Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Леварса Бидович Квициниа

2015-04-20T15:10:08Z

Саят Қалдарбеков: /* Өмірбаяны */

[[File:Леварса Квициниа.jpg|190px|thumb|Леварса Бидович Квициниа]]
'''Леварса Бидович Квициниа''' ([[1912]]-[[1941]]) - абхаз [[ақын]]ы. [[1932 жыл]]дан [[КОКП]] мүшесі.
==Өмірбаяны==
[[1937 жыл]]ы ''М.Горький атындағы әдебиет институтын'' бітірген. [[1928 жыл]]дан шығармалары жариялана бастады. ''«Өркендеген ел» жинағының ([[1932]]), «Ткварчелстрой», «Ленин», «Миллиондардың үні», «Комсомол», «Шаризан» [[1933]], «Даур» ([[1936]])'' және т.б. [[поэма]]лардың авторы. ''Шаризан бейнесі'' - ескіліктің қатал әдет-ғұрыптарымен күресте жеңіп шыққан абхаз әйелінің ерлік өнегесі. Квициниа жырлары Коммунистік партияға, кеңес халқына, [[Абхазия]]ға деген сүйіспеншілікке толы. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, ''Белосток түбінде'' ерлікпен қаза тапты. <ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 ж., 7 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:1912 жылы туғандар]]
[[Санат:1941 жылы қайтыс болғандар]]

Құс синуситі

2015-04-19T17:23:01Z

Саят Қалдарбеков: /* Ауру себептері мен салдарлары */

'''Құс синуситі''' - [[құс]] танауының және танау кілегей қабығының қабынуы.
==Ауру себептері мен салдарлары==
Бұл [[ауру]]ға барлық [[құс]]тар, әсіресе [[балапан]]дар көп шалдығады. Ауру құстың [[тоңу]]ынан, қораның ылғалдылығынан болады. Құс танауынан аққан сұйық қабыршықтанып кеуіп, тыныс алу жолдары бітеледі, тыныс алуы қиындап, мұрны шуылдап, мойнын созып, аузын ашады. Құстың [[көз]]і былшықтанып, көзінің алды ісінеді. Уақытылы емдемесе балапан тұншығып өледі.

==Емі==
Ауру құстың танауына 1-2%-тік протаргол ерітіндісін немесе 2%-тік [[бор қышқылы]]н тамызады. 30%-тік альбуцит не [[антибиотик]]тер - [[пенициллин]], террамицин ерітінділерін де пайдаланады. Құсты, балапанды, құрғақ, жылы қорада ұстау ''Құс синуситі ауруынан'' сақтайды.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Орнитология]]
[[Санат:Биология]]

Құс тұмсығы

2015-04-19T17:09:52Z

Саят Қалдарбеков: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[File:Eagle beak sideview A.jpg|thumb|Бүркіт тұмсығы]]
'''Құс тұмсығы''' - ''жоғарғы және төменгі жақ сүйектердің'' ұзарып өсуінен пайда болған [[мүше]].

Сыртқы мүйіз қабықпен қапталған. Өмір бойы өсетін мүйіз қабық үнемі мүжіліп тозады және белгілі маусымда түлеп түседі ([[құр]]). Құс ұрығы тұмсығының үстіңгі жағында өткір өсінді пайда болады да, [[балапан]] [[жұмыртқа]]ны осы өсінді көмегімен жарып шығады. ''Құс тұмсығының'' пішіні, мөлшері [[құс]]тың тіршілік жағдайына байланысты ''(жемін ұстауға, жеуге, ін қазуға, ағаш тесуге, кеміруге, ұя салуға, қауырсынын тазартуға т.б.)'' әр қилы болады. [[Жыртқыш құс]]тар тұмсығы мықты, шомбал және өткір, ал ағаш қабығы астындағы [[жәндік]]термен қоректенетін құстар тұмсығы ұзын, өткір келеді. <ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Орнитология]]
[[Санат:Биология]]

Қазақ ет тағамдары

2015-04-19T17:08:20Z

Саят Қалдарбеков: орфографиялық қателерді түзеттім

===Қазақ ет тағамдары ===
Қазақ халқы мал етінен түрлі тағамдар дайындаған. Суға қайнатып, майға қуырып, қақатып, қарып пісірудің тәсілідерін жетік пайдаланған.Оларды сақтаудың бірнеше түрлерін білген. Сақтаудың әдіс-тәсілдері көшпелі тұрмыстың ауқымында сан ғасырлық тәжірбие негізінде қалыптасқан.
Көп мерзімге сақталатын ет - соғым еті. Оны сақтаудың әдісі-мал етін алып, бұзып, тұздап, шошалада арысқа іліп, сорғыта отырып кептіру. Жылы мезгілдерде етті сақтау үшін оны жұқалап тіліп, тұздап, көлеңкеде бірнеше күн бойы жел қақтырып, ыстап кептіру көп тараған. Ыстау, көбіне, ет ұзақ қатпайтын жылы өлкелерде жасалады. Аяз қайтқан көктемнің алғашқы күндері арыстағы кепкен ет [[сүр ет]] деп аталады.
Бізге жетпей ұмыт болған, жолазыққа дайындалатын еттің бір түрі - борша. Кепкен етті келіге салып түймештеп, ұнтақтайды, яғни боршалайды. Осы боршаны дорбаға салып алып жүреді. Қайнаған суға бір уысын салып, аз бұқтырып алып жесе - еті де, сорпасы да дайын жорық асы болады. Осыған ұқсас тәсілдермен жасалатын түймеш, жентек, парша([[фарш]]) деген тағам түрлері бар.
Сойылған малды мүшелегенде қолы мен санында үш-үш жіліктен он екі жілік болады. Қой еті мүшеленіп жіліктелгенде он үш мүшеден құралады. Олар екі жамбастан, екі ортан жіліктен екі асықты жіліктен, беломыртқадан, екі сүбеден, екі қабырға, төс, омыртқа, екі жауырын, екі тоқпан жілік, екі қар жілік, екі бұғана, мойыннан тұрады.
Қойдың басы, жамбасы мен бауыры кәделі мүшелерге жатады. Қойдан басқа жылқының басын төртке бөлгендегі әрбір шекесі де қонаққа тартыла береді.
Жылқыда кәделі мүшелер - қазы, қарта , жал, жая, одан кейінгі орында - жалпақ омыртқа, қарын, ұзын омыртқа, қысқа омыртқалар тұрса, басқа мүшелер үй иелерінің өзіне тиесілі.
Жылқы сойғанда қазы, қарта, шұжық айналдырады.
Қазы майының қалыңдығына байланысты кере қазы, дөңбек қазы, тобаяқ қазы, шынтақ қазы, бұл қазы деген атаулары бар. Ішекке сыймағанын тілше немесе тілшек ия болмаса телше деп атайды. Қазыны көбіне қысқа қарай сақтайды. Қазы сүрленген сайын дәмді болады.

=== Қазақша ет пісіру (Бесбармақ) ===
Етті үлкен қазанға салыып, су құйып пісіреді.Бір қайнаған соң сорпа бетіне шыққан қанды көбігін алып тастайды.Қатты қайнатпай баппен пісірсе, ет жұмсақ әрі сорпасы да дәмді болады.
=== Дереккөз ===
<ref>Сен білесің бе энциклопедиясы</ref>
[[Санат:Тағамдар]]
[[Санат:Мәдениет]]

Құтлық қаған жазуы

2015-04-19T10:18:02Z

Саят Қалдарбеков: /* Құтлық қаған жазуы */

'''Құтлық қаған жазуы''' - [[Моңғолия]]ның Орхон өзені бойындағы көне заманғы жазба ескерткіш. Түркологиялық әдебиеттерде табылған орнына қарай ''Онгин ескерткіші'' деп те аталады.
==Құтлық қаған жазуы==
Жазу екінші түрік қағандығын орнатып, [[692 жыл]]ы қайтыс болған [[Құтлық қаған]]ға арналған. 12 негізгі және 4 қосымша жолдан тұрады. [[1891 жыл]]ы ''Н.Я.Ядринцев'' Құтлық қаған жазуын тапқан, ''В.В.Радлов'' оның тұңғыш [[аударма]]сын жасап, [[баспа]]ға шығарды. Бұдан кейін де аударғандар: ''Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, Г.Глаузон''. Жазуда [[Құтлық қаған]]ның, [[Білге қаған]] және [[Күлтегін]]нің әр түрлі [[жорық]]тары баяндалады. Тұңғыш түркі қағандығын орнатқан [[Бумын қаған]] жөнінде кейбір деректер кездеседі: «Ата-бабамыз Бумын қаған дүниенің төрт бұрышын қысты, жиды, оны кеңітті, басты. Ол хан жоқ болғаннан кейін ел жітті, жан-жаққа қашып тарады». Мұнда орхон ескерткіштерінде кездеспейтін кейбір [[таңба]]лар ұшырасатындықтан, ''В.В.Радлов'' Құтлық қаған жазуын [[Орхон-Енесай жазбалары]] аралығындағы жазуға жатқызады.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Ескерткіштер]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Мәдениет]]

Құяш

2015-04-19T10:05:08Z

Саят Қалдарбеков: /* Қала туралы деректер */

'''Құяш''', '''Құяс''' - ежелгі заманғы [[қала]]ның орны.
==Қала туралы деректер==
Құяш қаласы жөніндегі алғашқы деректер [[Махмұд Қашқари]]дің еңбектерінде көп кездеседі. Оның анықтауынша, бұл қала [[Барсхан]]ның сырт жағында, [[түріктер]] мен шігілдер мекендеген жерде орналасқан. Джувейни бұл қаланы [[Алмалық]]тың жанындағы мекен деп жазды. Ал, басқа бір деректер бойынша Құяш [[Іле өзені]]нің оңтүстігінде, [[Құлжа]] өлкесінде. Құяш қаласы моңғол заманында [[Шағатай ұлысы]]ның [[астана]]сы болды.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Көне қалалар]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Мәдениет]]

Жер орбитасы

2015-04-19T09:25:29Z

Саят Қалдарбеков: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

Жер орбитасының формасы эллипс тәрізді. Ол күн төңірегіндегі тұспалды тегістік арқылы жүріп өтеді, оны ''орбиталдық жазықтық'' деп атайды. Жер орбитасының ұзындығы 940 миллион км құрайды, ал Жердің жылдамдығы секундына 30 км - ге тең. Қаңтар айында Жер Күнге біршама жақындайды, ал шілдеде барынша алыстай түсе
<gallery>
Orbitalaltitudes.jpg|Жер орбитасы
</gallery>

== Температура ==
Континенталдық жер қыртысы төменгі қабатының температурасы Цельсий бойынша шамамен 1000 градусқа тең. Ядроның үстіңгі қабатының температурасы Цельсий бойынша 3700 - ден 4300- ге дейінгі градусты құрайды, ал ядроның ішіндегі температура шамамен 7000 градусқа тең, яғни Күннің бетіндегіден де жоғары.
[[Санат:Астрономия]]

Құсжетпес

2015-04-19T07:02:37Z

Саят Қалдарбеков: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{айрық}}'''Құсжетпес''' - [[Арал теңізі]]нің шығыс бөлігіндегі [[арал]].
<gallery>
Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg
</gallery>

==Арал туралы==
Теңіз жағасынан батыста 19 км. Ауданы 3 км<sup>2</sup>, ұзындығы 7 км, ені 0,8 км. Теңіз деңгейінен 3-6 м көтеріңкі. Құмайтты топырағында [[бұта]], түйетайлы жағалауында шалғынды сораң шөп өседі.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref>

==Дереккөздер==

<references/>

[[Санат:Аралдар]]
[[Санат:Қызылорда облысы географиясы]]

Харматтан

2015-04-19T06:06:40Z

Саят Қалдарбеков: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{айрық}}
'''Харматтан''', Харматан, Шарматан - жылдың құрғақ маусымында [[Сахара]]дан Батыс [[Африка]]ның [[Гвинея]] шығанағы жағалуы мен Жасыл Мүйіс аралдарына қарай соғатын тым құрғақ және шаңды солтүстік шығыс пассаттың жергілікті аты. Харматтан [[ Сахара]] үстіндегі антициклонға тығыз байланысты дамып, негізінен қысқы муссондар қатарына жатады. Харматтан егістік пен плантациялық дақылдарға көп зиянын тигізеді.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жел]]
[[Санат:География]]