке туады, бір түрге жатса да корек, жарық үшін түрішілік күрес жүреді.<br /> <br /> Бір түрге жататын кез келген ағаштардан да осындай озгешелікті байқауға болады. Жарык мол түсіп, қорек жеткілікті жерде оскендері өлді болып, түрішілік күресте жеңіп ері қарай осіп-оніп кобейеді. Түрішілік күресте, өсіресе бәсекелестік басым болады. Қыс айларында қорек табу қиындайды, осы кезде бір түрге жататын даралардың арасында бөсекелестік күшейеді. Кәктемде бір түрге жататын қүстар, сүтқоректілер жөне т.б. орынға таласады. Тиісті орын белгілеп оны баскалардан корғауы, түрдің омір сүруі үшін пайдалы биологиялық шекарасы болып есептеледі. Кейде корек жетіспей катты ашыкканда үрпагын жалмап жеп коятындары да кездеседі. Түрішілік күрес көбейер кезде бір түрге жататын даралардың аталықтарының арасында да (қүстар, сүтқоректілер жөне т.б.) жүреді. [[Чарлз Дарвин|Ч. Дарвин]] мүны '''жыныстық сүрірыпталу''' деп атады.<br /> <br /> == Жыныстық сүрыпталудың биологиялық мәні ==<br /> Ч. Дарвин жыныстық сүрыпталуды түрдің кебеюі жөне үрпақтарының өрі қарай оніп-осіп көбеюін қамтамасыз ететін табиги сүрыпталудың бір формасы деп есептеді. Шын мөнінде, тіршілік үшін күресте реңдерінің одемілігімен, өрекеттерінің белсенділігімен, тіршілікке икемділігімен и үштілері жеңеді. Жыныстык сұрыпталудың организмге зиянды жері до бар. Оған мысал, жұмак кұсы мен кыргауылдың аталыктарының одемі, ұзын кауырсындары ұшуына кедергі жасайды өрі жауларына тоз байкалады. Бұғы аталығының ұлкен мұйізі катты жұгіруіне кедергі іселтіреді. Жыныстык сұрыпталудың нөтижесінде жетілген мұйіздері, ит тістері, иісті бездері, жарык шыгаратын мүшелері жыныстык и ііырмашылықтарын көрсетеді.<br /> <br /> Бір түрге жататын даралардың арасында түрішілік күреспен бірге ікіара көмектестікті байкауға болады. Өзара кәмекті каскырлардың, арыстандардың, коркау каскырлардың және т.б. ірі аңдарға үйір күрып шабуыл жасауынан көруге болады. Егер бір каскыр өлексе тапса әбден тойғанша жеп, қалғанын баскалары тауып жейтіндей етіп иісті із қалдырады. Отырықшы қүстар күзде балапандарын үшырған соң, қорегі мол жаңа орын іздеу жөне жауынан қорғану үшін топ күрады. Жануарлар да жауынан қорғану және қыстап шығу үшін топтанады. Ч. Дарвин түрішілік күресті — тіршілік үшін күрестің ең бастысы деп бағалады. Бәсекелестіктің тіршілік үшін күрестің екеуіне де қатысы бар.<br /> <br /> [[Санат:Эволюция]]<br /> [[Санат:Дарвин теориясы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%B7%D1%82%D0%B5%D0%BCi%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2016-02-04T10:44:50Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''Өзтемiр жорығы''' — ойраттардың [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбiлхайыр]] хандығына қарсы [[Өзтемiр тайшы]] бастаған тонаушылық жорығы. 1457 жылы ұйымдастырылды. <br /> <br /> XV ғасырдың 20-30 жылдары [[Iле]] және [[Ыстықкөл]]ге дейiн шапқыншылықтар жасап тұрған ойраттар 50-шi жылдары Сырдария өңiрiне жетедi. Ойраттар Iле өзенiне келген соң қызметшiлерi мен арбаларын қалдырып, әскерi Әбiлхайыр хандығының астанасы - [[Сығанақ]]қа аттанады. [[Көккесене]] деген жерде Әбiлхайыр хан мен Өзтемiр тайшы әскерлерiнiң арасында ауыр шайқас өтедi. Шайқаста Әбiлхайыр хан жеңiлiске ұшырап, шегiнедi де, Сығанаққа тығылуға мәжбүр болады. Бұдан кейiн қарсылық кездестiрмеген ойрат әскерi [[Түркiстан]], [[Ташкент]] аймақтарын тонаушылыққа ұшыратып, көптеген тұтқындарды құлшылыққа әкетедi. Өзтемiр тайшы қайтарында Әбiлхайырмен келiсiм-шарт жасасады. Бұл Әбiлхайыр үшiн қорлық бiтiм едi. Күйрей жеңiлген Әбiлхайыр Түркiстанның талан-таражға салынған қалаларын тастап [[Қыпшақ даласы|Дештi Қыпшақ]]қа кетуге мәжбүр болады (Сыр бойына 1460-шы жылдары ғана оралады). Бұл жеңiлiстен кейiн Әбiлхайыр өзiнiң ұлыстарында қатал тәртiп орнатуға кiрiседi.<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%8B 2016-02-04T10:34:19Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>[[Сурет:Heart-and-lungs.jpg|200px|right|thumb|Көкірек қуысы]]<br /> '''Көкірек қуысы''', кейде '''Кеуде қуысы''' ({{lang-la|Cavum thoracіs}}) – [[адам]]ның [[дене]] қуысының жоғарғы бөлігі ([[сүтқоректілер]]де алдыңғы бөлігі). Көкірек қуысын [[құрсақ]] қуысынан [[көк]] [[ет]] бөліп тұрады. Көкірек қуысында тыныс алу жолдары, [[өкпе]], [[өңеш]], [[жүрек]], айыршық [[без]], кеңірдекше және [[лимфа]] түйіндері, [[қан]] тамырлары, лимфа тамырлары және жүйкелер болады. Көкірек қуысының ішкі беті сірі қабықпен көмкерілген.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Көкірек қуысы — оң және сол жақ сірі қабық қапшықтары аралығында орналасқан, алды-тос сүйегімен, арты — омыртқаның кеуде түсы бөлігімен, төменнен- диафрагмамен, жоғарыдан — кеуде қуысының жоғарғы апертурасымен шектелген кеуде қуысының бір бөлігі.&lt;ref&gt;Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Көкірекаралық өкпеқаптар арасындағы кеңстікті толтыратын ағзалар кешені '''Көкірекаралық''' деп аталады. Бұл ағзалар кешені екі өкпе қаптары арасында перде түзетін сияқты. Көкірекаралық ағзалар күрделі нерв-тамыр түзілістері бар шелмаймен қоршалған.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{stub}}<br /> <br /> [[Санат:Адам анатомиясы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2016-02-04T10:30:36Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Өкпе» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Сурет:Pleura effusion.jpg|thumb| alt=A.| ''Өкпеқап''.]]<br /> '''Өкпеқап''' (плевра); ({{lang-el|pleura}} - «сірлі қабық») — өкпенің сыртқы сірлі қабығы. Өкпеқап бірқабатты жалпақ [[эпителий]]ден (мезотелийден) және оның астындағы жұқа борпылдақ [[дәнекер ұлпасы]] қабатынан тұрады. Өкпеқаптың құрамында [[эластин талшықтары]] және жекеленген бірыңғай салалы ет жасушалары — [[миоцит]]тер болады.<br /> <br /> Өкпеқап 2 жапырақшадан тұрады:<br /> * ''висцералды өкпеқап'' және <br /> * ''раиеталды, қабырғалық өкпеқап''.<br /> <br /> ''Висцералды немесе өкпе өкпеқабы'' өкренің өзін жауып, өкпе затымен тығыз тұтасатындығы соншалық, тінді зақымдамай оны айырып алуға болмайды; ол өкпе саңылауларына еніп өкпе үлестерін бір-бірінен бөледі. Өкпенің үшкір жиектерінде өкпеқаптың бүртәрізді томпақтары кездеседі. Өкпені барлық жағынан қаусыра, өкпе қабы өкпенің түбірінде тікелей париеталды өкпеқапта жалғасады. Өкпе түбірінің төменгі жиегімен түбірдің алдыңғы және артқы беттерінің сірлі жапырақшалары бір қатпарға,өкпе байламына жиналады,ол қатпар өкпенің ішкі бетімен тік төмен түсіп, көкетке бекиді.<br /> <br /> Өкпеқап транссудация (шығару) және резорбция (сіңіру) үрдістерінде аса маңызды рөл атқарады. Олардың арасындағы қалыпты арақатынас кеуде қуысы ағзалары ауырған кезде күрт бұзылады.<br /> <br /> Макроскопиялық жағынан біртегіс және гистологиялық құрылымы жағынан ұқсас бола тұра,париеталды және висцералды қабықшалар әртүрлі болуына байланысты. Лимфа тамырларына қарағанда қантамырлары тым басым болатын висцералды жапырақша негізінен шығару қызметін атқарады. Қабырғалық бөлімінде сірлі қуыстардан сіңіріп алатын арнаулы аппараттары бар және лимфа тамырлары қантамырлардан басым келетін париеталды жапырақша зезорбция қызметін атқарады. Тыныштық жағдайда өкпеқап қуысында 1-2 мл сұйықтық болады, ол капиллярлық қабатпен өкпеқап жапырақшарларының жанасатын беттерін бөледі.Осы сұйықтық арасында қарама-қарсы күштердің, кеуде тоының инспираторлық керілуі мен өкпе тінінің серпімді тартылуы әсеріндегі 2 бет ілінісіп ұстасады.<br /> <br /> ''Қабырғаралық өкпеқап'' өкпені қоршайтын тұтас бір қап болып табылады, бірақ сипаттау мақсатында мынадай бөлімдерге бөлінеді: {{lang-la|pleura costalis}},{{lang-la|diaphragmatica}} және {{lang-la|mediastinalis}}. Өкпеқап күмбезі сәйкес өкпенің деген атпен бөліп көрсетеді. Өкпеқап күмбезі сәйкес өкпенің ұшын жауып, мойын аймағындағы кеуде торынан I қабырғаның алдыңғы шетінен 3-4 см жоғары шығып тұрады. Өкпеқап күмбезін латералды жағынан шектеледі, медиаоды және алдында материалды және артқы жағында кеңірдек пен өңеш жатады.<br /> <br /> == Өкпеқап қуысы ==<br /> Өкпеқап қуысы (плевральная полость); ({{lang-la|cavum pleuralis}}, {{lang-la|cavum}} — «қуыс», {{lang-el|pleura}} — «сірлі қабық») — [[өкпе]] орналасқан сірлі қабық қуысы. Өкпеқап қуысы—өкпеқап пен қабырғалық сірлі қабық аралығында орналасады, ішінде сірлі сұйық болады. Организмде оң және сол өкпеқап қуыстары болып бөлінеді.&lt;ref&gt;Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2009. ISBN 9965-822-54-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> <br /> {{stub}}<br /> <br /> [[Санат:Адам анатомиясы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BB%D0%BA%D0%B5 2016-02-04T10:17:53Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''Өлке''' –<br /> <br /> # ''Өлке'' - ел, облыс, жер, бірнеше географиялық өңірді алып жатқан аумақ. Алғашқыда мемлекет иелігіндегі жердің шекарасында орналасқан территорияны, шет аймақты, кейіннен жер көлемі едәуір кең географиялық облыстарды (Мешер өлкесін, Турухан өлкесін, Уссури өлкесін) немесе тарихи облыстарды атаған. Тар мағынада белгілі бір географиялық объектіге (қалаға, өзенге) қатысы бар, тіпті жер көлемі, аз кіші-гірім жерлер де өлке деп аталады. Қазақстанда 1960-65 жылдары 3 өлке болған;<br /> ## [[Батыс Қазақстан өлкесі]] (құрамына Ақтөбе, Атырау, Орал облыстары мен 3 өнеркәсіпті аудан)<br /> ## [[Тың өлкесі]] (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары мен 1 өнеркәсіптік аудан)<br /> ## [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары).<br /> # ''Өлке'' - [[Ресей Федерациясы]]ның бірінші реттегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің бірі. Мысалы, [[Алтай өлкесі]] ({{lang-ru|Алтайский край}}), [[Краснодар өлкесі]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Хабаровск өлкесі]] .&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; {{main|Ресей өлкелері}}<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:География]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_(1917-1920_%D0%B6%D0%B6.) 2016-02-04T10:07:49Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>'''Өлкедегі азамат соғысы''' — 1917-1920 жылдары [[Өлке]] аумағындағы азамат соғысы<br /> <br /> == Өлкеде азамат соғысының басталуы ==<br /> [[1917 жыл]]ы [[Қазан революциясы]]ның жеңісі алғашқы күндерден бастап, құлатылған қанаушы тап өкілдерінің қарулы қарсылығын тудырды. [[Кеңес өкіметі]] елдің әр түрлі аймақтарындағы, соның ішінде Қазақстан жеріндегі контрреволюциялық бүліктерді батыл да шұғыл басып тастап отырды. Дегенмен, олар аяғына дейін талқандалмады. Өлкеде азамат соғысының басты ошақтары Қазақстанның батыс аудандарында, [[Торғай облысы]]ның әкімшілік орталығы [[Орынбор]]да, [[Орал облысы]] [[Гурьев]] ([[Атырау]]) қаласында [[Жетісу]] жерінде қалыптасты. Бұл жерде [[Александр Ильич Дутов|атаман Дутовтың]], [[Владимир Сергеевич Толстов|генерал Толстовтың]] әскерлері, ал Жетісуда казак-орыс жасақтары, ақ гвардия офицерлері мен юнкерлер жиналды. Олар контрреволюциялық күштердің негізгі орталығына айналды және кеңес өкіметіне қарсы азамат соғысын бастады.<br /> <br /> [[1918 жыл]]ы [[23 наурыз]]да Орал казак-орыстары Гурьевте бүлік шығарды. Олар генерал Толстовтын бұйрығымен жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің тоғыз мүшесін сотсыз атты. Сол жылдың 28-29 наурызында ақ казактар алашордашылармен бірігіп Орал қаласында төңкеріс жасады. Мұнда олар кеңіс өкіметін құлатып, коммунистерді, кеңес қызметкерлерін аяусыз жазалады. Кеңес өкіметіне қарсы күресте ақгвардияшылар казак станицалары мен орыс селоларындағы бай-құлақ элементтеріне сүйенеді, жергілікті кадет, эсерлер мен меньшевиктерден қолдау тапты.<br /> <br /> 1918 жылы мамырдың аяғында [[Антанта мемлекеттері]]нің көмегімен Сібірдегі Чехословак корпусының офицерлері мен солдаттары бүлік шығарды. Бұлар [[бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Ресейге тұтқынға түскендер болатын. Кеңес үкіметі Австро-Венгриямен жүргізген келісім бойынша оларды елдеріне қайтаруға уәделесті. Бірақ Ресей үкіметі олардың Кеңестерге қарсы шығуынан қорқып, чехтар мен словак әскерлерін елдің батыс территориясымен емес, ең әуелі Қиыр Шығыс темір жолы арқылы [[Владивосток]] қаласына жеткізіп, одан ары Еуропаға теңізбен шығарып салуға келісті. Сібір арқылы жолда қайтып бара жатқан чехтар мен словактардан құрылған корпусты Антантаның империалистері бүлік шығаруға арандатты. Атап айтқанда, олардың арасында елдеріне босату үшін емес, қайта түрмеге отырғызу үшін алып бара жатыр деген жалған лақаптар таратты. Мұны естіген құрамында 500 мыңға жуық солдаты мен офицері бар чехословак корпусы бүлік шығарып, Сібір мен Оралдың темір жол бойындағы бірқатар қалаларын басып алды. Олар Қазақстан жеріндегі Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қостанай қалаларын және тағы басқа да елді мекендерді жаулап, ондағы Кеңес өкіметінің жергілікті органдарын таратты. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде кеңес өкіметі құлатылды. Бұл жерлердегі кеңес өкіметінің басшылары [[Сүтішев Кәрім Рахымұлы|К.Сүтішев]], И.Дубинин, П.Калюжная, Ғ.Ыдырысов, К.Шугаев, П.Салов және тағы басқаларын азаптап өлтірлі. Өскемен Совдепінің төрағасы Я.Ушановты тірідей кеменің оттығына тастады. Сөйтіп, интервеннер мен ақгвардияшылар Ақмола, Орал, Семей облыстарын және Торғай облысының көптеген жерлерін басып алды.<br /> <br /> 1918 жылдың жазында интервенттер мен ақгвардияшылар Семей облысы жағынан Солтүстік Жетісуға басып кірді. Бұл жердегі казак-орыс станцияларында Кеңес үкіметіне қарсы бүліктер басталды. Сондықтан Жетісу облыстық атқару комитетінің шешімімен кеңестік қарулы күштері біріктіріліп, Солтүстік Жетісу майданының штабы құрылды. [[Анненков Борис Владимирович|Атаман Анненковтың]] дивизиясына және басқа да әскери бөлімдергеқарсы кескілескен ұрыстар жүрді. Ақ гвардияшылар басып алған аудандарда кеңес жасақтарының күресі негізінен партизандық характер түрінде жүргізілді. Мұндағы Черкасск, Андреев, Константиновск және басқа да селолар тұрғындарының ақ гвардияшыларымен ерлік шайқастары азамат соғысы тарихында [[Черкасск қорғанысы]] деп аталады.<br /> <br /> Сонымен 1918 жылдың жазында Қазақстанның көп жерін интервенттер мен ақ гвардияшылар басып алды. Кеңес өкіметі тек Жетісу мен Сырдария облыстарының бірқатар бөлігінде, Торғай облысының оңтүстік аудандары мен Бөкей Ордасының аз ғана жерінде сақталып қалды. <br /> <br /> Революцияға қарсы күштер Самарада ақ гвардияшылар мен әскерлердің Комуч (Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті) үкіметін, Каспий сыртқы облысында ағылшын үкіметін құрды. Бұл кезде немістер Донбасқа қауіп төндірді. Краснов пен Деникин соғыс қимылдарын күшейте түсті.<br /> <br /> Кеңес елі үшін ең басты майдан -Шығыс майданы еді. Шығыс майданының Орал бағытында ақтармен 4-армия ұрыс жүргізді. Бұл майданның жағдайы жағдайы қиындауына байланысты 1918 жылдың 2 маусымында Орынбор қаласынан Қызыл Армия бөлімдері оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды. Осыған орай Ақтөбе майданы құрылды. Ондағы қызыл әскерлерге Ташкент, Шалқар, Қазалы, Перовск (Қызылорда), Черняевск (Шымкент), Әулиеата және т.б қалаларда құрылған отрядтар көмекке келді. Оның қатарына негізінен еріктілер кірді, әскери міндет туралы БОАК-нің 1918 жылғы 29 мамырда қабылданған жарлығынан кейін әскери міндетті өтеуге еңбекшілердің белгілі жас мөлшеріндегілер шақырылатын болды. Сөйтіп,1918 жылдың жазында ұлттық әскери бөлімдер ұйымдаса бастады. Олар алдымен Жетісуда, одан кейін Орыбор мен Орал қалаларында, Батыс Қазақстанда құрылды. Қызыл армияның құрамдас бөлігі ретінде 1918 жылдың күзінде [[Бөкей ордасы]]нда құрылған қазақ атты әскер полкінде Х.Чурин,Ж.Сәрсенов, Х.Ишанов, Б.Жәнікешев т.б қызмет етті. Сол жылдың қараша айында Ақтөбе майданына [[Әліби Жанкелдин]] бастаған экспедиция Мәскеуден көп қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді.<br /> <br /> 1918 жылдың аяғы мен 1919 жылдың басында Ә.Жанкелдин мен А.Иманов Торғайда екі атты әскер эскадронын, әскери оқу және пулемет топтарын, [[Ырғыз]]да атты әскер экадронын құрды. Өлкеде ұйымдасқан қызыл әскер бөлімдерінің қатарына азамат соғысы жылдарында Ресейге келіп қалған көпетеген шетелдіктер: венгр, чех, румын, поляк, неміс жұмысшы және шаруалар өкілдері де кірді. Облыстық және уездік кеңестер мен әскери комиссариаттар жергілікті бұқара халық өкілдерін - қазақтарды, қырғыздарды, дүнгендерді, өзбектерді, ұйғырларды және басқаларын Қызыл Армия қатарына тартуда саяси-ұйымдастыруда коптеген қиындықтар ды кездесті. Қару-жарақ, оқ-дәрі, әскери жабдықтар жетіспеді. Әскери жасақтарға басшылық ететін тәжірибелі қызыл командирлер мен саяси қызметкерлердің қатары аз болды.<br /> <br /> Азамат соғысы жылдарындағы қалыптасқан қиындықтармен байланысты Кеңес өкіметі 1918 жылдың орта кезінде елдегі барлық материалдық ресурстармен, адам күштерін барынша жұмылдыру, қалаларды, өнеркәсіп жұмысшыларын, Қызыл Армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, елде қатаң еңбек тәртібін орнату мақсатында &quot;әскери коммунизм&quot; саясатын енгізді. Бұл төтенше саясат экономикалық күйзеліс, Кеңес мемлекетін шетел интервенттері мен ішкі жаулардан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. Әскери коммунизм саясаты негізінде азық-түлік мәселесін шешу үшін төтенше шара азық-түлік салғырты енгізілді. Ол бойынша елдегі байлар мен кулактардың қолындағы тауарлы астықтың көп бөлігі ешқандай қайтарымсыз алынды, бұқара халықты азық-түлікпен бір орталықтан қамтамасыз ету көзделді, ауыл шаруашылық өнімдерін өз еркімен сатуға тиым салынды. Азық-түлік салғыртын енгізу елде астық дайындауды көбейтуге, Қызыл Армияны, жұмысшыларды азық-түлікпен қамтамасыз етуге, ашаршылықты барынша болдырмауға мүмкіндік берді.<br /> <br /> Әскери коммунизм саясаты бойынша елде жаппай еңбек ету міңдеттілігі талап етілді. Жергілікті жерлерде еңбек етуге бұрынғы қанаушы тап өкілдері тартылды.Қазақстанда әскери коммунизм саясаты негізінде өнеркәсіпті кеңес органдарының қолына шоғырландыру, оны Қызыл Армияны қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етуге жұмылдыру шаралары жүргізілді. Бүкілресейлік Атқару Комитетінің 1918 жылғы мамырдағы жарлығымен әскерге өз еркімен бару ісі жалпыға бірдей міндетті әскери борышты орындаумен алмастырылды. 1918 жылдың жазында өлкеде Қызыл Армияның құрамында ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастады. Қызыл Армияның Қазақстан жеріндегі ұлттық бөлмдерін құруда Сырдария, Жетісу облыстар, Бөкей Ордасы мен Торғай облысының кеңестік уездері бірсіпыра айтуға тұрарлық ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді.<br /> <br /> Міне, осы шаралардың барлығы Қазақстанның азамат соғысы майдандарында интервенттер мен ақ гвардияшыларға шешуші соққы беруге жағдай жасады. 1918 жылы күзде 1 және 4 Қызыл Армия бөлімдері шабуылға шығып, Бугрслан, Бұзылық, Қазан, Александров-Гайды босатып, Орынбор мен Орал қалаларына жақындады. Сөйтіп,Ақтөбе майданының қарулы күштері 1919 жылдың 22 қаңтарында Орынборды, 26 қаңтарда Орал қаласын азат етіп, Қазақстан және Түркістан аудандары мен Орталық Ресей арасындағы қатынасты қалпына келтірді.<br /> <br /> [[1919 жыл]]ғы көктемде [[Михаил Васильевич Фрунзе|М.В. Фрунзе]] басқарған қызыл әскер отрядтары Қазақстанның солтүстік аудандарында, ал [[Василий Иванович Чапаев|В.И.Чапаев]] басқарған 25 дивизия оңтүстік-батыс аудандарында соғыс жүргізіп, [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлерінің [[Антон Иванович Деникин|Деникин]] әскерлерімен қосылуына жол бермей, олраға күйрете соққы берді. Қазақстанда Колчак тәртібіне қарсы ірі көтеріліс Қостанай уезінде болды. 1918 жылы желтоқсан айының аяғында Ә.Жанкелдин, А.Иманов және Ырғыз отрядының біріккен күшімен Торғайда кеңес өкіметі қалпына келтірілді. Бұл кезде Ақмола, Семей облыстарында да партизандық қозғалыстар өрістеді. Павлодар, Өскемен, Бұқтырма, Зайсан уездерінде, әсіресе Зырян, Катон-Қарағай, Шыңғыстау, Шемонайха болыстарында партизандар қозғалысы кең өріс алды. Тарбағатай мен Алтайдың [[Тау қырандары отрядтарының қозғалысы]], Жетісудағы [[Черкасск қорғанысы]] Қазақстандағы азамат соғысы тарихында елеулі оқиға болды.<br /> <br /> 1919 жыдың жазында Шығыс майдандағы Колчак армиясының негізгі күштерінің күйретілуі Батыс, Солтүстік, Солтүстік-Шығыс Қазақстан мен Жетісуды азат етуге қажетті жағдай жасады. Қызу шайқастардың барысында Колчак Армиясы екіге бөлінді. Олардың бір бөлігі Сібірге, екіншісі Түркістанға қарай шегінді. Колчактың &quot;Оңтүстік армиясын&quot; Түркістан майданының қызыл әскер бөлімдері 1919 жылы тамыз айының екінші жартысында құртып жіберді.<br /> <br /> Колчак армиясының жеңілуі, солтүстік-шығыс Қазақстанның азат етілуі Орал майданының жойылуына септігін тигізді. 1919 жылы шілдедеқоршауда қалған Орал қаласы азат етілді, 1920 жылы 5 қаңтарда Гурьев (Атырау), ал 8 қаңтарда Доссор мұнай кәсіпшілігі жаудан тазартылды. Осының нәтижесінде Түркістан майданының әскер бөлімдері Солтүстік Жетісуға жеткізіліп, мұндағы ақтардың қарсылығын тезірек басуға мүмкіндік берді. [[1920 жыл]]дың көктемінде Үржар, Арасан станциялары, атаман Анненковтың штабы орналасқан Үшарал поселкісі босатылды. 29 наурызда Қапал бекінісі құлаған соң Абакумовка, Ақсу, Сарқант және басқа да станицалар азат етілді. Атаман Анненков және оған қосылған Дутов басқарған ақ гвардияшылардың қалдықтары Синьцзянға қашты. Нәтижесінде 1920 жылғы наурыз айында азамат соғысының Қазақстандағы ең соңғы Солтүстік Жетісу майданы жойылды.<br /> <br /> Қазақстан жеріндегі ірі-ірі соғыс қимылдары М.В. Фрунзе, М.Н.Тухачевский, В.И.Чапаев сияқты белгілі әскери қолбасшылар, И.П.Белов,И.С.Кутяков,А.Иманов т.б. секілді талантты қызыл әскер командирлері басшылығымен жүзеге асырылды.<br /> <br /> Қазақстанда Кеңес өкіметіне қарсы күрес Азамат соғысының майдандары жойылғаннан кейін де тоқтаған жоқ. 1920 жылы 12 маусымдағы [[Верный]]дағы бүлік соның көрінісі еді. Бүлікті басуды іске асырғандар арасында Д.А.Фурманов, И.П.Белов, Ғ.Мұратбаев, Б.Шагабудинов, т.б. болды. Сол жылғы жазда Семей облысында ақ гвардияшылар офицерлерімен эсерлер ұйымдастырған бай-құлақтардың бүліктері жүрді. Олар партия және кеңес қызметкерлерін өлтіріп, мемлекет қоймаларын тонады, кеңестік мекемелерді ойрандады.<br /> <br /> Қызыл Армия бөлімдері жұмысшылардың деревня мен ауыл-село кедейлерінің белсене қолдауымен қысқа мерзімде контрреволюциялық бүліктердің бәрін жойды. Қазақстанда кеңес өкімет орнатудағы күресі жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Ч.Мусин /Қазақстан тарихы/ Оқулық,3-ші басылым. Алматы,2005,291-296 беттер&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2016-02-04T09:20:02Z

<p>Тазагүл Ермаханова: Жаңа бетте: Санат:Математика</p> <hr /> <div>[[Санат:Математика]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2016-02-04T07:25:33Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''Өтірікшілік'''&lt;ref&gt;Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6&lt;/ref&gt; – адам [[мінез]]індегі қасиет. Өтірікшілік әрекеті шын мәніндегі жағдайды әдейі бұрмалауға бағытталады. [[Өтірік]] айту өтірікшіге ғана емес, оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Өтірікші адам жалған сөзімен айналасын абыржытып, елге іріткі салуы мүмкін. [[Шәкерім Құдайбердіұлы|Шәкерім]]: «Өтіріктен тілін тия алмаған адам арамдықтан ындынын тия алмас», [[Сайф Сараи]]: «Өтірік сөз жарақат сияқты, жазылса да орны қалады,»- деп өтірікшіліктің қоғамға зиянды құбылыс екендігін атап көрсеткен.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Бауыржан Момышұлының «Өтіріктің балын жалап тірі жүргенше, уын ішіп өлген артық» дейтін аталы сөзі бар.<br /> <br /> Тілеген мақсатына жету үшін, қоршаған адамдар алдында өзін мадақтау үшін не жағымсыз жағдайдан құтылу үшін саналы түрде шындықты бұрмалау өтірікшілік болып табылады. Өтірікшілік тұлғаның өзін ұстауының қалыпты жағдайына айналып тұлғаның көрсеткіші болады. [[Балалар өтірікшілік дифференциясы]] мен оның нақты көрінісін бағалау осы құбылыстың пайда болу себептері мен салдарларын дұрыс түсінген жағдайда ғана мүмкін болады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: &quot;ЭКО&quot; ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қазақ халқының «Өтірік өрге баспайды», «Өтірікшінің шын сөзі заяға кетеді» деген сөздер бар. Оған тән сипат өтірікші өзінің сөзін «дәлелді» ету үшін кейбір қулық-сулықты ойлаптабады.<br /> [[Әлеумет]]тік-[[психология]]лық тұрғыдан өтірік-өсек адами қарым-қатынасқа зиянын тигізетіні көпке белгілі. Ол айналасындағыларды алдап-сулап шатастыру арқылы өз мақсатына жетуді көздейді. Өтірік айтуды әдетке айналдырған кісіні жұрт суайт өтірікші дейді. <br /> <br /> '''Суайт''' – адам мінезіндегі көргенсіздіктің бір түрі. Өтірік айту, сайып келгенде, өтірікшіге оның өзіне ғана емес, тіпті оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Ол жалған сөзімен айналасын абыржытып, жұртқа ірткі салады. Мәселен, қазір де кейбір осындайлар ''«қазір сіздер тұрған жерде (мектепте, кеңседе т.б.) жарылыс болады»'' деп телефонмен жалған хабар таратып, жұртты әбігерге түсіреді, оның айтқаны өтірік болып, бұл жұрттың ашу-ызасын келтіргені өз алдына, олардың алтын уақытын босқа ысырап етеді. Ұлы ғұламалар жас ұрпақты мұндайлардан әркез жирендіріп отырған.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Адам қасиеттері]]<br /> [[Санат:Психология]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%B0%D1%80%D0%B0_(%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD) 2016-02-02T09:28:04Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>'''«Өліара»''' — [[Төлен Әбдік]]тің [[1985 жыл]]ы жарыққа шыққан романы.<br /> <br /> ==Тарихы==<br /> ==Қысқаша мазмұны==<br /> ==Кейіпкерлері==<br /> * Асқар - автордың сипаттауы: &quot;Асқар киініп сыртқа шықты. Басына барқыт тақия, үстіне қара көк матадан тігілген жұқа бешпент, аяғына жаздық құрым етік киіп, бойындағы ауруы мен кәрілігін білдірмей, денесін тік ұстап, кетіп бара жатқан шоқша сақалды ажарлы кісінің жүрісіндегі кербездік пен тәкаппарлық кісінің назарын өзіне бірден аударады. Бұл кісінің шаруа киімімен жүргенін ешкім көрген емес. &quot;<br /> * Назар -<br /> * Бәйтен -<br /> * Нұрбек -<br /> * Өлмес - Өлместің әкесі Жаманқұл кедей адам болса да, елге сыйлы, абыройлы кісі болған. Өлместің азан шақыртып қойған аты - Ержігіт. Бала кезіндегі пысықтығына қарап, жеңгелері Өлмес деп атап, кейін бірте-бірте бұрынғы есімі ұмытылып, біржола Өлмес болып қалды. Ата мекені Шағырлы болатын. Өлмес әкесінің құда түсіп, үйлендірмек болған ниетіне көнбестен, жалғыз балалы жесір әйелге үйленіп, соның азғантай малымен тұрмыс құрды. Шаруақорлығының арқасында мал бітті. Жақсылармен жанасып, бедел жинады. &quot;Өлмес жақсы мен жаманды өзінше түсінуші еді. Кімнің тасы өрге домалап тұрса, сол - жақсы адам деп есептейтін. Біреуден біреудің басы артық дегенді бұл кісі мойындаған емес. Оған өмірден келтіретін мысалы да көп еді және осы ойды бойына сіңірген сайын, байлаулы қолы босағандай, бір еркіндікті сезіп, істеген ісіне өкінбейтін мінез тапты. Қажет адамға кішілік көрсетіп, қызмет қылуға намыстанбайтын болды. Адам бойындағы ең айбатты қару - жағымпаздық, және айтпағаны болмаса, осы жұрттың бәрі біледі деп ойлайтын. Бірақ Өлмес жағымпаздықты шынайы көңілдің риясыз пейілі құсатып шебер жасағандықтан, анау адамның өзі де бұл жайында әмәнда жақсы пікірде жүруші еді. Ол естіп адам мен заманның ыңғайын елден бұрын танығыш болып өсті. Қиын-қыстау кездерде құтқармастай болып кезіккен тауқыметтен Өлмес елдің бәрін айран-асыр қылып, оп-оңай құтылып кете беретін. Жұрттың бәрі ақ таяғын ұстап қалған ұлы жұтта Өлместің дәулеті шайқалмай қалды.&quot;<br /> * Қотыр -<br /> * Хадиша -<br /> * Қаратай -<br /> * Оймауыт -<br /> * Қамза -<br /> <br /> ==Тағы қараңыз==<br /> * [[Төлен Әбдік]]<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> #[http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/aza_debieti/t_len_bdikov/10-1-0-1098 Төлен Әбдіков]<br /> #[http://baq.kz/kk/regional_media/post/24859 Қаламгер қайраты Көрнекті жазушы Төлен Әбдік – 70 жаста]<br /> #[http://t.kitap.kz/index.php/catalog/author/2285-tolen_abdikov Төлен Әбдіков] <br /> #[http://t.kitap.kz/index.php/catalog/book/3613-tolen_abdikov_oliara Төлен Әбдіков &quot;Өліара&quot;]<br /> <br /> {{бастама}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ әдебиеті]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BD%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2016-02-02T09:24:04Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Халық медицинасы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>Ежелгі замандарда-ақ Қытай емшілері денедегі бір жерлерді басқанда ауру адамда ауырсыну болатынын, ал басуды әрі қарай жалғастырғанда аурудың басылатынын байқаған. Бұл жерлер '''«өмір нүктелері»''' деп аталды. <br /> <br /> Емшілер теріні осы нүктелердегі тесу аурудың сыртқа шығып, күйдіргенде оны өлтіреді деп болжаған. Өмір нүктелерін зерттеу олардың орналасу тәртібі мен бес стихияның ішкі «бітеу органдар» – [[жүрек]], [[өкпе]], [[көк бауыр]], [[бүйрек]], [[бауыр]] және бес «қуыс органдар» – [[асқазан]], [[тоқ ішек]], [[ащы ішек]], [[өт қабы]]мен байланысын табуға мүмкіндік берді. «Бітеу органдар» [[Инь-Ян|инь]] энергиясының басымдылығымен, «қуыс органдар» [[Инь-Ян|ян]] энергиясының басымдылығымен сипатталады. Кейіннен тағы да екі меридиан анықталды – перикарда меридианы шартты түрде инь органдарына жатқызылады, қан айналысын, тыныс алу мен жыныстық органдардың жұмысын реттеуге қатысады. Ал, «үш жылытқыш» меридианы ян жүйесіне жатқызылады, бес «бітеу» және бес «қуыс» органдардың тәннің жоғарғы, орта және төменгі бөліктерінде біріктіріп, солардың жұмысын жақсартуға қатысады. Он екі жұп меридиан [[ци]] «өмір энергиясының» өту процестеріне байланысты болады.<br /> &lt;ref&gt;Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары. Қазақстан халық емшілері қауымдастығының «Шалкөде» баспасы. Издательство «Шалкөде» при АНЦК 050060, г. Алматы ул.Радостовца 191&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> == Тағы қараңыз ==<br /> * [[Акупунктура]]<br /> <br /> [[Санат:Халық медицинасы]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 2016-02-02T09:23:35Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Стоматология» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Акупунктура схемасы]]''.]]<br /> '''Акупунктура ''' (инемен емдеу). [[Тіс]]-жақ манындағы белгілі бір нүктені инемен емдеу. Ине [[жүйке жүйесі]] арқылы гуморальдық, гормональдық факторларға әсер етіп, [[шартсыз рефлекс]] тудырады. Соның нәтижесінде дерттенген ағзалар мен тканьдердің қызметтегі қалпына келеді. Осы тәсілдердің жаңа түрі — [[лазер рефлекстерапиясы]], яғни бет иен жақтағы биологиялық активті нүктелерге лазер сәулесімен әсер етіп, стоматологиялық ауруларды емдеу (пародонтит, глоссалгия т. б.).<br /> &lt;ref&gt;Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Медицина]]<br /> <br /> <br /> {{Medsci-stub}}</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2016-01-27T12:00:31Z

<p>Тазагүл Ермаханова: Тазагүл Ермаханова Көкнәрлер тұқымдасы бетін Көкнәр тұқымдасы бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>{{Taxobox<br /> | name = Көкнәрлер тұқымдасы<br /> | image = Damavand-Poppies.jpg<br /> | image_caption = <br /> | regnum = [[Өсімдіктер]]<br /> | unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]<br /> | unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]]<br /> | ordo = [[Ranunculales]]<br /> | familia = '''Papaveraceae'''<br /> | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x }}&lt;/ref&gt;<br /> | subdivision_ranks = [[Genus]]<br /> | subdivision = See text.<br /> }}<br /> '''Көкнәр тұқымдасы''' ({{lang-la|Papaverales}}) — [[қос жарнақтылар]] класының өсімдіктері. Көбіне шөптесін өсімдіктер, кейде бұта немесе аласа ағаштар.<br /> <br /> [[Көкнәр тұқымдасы]] 26 туыс, 250 түрді біріктіреді. Тұқымдастың өкілдері Солтүстік жартышардың [[қоңыржай]] және [[субтропиктік]] белдеулерінде, сондай-ақ оңтүстік және тропиктік [[Африка]]да, [[Шығыс Австралия]]да, [[Арктика]]да кездеседі. Қазақстанда 8 туысы, 40 түрі кездеседі. Басым түрде бір- және көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Құрамында ақ, сары, тоқ сары түсті латекс (млечный сок-өзек шырыны) болады. Жапырақтары кезекті, кейде супротивті, жай, аздап немесе көптеп тілімделген, бөбе жапырақсыз. Гүлдері әртүрлі типті жалғыздан немесе жоғарғы гүл шоғырында, жиі ірі және ашық түсті, актиноморфты, кейде дұрыс емес, қосжынысты, гүл қоршауы қосарлы, тостағаншасы екі мүшелі, гүл жарғанда түседі, күлтесі 4, кейде 6 күлте жапырақты екі шеңберде орналасқан, аталығы көп, гинецейі паракарпты, 2-16 жемісжапырақтан, аналық аузы отырықты. Көкнәрлер негіщ\зінен насекомдармен тозаңданады. Жемісі – паракарпты қорпша, жақтаулары немесе жоғарғы бөлігіндегі саңылаулары арқылы ашылады. Тұқымдары сансыз көптеген, ұсақ, кішкентай ұрығы және өте майлы эндоспермді.<br /> <br /> Өкілдері: көкнәр-мак, сүйелшөп, боккония, маклея. Көкнәрлердің құрамында алколоидтар болады. Олардың ішінде тамақтық, дәрілік және әсемдік өсімдіктері бар. Көкнәр, мүйіз көкнәр және [[Мексика аргемоны]]ның тұқымынан техникалық май алынады. Көкнәрлер тұқымдасының көптеген түрлері гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі.<br /> <br /> Қазақстанның Қызыл кітабына [[жұқа көкнәр]] (Papaver tenellum) – сирек түр, эндемді, тек Шығыс және Орталық-Қазақстан бөліктерінде ғана кездеседі.<br /> &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> [[Санат:Көкнәрлер]]<br /> <br /> {{stub}}</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2016-01-20T17:08:21Z

<p>Тазагүл Ермаханова: «Аурулар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)</p> <hr /> <div>[[Санат:даму биологиясы]]<br /> [[Санат:Эмбриология]]<br /> [[Санат:Аурулар]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8-%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%83 2016-01-19T11:26:42Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>{{Тіл<br /> | Тіл = Хинди-урду (Хиндустани)&lt;br /&gt;हिन्दुस्तानी &amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp; {{Nastaliq|ہندوستانی}}<br /> | Елдер = [[Үндістан]], [[Пәкістан]], [[Фиджи]], [[Гайана]], [[Малайзия]], [[Суринам]], [[Тринидад және Тобаго]]<br /> | Сөйлеушілер = 490 млн (2006)&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120525125610/www.bbc.co.uk/languages/other/guide/urdu/steps.shtml BBC: A Guide to Urdu]&lt;/ref&gt;: 1-ші тіл 240 млн&lt;ref&gt;Хинди: 180 млн. (1991). Урду: 48 млн Үндістанда (1997) + 11 млн Пәкістанда (1993). ''Ethnologue'', 16-шы басылым.&lt;/ref&gt;, 2-ші тіл — 165 млн&lt;ref&gt;120 млн хинди (1999), 45 млн урду (1999). ''Ethnologue'' 16-шы басылым.&lt;/ref&gt;<br /> | Класификация = <br /> [[Үндіеуропа тілдері]]<br /> *[[Үнді тілдері|Үндіарий тілдері]]<br /> **Орталық топ тармағы<br /> | Ресми мәртебе = [[Үндістан]] (хинди), [[Пәкістан]] (урду), [[Фиджи]]<br /> | Азшылық ұлттар тілі = <br /> | ISO1 = hi, ur<br /> | ISO2 = hin, urd<br /> | ISO3 = hin, urd, hif (Фиджи), hns (Кариб теңізінің алабы)<br /> }}<br /> '''Хинди-урду тілдері''' немесе '''Хиндустани''' (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, {{IPA|ɦɪ̃n̪d̪ʊsˈt̪aːni}}, тікелей аударма «үндістан тілі»&lt;ref name=&quot;NCSU-Hindustani&quot;&gt;{{Cite web|url = http://sasw.chass.ncsu.edu/fl/faculty/taj/hindi/abturdu.htm| title = About Hindi-Urdu|publisher = [[North Carolina State University]]|accessdate = 2009–08–09}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар тарихи '''хиндави''', '''урду''' және '''[[рекхта]]''') — батыс хинди тілінің кластерінің бөлімі болып табылатын [[идиом]]дар тобының ортақ атауы. Бұл идиомдар солтүстік Үндістанның, Пәкістанның және тағы басқа елдердің [[лингва франка]]сы болып табылады&lt;ref name=&quot;siddiqi1994&quot;&gt;{{Citation | title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts | author=Mohammad Tahsin Siddiqi | year=1994 | isbn= | publisher=University of Wisconsin | url=http://books.google.com/?id=vnrTAAAAMAAJ | quote=''... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ...''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pulsipher2005&quot;&gt;{{Citation | title=World Regional Geography: Global Patterns, Local Lives | author=Lydia Mihelič Pulsipher, Alex Pulsipher, Holly M. Hapke | year=2005 | isbn=0-7167-1904-5 | publisher=Macmillan | url=http://books.google.com/?id=WfNaSNNAppQC | quote=''... By the time of British colonialism, Hindustani was the lingua franca of all of northern India and what is today Pakistan ...''}}&lt;/ref&gt;. Бұл [[Дели]]дің [[кхари-боли]] диалектіне негізделген және [[Парсы тілі|парсы]], [[Араб тілі|араб]], [[санскрит]] және [[Шағатай тілі|түрік]] лексикасының әсерлерімен қалыптасқан [[Үнді тілдері|үндіарий тілі]]&lt;ref name=&quot;geomag1935jsh&quot;&gt;{{Citation | title=The Geographical magazine, Volume 2 | author=Michael Huxley (editor) | year=1935 | isbn= | publisher=Geographical Press | url=http://books.google.com/?id=Z1xOAAAAIAAJ | quote=''... For new terms it can draw at will upon the Persian, Arabic, Turkish and Sanskrit dictionaries ...''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jrsa1948hae&quot;&gt;{{Citation | title=Journal of the Royal Society of Arts, Volume 97 | author1=Great Britain, Royal Society of Arts | author= | year=1948 | isbn= | publisher= | url=http://books.google.com/?id=fx_SAAAAMAAJ | quote=''... it would be very unwise to restrict it to a vocabulary mainly dependent upon Sanskrit, or mainly dependent upon Persian. If a language is to be strong and virile it must draw on both sources, just as English has drawn on Latin and Teutonic sources ...''}}&lt;/ref&gt;. Бұл тілдің үнді нұсқасының аты [[хинди]], ал пәкістандағы нұсқасы — [[урду]] деп аталады&lt;ref name=&quot;nunley1999&quot;&gt;{{Citation | title=The Cultural Landscape an Introduction to Human Geography | author=Robert E. Nunley, Severin M. Roberts, George W. Wubrick, Daniel L. Roy | year=1999 | isbn=0-13-080180-1 | publisher=Prentice Hall | url=http://books.google.com/?id=7wQAOGMJOqIC | quote=''... Hindustani is the basis for both languages ...''}}&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Хинди тілі, урду тілі және хинди-урду тілдерінің сөйлеу стилдерінің айырмашылықтары өте аз&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619612/Urdu-language|title=Urdu language&amp;nbsp;— Britannica Online Encyclopedia|publisher=Britannica.com|date=|accessdate=2011-12-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HT0MG4WI|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;, дегенмен, әдеби, ғылыми және техникалық лексикалары өзгешеленген: урдуда парсы тілінің әсері, ал хиндида санскриттің әсері сақталған&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ooH5VfLTQEQC&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2&amp;dq=urdu+heavy+persian#v=onepage&amp;q=urdu%20heavy%20persian&amp;f=false ''Hindi''] by Yamuna Kachru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=-xzljvnQ1vAC&amp;pg=PA175&amp;lpg=PA175&amp;dq=hindi+in+perso-arabic+script+india#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ''Students' Britannica: India'': Select essays] by Dale Hoiberg, Indu Ramchandani page 175&lt;/ref&gt;. Британ Үндістанның бөлінуіне дейін «хиндустани», «урду» және «хинди» сөздері синоним болып саналатын&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&quot;Hindustani B2&quot;. Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2nd ed. 1989.&lt;/ref&gt;. Хиндустани терминымен Үндістанның және Пәкістанның лингва франкасын және [[фиджи хинди тілі|фиджи хиндустани]] және [[кариб хиндустани]] тілдері аталады.<br /> <br /> Сөйлеушілер саны бойынша әлемде екінші (кей мәліметтер бойынша үшінші) тіл болып табылады (қытай тілі және мүмкін ағылшын тілінен кейін)&lt;ref&gt;[http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm The World’s Most Widely Spoken Languages]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]</div>

Тазагүл Ермаханова https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%86_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 2015-12-05T20:21:10Z

<p>Тазагүл Ермаханова: </p> <hr /> <div>Электр тогы металл өткізгіштер арқылы өткенде [[электрон]]дар бірде нейтраль [[молекула]]лармен, бірде [[электрон]]дарынан айрылған молекулалармен соқтығысады. [[Қозғалыс]]тағы электрон өзінің [[кинетика]]лық энергиясын жоғалта отырып, нейтраль молекуладан жаңа электронды бөліп алады, да жаңа оң [[ион]] түзеді, немесе электронынан айрылған молекуламен (оң ионмен) қосылып нейтраль молекула кұрады. Электрондар молекулалармен соқтыққанда энергия жұмсалады, cол энергия жылуға айналады. Кедергіні жеңе отырып жүретін кез келген қозғалыс белгілі энергия жұмсалуын қажет етеді. Мысалы, қайсы бір денені орнынан қозғалту үшін үйкеліс кедергісін жеңу керек. Оған жұмсалатын жұмыс жылуға айналады. Өткізгіштің электр кедергісінің маңызы да үйкеліс кедергісі сияқты болады. Сөйтіп, өткізгіштен ток өткізу үшін ток көзі біраз энергия жұмсайды, cол энергия жылуға айналады. Электр энерғиясының жылу энергиясына өтуі Ленц — Джоуль заңымен анықталады. Бұл заңды токтың жылулық әсер заңы деп те атайды.<br /> <br /> Орыс ғалымы және ағылшын физигі Джоуль бір мезгілде және бір-бірінен тәуелсіз электр тогы өткізгіш арқылы өткенде, өткізгіште бөлінетін жылу мөлшері ток квадратына, өткізгіш кедергісіне және токтың өткізгіштен өту мерзіміне тура пропорционал болатындығын анықтады. Бұл ереже Ленц — Джоуль заңы деп аталады.<br /> Егер ток әрекеті жасалған жылу мљлшерін Q әрпімен өткізгіштен өтетін ток күшін I әрпімен, өткізгіш кедергісін R әрпімен және, токтың өткізгіштен ағып өту уақытын t әрпімен белгілесек, онда Ленц — Джоуль заңының өрнегін былай жазуға болады: <br /> : &lt;math&gt;Q = I^2 R t\,&lt;/math&gt; <br /> I=U/R және R=U/t, болғандықтан:<br /> Q = UІt = U²t/R.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Физика]]</div>

Тазагүл Ермаханова