Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жасымық

2017-01-04T17:10:47Z

Сәуір:

{{Taxobox
| name = ''Lens''
| image = Illustration Lens culinaris0.jpg
| image_caption = [[азықтық жасымық]]
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Core eudicots]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Fabaceae]]
|subfamilia = [[Көбелектілер тұқымдасы|Faboideae]]
| tribus = [[Fabeae]]
| genus = '''''Lens'''''
| genus_authority = [[Mill.]]
| subdivision_ranks = түрлері
| subdivision =5 түрі белгілі
}}
'''Жасымық''' ([[Латын тілі|лат]]. Lens) – [[бұршақ тұқымдасы]]на жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 10-ға жуық түрі бар. [[Қазақстан]]да [[шығыс жасымығы]] (L. prіentalі») және тағамдық немесе кәдімгі Жасымық (''L. culіnarі'') өседі. Кәдімгі Жасымық суыққа төзімді, ылғалды көп қажет етеді. Өсіп-өну кезеңі 75 – 115 тәулік. Өздігінен тозаңданады. [[Қара топырақ]]та жақсы өседі. Жасымық [[дән]]інде 35% [[белок]], 60% [[крахмал]], 2,5% [[май]] болады. Дәнінен [[жарма]], [[ұн]], т.б. жасайды. 1 га-дан 15 – 25 ц дән жиналады. Жапырағы мен сабағын және ұсақ дәнді сортының дәнін малға азық ретінде пайдаланады. Жасымыққа [[отамалы дәнді дақылдар|отамалы]] және [[күздік дәнді дақылдар]] алғы дақыл болып табылады. Дәнін қатарлап (тұқым себу нормасы 0,7 – 1,7 ц/га), 3 – 5 см тереңдікте егеді. Бөлектеп жинайды. 
Зиянкестері: [[жасымық қоңызы]], [[шалғын көбелек]]; аурулары: ақ зең [[аскохитоз]], [[тат]], т.б.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
[[Санат:Бұршақтар тұқымдасы]]
[[Санат:Тұрмыс]]
{{stub}}

Түргеш қағанаты

2016-12-17T20:02:06Z

Сәуір:

{{Қағанат
| Атауы = Түргеш қағанаты
| Суреті = Семиреченская область 1900.svg
| Құрылды = [[704 жылы]]
| Жойылды = [[756 жыл]]ы
| Алғашқы қағаны = [[Үшлік хан]] (704-708)
| Ұлы астанасы = [[Суяб]]
| Кіші астанасы = [[Күнгіт]]
| Орналасқан жері = [[Іле өзені]] мен [[Шу (өзен)|Шу өзені]] аралығында, [[Іле Алатауы]]нан [[Балқаш көлі]]нің оңтүстігіне дейін.
| Бөлінуі = Cары түргеш, Қара түргеш
}}

'''Түргеш қағанаты''' ([[Орыс тілі|орыс]]. Тюргешский каганат; [[Ағылшын тілі|ағыл]]. '''Turgish kaganate)''' — дулу тайпа құрамының ішіне жатады, түргештердің өзі қара және сары түргеш болып бөлінгені белгілі. (Кейбір тарихи деректер бойынша, "сары" және "қара" деген тайпа бөліктері этникалық емес, саяси жағынан қарастырғаны жөн. Демек, Сақал қаған болған кезде түргеш қағанаты екіге бөлініп кетеді. Біреуінде Сақал өзі қаған болған, ал екіншісінде халықты басқарған Сұлу. Сақалға бағынатын халықты "сары түргеш", ал Сұлуға бағынған халықты - "қара түргеш" деп атаған.)

Түргештер Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел дулаттың белді тайпасы. Шежіре деректерінде "сары үйсін" деп аталады.Түргештер Іле мен Шу өзені аралығында, Іле Алатауынан Балқаш көлінің оңтүстігіне дейінгі өңірде көшіп-қонып жүрген. Бұл өлке мал шаруашылығына қолайлы, құнарлы өріс-қоныс болды. Сонымен қатар отырықшы егіншілік ошағы, біршама көркейген қалалары бар бай өлке еді. Шығыс пен батыс арасындағы сауда-керуен жолының осы өңірді басып өтетін басты бөлігі түркештердің бақылауында болды. Бұл жағдай түркештердің әскери-саяси және шарушылық қуатын арттыра түсті.

==Түргеш қағанатының қалыптасуы==

[[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Tүрік қағанатындағы]] өзара тартыстар, [[Жетісу|Жетісуда]] өз үстемдігін орнатуға ұмтылған Қытай императорлық әулетінің әскери- саяси әрекеттері қаған билігінін әлсіреуіне, сөйтіп бірте-бірте тек аты ғана қалуына көбіне-көп себепші болды. «Он оқ бұдун» құрамына кірген тайпалардың енді қаған атынан емес, өз туын көтеріп қимыл жасауы жиілей түсті. 694 жылы таққа отырған Ашина Туйцзы тибеттіктермен одақтаса отырып, шығыста қытай әскеріне қарсылық ұйымдастыруға әрекет жасаған кезде, Жетісудың өзінде азғыр Нүзұқ-Иркин, түргеш Чыкан және ұлық-оқ тайпасының басшысы бастаған тайпалар [[Суяб]] бекінісін қоршауды ұйымдастырған, бірақ шежірешінің сөзіне қарағанда, олар жеңіске жете алмаған. Мұның өзі, шындыққа үйлеспейтін болса керек. Қалаға шабуылдың сәтсіз аяқталуы туралы шежірешінің сөздері өкілдердің мәлімдемесіне ғана негізделген. Әдеттегідей, шайқастың қалай болғанын нақты суреттеп баяндау жоқ, шежіреші тек «жеңілді» дейді де қояды. Ол былай тұрсын, бұдан кейін бірден аймақтың халқын тыныштандыру үшін түрік Хусэлоның бастауымен қосын ұйымдастырылды (бұлар түріктерден құрылған болуы керек) делінеді. Бірақ жорыққа әзірленіп жатқан кездің өзінде қағанатта жаңа бір күш пайда болады да, мұның куаттылығы соншалық, Хусэ- ло батысқа жорық жасаудың орнына асығыс түрде тайып тұрады.

Бұл күш Баға тархан деген атағы бар Үшлік бастаған түргештер болды.
Бытыраңқылық және [[Хусэло]] қағанның қашып кетуі жағдайында түргештердің көтерілуі күтпеген жерден болған оқиға емес еді. Қағанаттың сол қанатының құрамына кіретін, халқы көп тайпа болған түргештер VI ғасырда-ақ [[Шу]]-[[Іле]] қос өзені аралығындағы үлкен аймақты алып жатты және [[Жетісу]]дағы керуен жолдарының көбі солардың бақылауында болды. [[Түргеш]]тердің ықпалы бірте-бірте күшейе берді, оларға бағынышты тайпалар саны көбейді. Үшлік өз жерінде әрқайсысы 7 мың сарбаздан тұратын 20 аймаққа бөлді. Бұрын [[Шу]]дың солтүстік-батыс жағында болған өз ордасын ол [[Суяб]]қа көшіріп, оны Үлкен орда деп атады; [[Күнгіт]] қаласында оның Кіші ордасы болды. Күнгіт және солай аталатын тайпа Іле өзені аңғарында орналасқан (олар мұнда XI ғасырда да тұрған, мұны [[Махмұд Қашқари|Махмұд Қашғари]] атап көрсеткен). Шежіреде айтылғанындай, батыс түрік жерлері «шығыста солтүстік туцзюйлермен (яғни Шығыс түрік қағанатымен), батыста — хулармен (соғды князьдіктерімен) шектесіп, шығыста тікелей Сичжоу (Тұрфан) жәнеТинчжоу (Бесбалық) аймақтарына дейінгі жерді алып жатқан».
Бұл екі топтың арасы өте-мөте ушығып тұрған болатын. Үстемдік үшін күрестің барысында Іле түргештері Қапаған қаған бастаған шығыс түріктерімен әскери одақ құрды. Олардың арасындағы күрес көріністерінің бірі [[Ертіс]]тен бір түндік жердегі Бөлу Шу өзені бойындағы шайқас болып табылады. Шу түргештері (басқаша айтқанда, сары түргештер) қатты жеңіліске ұшырады, мұның нәтижесінде үстемдік олардың бәсекелестеріне (қара түргештер, бұлар өз ордасын [[Талас]]қа көшірді) ауысты. Бұлар қаған тағына қара түргештердің шапыш (чэбиши) тайпасының өкілі [[Сұлу қаған|Сұлуды]] отырғызды.

Құжаттар сол кездегі Түргеш қағанатында әлеуметтік өзгерістердің болғанын көрсетеді. «Жаңахында» былай делінген: «Шығындар (ақсүйектердің) күн сайын өсіп жатты, ал қор дегенің болған жоқ. Соңғы жылдары ол (қаған) тапшылықты сезіне бастады, сондықтан талап алынған олжаларды бірте-бірте бөліске салмай, өз қолында ұстады. Міне, осы кезде бағыныштылар да одан бөлініп шыға бастады». Дау-жанжалдар қара түргештер мен сары түргештердің билеуші топтары арасындағы күреске ұласты. 738 жылы Сұлу қаған өлген кезден бастап бұл күрес өте-мөте шиеленісе түсті. Шежіреде айтылғандай, Түргеш қағанатында «Сақалдың ұрпақтарын сары рулар (сары түргеш) деп, ал Сұлу ұлысын қара рулар (қара түргеш) деп атайды, (олар) бірімен-бірі жауласады, біріне-бірі сенбейді». Түргеш шонжары шумекен Бекан-Күлүг-шорасының (Фу- Янь-Цюэлю-чо) хатында да осы туралы айтылады: «Біз далада, толқып тұратын елде тудық, біріне-бірі шабуыл жасап, кескілесіп жатады...»<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59ISBN 978-601-282-027-0,1-т. ISBN 978-601-282-026-3 </ref>

Арабтар [[Орта Азия]]ға жаулауы басталған кезде, [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]]ның басым бөлігі Батыс Түрік қағанаты қол астында болды. [[Арабтар]]ға қарсы күресте [[Жетісу]]да өкімет басына келген түргештер болды. Оның негізін салған Үшлік қаған (704-706 жж.). Оның ордасы [[Шу]] бойындағы [[Суяб]] қаласы болды. Екінші (кіші) ордасы Іле өзені жағасындағы Күнгіт қаласында орналасады.

Түргеш қағанатында Үшліктен кейін оның мұрагері болып, баласы Сақал қаған (706-711) таққа отырады. Оның кезіңде [[Түргеш]] мемлекетінде ішкі бірлік болмайды және қағанат үнемі арабтармен, қытайлармен күрес жүргізіп отырды. Түргеш қағанаты Сұлу қаған (715-738) тұсында күшейді. Оның тұсында түргештер үш майданда күрес жүргізді. Батыстан арабтар, шығыстан Тан әулеті, солтүстікте Шығыс Түркі Қағанаты күш көрсетті. Елшілік жолымен (неке байланысы) және әскери шаралар арқылы Сұлу шығыстан келетін қатерді болдырмады. Бұл жағдай түргештердің батыста белсенді әрекет етуіне мүмкіндік туғызды. 723 жылы Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, түргештер арабтарды жеңеді. Сұлу қағанды

арабтар Абу Мұзахим ([[Сүзеген]]) деп атайды. 737 жыл[[Сүзеген|ұлуды]]<nowiki/>қты өз қолбасшысы Б ға-Тархан өлтіреді.

==Қағанаттың күйреуі==

Оның қазасынан кейін "сары" түргештер мен "қара" түргештер арасында өкімет билігін алу үшін күрес басталды. 746 жылы [[Жетісу]]ға [[Алтай]] мен [[Тарбағатай]]дан қарлұқтар келіп қоныстанады. [[Арабтар]]мен, сондай-ақ өзара қырқыстардан әлсіреген [[түргештер]] [[қарлұқтар]]ға белсенді қарсылық көрсете алмайды. Мұны [[Қытай империясы]] пайдаланды. Оның [[Шығыс Түркістан]]дағы уәлилері 748 жылы өз әскерін [[Суяб]] қаласына аттандырады да, оны басып алады. [[Шаш]]тың иесі дарға асылады. Оның баласы арабтардан көмек сұрап келеді. 751 ж. [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы маңында арабтар мен қытай әскері арасында шайқас болады. Шайқас бес күнге созылады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртындағы қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытайлар толық жеңіледі. Тан әскері [[Жетісу]]ды, [[Шығыс Түркістан]]ды тастап кейін шегініп кетеді. Арабтар [[Шаш]]қа қарай кетеді. Бірақ ішкі қырқыс [[Түргеш]] мемлекетін әбден тұралатып тастады. 756 жылы түрік тілді қарлұқ тайпаларының әрекетінен түргеш мемлекеті құлады.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Түрік қағанаты

2016-12-17T18:59:38Z

Сәуір: Толықтырдым

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Түрік (Түркі) қағанаты
|өз атауы = [[File:Old Turkic letter UK.svg|10px]][[File:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter T2.svg|10px]] [[File:Old Turkic letter K.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter UK.svg|10px]]
|статусы = [[Қағанат]]
|әнұраны =
|байрақ = Ashina.png
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы =
|елтаңба_сипаттамасы =
|карта = Тюркский каганат.png
|size = 300px
|сипаттамасы =

|p1 =
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылуы = [[552]]
|ыдырауы = [[603]]

|s1 = Жужан қағанаты
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 = Батыс Түрік қағанаты
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 = Шығыс Түрік қағанаты
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =
|астана = [[Суяб]]
|қалалары =
|тілі = [[түркі тілдері|түркіше]]
|валютасы =
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы = 13 млн км²
|халқы = 13,000,000 адам [[Түркілер]] 
[[Үйсіндер]], [[Дулулар]], [[Нушиби]]лер ([[Жетісу]]да) 
[[ұйғырлар]] ([[Шығыс Түркістан]]да) 
[[телелер]] ([[Алтай]]да) 
[[қидандар]] ([[Маньчжурия]]да) 
Енисей қырғыздары ([[Енисей]] жағалауында) 
[[соғды]]лар ([[Орта Азия]]да) 
[[қыпшақтар]] (солтүстікте, [[Қазақстан]]да, Батыс Сібірде)
|басқару_формасы =
|династиясы =
|басқарушылар_титулы =
|басқарушы1 =
|басқарушы_жылы1 =
|басқарушылар_титулы2 = 
|басқарушы2 =
|басқарушы_жылы2 =
|басқарушылар_титулы3 =
|басқарушы3 =
|басқарушы_жылы3 =
|басқарушылар_титулы4 =
|басқарушы4 =
|басқарушы_жылы4 =
|басқарушылар_титулы5 =
|басқарушы5 =
|басқарушы_жылы5 =
|басқарушылар_титулы6 =
|басқарушы6 =
|басқарушы_жылы6 =
|діні = [[шаманизм]], [[тәңіршілдік]], [[буддизм]]
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|ескерту =
}}

[[Сурет:Kashgari map.jpg|thumb|Түрк әлемі [[Қашғари, Махмұд|Махмұду Қашғари]] (XI ғасыр)]]
{{Қазақстан тарихы}}

'''Түркі қағанаты''' ([[Бітік|Бітік (руна) жазуымен]]: [[File:Old Turkic letter UK.svg|10px]][[File:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter T2.svg|10px]] [[File:Old Turkic letter K.svg|10px]][[File:Old Turkic letter U.svg|10px]][[File:Old Turkic letter UK.svg|10px]]<ref>[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Gedenkstätte von Kultegin, TÜRIK BITIG]</ref> {{lang-tr|Kök Türk}} [[Орыс тілі|орыс]]. '''Тю́ркский кагана́т,''' [[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''''''Turkic Khanate'''''') — түркілердің тайпалық одағы тарапынан орта ғасырларда (552 - 603 ж.) басқарылған Азиядағы ірі мемлекет. Тарихтағы ең ірі мемлекеттердің бірі.

Түркі қағанатының күшейген уақытында Солтүстік-Шығыс Қытай ([[Маньчжурия]]), Моңғолия, Алтай, Шығыс Түркістан, Батыс Түркістан, Орта Азия, Қазақстан және Солтүстік Казказ территорияларына иелік еткен.<ref>Wolfgang-Ekkehard Scharlipp ''Die frühen Türken in Zentralasien'', S. 30</ref>

==Түркі этнонимы==
«[[Түркілер|Түркі»]] этнонимінің алғаш рет аталуы қытай жылнамаларында кездеседі және ол 542 жылға жатады. [[Қытай]]лар түріктерді [[ғұндар]]дың ұрпақтары деп санаған. Шежірелерде бұл кезде қытайдың Вэй князьдігінің солтүстік өңірлеріне солтүстік-батыс жақтың бірінен келген түріктер жыл сайын шапқыншылық жасап, ойрандап кететін болды деп хабарланады. Олар туралы келесі бір мәліметтер бүкіл құрлықтағы тарихтың талай ғасырлар бойғы дамуына өзек болған оқиғаларға байланысты. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп атаған.

==Тарихы==
===Қалыптасуы===
[[Ұлы қоныс]] аудару дәуірі (II — V ғасырлар) [[Қазақстан]]ның, [[Орта Азия]] мен Шығыс [[Еуропа]]ның этникалық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. V ғасырда түркі тілдес теле (тирек) тайпалар одағының саны көп топтары Солтүстік [[Моңғолия]]дан [[Шығыс Еуропа]]ға дейінгі далалық өңірге қоныстанды, оңтүстігінде олардың көшіп жүретін жерлері Әмударияның жоғарғы ағысына дейін жетті.

VI ғасырда [[Қазақстан]] жерлері құдіретті держава — билеушілері түрік тайпасының әулеттік [[Ашина]] руынан шыққан Түрік қағанатының билігіне түсті. [[Түрік этносы]]ның өзі қағанаттың құрылар алдыңдағы кезенде [[Ганьсу]], [[Шығыс Түркістан]] және [[Алтай]] аудандарында III ғасырдан VI ғасырға дейін кезең-кезеңмен қалыптасты.

Түркі қағанаттың саяси-әскери бірлестік ретінде қалыптасқан мекені - Жетісу. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жужан мемлекеттің шет аймақтары болатын. Осы аймақтарда орналысқан тайпалар - теле - 492 ж. жужаньдарға қарсы шығып, тәуелсіздік мемлекет құрады. Дегенмен де, 516 ж. жужаньдар жаңа құрылған мемлекетті тағы да өздеріне бағындырады. 545 ж. теле тайпасының Ашина руы жужаньдарға қарсы қүресті басқарады. 551 ж. батыр Бумын Қытайдағы Батыс Вэй патшалығымен бірігіп, жужань мемлекетінің талқандайды.

===Түркі қағанаты===
Ерте Түркі мемлекеті - Түркі қағанаты 552 жылы құрылды. Оның негізін салған - Бумын қаған 553 жылы қайтыс болады.
Бумын өлгеннен кейін таққа оның інісі Қара-Еске отырады, оның бастауымен түріктер жоғары жағында бір жердегі Бұкрат (Мула) тауларында аварларды екінші рет жеңеді. [[Қара-Еске]]нің мұрагері деп шежіреші оның інісі Иркинді (Ицзинь) атайды, ол кағандық тағына [[Мұкан-қаған|Мұқан қаған]] деген атпен отырады, оның лақап аты Йанту болды. Мұқан қаған (553-572) билік құрған жылдарда Түркі қағанаты Орта Азияда саяси үстемдікке ие болады. Олар Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырады, Солтүстік Қытайды алым-салық төлеп тұруға мәжбүр етеді. 563-567жж. эфталит патшалығын басып алады. Міне, осыдан кейін олардың жері Каспий теңізінен Солтүстік Индияға дейін және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан.

Бұл жылдары түріктердің батыста жасаған соғыс жорықтары бұлардан да күшті бола түседі. Бұларды Бумынның басқа бір інісі Иштеми бастайды. 552 не 553 жылы батысқа жасалған жорықтардың бірінде Иштеми Бумыньмен бірге болып, «он ұлы жетекшіні (немесе қауым бастығын) басқарды, он түмен әскері болды; ху елін (соғдылықтарды) жуасытуға аттанды және «Он тайпалық» деп атап өзін қағанмын деп жариялады».

Түркілер Орта Азияны жаулап алғаннан кейін Жерорта теңізіне дейін баратын Жібек жолына иелік етті. Олар өздерінің жаулап алу жорықтарын жүргізуде Иранға қарсы Византиямен одақтасты, 571 жылы түріктердің әскери қолбасшысы ИЕштеми Солтүстік Кавказды басып алады, сөйтіп Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. Оның баласы Түріксанф Керчьті басып алып, 576 жылы Қырымға шабуыл жасады. Бірақ Иштеми өлгеннен кейін 582-593 жылдары билік үшін қырқыс басталды. Өзара қырқыс пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. Күшейіп алған Иран 588 ж. Герат түбінде түріктерді жеңіп шығады. Византия 590 жылы Боспорды қайтадан жаулап алады. Өзара қырқыстар, әлеуметтік қарама-қайшылықтар қағанатты әлсіретіп, оның 603 жылы Шығыс және Батыс түркі қағанаттарына бөлінуіне әкелді. Шығыс Түркістаннан Амударияға, Еділ өңірі мен Терістік Кавказ далаларына дейінгі жер Қағанат қарауына көшеді.

Түркі мемлекетінің басында - қаған тұратын, оның оң қолы (көмекшісі) - "яғбу" титулымен аталатын. 568 ж. бастап Түркі қағанаты 4 аймаққа бөлінетін. Қағанның ордасы - Алтайда болған. Халық 3 әлеуметтік топқа бөлінген - бектер, қара будундар (жалпы халық), таттар (құлдар). Түріктерге бағынатын тайпалырдың барлығы - оғыз деп аталатын.

581 ж. Қытайда Чжоу династияның орнына Суй династия келгеннен кейін, жаңа патша түріктермен барлық сауда қарым-қаныстарды үзді. Енді Қытайдан жібек маталары Орта Азияға келмейтің болғандықтан, түрік қағандарының Ұлы Жибек жолындағы рөлі азаюға бастады. Тобо хан қайтыс болғаннан кейін, түркі қағанатта өзара қырқыс басталады. Суй династияның патшалары осы ішкі өзгерістерді сезіп, түркі қағанатты ыдыратуға, әлсіретуге тырысады. Осы саясаттың нәтижесінде, 602-603 жж. қарай, түркі қағанаты екіге бөлініп кетеді.

604 ж. Батыс Түркі қағанатының қағаны болып Тардуш (Дато) сайланды. Ал Шығыс Түркі қағанатының қағаны болып сайланды.

==Сыртқы саясаты==
Отырықшы аудандардың байлығын иеленуге ұмтылу түріктердің батыстағы, Орта Азиядағы саясатының негізі болды. Олар эфталиттерінің батыс тармағына міне осы арада кездесті, ал эфталиттердің иеліктері Каспий теңізінен Солтүстік Үндістанға және [[Шығыс Түркістан]]ға дейінгі жерді алып жатқан еді. Өзінің армиясының орасан зор да икемді құрамына қарамастан, мұндай күшті жалғыз жеңіп алуға түріктердің ша- масы келмейтін. Олар үшін соғыс сасанилік [[Иран]]мен әскери одақ жасасқаннан кейін ғана табысты бола бастады. Эфталиттерге вассалдық тәуелділікте болған [[Иран]] оларға ұзақ уақыт бойы жыл сайын күміспен салық төлеп тұрды, мұны осы мақсат үшін арнайы соғылған пехлеви жазуымен қоса эфталит жазуы бар теңгелер көрсетеді. Сондықтан түріктердін эфталиттерге қысым жасауы Иранның сасанилік билеушілеріне қолайлы болды. Түрік қағанымен жасалған келісім бойынша [[Хұсрау I Ануширван]] шах өзінің армиясын [[Тоқарстан]]ға аттандырып, оны 564 жылы эфталиттерден тартып алды, сөйтіп эфталиттер өздерінің берік те қамсыз тылынан уақытша айырылып қалды. Мұның өзі түрік кағаны Силзибулға 563—567 жылдары эфталит патшалығын талқандауға мүмкіндік берді. [[Түрік-эфталит соғысы]] біткен бойда-ақ Шығыс пен Батыстың арасындағы керуен жолдары бойында жатқан жерлерді бөлуге келгенде одақтастар арасында араздық басталды. Бұл жерлерді иелену жол асуларын кеңінен пайдалануға, жібек, тәтті тағамдар, сәндік заттар, т.б. саудасын бақылауға, Шығыс пен Батыс арасындағы тауар айырбасына белсене қатысуға мүмкіндік беретін еді.
Бұл саудада бүкіл Орта және Орталық Азия аумағында негізгі делдалдар соғды көпестері болды, олар өздеріне қолайлы жағдайды сақтап қалуға бәрінен де гөрі мүдделі болатын. Сондықтан бұрынғы одақтастармен араздасып қалған түрік қағаны Хұсрау I Ануширванга [[Персия]] арқылы [[Византия]]ға жібек және басқа тауарлар өткізуге рұксат сұрап, елшілік жіберуге ұйғарганда, бұл елшілікті соғды көпесі Маннах бастап барғанына таңдануға болмайды. Алайда елшілік сәтсіздікке ұшырады. Хұсрау I Ануширван қағанатпен қатынасты көрінеу біржолата үзуге батылы бармай, әкелген жібектің бәрін сатып алуга бұйрық берді, сөйтті де, оны Маниахтың көзінше өртеді. Екінші елшілік те осылай сәтсіз болып шықты.

Бұл жағдайда түріктер тікелей [[Константинополь]]ге, [[Византия]]ның императоры [[II Юстин]]ге сөз салуды дұрыс көрді. Тағы да сол Маниах бастаған елшілікке енді Кавказ арқылы жүруге тура келді. [[Маниах]]тың Константинопольдегі келіссөзі сәтті болды, ол кейін қайтқанда түріктердін жаңа одақтасының өкілі, Византия елшісі Земархты алып қайтты. Земарх елшілігі Кавказдан асып, Каспий теңізін жағалап, [[Хорезм]] арқылы [[Сырдария]]ға жетгі. Бұл елшіліктің сипатталып жазылуы Менандрда сақталған. Ол елшілердің екі оттың арасынан өтіп, тазалану рәсімін жасауға тиіс болғанын әңгімелейді, қаған шатырының ішкі жиһаздарын, дөңгелектері бар алтын тақты суреттеп жазады. Византия елшісінің түрік қаганымен келіссзөде түріктер мен Византия арасында жібекпен тікелей сауда жүргізу туралы және олардың армияларының сасанилік Иранға қарсы бірлесіп қимылдауы туралы сөз болады.
Алайда бірінші тармақта екі жақ келісімге келе алмайды, өйткені бұл кезде Византия жібек құртын өсіруді өзі үйреніп алған болатын, сондықтан ол сырттан жібек әкелуге зәру емес еді. Византиялықтар түріктерден Иранға қарсы әскери көмек қана күтті. Каған сарайының бұған оңқарайтындығы айқын болса да, бұл мәселе жөнінде де нақты шешім қабылданбады. Бұл Иран мен Византияны әлсіретуді көздеген дипломатиялық есеп болса керек. Солай болып шықты. Өздерінің араларындағы қатынастарды соғыс жолымен анықтап алудан қолдары босамаған Иран мен Византия қағанатгың істеріне ықпал жасай алмады.

Бірақ 575 жылы жағдай өзгерді. Византия мен Иран өзара уақытша бітім жасасты. Тіпті Византия түріктерге қарсы күреске олардың бүлікшіл вассалдары уархун (вархонит) -түріктерді тарту үшін Кавказдың арғы жағына және Кавказға кіруге әрекет жасады. Бұған жауап ретінде түрік атты әскері Киммерия Боспорына, онан кейін [[Қырым]]ға және [[Батыс Кавказ]]ға жойқын жорық жасады.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59ISBN 978-601-282-027-0,1-т. ISBN 978-601-282-026-3</ref>
==Түркі тайпаларының діні==
{{main|Түріктердің наным-сенімдері және дін}}
Түріктердің наным-сенімдері және дінi — жалпы алғанда, отырықшы және көшпелі халықтың діни нанымдарында алдындағы дәуірлерден алынғаны көп. Адамдардың құдайлық күштермен «қарым-қатынасындағы» аралық міндеттер қоғамдағы ерекше топтың — ша- мандардың қолында болды, ал шамандар ертедегі түрік мәтіндерінде қам деп аталған. Шамандар, сәуегейлер, емшілер, «құдайдың қалауын» жариялаушылар болған. Ертедегі түріктер дінінің негізі Көкке (Тәңір) және Жер-Суға (Йер- Суб) сиыну болды". Құдірет деп есептелген бұл қос күштің негізгісі Көк болды. Қағандар нақ осы Көктің еркімен билік құрып, олар «Көк тектестер және Көкте туғандар» деп аталды.

==Түркі мәдениеті==
Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан мөдениеттің жалпы атауы. Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен өңірі болған. "Халықтардың ұлы қоныс аударуының" нәтижесінде қазіргі [[Қазақстан]], Орта жөне Алдыңғы Азия, [[Шығыс Еуропа]] территорияларына кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстраты болып табылады. "Теле" деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталады. "" Теле"" түрік деген мағына береді. "Түрік" этнонимі алғашқы кезде белгілі бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түрік"терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). Түркі қағандағы тұсында түркі тілінің өрісі барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. Түркілердің жазуы да болған. Сол көне түркі жазбаларынан түркілердің дүниетанымдық көзқарастары, наным-сенімдері туралы көп мағлүмат алуға болады. Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына карап ауа райын, жыл маусымдарының қандай болатынын күні бұрын анықтай алған. Көне түркілер геометрия, математика ғылымдарынан біршама хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, карауыл төбелер тұрғызуға, т.б. пайдаланған. Олар металды, түрлі минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. Емдеудің неше түрлі әдістерін де жетік меңгерген. Ежелгі түркілер, негізінен, қос күшке - Көкке және Жерге сиынатын болған. Көк Тәңірінің рақымымен елді билеген қағандар "Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендірілген" деп аталған. Ежелгі түркілер үшін Көк пен Жер-Судан кейін тұрған құдіретті күш әйел, ошак басы құдайы Ұмайға табынған. Түркі халықтарының мәдениетінде персонификациялабаған, шексіз аспан әлемімен қатар аспан шырақтары, құтты мекен, отсуға да бас игенін білдіретін деректер кездеседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Түркі қағанаты]]
[[Санат:552 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:603 жылы жойылғандар]]
[[Санат:Ұйғырлар тарихы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Тәжікстан тарихы]]
[[Санат:Қағанаттар]]

Қарағай

2016-12-17T14:40:08Z

Сәуір:

{{Taxobox
| name = Қарағай
| image = Pinus densiflora Kumgangsan.jpg
| image_caption = [[Солтүстік Корея]]
| regnum = [[Өсімдіктер]]
| divisio = [[Pinophyta]]
| classis = [[Pinophyta|Pinopsida]]
| ordo = [[Pinales]]
| familia = [[Қарағайлар тұқымдасы]]
| genus = '''''Pinus'''''
| genus_authority =
| subdivision_ranks = Subgenera
| subdivision =
}}
{{мағына|Қарағай (айрық)}}
'''Қарағай''' ([[Латын тілі|лат.]] ''Pínus'')– қарағай тұқымдасына жататын, мәңгі жасыл, қылқан жапырақты ағаш кейде бұта. Еліміздің таулы аймақтарында бірнеше түрі кездесетін [[Қылқан жапырақтылар|қылқанжапырақты]]ты мәңгіжасыл өсімдік. 500-600 жылға дейін өмір сүреді. Ең биік түрлері 50-60 метрге жетеді. Шыршаныкіндей емес қарағайдың қылқаны ұзын, жуандау. Қылқанының түсі түріне қарай сары, көкшілдеу, жасыл және қою жасыл болады. Қарағай сондай-ақ тез өсетін қылқанжапырақтылардың бірі. [[Жер]] шарында жүзден аса түрі болса, оның жиырма шақты түрі көгалдандыруда қолданылады. Олардың ішінде бұтағы тік өсетін және жайыла өсетін түрлері де бар. Өсе келе жан-жағына 6-7 метрге дейін жайылатындықтан, бір-бірінен немесе өзге ағаштардан арақашықтығы кем дегенде 5-6 м болуы керек. Оның барлық түрі бой жасап өсіргенге ыңғайлы. Жай және тез өсетін түрлері бар. Биіктігі екі метрден аспайтын “[[тау қарағайы]]” деген түрі бар. Көгалдандыруда оларды түрлі композицияларға қолдануға болады. Қарағайдың қылқанымен қоса, өте жиі орналасатын [[бүршік]]тері де өте әдемі. Осы бүршіктерін сәндік үшін теріп алып, қолөнер бұйымдарына қолданып жатады.

Қарағайдың ағашы мықтылығымен және қаттылығымен ерекшеленеді. Оны кеме құрылысында, авиацияда, теміржолда және құрылыста кеңінен қолданады. Қарағайдың діңінде шайыр көп мөлшерде болады.Одан скипидар мен канифоль алынады. Канифольді сүргіт және лак дайындауда қолданады.

Қарағайдың [[бүршік]]тері, [[эфир майы]] және [[шайыр]]ы бронхит, [[өкпе аурулары]]на қарсы пайдаланылады. Қылқанын С дәрумені жетіспегенде және алдын-алу үшін қолданады. Қарағайдың қара майын тері ауруларына жақпа май ретінде пайдаланады.

== Күтімі ==
Жас көшетін ашық күн көзіне, құнарлы топыраққа отырғызу керек. Жыл сайын көктемде қалқанжапырақты ағаштарға арналған минералды заттармен қоректендірген жөн. Қоректік заттары жеткілікті қарағай қылқанының түсі қанық болады. Кейбір жұмсақ қылқанды түрлері қысқы суыққа шыдамсыз келеді.

== Көбейтілуі ==
Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтіледі.

== Сипаттамасы ==
Бұл ағаштардың биіктігі 35 м-дей, діңі мықты, бұтақ шоғыры дөңгелек болып келеді. Қабығы үгілмелі, қызыл қоңыр түсті, бұтағында жарықтары болады. Жапырағы (инесі) 2 – 5-тен шоқтанып бүршігінде орналасқан, бүршіктері күрделі. Бүрі 2 – 3 жылда піседі, оны жеуге болады. Мамыр айында гүлдейді. Аталық гүлі масақты, сары не қызыл түсті. Аналық бүрі жас өркен ұшында 2 – 3-тен орналасады, 2 жылда пісіп жетіледі. Тұқымы – қара, не сұр түсті; қанатты кейде қанатсыз болады. Қарағай ағашы 300 – 500 жыл жасайды.

Еуразияның [[Қоңыржай белдеу|қоңыржай]] және [[Субтропиктік белдеу|субтропиктік]] аймақтары мен [[Солтүстік Америка]]да өсетін 100-ге жуық түрі белгілі.

== Емдік қасиеті ==
Қарағайдан жоғары сапалы ағаш сүрегі, қарамай, шайыр алуға болады. Қарағай – дәрілік ағаш, одан терпентин майы, скипидар, сірке суы; жас қылқанынан С витамині (концентрат), [[эфир майы]] алынады. Сондай-ақ құм тоқтатуда, әсемдік ретінде (елді мекенді көгалдандыруда) маңызы зор.

== Қазақстанда ==
[[Қазақстан]]да 2 түрі: кәдімгі Қарағай (P. sіlvestrіs) және самырсын Қарағайы (P. sіbіrіca) бар. Бұлар республиканың солтүстік-шығыс, орталық бөліктеріндегі аралас ормандарда, басқа қылқан немесе жалпақ жапырақты ағаштар арасында өседі. Қазақстанда ботан. бақтарда Қарағайдың: сары Қарағай, тау Қарағайы, Веймутов Қарағайы түрлері қолдан өсіріледі.

== Қызықты дерек ==
* [[АҚШ]]-тың оңтүстік-батыс бөлігінде өсетін Қарағай ағашының жасы 4900 (кейбір деректерде 6000) жыл.<ref>Құлжабаева Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 14 б. ISBN 978-601-7237-07-3</ref>

<gallery>
Сурет:Pinus sibirica Urals1.jpg|Самырсын Қарағайы
Сурет:Seeds of Pinus sibirica.jpg|Самырсын Қарағай Жаңғағы
Сурет:Pinus sylvestris Nethybridge.jpg|Кәдімгі Қарағай
Сурет:Pine cones - Scots Pine.jpg|Кәдімгі Қарағай Жаңғағы
</gallery>

== Сілтемелер ==
* http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Pinus}}

[[Санат:Қарағайлар тұқымдастары]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Қарағаш

2016-12-17T14:34:25Z

Сәуір:

[[Сурет:Ulmus parvifolia.jpg|400x280px|thumb|[["Қарағаш"]]]]
'''Қарағаш''' ([[Латын тілі|лат]]. Ulmus) – қарағаштар тұқымдасына жататын көп жылдық [[жапырақ]] тастайтын ағаш. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдерінде кездесетін 30-дай (кейбір мәліметтерде 45) түрі белгілі. Қазақстанның далалы жерлерінде, сай-жыраларда, өзен аңғарларында, тау етегіндегі құрғақ қойнауларда өседі. 6 түрінің төртеуі қолдан өсіріледі. Көп тарағаны – жылтыр Қарағаш (U. laevіs). Биіктігі 35 м-дей. Бұтақ шоғыры қалың, жарты шар пішінді, диаметрі 60 – 80 см. Жай жапырақ жүйкелерінің ұшы жапырақ жиектеріне тіреле аяқталады. Бөбешік жапырақтары ерте қурап түсіп қалады. Жапырақтары негізінен жемістері піскеннен кейін жайылады. Топталған гүлдері қос жынысты, жапырағы шықпай тұрып гүлдейді. Гүлсерігі 4 – 8, аталық саны да осындай. Аналығының аузы қостілімді, қанатша тәрізді өсіндімен тұтасып бірігіп кеткен, жемісі піскенде де қанатша сақталады. Жемісі – жиегі жарғақ қанатшамен көмкерілген жаңғақша. 200 – 400 жылдай жасайды. Өте жеңіл болғандықтан жел арқылы алысқа ұшып таралады. Қарағаш – бағалы [[орман]] ағашы әрі дәрілік өсімдік. Жапырақтары мен жас бұталарының қабығы емдік мақсатқа пайдаланылады. Халық медицинасында қабығын суға немесе спиртке тұндырып, құлақтан ірің аққанда, жапырағының ұнтағын ішек және бүйрек шаншуларын емдеуге қолданады. Қарағаш – суыққа төзімді ағаш, көбінесе көгалдандыру мақсатында жол жиектеріне отырғызылады. Аңызақ желге тосқауыл болу үшін егістіктердің айналасына, сусымалы құмдар мен сай-жыраларды су шаймас үшін мәдени түрде егеді. Сүрегі ауыр әрі тығыз, шірімейтіндіктен, түрлі үй [[жиһаз]]дарын жасау үшін, құрылыс материалы ретінде қолданылады. <ref> [[Қазақ Энциклопедиясы]] </ref>

==Сілтемелер==
<references />
{{Wikify}}
{{Botanics-stub}}
[[Санат:Қарағаштар]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Ағаштар]]

Ұрық

2016-12-17T09:05:25Z

Сәуір:

'''Ұрық''' ([[Грек тілі|грек]]. embryon) — адам мен жануарларда [[аталық]] және [[аналық]] [[жыныс жасуша]]ларының қосылуы нәтижесінде түзілген бір жасушалы жаңа [[организм]] ([[зигота]]). Ұрықтың дамуы негізінен [[жұмыртқа жасушасы|жұмыртқа жасушаларының]] қабықшаларында немесе аналық организмнің арнайы мүшелерінде өтеді (қараңыз ''Ұрықтың дамуы. Ұрық қабықшасы''). Өсімдіктерде ұрық зиготадан дамып, жетілген жаңа [[дарабас]]тың бастамасы болып саналады. Өсімдіктердегі ұрықтық дамудың ең қарапайым түрі [[жасыл балдырлар]]дан (спирогирадан) байқалады. [[Спирогира]] зиготасы спорофитті жіпше түзбейді, ол бірден [[мейоз]] процесіне өтеді. Ал [[қоңыр балдырлар]]да ([[фукуста]]) зигота [[субстратқа]] бекініп барып бөлінеді, содан кейін өсу нүктесі ([[таллом]]) бар ұрықтық дене түзеді. Мүктәрізділерде ұрық аналық организм [[гаметофит]]те өседі. Ол осы жерде қоректеніп, әрі қарай [[спора]]лартүзілетін спорогенді [[ұлпа]] түзеді. Мұндай ұрық типі басқа жоғары сатыдағы организмдерде кездеспейді. Ежелгі [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]де ([[псилофиттер]]) ұрықтың дамуы гаметофит ұлпасында өтіп, онда зиготаның тізбекті бөлінісі жүрген. Төменгі бөлігіндегі [[жасуша]]лардан [[сабақ]] қалыптасады, ал жоғарғы жағындағы екі аналық [[төмпешік]]тен өсу нүктесі ([[меристема]]) дамиды. Бұл жерде ұрық қарама-қарсы (поляризацияланған) құрылымға ие, яғни бір бөлігі жер үсті бөлігін құраса, екінші бөлігі [[тамыр]]ды құрайды. Плаунтәрізділерде ұрық болашақ ұрықтың жапырақшалары бар екі симметриялы төмпешіктер түрінде болады. [[Қырықбуын]]дарда ұрықтың дамуы болашақ [[өркен]]ге, тамырға, бірінші жапыраққа және [[сабақша]]ға бастама болатын дұрыс сегменттелген төрт аумақтан тұратындығымен сипатталады. Қырыққұлақтәрізділерде зиготаның алғашқы екі бөлінуінен пайда болған төрт жасушадан өркеннің ұшы, бірінші жапырақ, тамыр және сабақша дамиды. [[Ашықтұқымдылар]]да ұрық дамуының алғашқы циклі бос ядролы немесе ''[[ценоцитті кезең]]'' деп аталады. Келесі ретте ол жасушаға айналып, сонан соң ғана сабақтың өсу нүктесі, тамыры және [[дән жарнағы]]на бастама болатын төмпешіктер түрінде болады. Көптеген [[жабық тұқымдылар]]да зигота [[апикалды]] және [[суспензорлы]] жасушаларға бөлінеді.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>

== Сілтемелер ==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том

==Дереккөздер==
{{commons|Fetus}}
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

[[he:עובר#התפתחות עובר האדם]]
[[tl:Bilig]]

Информасома

2016-11-10T17:37:57Z

Сәуір:

'''Информасома''' — рибосома, аРНҚ және нәруыздардан құралған кешен.<ref>Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2</ref> 1976 жылы [[Мұрат Әбенұлы Айтхожин|М.Ә.Айтхожин]] ашты. Нәруыз синтезіне қатысады.
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]

{{Biosci-stub}}

Алтын Орда

2016-11-09T07:24:17Z

Сәуір: Өзгерттім

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Алтын Орда
|өз атауы = Жошы ұлысы
|статусы = Ортағасырлық [[мемлекет]]
|әнұраны =
|байрақ =
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы =
|елтаңба_сипаттамасы =
|карта = Golden Horde 1389.svg
|size = 200px
|сипаттамасы =

|p1 =
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылуы = 1242
|ыдырауы = 1502
|type_after =
|s1 = Ақ Орда (мемлекет)
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 = Ноғай ордасы
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 = Сібір хандығы
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 = Қазан хандығы
|flag_s4 = Flag of the Kazan Khanate.svg
|image_s4 =
|s5 = Қырым хандығы
|flag_s5 = Gerae-tamga.png
|s6 = Астрахан хандығы
|ұраны =
|астана = [[Сарай-Бату]] [[Сарай-Берке]] 
|қалалары = [[Сарай-Бату]], [[Қазан]], [[Астрахан]] және т.б.
|тілі = алғашқы кезен: [[қыпшақ тілі]], [[моңғол тілі]],

соңғы уақыт: ескі[[татар тілі]]
|валютасы =
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы = шм. 6 млн км²
|халқы = [[Түркілер]], түркіленген моңғолдар және т.б.
|басқару_формасы =
|династиясы =
|басқарушылар_титулы = Негізін салған хан
|басқарушы1 = [[Батый хан]]
|басқарушы_жылы1 = [[1227]] — [[1255]]
|басқарушылар_титулы2 = Соңғы ханы
|басқарушы2 = [[Шейх Ахмед]]
|басқарушы_жылы2 = [[1502]]
|басқарушылар_титулы3 =
|басқарушы3 =
|басқарушы_жылы3 =
|басқарушылар_титулы4 =
|басқарушы4 =
|басқарушы_жылы4 =
|басқарушылар_титулы5 =
|басқарушы5 =
|басқарушы_жылы5 =
|басқарушылар_титулы6 =
|басқарушы6 =
|басқарушы_жылы6 =
|діні = Көк Тәңір, [[Ислам]]
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|ескерту =
}}
[[File:GoldenHorde1300.png|thumb|right|200px|Алтын Орда(Жошы ұлысы)]]
'''Алтыын Орда''' ({{lang-mn|Алтан Ордын улс}}; {{lang-tt|Altın Urda}}; {{lang-ru|Золотая Орда}}; {{lang-tr|Altın Ordu}})<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> — Басында [[моңғол]]<ref>[[George Vernadsky|G. Vernadsky]], M. Karpovich: ''"The Mongols and Russia"'', [[Yale University|Yale University Press]], 1953</ref><ref name="Columbia">"[http://www.bartleby.com/65/go/GoldenHE.html Empire of the Golden Horde]", [[The Columbia Encyclopedia]], Sixth Edition, 2001-05.</ref><ref name="May">T. May, "[http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html Khanate of the Golden Horde]", North Georgia College and State University.</ref> — кейінірек [[Түркі тілдері|түркіленген]]<ref name="Britannica1">"[http://www.britannica.com/eb/article-9037242/Golden-Horde Golden Horde]", in [[Encyclopaedia Britannica]], 2007. Дәйексөз: "''сонымен бірге '''Қыпшақ хандығы''' деп аталған, Жошы ұлысының орысша атауы, 13-ші ғасырдың ортасынан 14-ші ғасырдың соңына дейін шарықтау шыңынан өткен, Моңғол империясының батыс бөлігі. Алтын Орданың халқы түркілер мен моңғолдардан тұрған, ақсүйектердің арасында жалпы алғанда моңғолдар көбірек болған."</ref> — [[1240]] жылдары Русь кінәздіктері жауланып алынғаннан кейін [[Моңғол империясы]]ның батыс бөлігінде орнаған [[хандық]]; ол қазіргі [[Ресей]], [[Украина]], [[Молдова]], [[Қазақстан]] және [[Кавказ]]дың жерінде орналасқан. Шарықтау дәуірінде Алтын Орда [[Шығыс Еуропа]]ның Орал тауларынан Днепр өзенінің оң жақ жағалауына дейінгі жерлерді алып, [[Сібір]]ге терең бойлап еніп жатты. Оңтүстігінде Орданың жері [[Қара теңіз]]бен, [[Кавказ таулары]]мен және [[Моңғолдар|моңғол]] Хулагу мемлекетінің қол астындағы Персиямен шектесіп жатты.<ref name="Britannica1" />
[[File:Batu.gif|thumb|right|200px|[[Бату хан]], ортағасырлық қытай суреті]]

==Атауы==
Моңғолия тарихы
Алтын деген атау төрт шартараптың түсінен келген деген жорамал бар: солтүстіктің түсі — қара, шығыстың түсі — көк, оңтүстіктің түсі — қызыл, батыстың түсі — ақ, ал сары (немесе алтын) түс — орталықтың түсі.

Басқа бір болжам бойынша, Алтын Орда атауы орыс тіліндегі ''Золотая Орда,'' яғни [[Бату хан]]ның Еділ өзенінің жағасында өзінің болашақ астанасының орнын белгілеу үшін алтын түсті үйлерден тіккізген салтанатты қаласының атынан шыққан, Моңғол тілінде «Алтын Орда» деген сөз тіркесі Алтын түсті орданы, немесе патша сарайын білдіреді.

Моңғолдың билеуші руы да өздерін «алтын әулет» деп атаған, ''«Алтын Орда»'' атауы да осыдан келіп шыққан болуы мүмкін.

Бұл мемлекетті Алтын Орда деп атайтын бізге келіп жеткен ең алғашқы құжаттар 17-ші ғасырға жатады (Алтын Орда күйрегеннен көп кейін). Одан ертерек құжаттарда ол мемлекет [[Жошы ұлысы]] деп аталды.

Кейбір ғалымдар оның басқа атауын, [[Қыпшақ хандығы]] деген атауды қолданғанды дұрыс көреді, себебі ортағасырлық құжаттарда қыпшақ сөзі осы мемлекетке қатысты жиі аталған.

== Әуелгі тарихы ==
{{main|Алтын Орда тарихы}}
Қайтыс боларының алдында [[Шыңғыс хан]] өз иелігіндегі жерлерді төрт ұлына бөліп берді. [[Жошы]]ның үлкен ұлдары [[Бату хан|Бату]] мен [[Орда Ежен|Орда-Еженнің]]<nowiki/>еншісіне моңғол иеліктерінің қиыр батысында жатқан оңтүстік [[Ресей]] мен [[Қазақстан]]ның жерлері тиді. Бату [[Көк Орда|Алтын Орда]]ны, Орда-Ежен [[Ақ Орда]]ны билей бастады.<ref>Edward L. Keenan, [[Encyclopedia Americana]] article</ref><ref>B.D. Grekov and A.Y. Yakubovski "''The Golden Horde and its Downfall''"</ref>
[[Сурет:suzdal-invasion2.jpg|thumb|left|Моңғол әскерлерінің Суздаль қаласын қолға түсіруі. Ортағасырлық орыс жылнамасындағы сурет.]]

[[1235]] жылы Бату (тұңғыштық жолымен) қолбасшы [[Сүбедей]] баһадурдың көмегімен батысқа қарай жаңа жорық бастап, алдымен [[башқұрттар]]ды, сосын [[1236]] жылы [[Еділ Бұлғариясы]]н жаулап алады. [[1237]] жылы ол [[Украина]]ның оңтүстік даласын жаулап, ондағы [[құмандар]]ды батысқа қарай ығыстырды. Содан ол солтүстікке қарай бұрылып, Руське басып кірді де үш жыл бойы орыс княздықтарын жаулаумен болды, сол кезде [[Күйік]] пен [[Қадан]] оңтүстікке қарай жылжыды.
[[File:Керамика Золотой Орды ГИМ.JPG|thumb|right|200px|Алтын Орда ескерткіштері(керамика)]]
Құмандардың батысқа қашып, Мажарстан королінің жерін паналап отырғанын желеу етіп, Бату [[Шайбан]], [[Байдар|Орда-Ежен, Байдар]] және [[Мөңке]] сияқты Шыңғыс әулеті мен өз бауырларымен бірге батысқа жорық жасады. [[Легница шайқасы|Легница]] және [[Мухи шайқасы|Мухи]] маңында неміс-поляк рыцарьларынан жиналған әскермен шайқасып, оларды талқандады. Бірақ сол [[1241]] жылы [[Үгедей хан]] қайтыс болып, Бату енді ғана қоршап-қамай бастаған [[Вена]]ны тастап, елге қайтып кетті. Моңғол әскерінің ең батыстағы жаулап алуы осы болды.

[[1242]] жылы [[Мажарстан]] арқылы қайтып (жолшыбай Пешт қаласын жаулап), [[Болгария]]ны бағындырды.<ref>Denis Sinor, "[http://www.deremilitari.org/resources/articles/sinor1.htm The Mongols in the West]", Journal of Asian History v.33 n.1 (1999).</ref> Бату астанасын ежелгі [[Хазар қағанаты]]ның астанасының орнында орналасқан, [[Еділ]]дің төменгі ағысындағы [[Сарай-Жүк]] қаласында орнатты. Содан сәл бұрын Бату мен Орданың бауыры [[Шайбан]] Орал тауларының шығысында [[Обь өзені|Обь]] пен [[Ертіс өзені|Ертістің]] бойында өз еншісіне ұлыс алып, сонда кетіп қалған болатын.

== Алтын Орданың шарықтау дәуірі ==

=== Ішкі құрылымы ===

=== Одақтастары мен бағыныштылары ===

== Жошы Ұлысының (Алтын Орданың) хандары ==
* [[Жошы хан]] (ок. 1182— 1227), [[Шыңғыс хан]]ның баласы, Жошы Ұлысының ханы (ок. 1224— 1227)
* [[Бату хан]] (ок. 1208 — ок. 1255), [[Жошы хан]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1227 — ок. 1255)
* [[Сартақ]], [[Батый хан]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1255/1256)
* [[Ұлағжы]], [[Сартақ]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1256 — 1257)
* [[Берке]], [[Жошы хан]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1257 — 1266)
* [[Мөңгу-Темір]], [[Тұған]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1266 — 1282)
* [[Тұда Мөңгү-хан]], Алтын Орда ханы (1282—1287)
* [[Тұла Бұға-хан]], Алтын Орда ханы (1287—1291)
* [[Тоқта-хан]], Алтын Орда ханы (1291—1312)
* [[Өзбек-хан]], Алтын Орда ханы (1312—1342)
* [[Тыныбек-хан]], Алтын Орда ханы (1342)
* [[Жанібек I(Жошы Ұлысының ханы)|Жанибек I]], Алтын Орда ханы (1342—1357)
* [[Бердібек хан]], Алтын Орда ханы (1357—1359)
* [[Кұлпа]], Алтын Орда ханы (1359—1360)
* [[Наурызбек]], Алтын Орда ханы (1360—1361)
* [[Хузра(Қыдыр)-хан]], Алтын Орда ханы (1361), (1360—1362)
* [[Темір Қожа-хан]], Алтын Орда ханы (1361)
* [[Орда-Мәлік]], Алтын Орда ханы (1361)
* [[Келдібек хан]], Алтын Орда ханы (1361)
* [[Базаршы хан]], Алтын Орда ханн (1361)
* [[Мұрад (Жошы Ұлысының ханы)|Мұрад хан]], Жошы Ұлысының ханы (1363)
* [[Қаир-Болат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1363)
* [[Абдуллах (Жошы Ұлысының ханы)|Абдуллах-хан]], Жошы Ұлысының ханы ([[1363]]—[[1364]]), ([[1367]]—[[1369]])
* [[Болат I(Жошы Ұлысының ханы)|Болат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1364—1365)
* [[Әзіз шейх (Жошы Ұлысының ханы)|Әзіз шейх]], Жошы Ұлысының ханы (1365—1367)
* [[Жанібек II(Жошы Ұлысының ханы)|Жанибек II]], Жошы Ұлысының ханы (1367)
* [[Хасан (Жошы Ұлысының ханы)|Хасан хан]], Жошы Ұлысының ханы (1369—1370)
* [[Бұлақ (Жошы Ұлысының ханы)|Бұлақ хан]], Жошы Ұлысының ханы (1370—1372)
* [[Орыс (Жошы Ұлысының ханы)|Орыс хан]], Жошы Ұлысының ханы (1372—1375)
* [[Черкеш (Жошы Ұлысының ханы)|Черкеш хан]], Жошы Ұлысының ханы (1375)
* [[Қағанбек хан]], Жошы Ұлысының ханы (1375)
* [[Тоқтамыш]], Жошы Ұлысының ханы (1375—1377), (1379—1395)
* [[Арабшах хан]], Жошы Ұлысының ханы (1377—1379)
* [[Темір Құтлық хан]], Жошы Ұлысының ханы (1395—1399)
* [[Шәдибек хан]], Жошы Ұлысының ханы (1399—1407)
* [[Болат II(Жошы Ұлысының ханы)|Болат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1409—1411)
* [[Темір (Жошы Ұлысының ханы)|Темір хан]], Жошы Ұлысының ханы (1411—1412)
* [[Жалал ад-Дин (Жошы Ұлысының ханы)|Жалал ад-Дин]], Жошы Ұлысының ханы (1412—1413)
* [[Керимберды хан]], Жошы Ұлысының ханы (1413)
* [[Кепек]], Жошы Ұлысының ханы (1413)
* [[Шокре]], Жошы Ұлысының ханы (1413—1416)
* [[Жапарберды]], Жошы Ұлысының ханы (1416)
* [[Дербес хан]], Жошы Ұлысының ханы (1416—1419)
* [[Кадырберды хан]], Жошы Ұлысының ханы (1419)
* [[Кажы-Мұхаммед]], Жошы Ұлысының ханы (1419)
* [[Ұлы Мұхаммед хан]], Жошы Ұлысының ханы (1419—1421), (1424—1428), (1428—1432)
* [[Дәулатберді хан]], Жошы Ұлысының ханы (1421—1422)
* [[Құдайдат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1422), (1423—1424)
* [[Барақ-хан]], Жошы Ұлысының ханы (1422—1423)
* [[Кіші Мұхаммед хан]], Жошы Ұлысының ханы (1428), (1432—1459)
* [[Махмұд (Жошы Ұлысының ханы)|Махмұд хан]], Жошы Ұлысының ханы (1459—1465)
* [[Ахмат (Жошы Ұлысының ханы)|Ахмат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1465—1481)

== Саяси дамуы ==
[[Сурет:Taidula.jpg|thumb|250px|Митрополит Алексийдің Жәнібектің әйелін соқырлықтан сауықтыруы.]]

== Бөлшектенуі ==
[[Сурет:Tokhtamysh.jpg|thumb|300px|left|Тоқтамыстың 1382 жылғы Ресейге жорығы.]]

[[Сурет:Golden Horde 1389.svg|right|400px|thumb|Алтын Орданың 1389 жылы шамасындағы иеліктері. Қоңыр түсті сызықтар қазіргі саяси шекараларды білдіреді. Тәуелді мемлекет — Мәскеу княздығы ақшыл-сарғыш түске боялған.]]

Ордаға жойқын соққыны Тоқтамыстың әскерін талқандап, астанасын қиратып, Қырым сауда қалаларын тонап, ең шебер қолөнершілерін өзінің астанасы [[Самарқанд]]қа айдап әкеткен Әмір Темір берді.

15-ші ғасырдың алғашқы бөлігінде Литуанияның патшасы [[Витаутас]]тың әскерлерін [[Ворскла өзеніндегі шайқас]]та талқандаған [[Едіге]] билікті қолға түсіріп, [[Ноғай ордасы]]н құрды.

[[1440]]-шы жылдары Ордада тағы бір азамат соғысы бұрқ ете түсті. Енді ол бірнеше [[хандық]]тарға бөлшектеніп кетті: [[Қасым хандығы]], [[Қазан хандығы]], [[Астархан хандығы]], [[Қазақ хандығы]], [[Өзбек хандығы]] және [[Қырым хандығы]] әрқайсысы өз алдына билік құра бастады.

Бұл хандықтардың ешқайсысы да [[Мәскеу княздығы]]мен күш сынаса алмады; ақыры [[1480]] жылы «Угра өзенінде болған тұрудан» кейін Мәскеу бағынудан мүлдем шықты. Мәскеу княздығы түбінде сол хандықтардың әрқайсысын ([[1550]] жылдары Қазан мен Астарханнан бастап) басып алды. Ғасырдың соңына қарай [[Сібір хандығы]] Ресейдің құрамына кіріп, оның хандарының ұрпақтары орыстың патшасының қызметіне кірді.

[[Қырым хандығы]] [[1475]] жылы [[Османлы империясы]]на бағынышты мемлекетке айналып, [[1502]] жылға қарай Ордадан қалғанды өздеріне бағындырып болды. 16-шы ғасырда және 17-ші ғасырдың басында [[Қырым татарлары]] оңтүстік Ресей, Украина және тіпті Польшаны жиі-жиі шауып отырды, бірақ Ресейді жеңуге немесе Мәскеуді басып алуға күштері жетпеді. Османлылардың көмегінің арқасында [[Қырым хандығы]] жалғаса беріп, тек [[1783]] жылғы [[сәуірдің 8]]-інде ғана [[Ресей патшайымы ІІ-ші Екатерина|ІІ-ші Екатеринаны]] оны тарқатып, жерін қосып алды. Алтын Орда мемлекетінің ең ұзаққа созылған мұрагер мемлекеттерінің бірі осы еді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Оба індеті]]
* [[Орыс-казактар]]
* [[Құмандар]]
* [[Моңғол империясындағы күнделікті өмір]]
* [[Еуразиялықтар]]
* [[Еуропадағы Ислам]]
* [[Алтын Орданың хандарының тізімі]]
* [[Мұсылман дүниесіндегі соғыстардың тізімі]]
* [[Моңғолдардың Русь жорығы]]
* [[Көшпенділер]]
* [[Моңғол жорықтары]]
* [[Тоқтамыс пен Ақсақ Темірдің арасындағы соғыс]]

== Еренсілтемелер ==
* [http://www.horde.ru Алтын Ордада соғылған ақша]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Mongol Empire}}
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Татар мемлекеттері]]
[[Санат:Моңғолия тарихы]]
[[Санат:Моңғол империясы]]
[[Санат:Түркі мемлекеттері]]
[[Санат:Ресей тарихы]]
[[Санат:Көшпенділер]]
[[Санат:Негізі 1240-шы жылдары қаланған мемлекеттер]]

{{Stub}}

Әбілхайыр хандығы

2016-11-08T18:51:06Z

Сәуір: Толықтырдым

XIV ғасырда Орда-Ежен мен Шайбани ұрпақтары иелігіндегі ұлыстар мен ру-тайпалар Ақ Орда мемлекетінің құрамында болды. Мұнда Орда-Ежен мен Тоқа-Темір әулетінен шыққан хандар билік жүргізді. Осыған қарамастан Шайбани ұрпақтары өз иелігіндегі билігін сақтап қалды.

Ал XV ғасырдың 20- жылдарының аяғына қарай Шыңғыс ұрпақтары мен көшпелі түрік шонжарларының қиян-кескі күресінің нәтижесінде билік Орда-Ежен мен Тоқа-Темір мұрагерлерінен Шайбан ұрпақтарына ауысады. Оған Ақ Орданың әлсіреуі мен құлдырауы, оның соңғы ханы Барақтың 1428 жылы қаза табуы себепші болды. Бұл кезде Ақ Орданың жерінде бір-біріне тәуелсіз екі саяси бірлестік нығайды. Олардың біріншісі – Жайықтан және оның батысына қарай Еділге дейінгі жерлерді қамтыған Ноғай Ордасы. Ал Жайықтың шығыс жағында Ырғыз, Елек, Торғай, Сарысу бойында, Тобыл мен Есілдің жоғарғы ағыстарына Шайбани ұрпақтары иеліктерін жүргізді. Олар: Аралдан солтүстікке қарай Шайбани әулеті Жұмадық ханның ұлысы, Шайбани әулетінің екінші бір тұқымы Мұстафа хан Атбасарда, үшінші бір тұқымы Махмұд-Қожа Тобылда. Маңғыт Кепек би мен Адабек Бүркіт Батыс Сібірдегі Тура өңірінде билік еткен. Жазба тарихи дерекетерде бұл феодалдық иеліктер Көшпелі өзбектер хандығы деп те аталған. Бұл ұлыстардың арасында жер үшін, билік үшін ешбір тоқтаусыз, қиян-кескі ұрыстар үнемі болып тұрған. Осы талас-тартыстың барысында Жошының Шайбан ұрпағынан тараған Дәулет-Шайхоғылының баласы 17 жасар Әбілқайыр жеңіске жетті. Ол 1428 жылы Батыс Сібірде Тура (Түмен) қаласында хан болып жарияланды. Оны Шайбани ұлысына кірген рулар мен тайпалардың 200-ге жуық ірі өкілдері қолдаған.

Халқының құрамына Ақ Ордаға кірген түрік және түріктенген түрік-моңғол тайпалары жатты. Олардың бастылары: қыпшақ, найман, қият, маңғыт, қарлұқ, қоңырат, қаңлы, ұйылын, шынбай, күрлеуіт және тағы басқалары. Бұл тайпалар тілі, шаруашылығы, мәдениеті және тұрмысы жағынан туыстас тайпалар. Сондықтан олар «өзбек» деген атпен саяси жағынан бірге аталған. Оның иелігі Ноғай Ордасының шығыс бетін, батыста – Жайыққа, шығыста – Балқашқа дейінгі, оңтүстікте – Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысына, солтүстікте – Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді қамтыды.Әбілқайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде (1428–1468 жж.) елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады.

Жошы әулеті – оның ішінде Ибақ хан, Береке сұлтан, Ұрыс ханның ұрпақтары Жәнібек пен Керей тағы басқалары – Әбілқайырға үнемі қарсы шығып отырды. Әбілқайыр хан өзінің жаулаушылық әрекетін XV ғасырдың 30-шы жылдарынан бастайды. Ең әуелі ол Тобыл бойында Шайбан ұрпағы Махмұд-Қожа ханды талқандайды. XV ғасырдың 40-жылдарында Балқаш өңірінің терістік батыс жағын өз иелігіне қосады. 1431 жылы Тоқа-Темір ұрпақтарына қарсы шайқас Екіретүп деген жерде болып, Әбілқайыр хан жеңіске жетеді. Хан көптеген дүние-мүлік олжалайды. Одан кейін Батый ханның астанасы болған Орда-Базарды бағындырады да, Алтын Орданың әлсіреуін пайдаланып, Еділ бойындағы көптеген жерлерді басып алып, өзінің орталығын Турадан Орда-Базарға көшіреді. 1430 жылы аз уақыт Хорезмді басып алып, Үргеніш қаласын тонайды. 1446 жылы Әбілқайыр өзіне қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі – Мұстафа ханның әскерлерін талқандайды. Сол жылы Әбілқайыр хан Сырдария өзені мен Қаратау баурайындағы Созақ, Сығанақ, Аркөк, Аққорған, Үзкент қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды.Әбілқайырдың Сыр бойындағы қалаларды басып алуы ағайындас Шайбани ұлысы мен Ақ Орда ұлысы ру-тайпаларының арасындағы қырғи-қабақ қатынастарды одан әрі шиеленістіре түсті.

XV ғасырдың 50-ші жылдары Әбілқайыр Мауеренахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, Самарқанд пен Бұхараға талау-тонау жорықтарын жүргізді. Соғыстар барысында Әбілқайыр қанша жерлерді қосып алғанымен, хандық ішінде саяси берік бірлік болмады, әлеуметтік-экономикалық қайшылықтар күшейді. Ірі феодалдық топтар, ру басылары, сұлтандар оны қолдамады, қарсы шығып отырды. Әбілқайыр мемлекетінің ішкі әлсіздігі, Шыңғыс әулеті арасындағы тоқтаусыз қырқыстар, көшпелі рулар мен тайпалар сұлтандарының өз алдына бөлінуге ұмтылуы 1456–1457 жылдардағы Әбілқайырдың Үз-Темір тайшы басқарған ойраттармен Сығанақ маңындағы шайқаста күйрете жеңілуіне алып келді. Ол Түркістандағы талан-таражға түскен қалаларын тастап, Дешті-Қыпшақ даласына кетуге мәжбүр болды. Тек 60-жылдардың басында ғана Әбілқайыр Сырдария бойындағы бұрын өзі жаулап алған қалаларына қайта оралды. Осы жерден Әбілқайыр 1468 жылы Моғолстанға қарсы жорыққа кетіп бара жатқанда Алматы маңындағы Аққыстау деген жерде кенеттен қайтыс болды.Ішкі және сыртқы қайшылықтардың шиеленісуі, бітпейтін феодалдық соғыстар мемлекеттің шаңырағын шайқалтып, Әбілқайыр хандығының ыдырап тарауына ұрындырды. Сөйтіп Шайбан әулетінің Шығыс Дешті Қыпшақтағы билігі тоқтады. Көшпелі өзбек тайпаларының бір бөлігі XVI ғасырдың бас кезінде Мауеренахрға көшіп кетті. Қазақстан жерінде қалып қойған ру-тайпалар қазақ хандарының қол астына кірді. Темір ұрпақтары үкіметінің әлсірегенін пайдаланып, Шайбанилер Орта Азиядағы үкімет билігін басып алды.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Шыңғыс хан

2016-10-28T20:47:21Z

Сәуір:

{{Infobox Monarch
| name = Темучин
| title = Шыңғыс хан
| image = [[Сурет:Genghis Khan.jpg|200px|Шыңғысхан ({{lang-mn|Чингис хаан}})]]
| caption =
| reign = [[1206 жыл|1206]]—[[1227 жыл|1227]]
| coronation = [[1206 жыл|1206]]
| othertitles = [[Ұлы хан]]
| full name = Темучин Боржігін
| predecessor = мемлекет негізін қалады
| successor = [[Үгедей]]
| suc-type =
| heir =
| queen =
| consort = бәйбіше: [[Бөрте Ұжын|Бөрте]]; тоқалдар: Құлан, Есуген, Есуй
| issue = [[Жошы]], [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Төле]], т.б.
| royal house =[[Боржігін]] үйі
| royal anthem =
| father =[[Есугей баһадүр]]
| mother =[[Өелун]]
| date of birth =[[1162]]
| place of birth =[[Делүүн-Болдог]], [[Моңғолия]]
| date of death =[[1227 жыл|1227]] ж. [[18 тамыз|тамыздың 18-і]]
| place of death =[[Таңғұт]]
| date of burial =[[1227]]
| place of burial = белгісіз
| notes =
|}}

'''Шыңғыс хан''' ({{lang-mn|Чингис хаан}}), шын аты – Темүжін ({{lang-mn|Тэмүжин}}) — [[Азия]]да тұңғыш біртұтас мемлекет құрушы, өз заманының аса ірі әскери және мемлекет қайраткері. Ежелгі ру басшысы Есугей баһадүрдің отбасында туған.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Мемлекет құруы ==
Монғол империясының шаңырағын алғаш көтерген ''Шыңғысхан'' ( бала кезіндегі аты Темүжін) 1155 жылы (кейбір деректерде 1162 жыл) Моңғолияның Кендітау аймағындағы Онон өзенінің жағасында, Болдоң деген жерде Есугей батырдың отбасында туған. Темүжін 9 жасқа толған кезінде әкесі татарлар қолынан қаза табады. Өзінің әскери таланты арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын пайдаланып, [[1183]]—[[1204]] жж. өкімет билігі үшін күресте негізгі жауларын — [[Меркіт]] тайпасының көсемі Тохтадан бастап, [[Найман]] тайпасының басшысы Таян ханға дейін — талқандады да, кең-байтақ территорияны басып алды, сөйтіп онда мекендейтін көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісі болды.

Осы жеңістері және тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған бірсыпыра әлеуметтік шараларды жүзеге асыруы нәтижесінде Темүджін дала ақсүйектері құрылтайының шешімімен Барыс жылы ([[1206]]) барлық тайпалардың ұлы ханы болып жарияланды да, «Шыңғыс хан» ([[түркі тілдері]]ндегі «теңіз» деген сөзден шыққан деп есептеледі) лауазымын алды.ШЫНҒЫС ХАН Есугейден кейінгі хан сайланады.Шынғысханның атын моңғолдарды қорғасын деп Шыңғысхан атаған.

== Ішкі саясаты ==
Ішкі саясатта Шыңғыс хан мемлекетті басқару ісін бір орталыққа бағындыруға күш салды, түркі-моңғол тайпаларын «мыңдық» деп аталатын әскери-әкімшілік бөліктерге бөлді (өйткені хан талабы бойынша, бұл бөліктердің әрқайсысы 1000 атты әскер беруге тиісті болды). Шыңғыс хан бұларды жайылым жерлерімен қоса өз туыстары мен нояндарға еншіге бөліп берді.

Мемлекеттің бастыбасты заңы "''[[Жасақ, Яса|Жасақ]]"'' (Яса) деп аталды. Бұл екі бөлімнен тұрған. Бірінші бөлім Шыңғызханның өзі айтқан нақыл сөздері мен ел басқарудағы кейбір басты мәселелер жөніндегі шешімдерден тұрды. Екінші бөлім әскери, азаматтық істерді орындаудағы жалпы заңдар және оларды орындамағандарды жазалаудың түрлі ережелерінен құралды.

"Жасақ" бойынша үкімет билігінің жоғарғы органы ''[[құрылтай]]'' болды. Ол жылына бір рет, жаз айында шақырылды. Онда басты мәселе - алдағы болатын соғыстың жоспары талқыл

Мемлекет ішіндегі наразылықтарды басу үшін 10 мың адамдық жеке жасауыл (кешіктен) құрды. Ол империяны 95 түмен әкімшілік билікке бөлді. Әрбір түменде 10 мыңнан пдам болды. Түмендер аймаққа бөлінді. Әрбір мыңдық он жүздіктен, жүздіктер ондықтардан тұрды. Басқару жүйесі ондықтан басталды.

== Әскери құрылысы ==
Әскерде өте қатаң тәртіп орнатты: сәл кіналы немесе қорқақтық көрсеткен әскери адамдар өлім жазасына кесілді. Шыңғыс хан әскери стратегия мен тактикада мұқият барлау, жауды жекелеп талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дұшпанды алдау үшін арнаулы отрядтардан тосқауыл қою, қыруар атты әскермен маневр жасау, т.б. әдістерді қолданды.Әскери басқару жағынан Монғолия аумағы мен халқы үш әскери әкімшілік аймаққа бөлінді. Олар Оң қанат (Барунгар), Сол қанат (Жоңғар) және Орталық қанат (Кул) деп аталды.

== Жорықтары мен жаулап алулары ==
[[Сурет:Mongol Empire map.gif|350px|thumb|left|Шыңғыс ханның және ұрпақтарының ұлы жорықтары]]

[[1207]]-[[1211|11]] жж. Шыңғыс хан [[Сібір ]]мен [[Шығыс Түркістан]]<nowiki/>ды ([[буряттар]]ды, [[якуттар]]ды, [[ойраттар]]ды, [[қырғыздар]]ды, [[ұйғырлар]]ды) бағындырды.

[[1211]] ж. [[Цзинь]] мемлекетіне жорық жасады. [[1215]] ж. Бейжінді алды. [[1217]] ж. Солтүстік [[Қытай]] түгел Шыңғыс ханның билігіне көшті. 1219 ж. [[Корея]] патшалығы Шыңғыс хан әскерлерінен тізе бүкті. Моңғол әскерлерінің Солтүстік Қытай мен Корея патшалығына жорықтарын ірі қолбасшы, әмір [[Мұқылы Гауин Жалаири]] басқарды.

Қытайға қарсы шабуылдан кейін Шыңғыс хан әскерлерінің бір тобы [[1218]]-[[1219|19]] жж. [[Жетісу]]ды, [[1219]]-[[1221|21]] ж. Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алды.

=== Тұғырыл хан мен Темучинның тайшуыттарға қарсы жорығы ===
1200 жылы Тұғырыл хан мен Темучин тайшуыттарға қарсы бірлескен жорыққа шықты. Тайшуыттарға меркіттер көмекке келді. Жорық кезінде Темучин иығынан жебемен жараланды. Жарақаттың ауыр болғаны соншалық оны қолбасшы Зелме түні бойы оны қарауылдап ем-дом жасады. Ертесінде тайшуыттар көптеген адамдарын тастап қашып кетті. Қалған адамдардың арасында кезінде Темучинды қорғап қалған Сорғаншыра мен шайқаста Темүжінді жаралаған мерген Жырғодай да бар еді. Жырғодай Темучинның әскерінің қатарына қабылданып Жебе деген атқа ие болады. Осыдан кейін тайшуыттар соңынан қуғыншы топ аттандырылады. Олардың көпшілігі шайқаста қырылып, тірі қалғаны өз еркімен берілді. Бұл Темучинның ең бірінші үлкен жеңісі болатын.
1201 жылы монғол қолдары (татар, тайшуыт, меркіт, ойрат және өзге тайпалар) Темучинге қарсы бірікті. Олар Жамұхаға адал болуға ант беріп, оны гүрхан лауазымымен таққа отырғызды. Бұл жағдайды естіген Темучин керейлердің ханыТұғырылға шабарман жіберді. Тұғырыл хан өз кезегінде қалың қол жинап, Темучин әскеріне қосылды.

=== Татарларға қарсы жорық ===
1202 жылы Темучин татарларға қарсы жорыққа аттанды. Ол жорық алдында шайқас кезіндегі түскен олжаны иемденуге тыйым салып, оларды тек шайқастан соң бөлісу керектігі жайлы бұйрық берді. Қатыгез шайқаста Темучин жеңіске жетті. Шайқастан соң Темучин кеңес шақырды. Кеңесте бойы белден төмен балалардан басқа, барлық татарлардың көзін жоюға шешім қабылданды. Мұндай шешімге себеп болған жағдай кезінде татарлар дың монғол билеушілерін аяусыз өлтіруі болды (әсіресе Темучинның әкесінің өлімі).

=== Керейлер ұлысының құлауы ===
1203 жылы көктемде Халахалджин-Элэт жерінде Темучин мен біріккен Жамұха және Тұғырыл хан арасында үлкен шайқас болды. Тұғырыл ханның Темучинмен соғысқысы келмеген болатын, алайда оның ұлы Нилха-Сенгум мен Жамұха оны соғысқа итермеледі. Тұғырыл хан Темучинды ұлы санап, оған Керей хандығының билігін қалдыру жайлы ойы барын білгендіктен Сенгум Темучинге қарсы жорық шығуға әкесін көндірді. Ал Жамұха болса Темучинды найман билеушілерімен бірігіп, сатқындық жасау туралы ойы бар деп айыптады. Осы ұрыстан соң Темучинның ұлысы үлкен шығынға ұшырады. Алайда Сенгум шайқас барысында жараланып керей әскерлері кері шегінді. Уақыт ұту мақсатын көздеген Темучин дипломатиялық іс-әрекеттерге барды. Ол Тұғырыл хан мен Жамұханың арасына іріткі салуды көздеді. Сол уақытта соғысушы жақтардың ешқайсысына қосылмаған тайпалар Тұғырыл хан мен Темучинге қарсы одақ құрды. Мұны білген Тұғырыл хан оларға бірінші болып шабуылдап жеңіске жетті. Жеңіске масайраған Тұғырыл хан жеңісін тойлап жатқан еді. Бұл жағдайдан хабардар болған Темучин күтпен жерден шабуыл жасап, қарсыластың тас-талқанын шығаруды ойлады. Тіпті түнгі аялдауға мұршасы болмаған Темучин әскері 1203 жылы күзде керейлердің әскери қосынына жетіп, қарсыласты тас-талқан етті. Осыдан кейін Керей хандығы өмір сүруін тоқтатты. Тұғырыл хан мен ұлы қашып үлгерді, алайда Найман хандығының шекарасында Тұғырыл хан қарауылдың қолынан қаза болды. Ал Сенгум болса қашып кетті, алайда кейіннен ұйғырлардың қолынан қаза тапты.

== Ұлыстарға бөлуі ==
Басып алынған жерлерді Шыңғыс хан ұлыстарға бөлді де, ұлдарына үлестіріп берді. Жошыға [[Ертіс]]тен Орал тауына, одан оңтүстікке қарай [[Каспий теңізі]] мен [[Арал]] төңірегіне дейінгі жерлер, [[Орта Азия]]дағы иеліктерінен Солтүстік Хорезм мен [[Сырдария]] аймағы, [[Шағатай хан|Шағатайға]] Мауераннахр, Жетісу, Қашқария, Үгедейге Батыс [[Моңғолия]] мен Тарбағатай аймағы берілді. Төле әкесінің ұлысы Моңғолияны мұраға алды.

== Қайтыс болуы ==
Шыңғыс хан Танғұттарға кезекті шабуылы кезінде қаза тапты. Соғысты Шыңғыс ханның мирасқорлары, Шыңғыс әулетінің хандары азды-көпті үзілістермен үсті-үстіне жүргізе берді.

==Дереккөздер==
{{Rodovid|94920}}
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Шыңғыс хан]]
[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Моңғолия тарихы]]
[[Санат:Хандар]]
[[Санат:Моңғолдың Ұлы хандары]]
[[Санат:1162 жылы туғандар]]
[[Санат:1227 жылы қайтыс болғандар]]

Франциск (рим папасы)

2016-10-28T14:43:09Z

Сәуір:

{{Иерарх
|жүгіну =
|есімі = Франциск
|шынайы есімі = Franciscus PP.
|туған кездегі есімі = Хорхе Марио Бергольо
|туған кездегі шынайы есімі = Jorge Mario Bergoglio
|суреті = Pope Francis South Korea 2014.png
|ені = 300
|сурет анықтамасы =
|титул = [[Рим папасы]]
|реті = 266
|ту = Emblem of the Papacy SE.svg
|шіркеуі = Римдік-католиктік шіркеу
|қауым =
|таңдалуы =
|интронизация = [[19 наурыз]] [[2013 жыл]]
|басқара бастады = [[13 наурыз]] [[2013 жыл]]дан бастап
|басқаруын аяқтады =
|басқару кезеңі =
|ізашары = [[Бенедикт XVI]]
|ізбасары =
|биліктен бас тартуы =
|комментарий =

|титул_2 = Әулие Роберт Беллармин шіркеуінің лауазымды [[Кардинал-дін қызметшісі]]
|реті_2 =
|ту_2 = Coat of arms of Jorge Mario Bergoglio.svg
|шіркеуі_2 = Римдік-католиктік шіркеу
|қауым_2 =
|таңдалуы_2 =
|интронизация_2 =
|басқара бастады_2 = [[21 ақпан]] [[2001 жыл]]
|басқаруын аяқтады_2 = [[13 наурыз]] [[2013 жыл]]<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/d1r04.html Sancti Roberti Bellarmino ad forum Hungariae]{{ref-en}}</ref>
|басқару кезеңі_2 =
|ізашары_2 = [[Аугусто Варгас Альсамора]]
|ізбасары_2 =

|титул_3 = [[Буэнос-Айрес]] Архиепископы және [[Аргентина]] примасы
|реті_3 =
|ту_3 = Coat of arms of Jorge Mario Bergoglio.svg
|шіркеуі_3 =
|қауым_3 =
|таңдалуы_3 =
|интронизация_3 =
|басқара бастады_3 = [[28 ақпан]] [[1998 жыл]]
|басқаруын аяқтады_3 = [[13 наурыз]] [[2013 жыл]]
|басқару кезеңі_3 =
|ізашары_3 = Кардинал Антонио Кваррасино
|ізбасары_3 = Архиепископ Марио Аурелио Поли
|туған күні = 17.12.1936
|туған жері = [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|жерленді =
|әулеті =
|әкесі =
|анасы =
|білімі =
|ғылыми дәрежесі =
|монахтықты қабылдауы = [[13 желтоқсан]] [[1969 жыл]]
|атақ = [[13 желтоқсан]] [[1969 жыл]]
|хиротония = [[27 мамыр]] [[1992 жыл]]
|кардинал = [[21 ақпан]] [[2001 жыл]]
|жұбайы =
|балалары =
|заңдастырылған =
|қатары =
|әулиелік қатары =
|еске алу күні =
|құрметі =
|жебеуші =
|қолтаңбасы = [[Сурет:FirmaPapaFrancisco.svg|170px|нобай|Қолтаңбасы]]
|қолтаңба ені =
|монограмма =
|елтаңба = Coat of arms of Franciscus.svg
|елтаңба ен =
|марапаттар =
|ортаққор = Franciscus
}}
'''Франциск'''<ref name="faz">http://www.faz.net/aktuell/politik/die-wahl-des-papstes/der-neue-papst-franziskus-nicht-franziskus-i-12114381.html</ref> ([[17 желтоқсан]], [[1936 жыл]]ы, [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; {{lang-la|Franciscus}}, {{lang-it|Francesco}}; интронизацияға дейін — '''Хорхе Марио Бергольо''', {{lang-es|Jorge Mario Bergoglio}}) [[2013 жыл]]дың [[13 наурыз]]ынан бастап 266-шы [[рим папасы]]. Тарихта алғаш рет [[Америка|Жаңа Әлемнен]] шыққан рим папасы. Жаңадан таңдалған Франциск — Еуропадан шықпаған алғашқы рим папасы. Бұндай жағдай 731 және 741 жылдары билік еткен [[араб халифаты|сириялық]] [[Григорий III (рим папасы)|III Григорийдің]] таңдалуынан бері 1200 жыл бойы болмаған<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2013/03/14/world/europe/cardinals-elect-new-pope.html|title=The New Pope: Bergoglio of Argentina|author=Rachel Donadio|quote=He is also the first non-European leader of the church in more than 1,200 years.|date=13 марта 2013|publisher=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2013-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F9As0F4O|archivedate=2013-03-16}}</ref>. Рим папалардың арасындағы алғашқы [[Иезуиттер|иезуит]].
== Өмірбаян ==
[[1936 жыл]]дың [[17 желтоқсан]]ында [[Буэнос-Айрес]] қаласында теміржол қызметкері болып жұмыс істейтін, [[Италия|итальяндық]] [[эмигрант]] отбасында дүниеге келген. Бес баланың ішіндегі кенжесі. Химика-технолог мамандығына оқып, диплом алған. Буэнос-Айрестегі [[Вилья-Девото]] [[семинария]]сында білім алған. [[1958 жыл]]дың [[11 наурыз]]ында [[Иезуиттер|иезуиттер орденіне]] кіреді. [[Новициат]]ты [[Чили]]де (гуманитарлық ғылымдар) өтеді, осыдан кейін білімін Буэнос-Айрестегі Әулие Иосиф атындағы колледжде жалғастырады. Осы жерде философия бойынша [[лиценциат]] дәрежесіне ие болады. Буэнос-Айрестегі үш католиктік колледждерде әдебиет, философия және теоголия пәндерінде сабақ жүргізеді. [[испан тілі|Испан]] тілінен бөлек [[итальян тілі|итальян]] және [[неміс|неміс тілдерінде]] еркін сөйлейді.

Рим папасы өзінің бір сөзінде:
{{start citation}}Жамағатты Шіркеуге шақыру сияқты қабілетім бар екендігін білмеген күндері [[Аргентина]]дағы түнгі клубтарда «ұрдажық» қызметін атқарғанмын, сондай-ақ еден жуушы мен лаборантта болған күндерім бар.{{end citation|қайнары=[http://news.mail.ru/society/15938804/ Франциск] }}
—дейді.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Католицизм]]
{{бастама}}

Рим папасы

2016-10-28T14:41:53Z

Сәуір:

[[Сурет:Emblem of the Papacy SE.svg|thumb|200px|Папалық тақ таңбасы]]

'''Рим папасы''', '''папалық''' — [[католицизм]]дегі діни және діни-саяси институт өкілі, тұтас католиктік шіркеу басшысы. Католиктік Шіркеуде Папа сонымен қатар [[Ватикан]] егеменді территориясы саналатын Әулие Тақ жоғарғы басшысы болып табылады.

[[11 ақпан]] — [[Рим папасы]] Бенедикт XVI өз еркімен тақтан кететінін жариялады. Қазіргі папа '''[[Франциск (рим папасы)|Франци́ск]]''' 2013 жылдың 13 наурыздан бері келеді.

==Тағы қарағыз==
* [[Кардинал]]

[[Санат:Католицизм]]
[[Санат:Діни лауазымдар]]
[[Санат:Христиандық]]

Әмір Темір

2016-10-28T14:06:25Z

Сәуір: Қатесін түзедім

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Әмір Темір
| Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}} {{lang-fa|تیمور لنگ‎}}
| Суреті = Әмір Темір.jpeg
| Атауы =
| Сурет ені = 180
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы =
| Лақап аты =
| Ту = Timurid.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1370]]
| Басқаруын аяқтады = [[1405]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]])
| Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]])
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Бірігіп басқарушы1 =
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады =
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады =
| регент1 =
| регент1Басқара бастады =
| регент1Басқаруын аяқтады =
| регент2 =
| регент2Басқара бастады =
| регент2Басқаруын аяқтады =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Ислам]], [[суфизм]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = 08.04.1336
| Туған жері = Маураннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан
| Қайтыс болған күні = 18.02.1405
| Қайтыс болған жері = [[Отырар]]
| Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
| Династия = [[Темір әулеті]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Мухаммад Тарағай
| Анасы = Текина-хатун
| Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин
| Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376) Әмір Шейї (1356 — 1394) , Мираншах (1366 — 1408) Шаһрух (1377 — 1447). '''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла.
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы
| Әскер түрі =
| Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>.
| Басқарды =
| Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389) бес жылдық (1392 - 1397) және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары 
'''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас Кондурч өзеніндегі шайқасе Теректегі шайқас Ангора шайқасы Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons =
}}
[[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]]
'''Әмір Темір''' (''Темір бін-Тарағай Барлас'', {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}, {{lang-fa|تیمور لنگ‎}} — ''Тимур-е Ләнг'', '''Ақсақ Темір''', '''Темірлан'''; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отрар]]) — атақты Монғол және түрік тектес халықтарының билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>.

== Шыққан тегі ==
Әмір Темірдің (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар Шыңғысханның жаулануы кезінде, қазіргі Моңғолия жерлерінен Орта Азияға көшкен. Әмір Темірдің арғы атасы Қаражер бек еді, оның баласы Ижил бек еді, оның баласы Әйлеңгір бек еді, оның баласы Беркел бек еді, оның баласы Мұхаммед Тарағай еді, оның баласы Әмір Темір.

Темір барластарның бір бөлігінің бекі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттері керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бекі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Жастық шағы мен қалыптасуы ==
Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Маураннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғыс ханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғыс хан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған .

Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисябздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғыс хан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оны Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысты қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-катын болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді.

Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің маңғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Моңғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. Рашид ад-Диннің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды маңғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғыс хан 1206 жылы Ұлы моғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғыс ханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері моңғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мауреннахрға келіп орын тепті.

Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды.

Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисябз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді.

[[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсеті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Ақсақ Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар.

Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисябзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді.

Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға машықтандыратынмын}}.

[[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды.

Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйен. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}.

Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайрымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы мен қолбасшылық ерекше қабылеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>.

== Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). ==
Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Қлияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мауераннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде Түркістан маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған.

14 ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. Осман империясы мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң Алтын Орданы күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады.

90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Илдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті.

Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі Самарқандағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Дегенмен Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғыс хан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балалары аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref>

Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатыгездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы ==
Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған.

Темір жаратылыстану-математика, астрономия ғалымдары мен тарихшы, ақын, лингвист, теология саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мауреннахр мен Хорезмнен басқа Алтын Орда Ақ Орда, Хорасан, Үндістан, Ирак, Иран, Түркия және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту».

Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасайды. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениетімен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.

Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, медресе Бибі-ханым; мавзолей Шахи-Зиндті тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір Самарқанға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бейбі-ханым) салдырады».

Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен сарайлардың құрылысы Бұхара, Лахрисабзда, Ферғанада, Түркістанда жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темірлан басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті.

Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің гербі болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек».

Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астананы ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуреннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесі мен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз.

Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Ақсақ Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған.

В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самаркан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мауреннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде Орта Азияда жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады.

Қазақстан аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Яссауи тек насихатшысы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама мейірімді кішіпейіл ойшыл акын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Яссауи халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.

Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Иасауидің ескі мазарының орнына жаңа зор мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың Ақ Орда мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды.

Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарханнан Ташкентке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді.

Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі – отрағасырлық сәулет өнері ескерткішінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Яссауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Яссауи кесенесі мешіт, медресе қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде Құран Кәрім сүрелері мен аяттары жазылған.

Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Яссауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында Меккедегі Қағба іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Яссауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған.

Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мауреннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мауреннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІҮ-ХҮ ғасырдларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мауреннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарда жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: «Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады.

Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым» - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: агенттер, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта ислам дінін қолдап қуаттадым».

Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады».

Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған.

Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, Тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады.

Темір 1405 жылы Отырар қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады».

Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді.

Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>}}.

Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. Сығанақ, Сауран, Сарайшықты қиратты, Жетісуды басып алды, Ақ Орда мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мауераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды.

Ақсақ Темір өз мемлекетін қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған Ақ Орда мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатыгездікпен халықты қырып жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>}}.

==Дереккөздер==
{{Rodovid|251205}}
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Әмір Темір жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Темір әулеті]]
[[Санат:1336 жылы туғандар]]
[[Санат:1405 жылы қайтыс болғандар]]