Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Табылғали Сатқалиұлы Сапаров

2017-04-12T05:18:33Z

Салиха:

'''Табылғали Сатқалиұлы Сапаров''' [[1954]] жылы 7 тамызда [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөрілі ауданы]]ның [[Бөрлі (Батыс Қазақстан облысы)|Бөрлі кентінде]] туған. Қазақ. Әкесі - Сапаров Сәтқали Сапарұлы, марқұм, Қазақстан Компартиясы Жаңақала аудандық комитетінің бірінші хатшысы болған. Анасы - Сапарова Кенжеғаным Сарықызы, марқұм, батыр-ана. Батыс Қазақстан ауылшаруашылық институның зоотехника факультетін (1976) зооинженер мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебінің партиялық және кеңестік құрылыс факультетін (1990) «Партия және кеңес құрылысы» мамандығы бойынша бітірген. Ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаты (1998). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Биязы жүнді- қатты жүнді аналықтарды түрлі тұқым шаруашылықтарының Ақжайық етті-жүнді қойларымен будандастырудан алынған тұқымның өнімділік және биологиялық ерекшеліктерінің өзгергіштігі». «Биязы жүнді-қатты жүнді аналықтарды Ақжайық етті- жүнді қойларымен будандастырудан алынған төлдің еттік қасиеттері» (1998), «Ақжайық етті-жүнді қойларының кроссбредтік төлінің өсу және даму ерекшеліктері» (1998) мақалаларының авторы. Қазақ және орыс тілдерін біледі. [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан» ХДП]] мүшесі. 1976 жылдан - Орал облысы Каменск ауданының Крупская атындағы кеңшарында №1 ферманың зоотехнигі. 1977 жылдан - Орал мемлекеттік тұқым стансасы Жаңақала филиалының аға зоотехнигі. 1979 жылдың тамызынан - Орал облысы Жаңақала ауданының Айдархан кеңшарында бас зоотехник. 1980 жылдың қыркүйегінен - Қазақстан ЛКЖО Орал облыстық комитетінің «Спутник» ХЖТБ референті. 1980 жылдың қазанынан - Қазақстан ЛКЖО Орал облыстық комитетінің жұмысшы және ауыл жастары бөлімінің нұсқаушысы. 1981 жылдан - Қазақстан ЛКЖО [[Орал облысы]] Чапаев аудандық комитетінің бірінші хат- шысы. 1985 жылдың сәуірінен - Қазақстан Компартиясы Орал облыстық комитетінің ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі бөлімінің нұсқаушысы. 1985 жылдың қарашасынан - Қазақстан Компартиясы Орал облысы Приурал аудандық комитетінің екінші хатшысы. 1988 жылдан - Қазақстан Компартиясы Орал облысы Каменск аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 1990 жылдан - Орал облысы Каменск аудандық Халық депутаттары кеңесінің төрағасы. 1992 жылдан - Орал облысы Каменск аудандық әкімшілігінің басшысы. 1994 жылдың сәуірінен - ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Батыс Қазақстан облысы Мемлекеттік құрылыс және аймақтық саясат мәселелері жөніндегі комитетінің мүшесі. 1995 жылдан - Батыс Қазақстан облыстық Ауыл шаруашылық басқармасы бастығының мал шаруашылығы жөніндегі орынбасары. 1999 жылдан - Батыс Қазақстан облысы Ауыл шаруашылықдепартаментініңбастығы. 2001 жылдың сәуірінен - [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Зеленов ауданы]]ның әкімі. 2002 жылдан - Батыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары. 2003 жылдан - Батыс Қазақ- стан облыстық мәслихатының хатшысы. 2007 жылдың қазанынан - Батыс Қазақстан облыстықжүмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының бастығы. 2010 жылдың тамызынан бері - Батыс Қазақстан облысы Қазтал ауданының әкімі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған (2001). Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Егемен, унитарлық демократиялық мемлекет»''. Үйленген. Жұбайы - Сапарова Жансия Қозыбағарқызы, үй шаруасында. Қыздары - Шонаева Айгүл Табылғалиқызы, Сәтқалиева Орынгүл Табылғалиқызы; ұлы - Сапаров Олжас Табылғалиұлы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық.
Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Уахит Хамзаұлы Шалекенов

2017-04-12T05:18:07Z

Салиха:

'''Уахит Хамзаұлы Шалекенов''' (12.5.[[1924]], ''[[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөкей ордасы ауданы]] [[Бөрлі (Батыс Қазақстан облысы)|Бөрлі ауылы]]'') – тарих ғылымдарының докторы (1967), [[профессор]] (1972). [[Қазақстан Республикасы]] Гуманитарлық ғылым академиясының академигі (1991). [[Қазақстан Республикасы]]ның (1984) және [[Өзбекстан]] Республикасының (1984) еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан, отставкадағы полковник. Қарақалпақ мемлекеттік педагогика институтын (1948, ''қазіргі [[Нөкіс мемлекеттік университеті]]'') бітірген. [[Қарақалпақ]] облыстық партия комитетінде дәріскер (1948–195]), [[КСРО]] ғылым академиясының [[Этнография]] институтында аспирант (1950–1953), [[Өзбекстан]] ғылым академиясының Қарақалпақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі (1953–1970), [[Шымкент]] мемлекеттік [[мәдениет]] институтында кафедра меңгерушісі (1970–1972) болған. 1973 жылдан [[ҚазҰУ]]-да декан, кафедра меңгерушісі болды.

700-ден астам [[ғылыми жарияланым]], 30 [[монография]], оқу құралдарының авторы. «[[Қызыл Жұлдыз]]», 1- және 2-дәрежелі [[Отан соғысы]] ордендерімен марапатталған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Bio-stub}}

[[Санат:12 мамырда туғандар]]
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қызыл жұлдыз орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]

28 гвардияшыл- панфиловшылар

2017-04-05T13:05:03Z

Салиха: Салиха Жиырма сегіз гвардияшы Панфиловшылар бетін 28 гвардияшыл- панфиловшылар бетіне жылжытты: Атауын өзгерту

[[Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|thumb|right|250px|Алматыдағы 28 гвардияшы Панфиловшылар атындағы парктегі мемориал]]

'''Жиырма сегіз гвардияшы Панфиловшылар''' — [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында [[Мәскеу]]ді ерлікпен қорғаған қазақстандық жауынгерлер. 1941 ж. 15 қарашада [[Германия]] әскерлері 51 дивизиямен Мәскеуге екінші “негізгі шешуші шабуылды” бастады. Батыс [[майдан]] жауынгерлері ауыр ұрыстар жүргізді. Осы майданға кіретін 16-армияның құрамында Алматыда жасақталған [[генерал-майор]] [[И.В. Панфилов]] басқарған [[316-атқыштар дивизиясы]] (кейіннен 8-гвардиялық-панфиловшылар дивизиясы) Мәскеу түбіндегі [[Волоколам]] тас жолын қорғады. 16-қарашада жау Волоколам бағытында ұрысқа шығып, Дубосеково разъезіндегі 1075-атқыштар полкі 4-ротасының 2-взводы тұрған бекініс шебіне шабуыл жасады. Ротаның саяси жетекшісі [[Василий Георгиевич Клочков|В.Г. Клочков]] басқарған взвод жауынгерлері — барлығы 28 адам мылтықпен, жанармай құйылған шөлмектермен, гранаталармен қаруланып, жаудың 20 танкісімен 4 сағатқа созылған ұрыс жүргізді. Жаудың 14 танкісі қиратылып, панфиловшылар арасынан да бірнеше адам қаза тапты. Жау ұрысқа тағы 30 танк шығарды. Қазақстандық жауынгерлер соғыс тарихында сирек кездесетін ерлік жасап, жаудың болат құрсанған машиналарына төтеп берді. 28 панфиловшылардың 23-і қазаға ұшырады, бірақ жау танкілері олардың шебінен өте алмады. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1942 ж. 21 шілдедегі Жарлығымен бұл жауынгерлердің барлығына [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді. Олар: [[Николай Яковлевич Ананьев]], [[Григорий Михеевич Безродных]], [[Николай Никонорович Белашев]], [[Бондаренко Яков Александрович]], [[Васильев Илларион Романович]], [[Иван Евстафьевич Добробабин]], [[Дутов Петр Данилович]], [[Емцов Петр Кузьмич]], [[Нарсұтбай (Нұрсұлтан) Есболатов]], [[Калейников Дмитрий Митрофанович]], [[Клочков Василий Георгиевич]], [[Абрам Иванович Крючков]], [[Григорий Ефимович Конкин]], [[Қожабергенов Әлиасқар]], [[Әлікбай Қосаев]], [[Николай Гордеевич Максимов]], [[Гавриил Степанович Митин]], [[Митченко Никита]] Андреевич, [[Иван Васильевич Москаленко]], [[Иван Моисеевич Натаров]], [[Григорий Алексеевич Петренко]], [[Мұсабек Сеңгірбаев]], [[Дмитрий Фомич Тимофеев]], [[Николай Игнатьевич Трофимов]], [[Иван Демидович Шадрин]], [[Иван Алексеевич Шепетков]], [[Григорий Мелентьевич Шемякин]], [[Дүйшөнкул Шопоков]]. Батырлардың есімімен аталатын мектеп, ауыл, аудан, көше, парктер бар. Алматы қаласындағы 28 панфиловшы-гвардияшылар паркінде, Мәскеу түбіндегі Дубосеково разъезінде және батырлардың туған жерінде ескерткіштер орнатылып, мемориалдық мұражай ашылған.

==Дереккөздер:==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Тарих]]

{{stub}}

Қойтастар

2017-03-29T05:30:11Z

Салиха:

[[Сурет:Қойтастар.jpg|thumb|right|200px|Тау суынан жұмырланған гранитті қойтастар]]
'''Қойтастар''' — мұздықтардың және тасқын судың тасымалдау әсерінен тегістеле жұмырланған ірі тау жыныстарының сынықтары немесе жақпарлары.

== Түрлері ==
Пайда болуына байланысты қойтастар мұздықтық, [[Делювий|делювийлі]], [[пролювий]]лі және [[аллювий]]лі деп бөлінеді.

== Сипаты ==
Көлемдері әр түрлі, көлденеңі 50 см-ден асқандары ірі қойтастар қатарына жатады. Қойтастар көлемінен басқа құрылымы, түсі және түзілген жынысына да байланысты ерекшеленеді. Құрамы көбінде [[кварц]], [[гранит]] және [[құм]]нан тұрады. Түстері жасыл, ақ, қызғылт, сонымен қатар қара жолақты болуы мүмкін. Пішіні де қалыптасу барысы мен құрамына байланысты болады. Мұздықтардан пайда болған қойтастар түзілген жынысына қарамастан жиектері біркелкі болмай, үсті майысқан, шұңқырлы болып келеді. Тау суындағы қойтастардың пішіні түзілген жынысына байланысты әр түрлі - құрамы гранитті жыныстан тұратындары біртіндеп үгітіліп біртегіс жұмырланады, ал [[Метаморфтық тау жыныстары|метаморфтық жыныстар]] кесектерге опырылып, пішіні ақауланып, әр түрлі болып қырланады. Пішінге, сонымен қатар суда жату ұзақтығы да әсер етеді, [[Аралас тау жынысы|аралас]] және [[Шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан тұратын қойтастар ғажайып пішінге ие болады.

== Шаруашылықтағы маңызы ==
Қойтастар құрылыста кеңінен пайдаланылады: құрылыстың іргетасын көтеруге, ғимарттың сыртқы және ішкі қабырғаларын қаптауға, жер құламасын бекітуге, бөген салуға, сонымен қатар ұсақталған қиыршық тастар алынады. Алаңдарды, жүзу бассейнін, тоған жиегін, бақша және т.б. ландшафтарды әрлендіруге және саябақ, гүлзарларға және т.б. көрікті жерлерге декорация жасауға да қолданылады. <ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref>

== Галерея ==
<gallery>
Қойтастармен тоғандарды көмкеру.jpg|Тоғандар жиегін көмкеру.
Қойтастармен ландшафты әрлендіру.jpg|Қойтастарды ландшафта пайдалану.

Қойтастарды бөгендерге пайдалану.jpg|Қойтастарды бөгендерге пайдалану.
Қойтастрар - көпір құрылысында.jpg|Қойтастар - көпір құрылысында.
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Құрылыс материалдары]]

Бағалы тас

2017-03-27T03:50:31Z

Салиха:

[[Сурет:Жартылай асыл тастар.jpg|thumb|right|200px|Жартылай бағалы тастар]]
'''Бағалы тастар''' - әдемi, көз тартарлық жылтырақ қасиетке ие (әдетте, жылтырату немесе қыру жұмыстарынан кейiн) сирек және бағалы минералдар. Оларды зергерлiк бұйымдар жасау үшiн кең қолданады, коллекциялау үшін жинайды, банк активтерi ретінде қолданады. Бағалы тастардың көрер көзге айырмащылығын білу қиын иммитациялары қолдан жасалады, тастардың имитациялары (мұндай синтетикалық тастар және асыл тастардың имитациясы осы заманда жоғары сұранысқа ие, өйткенi әлдеқайда арзандау тұрады) Ежелгi Римнiң замандарында да iстелiндi. Француз химигі М.А.Вернейль 1902 жылы синтетикалық лағылдарды әлемдiк нарыққа тұңғыш рет шығара бастады. Мысалы, синтетикалық сапфирлар мен синтетикалық шпинелдер.

Синтетикалық тастардың санының көбеюі табиғи асыл тастардың мән және құнын азайтқан жоқ. Қайта жоғарылаттты. Көп кездесетін минералдары әдетте жартылай құнды деп атайды.

Бағалы тастарды зерттеумен, синтетикалық минералдарды табиғи минералдардан дәл айырып тануының әдiстерi мен тәсілдерін анықтаумен айналысатын минералогияның бөлiмiн ГЕММОЛОГИЯ деп атайды.

Асыл және жартылай құнды тастарды айырып,белгiлi классификацияға жіктеу осы күнде жолға қойылмаған
[[Сурет:Жартылай асыл тастар (2).jpg|thumb|left|200px|:Жылтырлатырылған жартылай асыл тастар.]]
== Асыл және жартылай асыл тастардың тізімі ==
* Алмаз
* Хризолит
* Эвклаз
* Рубин
* Сапфир
* Таффеит
* Берилл
* Аквамарин
* Изумруд
* Гелиодор
* Хризоберилл
* Александрит
* Шпинель
* Гиацинт
* Гранаты
* Демантоид
* Цаворит
* Пироп
* Родолит
* Альмандин
* Кварц
* Аметист (қою бояуға ие)
* Цитрин
* Горный хрусталь
* Дымчатый кварц
* Празеолит
* Аметрин
* Розовый кварц
* Турмалин
* Верделит (жасыл)
* Индиголит (сапфирлі-көк)
* Опал
* Топаз

=Жасанды тастар=
* Кварц
* Горный хрусталь
* Аметист (ашық боялған)
* Цитрин
* Аметрин
* Празеолит
* Раухтопаз (булы кварц)
* Морион
* Волосатик
* Халцедон
* Хризопраз
* Сердолик
* Агат
* Моховой агат
* Оникс
* Яшма
* Опал (отты опал, сүтті опал, жасыл хризопал)
* Авантюрин
* Нефрит
* Жадеит
* Родонит
* Лазурит
* Малахит
* Бирюза
* Чароит
* Змеевик (серпентин)
* Симбирцит
=Органикалық тастар=
* Янтарь
* Жемчуг
* Перламутр
* Гагат
* Коралл
=Асыл және жартылай асыл тастардың түсіне қарай бөлу=
{| class="wikitable"
|-
! Түстер !! Мөлдір тастар !! Мөлдір емес тастар
|-
| Түссіз немесе ақ || Алмаз+, корунд+, топаз+, шпинель+*, берилл+*, тау хрусталі || Лағыл, опал
|-
| Қара ||Алмаз || Морион, агат, меланит, диопсид, гагат, оникс
|-
| Розовый || Топаз+*, рубелит+, шпинель+, морганит+, кунцит || Розовый кварц, родонит
|-
| Қызыл || Рубин+, александрит+(электрлік жарық түсіру кезінде), топаз+*, шпинель+, гиацинт+, морганит+, пироп, альмандин || Яшма, корнеол
|-
| Қоңыр || Топаз+, шпинель+, гиацинт+, турмалин, рутил, гроссуляр, спессартин || Сардер, яшма, карнеол, тигровый глаз, дымчатый кварц, нефрит*, янтарь
|-
| Фиолотовый || Аметист+, топаз+*, турмалин+*, таффеит+*, корунд+ || Чароит, аметисттік кварц
|-
| Ашық көк || Аквамарин+, топаз+*, сапфир+, индиголит+, шпинель+*, эвклаз+ || Бирюза, лазурит
|-
| Көк || Сапфир+,индиголит+, топаз+, берилл+, шпинель+*, танзанит || Бирюза, лазурит, азурит, содалит, лабрадорит
|-
| Жасыл || Изумруд+, хризоберилл+, хризолит+, сапфир+, топаз+*, александрит+ (күндізгі жарықта), аквамарин+, турмалин+, эвклаз+, шпинель+, андрадит, гроссуляр, диопсид, эпидот, энстатит, оливин || Изумруд+, диоптаз, хризопраз, яшма*, празем, гелиотроп, хризопал, амазанит, нефрит, жадеит, малахит, Змеевик (серпентин)
|-
| Сары || Топаз+, Гелиодор+, хризоберилл+, корунд+, шпинель+, гиацинт, цитрин, гадденит, турмалин* || сердолик, яшма, нефрит, янтарь
|-
| Ала || мавра || Яшма, агат, благородный опал,оникс, гелиотроп, авантюрин, тигровый глаз
|}

=Дереккөздер=
* Дронова Н. Д. Оценка рыночной стоимости драгоценных камней и ювелирных изделий — М.: Дело, 2001 г, 295 с.
* Дронова Н. Д., Аккалаева Р. Х. Оценка рыночной стоимости ювелирных изделий. М.: МАОК, 2004, 158 с.
* Дронова Н. Д. Ювелирный бизнес М.: Научный центр по сертификации и оценке, 2009
* Краткий справочник «Альфа и Омега», изд. четвертое, стр. 93. Таллин.: А/О Принтэст, 1991

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Асыл тастар]]
[[Санат:Минералдар]]

Киіз үй жиһаздары мен бұйымдары

2017-03-06T17:59:32Z

Салиха: /* Сандық */

'''Киіз үй жиһаздары мен бұйымдары'''<ref>"Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)</ref> - үй тұрмысында қолданылатын жабдықтар, халық арасында олардың алуан түрлері бар. Кейбір түрлері қазіргі заманға дейін өз мәнін жоғалтқан жоқ.
[[File:Киіз үйдің төрі.jpg|thumb|Киіз үйдің төрі]]
== Әбдіре ==
'''Әбдіре''' - киім-кешек немесе басқа да бағалы [[бұйым|бұйымдарды]] сақтауға арналған сандық. Оның [[Көлем|көлемі]] әр түрлі болады. Әбдірені мықты, әрі жеңіл ағаштан тегістеп-жонып тақтай дайындап, содан қиюластырып жасайды. Бір түсті [[Сыр|сырмен]] боялып, алдыңғы беті сәнді болуы үшін түрлі [[Өрнек|өрнектермен]] әшекейленген жұқа [[қаңылтыр |қаңылтырмен]] қапталады. Қозғауға ыңғайлы болу үшін екі бүйіріне қос-қостан төрт тұтқа орнатылып, қақпағына құлып салынады.

== Ағаш төсек ==
'''Ағаш төсек''' - адамның жатып тынығуы үшін пайданылатын үй жиһазы. Ағаш төсектің қазақ үлгісіндегі түрі - қайқыбас төсек. Ол негізгі үш бөліктен:
* төсектің басынан (жоғары және төменгі);
* қапталынан (алдыңғы және артқы);
* шабағынан тұрады.
Төсекті кептірілген қатты ағаштың ([[қайың]] немесе [[емен]]) тегістеп, өңделген тақтайынан жасайды. Төсектің басы, аяқтары мен оған көлбей бекітілетін жастықша бөлігі қиюластырылып, біртұтас етіп дайындалады. Сәнді болу үшін оның бетін әр түрлі [[бояу|бояулармен]] өрнек салып сырлайды не өрнектелген бұйыммен әшекейлейді.

== Адалбақан==
'''Адалбақан''' - [[киім]] т.б. үй мүліктерін ілуге арналған жабдық. Адалбақан көбінесе бұтағы көп балапан қайың мен [[шырша |шыршадан]] (самырсыннан) жасалады. Жас ағашты кесіп алып қабығын аршығаннан кейін, оның бұтақтарын түп жағынан бір [[сүйем|сүйемдей]] қалдырып, ұшын кесіп тастайды. Енді сол бұтақ түбірлерін бақанның жоғарғы ұшының бағытымен майыстырып иеді де, ұштарын [[қайыс |қайыспен]] не мықты [[жіп|жіппен]] бақанның дініне таңып, көлеңкеде кептіреді. Иілген бұтақтар жазылып кетпейтіндей болып әбден кеуіп қалыптасқан кезде таңғышты шешіп алып, оның ұштарын үшкірлеп жонып ілгек жасайды.Сәнді болу үшін, оның сыртын бояулармен өрнектеп сырлайды, бүршікбас [[алтын]], [[күміс]] шегелермен нақыштайды.

== Кебеже ==
'''Кебеже''' - тамақ сақтауға арналған сандыққа ұқсас ағаш бұйым. Кебеженің түбі қалың тақтайдан жасалады. Оның қақпағы сандықтың қақпағы сияқты, кейде жармалы да болып келеді. Жармалар не көлденең кергіш ағашпен, не таспамен жалғастырылады. Кебеженің беті де кейде сырмен, кейде [[сүйек|сүйекпен]] [[ою]] салып өрнектеледі.

== Жастықағаш ==
'''Жастықағаш''' - жер төсекте жатқан адамның басын биіктету үшін жастықтың астына қоюға ыңғайлап жасалған тиянақ ағаш. Жастықағаш - кәдімгі ағаш төсектің сыңар басы (жоғарғы басы). Оның екі аяғы, жастықты жерге түсірмей тұратын тақтай кермесі және жастықтың астына қоюға лайықтап жасалған көлбеу тақтай төсеніші болады. Жастықағаш тұтас, ағаш төсекке қарағанда әрі ықшамды, әрі жеңіл болғандықтан, көшпелі тұрмыста көп пайдаланылған.

== Жүкаяқ ==
'''Жүкаяқ''' - жиған жүктің астына қоюға арналған ағаш тұғыр. Жүкаяқ кепкен, мықты әрі жеңіл ағаштан, өңделген, тегіс тақтайдан жасалады. Ол негізгі уш бөліктен: жанағаштан (алдыңғы және артқы беттер), аяқтан, шабақтан тұрады. Жүкаяқтың пішіні екі түрлі болады:
* үсті тегіс жүкаяқ,
* қайқыбас жүкаяқ.
Қайқыбас жүкаяқ кәдімгі қайқыбас төсекке ұқсайды. Жүкаяқтың алдыңғы беті бір түсті сырмен боялып, оған кейде түрлі-түсті [[бояу|бояулармен]] [[өрнек]] салады не өрнек салған [[сүйек|сүйекпен]] қаптап [[әшекейлеу|әшекейлейді.]]

== Сандық ==
[[Сурет:Сандық.jpg|thumb|right|150px|Сандық - киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым.]]
'''Сандық''' - [[киім|киім-кешек]], тағы басқа да [[зат|заттарды]] салуға арналған, ағаштан жасалған [[бұйым]]. Сандық - халықтар [[тұрмыс|тұрмысында]] ерте кезден пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі [[жиһаз|жиһаздың]] бірі. [[Көшпенді халықтар|Көшпенді халық]] үшін ол өте-мөте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт [[Бұрыш (геометрия)|бұрышымен]] үйлестіре тақтайдан бұрыштап аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, не өрнектеледі не айшықты [[қаңылтыр|қаңылтырмен]], кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бұйіріне тұтқа орнатылады.

== Сандыққап ==
'''Сандыққап''' - сандықты бүлінуден сақтау үшін сыртына кигізетін [[киіз]] қап. Киізді сандыққа өлшеп пішіп, сандықтың қақпағына тура келетін бетінен сандық сиярлықтай ауыз қалдырады да, қалған қосындыларын [[шуда]] [[жіп|жіппен]] тепшіп тігеді. [[Жүк|Жүкке]] жиналған сандық қап кигізілген кезде де сәнді көріну үшін сандыққаптың алдыңғы бетіне кесте тігіледі, түсті асыл [[мата]] тұтылады. Сандыққаптың сандық тұтқасына дәл келетін тұсы өлшеніп тесіліп, тұтқалар сыртқа шығарылып қойылады. Бұл сандықты қабымен көтеруге қолайлы болады. Сандыққаптың аузы матадан ызылған [[бау|баулар]] немесе түйме арқылы жабылады.

== Асадал ==
'''Асадал''' - тамақ пен [[ыдыс-аяқ]] сақтауға арналған кебеже тектес ыдыс. Асадал мықты әрі жеңіл ағаштан жасалады. Асадалдың түбі оның ішкі жағындағы жиекшелерге тірей орнатылатын қалың тақтаймен, үстіңгі беті жұқалау тақтаймен жабылады. Алдыңғы бетінде [[топса|топсамен]] бекітілген бір кейде екі [[есік|жармалы есігі]] және суырмасы болады. Асадал сәнді болу үшін оның бетін әр түрлі бояулармен өрнектеп сырлайды не сүйекпен өрнектеп әшекейлейді. Асадалдың үйдегі орны - қазан-аяқ (сол жақ) жақ.

== Алаша ==
'''Алаша''' - әр түрлі [[жүн|жүннен]] немесе әр түрлі түске боялған [[мақта]] мен жүннен тоқылған [[төсеніш]]. Оны екі түрлі әдіспен: түрлі -түсті жіптерді жарыстыра жолақ жасап, әр түстерін, көп мәнерлі өрнектер түсіріп тоқиды. Алғашқысын жолақ алаша, соңғысын терме алаша деп, кейде [[кілем]] алаша деп те атайды. Алаша енсіз тоқылғандықтан төсеніш, тұс кілем, [[қоржын|қоржындар]] жасағанда бірнеше ендерді біріктіріп тігеді.
* '''Терме алаша''' тоқығанда оны геометриялық және көкөріс өрнекпен безендіреді. Мұндай алашаны "терме" деп атайды, оны тоқығанда "ілмек", "өткерме", "мәймөңке" деп аталатын [[құрал|құралдар]] пайдаланады. Алашаны [[Қазақстан|Қазақстанның]] әр облысында жергілікті [[дәстүр|дәстүрге]] сай, әр түрлі етіп тоқиды. "Орама теру" тәсілдерімен баулар, алашалар, ал, [[Өрмек тоқу|өрмектің]] арқауы бір түсті жіптен тоқылады. Бұған көбінесе ақ не қызыл түсті жіптер пайдаланылады. Тоқу барысында әр түсті жіптерден өрнек салып, оның жібі өрмектің ерсісіне қолмен оралып, арқаумен бекітіледі. Бір түсті теру мәнерімен тек басқұрды тоқиды.
* '''Тақыр алаша''' тоқу немесе тақыр кілем тоқу әсіресе [[Қызылорда облысы|Қызылорда облысында]] дамыған. Оны жіптерді бояп алады да, жай өрмек әдісімен тоқиды. Бұл кілемді кейде ақ жіп пен қара жіпті қосып тоқиды. Тақыр алаша тоқу әдісінде жиі пайдаланатын өрнектердің түрлері: жіліншік, омыртқа, кеңірдек, көлденең жолақ кейде ұзын жолақтар.

== Бөстек ==
'''Бөстек''' - адамдардың астына төсеуге арналған жұмсақ [[төсеніш]]. Ол малдың (көбінесе ешкінің) не [[аң|аңның]] [[илеу|иленген]] жұмсақ терісіне [[Киіз|киізден]] астар салып жасалады.

== Жастық ==
'''Жастық''' - адамның басына жастауға арналған үй жиһазы. Жастықтың ішіне көбінесе [[құс|құстың]] [[мамық|мамығы]] салынып, сырты [[мата|матамен]] тысталады. Оны "бидай шүберек" деп атайды. Бидай шүберектің сырты әр түрлі асыл маталармен қапталады. Оны "жастық тыс" деп атайды. Жастық тысын шешіп ауыстырып отыруға қолайлы болу үшін, кигізетін аузына түйме қадалады, не бау тағылады. Құстың мамығынан жасалған жастықты "құс жастық" дейді. Жастық көбінде бір кісілік болады. Ал оның салт атқа мінгенде [[ер]] үстіне салатын түрін "көпшік" деп атайды.

== Көрпе ==
[[Сурет:Көрпелер.jpg|thumb|right|100px|Көрпелер]]
'''Көрпе''' - матаның арасына [[мақта]] немесе [[жүн]] (әсіресе түйенің) салып тіккен жамылғы әрі төсеніш. Ол жамылғы көрпе және төсек (төсеніш) көрпе болып бөлінеді. Көрпенің астары жай ғана матадан, тысы асыл матадан тігіледі. Жамылуға арналған көрпе бір кісілік, екі кісілік болады. Төсек көрпенің сыртқы астарын маталардың қиықтарынан құрап тіксе, оны "құрақ көрпе" дейді. Жамылғы көрпенің ұзындығы кісінің бойына лайық етіп жасалады. [[Бала|Баланың]] [[Бесік|бесігіне]] жабатын көрпені "бесік көрпе", бала орауға арналған көрпені "орауыш көрпе" дейді.

== Құстөсек ==
'''Құстөсек''' - [[мамық|құс жүнінен (мамығынан)]] жасалған жұмсақ төсеніш. Құстөсектің үлкендігі оны төсейтін төсектің үлкен-кішілігіне қарай әр түрлі болады. Қалың матадан ұзындығы мен ені төсекпен бірдей етіп үлкен қанар тігеді де, оның ішіне құстың жүнін толтырады. Құстөсектің сыртын тағы бір асыл матамен тыстайды. Құстөсектің ішіндегі мамық адамның терімен дымқыл тартып, ұйысып қала береді. Сондықтан оны [[апта]] сайын қағып-сілкіп, мамықтың ұйысқанын жазып, күн көзіне қойып, желге қақтырып алып отырады. Құстөсек тек жұмсақтығымен ғана емес жылу сақтағышымен де құнды.

== Сырмақ ==
[[Сурет:Сырмақ - киізден сырып, оюлап жасалған төсеніш.jpg|thumb|right|150px|Сырмақ - киізден сырып, оюлап жасалған төсеніш]]
'''Сырмақ''' - киізден сырып, оюлап жасалған [[төсеніш |төсеніш]]. Сырмақты түрлі-түсті киізден ойып, өрнек салып та, сондай-ақ шымқай ақ киіздің бетіне ақ, қызыл, сары маталардан ою бастырып та тігеді. Сырмақ жасау үшін алдымен [[ою-өрнек]] салынған [[үлгі|үлгісі]] дайындалады. Мұндай үлгілерді жасауға қалың қағаз [[картон]], жұқа [[пластмасса|пластмассалар]] дайындалады, пластмассадан жасалған үлгілерді бірнеше рет пайдалануға болады.
 
Сырмаққа керекті ақ, қара киіздер бөлек-бөлек дайындалады, сондай-ақ, олар жұқа, әрі тығыз басылуы керек. Киіз басылып біткен соң, ақ мен қара түрлерін бір-біріне беттестіріп, үстіне алды ала дайындалған ою-өрнектері салып айналасын қарындашпен сызып, суреттің ізін түсіреді. Түсірілген із бойымен екі киізді бірден ойып шығады да, ақ киіздің ойылған оюын қараға, қарасын ақ киізге салып қиюластырып тігеді. Құрастырылған екі түсті киіздің оюын сол қалпымен тұтас үлкен киіздің үстіне салып жапсырады. Оюлардың құрастырылар жерінің үстін бастыра жиектейді. Біріншіден [[жіп|жіптің]] бояуы ақ, қара киіздің түсінен басқа ашық түсті болады, сонымен қатар [[жиек]] бірнеше жіптерден қабаталып иіріледі. Үй тұрмысында сырмақ, текеметтей емес, тұтынуғы мықты, төзімді болады. Сырмақтың оюларын құрастырып, үстінен басып тігіп болғаннан кейін, ақ киіздің үстін ақ жіппен, қара киізді қара жіппен жөрмеп тігеді. Осы әдіспен тігілген сырмақ шымыр, қатты болады.
 
Сырмақ жасау өнерінде "қошқар мүйіз" ою-өрнегі көп қолданылады, олар өте дәлдікпен орналасып, бір-бірімен жалғасып ұласып жатады. [[Қазақстан|Қазақстанда]] жиі кездесетін сырмақтарда үш-төрт ою бірігеді де, бір [[квадрат]] немесе [[ромб |ромбы]] құрайды.Бірақ та "қошқар мүйізден" басқа өрнектер пайдаланылмайды деп кесіп айтуға болмайды, мысалы, [[Павлодар облысы |Павлодар облысында]] жасалған сырмақтардың бетіндегі ою-өрнектерде әр түрлі [[гүлдер |гүлдердің]] бейнесі көп кездеседі.
 
Сырып тігудің екі түрі болады:
* жеке жіптің өзімен әрлі-берлі тік шаншып тігу
* қос жіппен сырып тігу - инедегі жіптің асынан тағы бір жіпті бос төсей отырып сырып тігеді, тігістің бұл түрі іс машинаның тігісіне ұқсайды. Сырмақты сыру үнемі ою-өрнектердің бағытымен жүргізіледі, бұдан кейін сырмақтың шеттерін тегістеп қиып, шетіне айналдыра жиек бастырады. Сырмақтың жиегін бастыратын жіпті ақ жүннен иіреді. Жиекке арналған жіпті жалаң қабат түрінде біреуін оңқай, екіншісін солақай етіп иіреді, содан кейін оларды өзді-өзіне қосады да, екі қабаттап, екі бөлек етіп тағы иіріп, бояуға салу үшін төгеді де, жарты метр шамасындай етіп келептейді. Жиек жіптерді қазанға салып, суға ерітілген бояумен бірге аударыстыра отырып [[қайнату|қайнатады]], жіптердің қылшықтары бүріліп, сыптырылғанда жіптің бояуы қанды деуге болады. Халық арасында жіпке бояу жақсы сіңуі, бояудың түр-түстері ашық болу үшін, бояу мен суға [[ашудас]], [[мүсәтір]], [[тұз]] қосып, аздап [[май]] салып бояған. Бояу сіңіп, қайнап боялған жіпті сол келептеулі қалпында [[сөре|сөреге]] іліп, сағат сайын аудастырып кептіреді. Әбден кеуіп болған жиек жіптерді оңқай және солақайын бір-біріне қатар жарыстыра отырып, оны ширатпай-ақ домалақтап орайды. Сонда жиектің қатар түскен ширатындысындағы оңқай иірім мен солақай иірім қарсыласа келіп, біркелкі таңдай өрнегін жасайды.

== Текемет ==
'''Текемет''' - бетіне түрлі-түсті [[ою-өрнек]] басылған [[киіз]]. Оның күзем жүннен басылған талдырма бетіне ақтай немесе қызылға, көкке, қараға не басқа түске боялған жүнді әр түрлі өрнекпен тартады. Текемет басылатын жүнді де киіз басылатын жүн сияқты көпсітеді. Текеметті де киіз басқандай әдіспен басады. Алғашқы жартылай басылған түрі "талдырма" деп аталады. Бұл әлі толық басылып, қатаймаған кезі. Оны оюлы түр салуға [[негіз]] ретінде кептіріп, құрғатып дайындайды. Текемет мықты болуы үшін жартылай басылған екі киізді беттестіріп білектейді. Ою-өрнек негізгі талдырмаға салынады. Текеметтің бірнеше түрі болады. Олардың ішінде шашақты текеметті қымбат маталармен безендіріп жасайды. Мұндай текеметті халық жоғары бағалаған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Киіз үй]]
* [[Әбдіре]]
* [[Сырмақ]]
* [[Киіз Басу|Киіз басу]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]][[Санат:Отбасы]][[Санат:Жиһаз]][[Санат:Үй тұрмысы]]
[[Санат:Киіз үй]]

Сырмақ

2017-03-06T17:31:06Z

Салиха:

[[Сурет:Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.jpg|thumb|right|150px|Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.]]
'''Сырмақ''' ({{lang-ky|Шырдак}}) — [[киіз]]ден жасалып, [[Өрнектеу|өрнектелген]] [[Қазақтар|қазақ]] төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref name="БСЭ">{{cite web
|url = http://slovari.yandex.ru/Сырмак/значение/
|title = Сырмак
|author =
|date =
|work =
|publisher = Большая Советская Энциклопедия
|accessdate = 2012-04-16
|lang = ru
}}</ref>

== Атауы ==
«Сырмақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. [[Қазақтар|Қазақта]] «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.<ref name="dmk.kz">{{cite web
|url = http://dmk.kz/aksham/syirmak.html
|title = Сырмақ
|author = Күләйхан Төлеубекова
|date = 2010-10-02
|work = Дала мен қала
|publisher = www.dmk.kz
|accessdate = 2012-04-16
|lang =
}}</ref>

== Тарихы ==
Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұрмысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, көнерген киіздерді қабаттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.<ref name="dmk.kz" />

[[Киіз үй]]дің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.<ref name="БСЭ" />

== Тоқу технологиясы ==
Арнайы басылған [[киіз]]ге басқа түсті киізден, [[мата]]дан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.<ref name="dmk.kz" />

=== Сырып тігудің тәсілдері ===
Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: ''қайып сыру'', ''тепшіп сыру'', ''қабып сыру''. Бұларды негізінен ''жіп салып сыру'' және ''жіп салмай сыру'' деп екі түрге топтастырады.<ref name="dmk.kz" />

== Тағы қараңыз ==
* [[Тұс киіз]]
* [[Киіз үй]]
* «[[Сырмақ қып астына]]»

== Кітаптар ==
* {{кітап
|авторы =
|бөлімі =
|бөлім сілтемесі =
|тақырыбы = Сырмақ өнері. Искусство сырмака
|шынайы атауы =
|сілтеме = http://almatykitap.kz/goods/2467.jsp
|уикитека =
|жауапты =
|басылым =
|орны = Алматы
|баспасы = Алматыкiтап баспасы
|жыл = 2007
|томы =
|беттері =
|барлық беті = 232
|сериясы =
|isbn = ISBN 9965-24-812-5
|тиражы =
}}

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Кілемдер]]
[[Санат:Тоқыма өнері]]
[[Санат:Киіз үй]]

Сайрам

2016-12-25T06:27:27Z

Салиха:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Сайрам
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 150
|ту ені = 150
|lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =18 |lat_sec =07
|lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =46 |lon_sec =13
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ел картасының өлшемi = 300
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Оңтүстік Қазақстан облысы
|кестедегі облыс = Оңтүстік Қазақстан облысы
|ауданы = Сайрам ауданы
|кестедегі аудан = Сайрам ауданы
|мекен түрі = аудандар саны
|мекені = ауылдық округ
|кестедегі мекен =Сайрам ауылдық округі
|ішкі бөлінісі =
|әкімі = Хусанхан Ахмадханов
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = қазақ тілі
|тұрғыны = 48 000
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = Х, 13
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.sayram.kz
|сайт тілі = kz
|сайт тілі 2 = ru
|сайт тілі 3 =
}}
'''Сайрам''' – [[Оңтүстік Қазақстан]] [[Сайрам ауданы]]ндағы ауыл, [[Сайрам ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Ақсукент]] ауылынан оңтүстікке қарай 24 км-дей жерде орналасқан.

== Халқы ==
Тұрғыны 48000 адам ([[2009 жыл|2009]]).

== Тарихы ==
[[1929 жыл]]ы артельге біріктіріліп, [[1958 жыл]]ы Ленин атындағы көкөніс-сүт ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде ӨК, ЖШС, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

== Инфрақұрылымы ==
2 облыстық аурухана, емхана, облыстық өзбек драма театры, кірпіш зауыты, кәсіптік-техникалық мектеп, орта мектептер, мешіт, сауда орталықтары жұмыс істейді.

== Тарихи деректер ==
Сайрам (Исфиджаб, Испиджаб) – [[Оңтүстік Қазақстан]]ның орта ғасырдағы ірі қалаларының бірі болған. Жұрты қазіргі Сайрам ауылының Оңтүстік-батысында, [[Шымкент]] қаласынан 12 км жерде. Сайрам жайлы алғашқы дерек [[Махмұд Қашқари]]дің «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбегінде кездеседі. Онда: «Сайрам – Исфиджаб деп аталатын ақ қаланың аты» делінген. Демек, Сайрам – Исфиджабтың кейінгі аты. 15 – 18 ғасырларда қазақ хандықтары кезінде Сайрам ірі сауда, қолөнер және діни орталық болған. Зерттеу жұмыстарын [[1923 жыл]]ы П.П. Иванов, [[1925 жыл]]ы М.Е. Массон, [[1947 жыл]]ы [[Александр Натанович Бернштам|Н. Бернштам]] басқарған. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген қазба жұмыстары барысында айналасы төрт қақпалы дуалмен қоршалған, көлемі 28 га жерді алып жатқан қала орны анықталған. Қала ішінде көптеген мазарлар сақталған. Ең көнесі – Падишаһ Мәлік баба мазары. Бұл ескерткіштер 9 – 18 ғасырларға жатады.
VI ғасырда тез өсіп- жетілген Испиджаб оңтүстіктегі ірі сауда және мәдениет орталығына айналды. VII ғасырда Орта Азияға арабтар келген кезде бұл қала гүлденіп тұрған еді.714 жылы араб әскерінің қолбасшысы Кутейба Шаш(қазіргі Ташкент) қаласын алғаннан кейін Испиджабқа үлкен жорық жасады. Бірақ бұл төңіректегі елдің күшті қарсылығы арқасында көп ұзамай кейін шегінді. Испиджабты өз резиденциясына айналдырмақшы болған араб қолбасшысының жоспары жүзеге аспады. IX ғасырдың басында Испиджаб қарлұқ мемлекетінің құрамына енді.840 жылы қарлұқ көсемі және Испиджаб басшысы Білге Құл Қадырхан қаған атағын алды.Бірақ сол жылы Испиджаб Орта Азиядағы саманилер шабуылына ұшырады.Саманилермен болған шайқаста Білге Құл Қадырхан қаза табады.Мұнан кейін мемлекет билігіне оның екі ұлы таласты. Үлкен ұлы Базар Арсыланхан Баласағұн (Шу өзенінің бойындағы қала) аймағын билейді,ал екінші ұлы Оғұлшақ Қадырхан Тараз (бұрынғы Талас қаласы) аймағын билейді.Тараз қаласын 993-жылы саманилер басып алғанда, Оғұлшақ Қашқарияға қашуға мәжбүр болады. 840 жылы саманлердің Самарқандағы билеушісі Нұх ибн Асад Испиджабты жаулап алады.Бұл аймақты жер өңдеу мәдениеті сол заманда аса күшті дамыған болатын. Самани билеушісі Испиджабты және оның аймағындағы егістік(жүзім мен астық) жерлерді сыртқы шапқынылықтардан қорғау үшін көптеген қорғандар соқтырды. Алайда Испиджаб Самани мемлекетіне түгелдей бағынышты болған жоқ. Қала және оның аймағын жергілікті түркі тайпалары биледі. Испиджаб аймағы өте үлкен болды. Оның шекарасы солтүстік-батыста Сауранға дейін, ал шығыста Талас аймағына дейін созылды. Испиджаб аймағы саманилер арқылы мұсылман діні тарады да,енді ол оңтүстіктегі ірі сауда және мәдениет орталығы ғана емес, сонымен қатар үлкен діни орталыққа айнала бастады. Х ғасырдың ақырында, яғни 990 жылы Испиджаб Қарахан мемлекетінің қарамағына енді. Қарахан әскері саманилерді Испиджаб аймағынан түгелдей ығыстырды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Галерея ==
<gallery>
File:Sayram Main Mosque.jpeg|Сайрамдағы бас мешіт
File:SayramSkyline.jpg
File:Sayram Gate.jpg
File:Arslan legend.jpg|Сайрамдағы көше жазуы "Осында хан көпір үстінде Арыстанбаб түркі халқының әулиесіне Әзрет Сұлтанға пайғамбар аманатын құрманы сақтауға берген"
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сайрам ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Сайрам ауданы елді мекендері]]

Жартөбе каналы

2016-12-14T17:09:35Z

Салиха:

[[Сурет:Жартөбе каналы.png|right|thumb]]
'''Жартөбе каналы''', [[Аққұм (Аққұм ауылдық округі)|Аққұм]] ауылынан солтүстікке карай 5 километр жерде. 2005 жылы [["Көксарай барлау тобы"]] (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Канал [[Сырдария]] өзенінен шыққан арна арқылы [[Жартөбе]]ге қарай тартылған. [[Сазантөбе]] тұсына келгенде 2—3 тармаққа бөлінген. Арнасының 4-5 метр, жанындағы үйіндінің биіктігі 1,70 метр. Жалпы ұзындығы 15—17 километр. [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм шөлі]]не қарай тартылған тармақ арна орындары байкалады. Су өткен жүйекте арықтардың орны, олардың жанынан егістік алқаптары анықталған.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Каналдар]]

{{Stub}}

Аққұм (құмды төбе)

2016-12-14T17:09:15Z

Салиха:

'''Аққұм''' - құмды төбе. [[Аққұм ауылдық округі (Отырар ауданы)|Аққұм ауылдық округі]] аумағында. [[Аққұм (Аққұм ауылдық округі)|Аққұм]] ауылының оңтүстік жағында, ауыл орталығынан 0,5 км жерде орналасқан. Аумағы 1,5 га, биіктігі 1-3 м. Аққұм ауылы осы құм төбелерінің атауымен аталған.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub}}

[[Санат:Қазақстан шөлдері]]
[[Санат:Қазақстан құмдары]]

Ақшығанақ (мекенжұрт)

2016-12-14T17:07:18Z

Салиха:

'''Ақшығанақ Мекенжұрты''' - 8-11 ғғ. археологиялық ескерткіш.

== Орналасуы ==
Оңтүстік Қазақстан облысы Шардара ауданының [[Аққұм (Аққұм ауылдық округі)|Аққұм]] ауылының солтүстік жағына қарай 6 км қашықтықтықта, Ақшығанақ көлінен оңтүстікке қарай 2 км жерде жерде орналасқан. Географиялық координаттары {{coord|42|00|N|43|50|E|type:isle_region:KZ}}. Ескерткіш Шардара ауданының территориясында орналасқан, алайда бұрынғы зерттеушілер оны [[Отырар ауданы]]на жатқызып келген. Ақшығанақ Мекенжұрты ескерткішін ''Көксарай археологиялық экспедициясы'' (К. М. Байпақов, С. З. Ахмет) зерттеген.

== Сипаттамасы ==
Ескерткіш сопақша келген, диаметрі 47 м, биіктігі 1,5-2 м; төбемен биіктігі 0,7 м; қабырғамен қаршалған алаңнан тұрады. Алаң тікбұрышты, солтүстік-шығыс бұрышы дөңгеленіп келген.
Қақпасы оңтүстік қабырға ортасында. Солтүстік қабырға жанында диеметрі 10 м, тереңдігі 2 м келетін дөңгеленген сай түрінде су қоймасының қалдығы сақталған. Ол қабырға сыртындағы арықпен жалғасқан.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы]]

Сазантөбе зираттары

2016-12-14T17:01:31Z

Салиха:

'''Сазантөбенің Солтүстік Шығысындағы зираттар тізбегі''' — көне [[корым]]. [[Шәуілдір]]-[[Аққұм (Аққұм ауылдық округі)|Аққұм]] тас жолының оң жағында 300—400 м жерде.

2005 ж. " Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Зираттар тізбегі шығыстан батысқа карай үлкен жал-жал болып созылып жатыр. Жалпы саны — 17. Аумағы да әркелкі, ең ірілерінің ауданы 24—30 м, биіктігі 0,8—1,1 м, орташа көлемді зираттар ауд. 15—17 м, биікт. 1,5 м, ал шағын зираттар ауд. 8—15 м, биікт. 0,6—1 м аралығында. Зират тізбегінің солт-гінен ескі канал өткен. Қазба жүмыстары жүргізілмеген.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы географиясы]]

Қуаныш Жиенбай

2016-12-10T12:54:33Z

Салиха:

'''Қуаныш Жиенбай''' - [[1952]] жылы [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], [[Бөген (Қызылорда облысы)|Бөген]] ауылында дүниеге келген. [[1976]] жылы [[Қазақ Мемлекеттік Университеті|ҚазМУ-дің]] журналистика факультетін бітірген. «Жас Алаш», «Жетісу», «Қазақ әдебиеті», «Анатілі» газетте-рінде, «Таң-Шолпан» журналында қызмет істеген. Қазір «Нүр-Астана» газеті бас редакторының орынбасары. Шығармалары бірнеше тілге аударылған. «Жалын» баспасы жариялаған жабық бәйгенің бірнеше мәрте жүлдегері. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Республикалық «Аста-на-Бәйтерек» әдеби шығармалар бәйгесінің бас жүлдегері.
== Шығармалары ==
*Жалғыз желкен. Әңгімелер. А., «Жалын», 1984;
*Теңіздей бір тамшы. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1986;
*Қулан жанарында-ғы ғұмыр. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1988;
*«Жизнь в глазахкулана». Повестер мен әңгімелер. А., «Балауса», 1992;
*«Жер сілкі иісі нен бір жұма бұрын». Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1996;
*Қателесесің, қымбаттым.... 2004. Елде жоқ ережелер. А., 2006;
*Жиделі тоғай дағы жеті күн. А., 2007;
*Сырдария сериясымен жарық көрген екі томдық шығармалар жинағы. 2008;
*Ән салуға әлі ерте. 2008;<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қызылорда облысы]]
[[Санат:1952 жылы туғандар]]

Тәжікстан

2016-12-01T15:45:31Z

Салиха: /* Экономикасы */

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Тәжікстан Республикасы
|Шынайы атауы = {{unicode|{{lang|tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}}}
|Атау септігі = Тәжікстан
|Елтаңба = Coat of arms of Tajikistan.svg
|Байрақ = Flag of Tajikistan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Суруди миллӣ
|Аудио =
|Картада = Tajikistan_(orthographic_projection).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 46|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 17|lon_sec = 0
|region = TJ
|CoordScale =4000000
|Тілдері = [[Тәжік тілі|тәжікше]] — мемлекеттік [[Орыс тілі|орысша]] — ұлтаралық қатынас тілі
|Мемлекеттік діні =
|Үкімет түрі = Республика
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[Қыркүйектің 9|9 қыркүйек]] [[1991]]
|Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан
|Астанасы = [[Сурет:Coat of Arms of Dushanbe.png|22px]] [[Душанбе]]
|Ірі қалалары = [[Душанбе]], [[Худжанд]], [[Куляб]], [[Курган-Тюбе]], [[Хорог]]

|Басшы қызметі = [[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]
|Басшылары = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] [[Окил Окилов]]
|Жер аумағы = 142 000
|Жер аумағы бойынша орны = 93-ші
|Судың үлесі = 0,3
|Этнохороним =
|Жұрты = 8 000 140<ref>[http://www.stat.tj/ru/news/80/ 1 қаңтар 2013 жылдағы Тәжікстанның халық саны] ([http://www.stat.tj/img/ru/naselenie(3).pdf pdf])]</ref>
|Халық саны бойынша орны = 95-ші
|Сарап жылы = 2011
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 53,3
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 7,6 млрд
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2012
|ЖІӨ бойынша орны = 131-ші
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 950
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{өзгеріссіз}} 0.607<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_TJK.html|title=Human Development Report 2009: Tajikistan|publisher=The United Nations|accessdate=2009-10-18}}</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2011
|АДИ бойынша орны = 127-ші
|АДИ деңгейі = '''орташа'''
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 141]])
|Интернет үйшігі = [[.tj]]

|ISO = TJ
|Телефон коды = 992
|Уақыт белдеуі = +5

|Түсініктемелер =


}}
[[File:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan]]
[[File:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Tajik mountains edit]]
[[File:Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008.jpg|thumb|Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008]]
[[File:Talco.jpg|thumb| Talco]]

'''Тәжікстан Республикасы''' ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — [[Орталық Азия]]дағы мемлекет. Оңт-нде [[Ауғанстан]]мен, солүстік мен батысында [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде [[Қырғызстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жер аумағы – 143,1 мың км2. [[Халық|Халқы]] – 6,579 миллион (2001). Халқының 62%-ын [[тәжіктер]], 23%-ын [[Өзбекстан|өзбектер]], 5%-ын [[орыстар]], қалған 10%-ын [[түрікмендер]], [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[корейлер]], [[немістер]], т.б. құрайды. Астанасы — [[Душанбе]] қаласы (608 мың адам) (2000). Ресми тілі – тәжік тілі. 1994 жылы қабылданған Конституциясы бойынша – президенттік басқару нысанындағы [[зайырлы|зайырлы мемлекет]]. [[Заң шығарушы орган]]ы – [[мәжіліс|меджлис]]. Тәжікстан құрамына [[Бадахшан|Таулы Бадахшан автономиялы]] облысы (жер аумағы – 63,7 мың км2; халқы – 167 мың (2000); әкімшілік орталығы – Хорог қаласы) кіреді. Тәжікстан әкімшілік жағынан 3 [[облыс]]қа бөлінеді. [[Ақша бірлігі]] – [[сомони]].

== Табиғаты ==
Жерінің 93%-ы [[Тянь-Шань]], [[Гиссар – Алай]] және [[Памир]] [[тау жүйеcі|тау жүйелеріне]] жататын таулардан тұрады. Жартысынан астамы теңіз деңгейінен 3 мың м биіктікте орналасқан. Тәжікстанның солтүстік жағын [[Құрама]] жотасы (биіктігі 3769 м), [[Моғолтау]] (1624 м), [[Түркістан жотасы]], орталық бөлігін [[Гиссар – Алай]] тау жүйесі, оңтүстік-батысын [[Жылантау]], [[Теректітау]], [[Ақтау]], [[Қаратау]], шығысын [[Памир]] тау жүйесі алып жатыр. Тау аралықтарында [[Ферғана]], [[Гиссар]], [[Вахш]], Төменгі [[Кафирнихон]], т.б. аңғарлар орналасқан. Тәжікстанның климаты континенттік, қаңтардың орташа температурасы оңтүстік-батыстың тау аңғарлары мен тау бөктерлерінде 2°, –2°С, солтүстігінде –20°С-қа дейін; температураның [[абсолют минимум]]ы [[Памир]]де [[Бұлынкөл|(Бұлынкөл)]] –63°С-қа жетеді. Шілденің орташа температурасы 30°С-тан 0°С-қа дейін (Памирде); температураның [[абсолют максимум]]ы 40°С (Төменгі Пяндж). Гиссар жотасының оңтүстік етегіне жылына 1600 мм жауын-шашын түседі. [[Тау аңғар]]лары мен [[қазан шұңқыр]]ларда 100 – 150 мм, Шығыс Памирде [[Қаракөл|(Қаракөл)]] 72 мм ылғал түседі. Тәжікстан жеріндегі тау мұздықтарынан көптеген өзендер бастау алады. Басты өзендері – [[Сырдария]] мен [[Әмудария]]. [[Вахш]], [[Пяндж]] және [[Кафирнихон]] өзендері Тәжікстан жерінің біраз бөлігін кесіп өтіп, [[Әмудария]]ға барып құяды. Тәжікстанда өсімдіктердің 5 мыңдай түрі кездеседі. Өзен жайылмаларында тораңғы тоғайлары бар. Таулы аудандарының жартысын арша орманы алып жатыр. Ылғалды аудандарда жаңғақ, [[түркістан үйеңкісі]], [[сиверс алмасы]], [[алша]], [[бұқара бадамы]] өседі. Тәжікстанның [[фауна]]сында [[сүт қоректі]]лердің 81, [[құс]]тың 365, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 49, [[насекомдар]]дың 7 – 8 мың түрі кездеседі. Жазық жерлер мен тау бөктерлерінде [[жайран]], [[қабылан]], [[бұхара бұғысы]], [[қасқыр]], [[барыс]], [[борсық]], [[жабайы шошқа]]; таулы өңірде [[сусар]], [[аю]], [[таутеке]], [[арқар]], т.б. мекендейді. Су айдындарында [[балық]]тың көптеген түрі бар.

== Тарихы ==
Тәжікстан аумағын [[алғашқы адамдар]] [[төменгі палеолит]] дәуірінен бастап қоныстанған. Солтүстік және оңтүстік Тәжікстанда [[төменгі палеолит]], [[мезолит]] дәуірлерінің [[ескерткіш]]тері көптеп кездеседі. Оңтүстік-батыс бөлігінен [[неолит]]тік гиссар мәдениетінің ескерткіштері ашылған. Ежелгі дәуірде Тәжікстан аумағында [[Соғды]], [[Бактрия]] мемлекеттері құрылды. Біздің заманымыздан бұрын 6 – 4 ғасырларда Тәжікстан жері [[парсылар]]дың [[қара Ахемен әулеті|(қара Ахемен әулеті)]] қол астында болды, біздің заманымыздан бұрын 329 жылы онда [[А.Македонский]]дің әскері басып кірді. [[Македонский мемлекеті]] ыдырағаннан кейін Тәжікстан жерінің бір бөлігі Селевки мемлекетінің, біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 ғасырларда едәуір бөлігі Грек-Бактрия патшалығының құрамына кірді. Біздің заманымыздан бұрын 140 жылы Тәжікстан жеріне [[көшпелі]] [[Тохар әулеті]] ене бастады. [[Кушан]] кезеңінде (қара [[Кушан]] патшалығы) Тәжікстанда ірі құрылыс-жайлар, [[суландыру жүйелері]] салынды, [[қолөнер]] дамыды. Осы кезеңде Тәжікстанға [[Үндістан]]нан [[буддизм]], [[Иран]]нан [[манихейлік наным]] келіп кірді, бірақ негізгі діні [[зороастризм]] болып қалды. 510 жылға қарай [[Орталық Азия]]да [[эфталиттер]] мемлекеті қалыптасты. 563 – 67 жылы [[түрік тайпалары]] эфталиттерді жеңіп, Тәжікстан жері [[Батыс Түрік қағандығы]]ның құрамына енді. 8 ғасырдың ортасында елді [[арабтар]] жаулап алды. 9 – 13 ғасырларда Тәжікстанда [[Тахири мемлекеті]] мен [[Самани мемлекеті]]нің, [[Ғазнауи сұлтандығы]]ның, [[Қарахан мемлекеті]]нің, [[Қарақытай мемлекеті]]нің, [[Хорезм]]нің құрамында болды. 1221 жылы Тәжікстанды [[Шыңғыс хан]] әскері жаулап алып, [[Шағатай ұлысы]]на бағынды. 14 ғасырдың 2-жартысынан [[Темір мемлекеті]]нің құрамына кірді. [[Темір әулеті]] тұсында [[өнер]], [[ғылым]], [[әдебиет]] жоғары сатыға көтерілді. 16 ғасырдың басында Тәжікстан аумағы [[Шайбани мемлекеті]]нің құрамына енді. [[Аштархан әулеті]] тұсында өзара қырқысулар күшейіп, [[Хорезм]], [[Балх]], [[Бадахшан]] [[Бұхар хандығы]]нан бөлініп шықты. 1740 жылы Тәжікстан жерін [[Иран]] билеушісі [[Нәдір шах]] жаулап алды. 18 ғасырдың орта тұсына қарай [[Маңғыт әулеті]] өкімет басына келді. 19 ғасырдың 1-жартысында Тәжікстан жерін [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхар әмірлігі]] өзара бөлісті. 1866 жылы 4 мамырда [[патшалық Ресей]] әскерлері [[Ходжент]]ті, 2 қазанда [[Ұратөбе]]ні жаулап алды. 1868 жылы 23 маусымда [[Ресей]] мен [[Бұхар әмірлігі]] арасында жасалған шарт бойынша орыс әскерлері жаулап алған барлық аумақ империя құрамына кірді. 1895 жылы орыс-ағылшын келісімі бойынша Памирдің Ауғанстанмен шекарасы Пяндж өзенімен белгіленді. Қазіргі Тәжікстанның оңтүстік – батыс және орталық бөліктері Бұхар әмірлігінің, ал қалған бөлігі [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]ның [[Сырдария]] (1886 жылдан кейін [[Самарқанд]]) мен Ферғана облыстарының құрамына енді. Тәжікстан жерінің Ресейге қараған бөлігінде отарлық билік органдары құрылып, жергілікті халықты қанау қарқынын күшейтті. Тәжікстан жерінде астық орнына мақта егуге көп көңіл бөлінді. Мақта Ресейдің орталық аудандарындағы фабрикаларға тасымалданды. Ауыл шаруашылығындағы мұндай өзгеріс өңірге аштық қаупін тудырды. 1917 жылғы [[Ақпан революциясы]]нан кейін жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында [[Мұсылман комитеті]] құрылды, [[кеңес өкіметі]]нің орнауына жергілікті халық тарапынан қатты қарсылық көрсетілді. Жергілікті халықтың басым бөлігі [[басмашылар қозғалысы]]на тартылды. 1918 – 24 жылы Тәжікстан аумағы Түркістан кеңес республикасы мен Бұхар халық кеңес республикасы құрамында болды. 1924 жылы 14 қазанда [[КСРО]] [[БОАК]] тәжік халқына автономиялық республика құру құқығын берді. Тәжік АКСР-іне Самарқанд, Ходжент уездерінің 12 болысы, бүкіл Шығыс Бұхар кірді. [[КСРО ОАК-нің]] 1925 жылы 2 қаңтардағы шешімімен оның құрамына Таулы-Бадахшан автономиялық облысы [[Памир|(Солтүстік Памир)]] қосылды. [[Тәжік АКСР-і]] [[Өзбек КСР-і]] құрамында болып, 1929 жылы қазанда [[Тәжік КСР-і]] жеке бөлініп шықты. [[Тәжік КСР-і]] құрамына [[Таулы-Бадахшан]] автономиялық облысы, [[Ходжент]], [[Гиссар]], [[Гарм]], [[Қорғантөбе]], [[Куляб]], [[Ұратөбе]], [[Пенджикент]] округтері кірді. 1929 жылы Тәжікстанда ауыл шаруашылығын [[коллективтендіру]] қолға алынды. 1940 жылы [[Вахш суландыру жүйесі]], [[Үлкен Ферғана]], [[Үлкен Гиссар]] каналдары қазылды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Тәжікстанға соғыс қимылы жүріп жатқан жерлерден зауыттар мен фабрикалар көшірілді. Тәжікстан халқы қаржы жинап, [[Советтік Тәжікстан|“Советтік Тәжікстан”]] [[авиаэскадрилья]]сын, [[Тәжікстан колхозшысы|“Тәжікстан колхозшысы”]] танк колоннасын жасақтап, соғысқа аттандырды. Соғыс кезінде тәжікстандық 49 жауынгер [[Кеңес Одағының Батыры]] атанды. 1950 – 90 жылы Тәжікстан негізінен мақта өсірумен айналысты. Сонымен қатар онда ірі өнеркәсіп орындары мен [[СЭС]] іске қосылды. 1991 жылы Тәжікстан президенті [[К.Махкамов]] тамыз бүлігіне қолдау танытты. Бұл өз кезегінде халық наразылығын туғызды. Осы жылы қыркүйекте [[Тәжік КСР-і]] Жоғарғы Кеңесі Тәжікстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жайлы [[декларация]] қабылдады. 1991 жылы 24 қарашада Тәжікстанда президент сайлауы өтіп, онда [[Р.Нәбиев]] жеңіске жетті. 1992 тамызда президент [[Нәбиев]]тің жақтастары мен [[оппозиция]] күштер арасында қақтығыс болды. Оппозиция күштерді Тәжікстанның [[исламдық қайта өрлеу партиясы]], [[Тәжікстанның демократия партиясы]] және [[Растохез|“Растохез”]] (Қайта өрлеу) қозғалысы құрады. Екі жақтың қақтығысы [[азамат соғысы]]на ұласып, ол бес жылға созылды. [[Азамат соғысы]] барысында 100 мыңға жуық адам қаза тауып, 900 мыңнан астам адам босқыншылыққа ұшырады. 1994 жылғы президенттік сайлау өткізіліп, онда [[Э.Рахмонов]] жеңіске жетті. Қазақстан мен Тәжікстан арасында 1993 жылы 19 қазанда Өзара қарым-қатынас туралы келісімшартқа қол қойылды. Тәжікстан президенті [[Рахмонов]] алғаш рет Қазақстанға ресми сапармен 1995 жылы 22 қарашада келді. Тәжікстанда Қазақстанның елшілігі бар.

== Экономикасы ==
[[Электр энергетика өндірісі]] – Тәжікстан индустриясының басты салаларының бірі. [[Электр энергиясы]] негізінен [[Ресей]]ге, [[Түрікменстан]]ға және [[Иран]]ға шығарылады. 2002 жылы Тәжікстанның [[сыртқы сауда айналымы]] 1 млрд. 73,6 миллион долларды құрады. Тәжікстан экспортының 55%-ын [[алюминий]] құрайды. 2002 жылы 226,2 мың т [[алюминий]] сыртқа жөнелтілді. Тәжікстан [[тау-кен өндірісі]]нің негізгі өнімдері – [[қорғасын-мырыш]], [[сүрме-сынап]], [[вольфрам-молибден]], [[висмут]] кендері, [[алтын]] және [[флюорит]]. [[Машина жасау]] және [[металл өңдеу]] кәсіпорындары [[тоқыма станоктары]]н, [[ауыл шаруашылық машиналары]]н, [[тоңазытқыш]], [[электртехникалық қондырғылар]], [[трактор бөлшектері]]н, т.б. шығарады. Химия өнеркәсібінен [[минералдық тыңайтқыштар]] өндірісі дамыған. [[Құрылыс материалдары]] өндірісінен [[цемент-шифер]] комбинаты, [[темір-бетон]] және [[бетон конструкциялары]] зауыттары, [[гипс]], [[алебастр]], [[әктас]] зауыттар жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында [[мақта]] егуге ерекше көңіл бөлінген. [[Мақта]] экспорты сыртқы айналымның 14,1%-ын құрайды. Егістік алқаптың 64,5 мың га жеріне [[жеміс-жидек]], 21 мың га жерге жүзім отырғызылған. [[Жүзімдіктер|Жүзімдік]] және бақ Тәжікстанның оңтүстік-батыс жағында және [[Батыс Памир]]де [[өрік]], [[шабдалы]], [[алма]], [[алмұрт]], [[айва]], [[анар]], [[інжір]] өсіріледі. Кейінгі жылдары [[лимон]] өсіріле бастады. [[Етті-жүнді]] және [[етті-сүтті]] мал шаруашылығы дамытылуда. [[Жібек құрты]] өсіріледі. [[Таулы-Бадахшан]] автономиялы облысында биік таулық жайылымдықтарда мал шаруашылығымен бірге [[бақ]], [[темекі]] өсірудің және [[тау-кен өндірісі]]нің үлесі басым. Тәжікстан әдебиеті қазіргі [[Иран]], [[Ауғанстан]] және Орталық Азияны мекендеген [[иран тілдес]] ([[парсы-тәжік]]) халықтардың [[жазба ескерткіштер]]інде сақталған үлгілерден құралады. 9 – 20 ғасырлар аралығында тәжіктің классикалық әдебиеті пайда болды. Оны үш дәуірге бөлуге болады: 1) 9 – 15 ғасырлардағы [[иран-тәжік әдебиеті]]; 2) 16 – 19 ғасырлардың 1-жартысы аралығында Орталық Азияда қалыптасқан әдебиет; 3) 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басы аралығын қамтитын тәжіктің ағартушылық әдебиеті. 9 – 10 ғасырлар [[Тәжік поэзиясы]] үшін [[алтын ғасыр|“алтын ғасыр”]] болып есептеледі. Бұл кезде [[Рудаки]], [[Әбу-л-Хасан Кисай]] (953 – 1002), [[Әбу Шакур Балхи]] (915 – өлген жылы белгісіз), [[Дакики]] (туған жылы белгісіз – 977) секілді ірі ақындар шықты. [[Ә.Фирдоуси]] (940 – 1020) өзінің атақты [[Шахнама|“Шахнамасын”]] жазды. 10 ғасырда әдеби орталық [[Ғазғана]] көшкен кезде [[Ә.Унсури]] (туған жылы белгісіз – 1039), [[Фаррухи]] (туған жылы белгісіз – 1038), т.б. талантты ақындар шықты. 12 ғасырда [[Омар Һайям]] (1048 – 1122) [[рубаи]]ларымен ерекше көзге түсті. 15 ғасырда [[Ә.Жәми]] (1414 – 92), т.б. ақындар шықты. 16 – 19 ғасырлардағы тәжік әдебиеті басқа парсы тілдес әдебиеттерден бөлек дамыды. Бұл кезде [[Сайидо Насафи]] (туған жылы белгісіз – 1709), [[Фитрат Зардуз]] (1660 – өлген жылы белгісіз) сияқты ақындар өз шығармаларымен танылды. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басы аралығында әдебиетте ағартушылық идея басым болды. Бұл бағытты [[Ахмад Дониш]] (1826 – 97), [[Р.Возех]] (1818 – 94), т.б. қаламгерлер бастады. 20 ғасырдың басында ағартушылық идеяны [[С.Айни]] (1878 – 1954), [[Т.Асири]] (1864 – 1916), т.б. ақын-жазушылар дамытты. Кеңестік дәуірде [[Пайров Сулаймони]], [[Джылы Икрами]], [[А.Дехоти]], [[М.Миршакар]], [[Ә.Лахтуди]], [[М.Турсун-заде]], [[Ф.Ниязи]], [[Г.Абдулло]], т.б. ақын-жазушылар шығармалары арқылы танылды. Бүгінгі таңдағы Тәжікстандағы әдеби өмірде тәуелсіздікке, елдің тарихына арналған шығармалар көптеп жарық көруде.

== Шаруашылығы ==
[[Кеңес Одағы|Кеңестер Одағы]] тараған соң бұрынғы экономикалық-әлеуметтік [[байланыс]]тардың үзілуі және ішкі саясаттағы [[қақтығыс]]тар елді экономикалық [[тығырық]]қа алып келді. [[Шаруашылық]]тың барлық салаларында тұралау байқалды. Әсіресе бұл [[жағдай]] өнеркәсіпте айқын байқалды. Нарықтық [[экономика]] көшіне ілесе алмай, бір шетте оқшау қалып қойған ел [[экономика]]сы қалпына келу үшін уақыт пен қомақты [[қаржы]] қажет. Елдегі барлық басқару тетігі [[мемлекет]] қолында жинақталған, бұл өз тарапынан шетел қаржыгерлерінің белсенділігіне тежеу болуда. 2008 жылғы [[мәліметтер]] бойынша, Тәжікстанның ЖЮ-нің жалпы [[мөлшер]]і 5,05 миллиард АҚШ доллары, оның 30%-ы енеркәсіптің, 29%-ы ауыл шаруашылығының, ал қалған 41%-ы өндірістік емес салалар үлесіне тиесілі.

[[Өнеркәсіп|Өнеркәсібінің]] жетекші саласы электр энергиясын өндіру болып табылады. Елдегі аса зор гидроэнергетикалық қордың бар болғаны 5%-ы ғана пайдаланылады. Олар — Вахш өзеніндегі Нүрек, Рогун СЭС-і. Біртұтас [[энергия]] жүйесінен ажырап қалғандықтан, өндірілген энергия тек өз қажеттеріне ғана жұмсалады. Сондықтан энергияны көп қажет ететін Тұрсынзада қаласындағы [[алюминий]]

== Мәдениеті мен өнері ==
Тәжікстан аумағында кездесетін ежелгі [[өнер ескерткіштері]] [[мезолит]] дәуіріне жатады. [[Грек-Бактрия]] (біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 ғасырлар) және [[Кушан]] патшалығы кезеңінде [[эллиндік]] типтегі [[қалашықтар]] ([[Саксан-Охур]], [[Шахринау]], т.б.) салынған. 5 ғасырдан бастап мұнаралы [[қорған-қалалар]] ([[Пенджикент]]) тұрғызылды. Ауылдық жерлерге қарауыл мұнаралары ([[Моншақ төбе]], [[Орта қорған]], т.б.) салынды. [[Соғды]], [[Тохаристан]] көркем мәдениеті негізінде дамыған бастапқы орта ғасырдағы [[бейнелеу өнері]] [[эллиндік]] және [[кушандық дәстүр]]ді жаңғыртып, [[Үндістан]], [[Ауғанстан]] өнерімен сабақтаса отырып, жергілікті стильді қалыптастырды. [[Мұсылман діні]] енгеннен кейін тәжік бейнелеу өнерінде [[ою-өрнек]]ке баса көңіл бөлініп, [[монумент]]ті сән өнері өркен жайды. Тәжік музыка мәдениетінің түп төркіні ежелгі [[Бактрия]], [[Соғды]] және [[Уструшана]] мемлекеттері өнерімен байланысты. Музыкалық аспаптары: [[дутар]], [[думбрак]] ([[ішекті-шертпелі]]), [[гиджак]] ([[ысқылы]]), [[най]], [[карнай]], [[сурнай]] ([[үрмелі]]), [[таблак]], [[нагора]] ([[соқпалы]]) ежелгі дәуірден жеткен. Тәжікстан жерінде [[драма театры]] 1929 жылы ашылды. 1939 жылы алғашқы [[тәжік операсы]] – [[Восе көтерілісі|"Восе көтерілісі"]] қойылды. 1938 жылы [[Тәжік филармониясы]] ашылды. Тәжікстанда хроникалы [[қысқа метражды фильмдер]] 1929 жылдан түсіріле бастады. 1932 жылы [[Дәурені өткен әмірлер|“Дәурені өткен әмірлер”]] атты тәжіктің алғашқы көркем фильмі өмірге келді. 1999 жылы Тәжікстанда [[Самани әулеті]] мемлекетінің 1100 жылдығы аталып өтілді. [[Душанбе]]дегі [[Ұлттық тарихи музей]]де [[Самани әулеті]] кезіндегі музыкалық аспаптардың, киімдердің, қолөнер үлгілерінің көрмесі ұйымдастырылды. Осы мерейтойға орай [[Самани әулеті]] мемлекетінің [[тарих]]ына, [[мәдениет]]і мен [[өнер]]іне қатысты 189 кітап жарық көрді. Тәжікстанда қазіргі кезде жыл сайын халық өнерпаздарының [[Андалеб|“Андалеб”]] (Бұлбұл) атты байқауы өткізіледі. 1999 жылы [[Парасту – 99|“Парасту – 99”]] (Қарлығаш) атты театр фестивалі ұйымдастырылды. Бұл фестивальға Тәжікстандағы 14 театр қатысты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref>
<gallery>
File:USSR-Tajikistan-Peak Communism.jpg
File:Somoni monument.JPG
File:Orthodox church in Dushanbe.jpg
File:Khujandsquare.jpg
File:Dushanbe Presidential Palace 01.jpg
File:Tajikistan 2001 CIA map.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
<references />

== Сыртқы сілтемелер ==
{{NavigationBox
|Title = Тәжікстан
|List =
{{Орталық Азия}}
{{Азия}}
}}
{{NavigationBox
|Title = Халықаралық ұйымдар
|List =
{{Ислам Әріптестік Ұйымы}}
{{Еуразия Економиқалық Қауымдастығы}}
{{ТМД}}
{{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}}
}}

[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Мұхитпен шектеспейтін елдер]]
[[Санат:Орталық Азия]]
[[Санат:Тәжікстан]]
[[Санат:1991 жылы тәуелсіздігін жариялаған мемлекеттер]]

Түрген суармалау жүйесі

2016-12-01T15:38:03Z

Салиха:

'''Түрген суармалау жүйесі''' — [[Алматы облысы]]ның Еңбекшіқазақ ауданының жеріндегі суармалау жүйесі. Негізінен Түрген өзенінің суын пайдаланады. Жүйенің жалпы ұзындығы — 470,4 км (бұның 190,3 км-лік арнасы бетонмен қапталған). Бас каналының ұзындығы — 1,8 км, секундына 13,6 м3 су өткізеді. Жалпы 1435 су реттегіш қондырғылары бар. Жүйемен аудан шаруашылықтарының 16,5 мың га егістігі суарылады. Егілетін дақылдар ішінде [[жүгері]], [[темекі]] үлесі басым. [[Жүзімдіктер|Жүзімдік]] те суарылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{stub}}

Бүрлібаев Қуандық

2016-11-14T16:59:09Z

Салиха:

'''Бүрлібаев Қуандық''' (1936 [[Қармақшы ауданы]] [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы]] – 1994 сонда) – [[жырау]]. Жыраулық өнерінің қалыптасуына [[Сыр]] бойына белгілі жыраулар [[Рүстембек Жиенбайұлы]], [[Мұзарап Жүсіпұлы]], [[Сүйенбай Ақбайұлы]], [[Зайыр Рахатұлы]], [[Берман Бейсембайұлы]], [[Жаппар Тұңғышбаев]]тарға, т.б. еліктеуі себебін тигізді. 1979 жылы [[Қызылорда облысы]]нда өткен Қазақстанның 60-жылдығы мерекесінде [[Бүрлібаев]] республикалық байқауға қатысып, жүлде алған. 1980 – 87 жылы ақындар айтыстарына қатысып, өзінің айтыс өнерінің майталманы екенін таныта білген. 1986 жылы [[Алматы]] қаласында [[теледидар]]дан Тұрмағамбеттің «[[Сам палуан]]» дастанын және [[Сыр]] сүлейлерінің бірнеше толғау термелерін орындады. 1988 жылы Тұрмағамбет атындағы орта мектепте жырау өнерінен сабақ берді. [[Жапония]]да өткен дүниежүзілік «[[Оцеик]]» фестивалінде (1990) Бүрлібаевтың дауысы дүниежүзілік өнердің алтын қорына жазылып алынды.

==Дереккөздер==
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 - том

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Әлжанұлы Темір

2016-11-14T16:58:43Z

Салиха:

'''Әлжанұлы Темір''' (1898, қазіргі [[Қазалы уезі]], [[Аққыр болысы]] – 1937, [[Қармақшы ауданы]] [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы]]) – ақын, әнші. Даңмұрын, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омарын ұстаз тұтып, өлеңдерін соларға еліктеп шығарған. Оның «[[Бүркіттің сыны]]», «[[Кедейшілік]]», «[[Қойшының мұңы]]», «[[Байдың қызымен айтысу]]», «[[Суретте]]», «[[Саулықта, тілім, сайрап қал]]», т.б. өлеңдері жарияланған.

==Дереккөздер==
“Қазақ Энциклопедиясы”,

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Мүтәліп Қыраубаев

2016-11-14T16:58:12Z

Салиха: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Мүтәліп Қыраубаев''' (1921, [[Жаңақорған ауданы]] [[Төменарық]] ауылы – 23.12.1987) – айтыскер ақын. 1942 ж. Қызылорда педагогика институтында оқып жүріп, майданға аттанған. 1943 ж. ұжымшар шаруашылығының әр-түрлі саласында [[бригадир]], директордың орынбасары, ұжымшар төрағасы, [[инженер-технолог]] қызметтерін атқарған. Ол 1979 ж. облыстық ақындар айтысында бірінші, 1980 ж. республика айтыста үшінші орын алған. [[«Шаһнама»]], [[«Кеншімбай мен Ақсұлу»]], [[«Мансұр мен Дәме қыз»]] айтыстарын, [[«Сұрмерген»]], [[Нартай]], [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]], т.б. ақындардың көптеген жыр-дастандарын жатқа айтып, жыршылық-жыраулық дәстүрді дамытқан. Қыраубаевтың [[«Өмір туралы»]], [[«Балаларға»]], [[«Сақтанғанның майданнан хаты»]], т.б. туындылары [[«Жыр шашу»]] (1982), [[«Өсиет»]] (1989) кітаптарында жарияланған.

== Сілтемелер==
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Төлепова Шәмшат

2016-11-14T16:57:48Z

Салиха:

'''Төлепова Шәмшат''' ([[1930]], [[Қармақшы ауданы]] Т. [[Көмекбаев]] а. – 17.7.[[2002]], сонда) – [[термеші]], [[жырау]]. [[Қазақстан]]ның еңб. сің. мәдениет қызметкері ([[1990]]). 12 жасынан ән мен жыр, терме айтып жыраулық дарыны мен өнерге бейімділігі ерте байқалған. [[1948]] жылдан Н.[[Бекежанов]] басқарған эстрад. өнер тобында жұмыс істеп, ұстазы Р. [[Жиенбаев]]тан жыраулық өнердің қыр-сырын толық меңгерген Төлепова [[1976]] ж. жыраулардың облысы слетінде алғашқы жүлдесін алды. [[1986]] ж. [[Қармақшы ауданы]] мәдениет үйі жанынан «Жиенбай жырау» мектебін ашып, [[Сыр бойы]] мақамының кең таралуына үлкен ықпал жасады. [[1987]] ж. Алматыда өткен Бүкілодақтық халықтар шығарм. фестивалінің лауреаты болды. Сол жылы ғыл.-теор. конференцияда Т-ның дауысын жапондық мамандар «алтын» дискіге жазып алған. [[1997]] ж. [[Алматы]]да болған «Лорд» конференциясында ән салып, еуроп. саз өнері мамандарының құрметіне ие болды. [[1999]] ж. ауданы комиссия қорытындысымен «Ғасырдың өнер шебері» атағын алды. Т. белгілі Сыр сүлейлері: [[Базар]], [[Оңғар]], [[Омар]], [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]], [[Нартай]], т.б. жырау-ақындардың дәстүрін жалғастырушы.
== Сілтемелер ==
Қазақ энциклопедиясы

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Тоғызбаев

2016-11-14T16:57:08Z

Салиха:

'''Тоғызбаев Әбен''' ([[1939]] ж. т., [[Жалағаш ауданы]] [[Жаңаталап]] а.) – [[еңбек ардагері]]. ғ1 «Жақаевшы» еңбек аттестатын Ы.[[Жақаев]]тың өз қолынан алған ([[1964]]). Орта мектепті бітірген соң [[Қармақшы ауданы]] қазіргі [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы|Тұрмағамбет]] ақын а-нда құрылыста істеп, 1962 жылдан күріш өсірумен айналысты. [[1964]] ж. күріштің әр гектарынан 68 ц өнім алды. 1962 – 69 ж. Бүкілодақтық а. ш. көрмесінің қола, күміс, алтын медальдарын иеленді. [[Ленин]] орденімен ([[1964]]) және Қазақ КСР-інің Құрмет грамотасымен (1968) марапатталған. Тоғызбаевтың есімі [[Қазақстан]]ның «[[Алтын кітабына]]» жазылған.
== Сілтемелер ==
Қазақ энциклопедиясы

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Қосасар

2016-11-14T16:56:44Z

Салиха:

[[File:ЗаПитером.jpg|thumb]]
'''Қосасар''' – [[Қармақшы ауданы]]ндағы жер. [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы|Тұрмағамбет]] ауылынан 4 км жерде, [[Қурайлы]] және [[Мәдениет]] каналдары аралығында орналасқан. Екі белестен (асардан) тұрады. Белестердің орта тұсында өзімен аттас [[артезиан]] құдығы орналасқан. Батысында [[Жосалы]] даласы жатыр. Заманымыздан бұрынғы 4 және заманымыздың 1-ғасырларда болған [[Қосқорған]] ұғымындағы ежелгі шағын қаланың орны сақталған.
==Сілтемелер==
Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{stub}}

Қарамолда

2016-11-14T16:56:20Z

Салиха: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Қарамолда''' (Мұхамеджан) Нұрекеұлы (1988 – 1937) – дін қызметкері, ақын. Қазақстанның халық жазушысы [[Мұхамеджанов|Қ.Мұхамеджановтың]] әкесі.

Әкесінен діни сауатын ашып, 8 жасында [[Бұхара-и Шәріп]]тің әйгілі «[[Көкелташ]]» медресесін (Мир Арап) үздік бітіріп, құран-қари, яғни «[[Қаримолда]]» сопылық дәрежесімен елге оралған. Кейін Қарамолда атанып кеткен. Барлыбай табын ішінде мешіт ұстаған Қарамолда Сыр бойының сүлейлері: [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]], [[кете Жүсіп]], [[керейт Даңмұрын]], [[қаңлы Жүсіп]], [[Нақып қожа]]лармен шығармашылық байланыста болған, өлеңмен айтысқан, жұмбақтар жазысқан, дін саласынан [[Қансейіт ишан]], Нұржанның Әбілдасы, Қарсақпайдағы Нұржан Қажы, [[Марал ишан]]ның немересі [[Сүлеймен ишан]], т.б. дін ғұламаларымен Қарамолдадан ақындар [[Тоқмағанбетов|А.Тоқмағанбетов]], Қ.Баймағанбетов, жырау Р.Мәзқожаев, қайраткер Мұхамедияр, Т.Дәуітбаев, т.б. дәріс алған. [[Жаңақорған]]дағы [[Айғожа ишан күмбезі|Айғожа ишан]]ның мешітінде, [[Түркістан]]ның түбіндегі Қарнақ медресесінде дәріс берген. «Халық жауы» ретінде қамауға алынып, 1937 жылы атылды. Кейін толық ақталды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Меңліаяқ Сәрменбайұлы

2016-11-14T16:55:28Z

Салиха:

'''Меңліаяқ Сәрменбайұлы'''(1880, қазіргі [[Қармақшы ауданы]] Интернационал ауылы – 1954, [[Қызылорда қаласы | Қызылорда қалалық]] әкімдігіне қарасты Абай ауылы) – халық ақыны. 15 жасында «сері жігіт» атанып, ақындығымен халыққа таныла бастайды. Меңліаяқтың ақындығының ұшталуына Кете Жүсіп, Керей Әбдіжаппар, Қаңлы Жүсіп, әсіресе, Сыр сүлейі [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]]тің үлкен әсері болған. 1928 жылы ауқаттылар санатында жер аударылып, одан 1936 жылы оралады. 1937 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып, 1943 жылы ақталады. Меңліаяқ қазақ халқының [[ауыз әдебиеті]] мұраларын жинаумен қатар [[толғау]]-өлең, хикаялар шығарған. Оның шығыс әңгімелерінің желісімен жазылған «Үш жігіт», «Екі қудың әңгімесі», «Төрт өнерпаз», т.б. поэмаларымен қатар «Бастан өткен өмір» «Жаңа әкім», «Әбділдаға көңіл қос» сонымен қатар «Жас туралы» пьесасы, «Қуанышты күн тоғызыншы май», «Кенесары – Наурызбайдың қысқаша тарихы», «Жасауыл қырғыны мен Айсарының жоқтауы», «Жанғабыл батырдың өлімі» атты деректі әңгімелері бар. 2000 жылы Меңліаяқтың мұрасы жеке кітап болып баспадан шықты. Меңліаяқ шығармалары [[М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты | М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының]] Қолжазбалар қорында сақтаулы.

==Сілтемелер==
[[Сыр елі энциклопедиясы| "Сыр елі энциклопедиясы"]]
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Бидас Рүстембекұлы

2016-11-14T16:52:45Z

Салиха:

'''Бидас Рүстембекұлы''' (1951 жылы туған, [[Қармақшы ауданы]] [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы|Тұрмағамбет]] ауылы) – жырау. ''Жиенбай жыраудың немересі, Рүстембек жыраудың баласы''. Білімі орта, жастайынан ата-баба жолына түсіп, өлең айту және жыр жаттаумен айналысқан. Аудандық электр жүйесі саласында жұмыс істейді. Қармақшыдағы «Жиенбай жырау» мектебінің жетекшісі. Оның күйтабақтарға жазылған репертуарында атасы мен әкесінің жырлары, «Көрғолы» дастанының 5 саласы, т.б. бар. Рүстембекұлы Сыр бойындағы дәстүрлі жыраулық өнердің мақамын бұзбай айтушылардың бірі. Рүстембекұлы ақындар айтысына қатысқан (1980 – 87), 2-Бүкілодақтық халық шығармашылық фестивалінің лауреаты.
== Сілтемелер ==
Қазақ энциклопедиясы

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]

{{stub}}
[[Санат:1951 жылы туғандар]]

Рүстембек Жиенбайұлы

2016-11-14T16:51:50Z

Салиха:

'''Рүстембек Жиенбайұлы''' (1905, қазіргі [[Қармақшы ауданы]] [[Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы|Тұрмағамбет]] ауылы – 1966, сонда) – жырау. [[Сыр]] бойының ақындары ''Балқы Базар, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет, Омарлардан'' тәлім алған. [[Сыр]], [[Қаратау]] өңірі ақындарының шығармаларын халыққа кеңінен насихаттаған. «Көроғлы», «Алпамыс», «Қобыланды», т.б. дастандарды жатқа айтқан.
== Сілтемелер ==
Қазақ энциклопедиясы

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]

{{stub}}

Памфлет

2016-11-14T16:47:39Z

Салиха: /* Өкілдері */

'''''Памфлет''''', ''қаһарлы сөз'' ({{lang-en|рamphlеt}} – ''парақ'') – белгілі бір құбылыстарды, беделді саяси және мәдени қайраткерлерді әшкерелеуге арналған өткір сатиралық шығарма<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>; өткір сатираға құрылған әдеби туынды; қоғамдық-саяси өмірде қандай да бір тұлғаны немесе құбылысты өткір сатирамен масқаралайтын, нысаналы, айқын тілмен ерекшеленетін, жағымсыздық, жамандық такырыбын әшекерлейтін саяси [[публицистика]]ның жанры.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

Публицистиканың жанры ретінде қара сөзбен ғана емес, өлең түрінде де жазылады. Памфлет белгілі бір құбылыс, оқиға, деректерді, мемлекеттік саяси жүйе мен беделді қоғам қайраткерлерінің ықпалын қысқа негізде [[сатира]] үлгісінде де әшкерелейді.

==Тарихы==
Памфлет термин ретінде 12 ғасырда қолданыла бастағанымен, оның классикалық түрі Қайта өрлеу дәуірінде (16 ғ.) қалыптасты. Ежелгі [[Грекия]] мен [[Рим]]де шешендік сөз, ғылыми трактат ([[Демосфен]], [[Цицерон]], [[Ювенал]]) түрінде келіп, кейін мазмұн, пішін тарапынан барлық жанрды қамтыды. Памфлет қара сөзбен де, өлең түрінде де келеді, насихатқа негізделіп, барша қауымға түсінікті болады. Памфлет қоғамның саяси-әлеуметтік тынысын бейнелейді, нақты оқиға, дерекке байланысты туындайды. Кейде Памфлет жала жабу мағынасында келсе, [[пасквиль]] деп аталады.

==Өкілдері==
Публицистикалық Памфлет үлгілеріне [[Дж.Милтон]]ның “[[Ареопатика]]” (1644), “[[Бөшке ертегісі]]” (1704), [[Дж.Свифт]]тың “[[Вольтер туралы трактат]]” (1763), [[М.Горький]]дің “[[Әзәзіл билеген қала]]” (1906), [[Л.Н. Толстой]]дың “[[Үнсіз қала алмаймын]]” (1908), т.б. шығармалар, ал сатиралық Памфлет қатарына [[Свифт]]тың “[[Гулливердің таңғажайып саяхаттары]]” (1726), [[М.А. Булгаков]]тың “[[Қан қызыл арал]]” (1928), т.б. туындылары жатады. Памфлет жанры [[Белинский|В.Г. Белинскийдің]] “[[Гогольге хат]]” (1847), [[Чаа-даев|П.Я. Чаа-даевтың]] “[[Философиялық хат]]” (1836) секілді еңбектерінен көрінсе, соғыс жылдарында [[И.Эренбург]], [[Галла|Я.Галланың]] фашизмді айыптаған публицистикалық Памфлеттері жарық көрді. Қазақ әдебиетіндегі памфлетті [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]] “[[Әдебиет танытқышында]]” (1926) толғау түрінің біріне (күліс) жатқызып, “мазақ қылу” деп атайды. Қазақ өлеңіндегі памфлеттің алғашқы нышандары жыраулық поэзия өкілдерінен байқалады. Мысалы, [[Жанкісі жырау]]дың “[[Қоқан ханына айтқаны]]”, [[Махамбет]]тің [[Жәңгір хан]]ға, [[Шернияз]]дың [[Баймағамбет сұлтан]]ға, [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы|Тұрмағамбет]]тің [[Құлжан]]ға айтқандарында Памфлетке тән пафос бар. [[Абай]] “[[Болыс болдым, мінекей]]”, “[[Мәз болады болысың]]”, “[[Күлембайға]]” деген топтама Памфлет өлеңдерінде болыс-билердің типтік-психологиялық, сатиралық портретін жасады. Әсет пен Ырысжанның жұмбақ айтысы мен С.[[Торайғыров]] өлеңдерінен Памфлеттік сарын байқалады. [[Дөнентаев|С.Дөнентаевтың]] “[[Бозторғайы]]” (1915), [[Сейфуллин|С.Сейфуллиннің]] “[[Күзетші иттері]]” (1917) мысал Памфлетке жатады. Соғыстан кейінгі жылдары [[Аманжолов|Қ.Аманжоловтың]] “[[Дүние дұшпандарына]]”, “[[Аденауер ұсқыны]]”, [[Тоқмағамбетов|А.Тоқмағамбетовтың]] “[[Трумэннің қонақтары]]”, “[[Қорқаулар комедиясы]]”, “[[Бұрандалы бұлбұлдар]]”, т.б. Памфлеттері жазылды. Қазіргі кезде республикалық баспасөз беттерінде халықаралық тақырыптарға жазылған памфлеттер жарияланып жүр.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
* [[Қабдолов]] З., Сөз өнері, А., 1997;
* Әдебиеттану. Терминдер сөздігі, А., 1998;
* [[Байтұрсынұлы]] А., Шығармалар жинағы 5 томдық, 1-т., А., 2003.

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Сатиралық шығарма]]
[[Санат:Әдебиет]]

{{stub}}

Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері

2016-11-04T09:38:06Z

Салиха: /* Көтерілістің жеңілуі */

''[[Ресей]] әскерлерінің [[Қазақстан]]ның Оңтустігі мен Оңтустік-шығыс аумақтары арқылы ілгері жылжи түсуі, [[Хиуа]] мен [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандықтары]] тарапынан үнемі [[шабуыл]]дардың жасалып тұруы, олардың шектен тыс озбырлықтары мен шұрайлы жерлерді тартып алуы жергілікті қазақ халқының көтеріліске шығуына себеп болды. Ол [[көтеріліс]]тер кезінде [[халық]]тың қалың бұқарасын атақты батырлар [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] мен [[Есет Көтібарұлы]] басқарды.''

==Сыр өңірі қазақтарының Орта Азия мемлекеттеріне қарсы күреске шығуының себептері==
[[Арал теңізі]] маңындағы қазақтарға қарсы шабуылды күшейте түскен мемлекеттердің бірі Қоқан хандығы болды. [[1808]] жылы қоқандықтар [[Ташкент]]ті, [[1814]] жылы [[Түркістан]]ды басып алды. [[1818]] жылы қоқандықтардың [[Ақмешіт]] бекінісі [[Сырдария]]ның оң жағалауына көшірілді. Ақмешіт бірте-бірте сауда керуен жолдары үстіндегі аса ірі әскери бекіністердің біріне айналды. Ол Ташкент, [[Бұхара]] және Хиуадан [[Троицк]], [[Атбасар]]ға, Батыс [[Сібір]] қалаларына өтетін көпестердің керуендерін бақылап отырды.

Қоқандықтар Ақмешіт пен басқа да бекіністер [[Аймақ|аймағында]] көшіп-қонып жүрген қазақтардан жиналатын алым-салық түрлерін ауырлатып жіберді. Мәселен, әр отбасы жыл сайын салық ретінде Қоқан үкіметіне 6 қой, 4 арба сексеуіл, 1000 бау [[қамыс]] төлеп тұруға тиіс болды. Мұның өзі жергілікті тұрғындардың материалдық [[жағдай]]ын нашарлата түсті. Бұл [[мәселе]]ні қоқандықтармен [[бейбіт]] жолмен [[келісім]] жасасу арқылы шешу [[әрекет]]терінің сәті түспеді. Сыр бойы қашқтарына қарсы бағытталған Қоқан өктемдігін тоқтату үшін [[Қасым сұлтан]] мен оның ұлы [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] сұлтан күш салып бақты. Бірақ ол екеуі де қоқандықтардың қолынан сатқындық зұлымдықпен қаза тапты.

Қоқандықтардың қазақ даласына зұлымдықпен [[шабуыл]] жасап тұруын тоқтату мақсатымен атақты хан [[Кенесары Қасымұлы]] Қоқан хаңдығының аумағына бірнеше рет жорық жасады.

Қазақ даласына тереңдеп ену [[әрекет]]терін Хиуа хандығы да жасады. Мәселен, 1835 жылы ол [[Қуаңдария]] өзені бойында Құртөбе әскери бекінісін салды. Ондағы әскери гарнизонда 200 солдат болды. Ал Сырдария өзенінің сол жағалауында [[Қожанияз]] және [[Жаңақала]] әскери бекіністері бой көтерді. Шекара шебіне таяу тұратын қазақтардан зекет, ұшыр және басқа да алым-салық түрлерін жинап алу үшін Хиуа хандығы оларға мезгіл-мезгіл әскери жасақтар жіберіп отырды. Салық төлеуден бас тартқан [[жағдай]]да жазалаушы жасақтар қазақ ауылдарын қырып-жойып, тонап кетіп жүрді. Қазақтардың әйелдері мен балаларын күң және құл ету үшін айдап әкетті. Хиуаның ірі шапқыншылықтарының бірі [[1847]] жылы болды. Ол жолы Хиуаның 1500 сарбазы бар әскери қолы жергілікті қазақтардың 1000-нан астам [[Шаруашылық|шаруашылығын]] тас-талқан етіп, ойрандап кетті. Ал келесі жылы қазақтардың 2500-ден астам отбасы тап осылай ойрандалып, тонауға ұшырады. 500-ге тарта қазақ қаза тапты. Көптеген [[адам]] тұтқын болып, [[құлдық]]қа сатылып кетті.

Хиуалықтардың қорлығы мен қысымына шыдамаған қазақтардың бір бөлігі [[Қарақұм]] мен [[Ырғыз]] өзені жаққа көшіп кетті. Хиуалықтар мен қоқандықтардың езгісіне төзгісі келмеген [[Сыр]] бойының қазақтары өздерінің бостандығы жолындағы күреске шықты. [[Арал]] маңындағы қазақтардың хиуалықтар мен қоқандықтарға қарсы, одан сәл кейінірек [[Ресей]]дің әскери күштерінің орналаса бастауына қарсы ұлт-азаттық [[күрес]]ін халық арасынан шыққан белгілі батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлы ([[1780]]—[[1860]]) басқарды.

==Жанқожа батырдың Хиуа мен Қоқанға қарсы күресі==
Жанқожа Нұрмұхамедұлы өзінің бүкіл [[өмір]]ін Арал маңы қазақтарының тәуелсіздігі жолындағы [[күрес]]ке арнады. Жанқожа Кішкене шекті руының басшысы еді. Рулас туыстары оны жеке басының батылдығы, ерлігі және қаһармандығы үшін [[құрмет]] тұтты. Оның дүлей қара күші де, ат құлағында ойнайтын [[шебер]] шабандоздығы да бар еді. Сыр бойының қазақтары оны ақылды әрі әділетті би ретінде таныды. [[Батыр]]дың өзгелерден бір ерекшелігі ол дінге берілген иманды [[кісі]] еді. Белгілі [[ғалым]] әрі [[қоғам]] қайраткері М. Тынышбаев ол туралы былай деп жазды: «Барлық үш жүзге ортақ батыр әрі би, [[қазақ]]тардың бостандығы жолындағы атақты күрескер Жанқожа батыр орыстарды да, хиуалықтарды да, қоқандықтарды да мойындамады».

Атап айтқанда, батыр хиуалықтарға бағынбады. Көп [[шайқас]]тардың бірінде ол өзінің соңына түсіп, қуып келе жатқан хиуа жасақтарын жалғыз өзі тас-талқан етіп жеңіп шығады. Сол жолы өзі де 8 жерінен жаралы болады. Осы бір [[жүрек]] жұтқан ерлігі үшін халық оны қадір тұтып, сый-құрметке бөледі. 1835 жылы ол Хиуаның Бабажан бекінісін шауып алды. Жанқожа қол астындағы адамдарға [[әділ]] [[басшылық]] етті, оларға қатаң талаптар қоя білді. Парақорлар мен ұрыларды өлім жазасына кесті. Ол қарапайым дене [[Еңбек|еңбегінен]] ешқашан бас тартып көрген емес. Жанқожа батыр егін даласында, тоған құрылысында, арық-атыз, канал қазуда да өз руластарымен бірге аянбай еңбек етті. Оның атақ-даңқы бүкіл қазақ даласына жайылды. Жанқожа Кенесары Қасымұлымен туыстық [[қарым-қатынас]] орнатты. Хан оның қызына үйленді. Атақты батыр XIX ғасырдың бірінші жартысында Хиуаның қатаң тепкісіне қарсы [[күрес]]кен хан Арынғазы Әбілғазыұлының ісін жалғастырып, алға алып барушы болды.

1836 жылы Жанқожа жауынгерлерімен бірге [[Хиуа]] әскерлеріне қарсы күреске шығып, олардың ірі бекініс-қамалы Бесқаланы тас-талқан етіп қиратты. 1843 жылы Жанқожаның жасағы Хиуаның [[Қуаңдария]]дағы бекінісінің де тас-талқанын шығарды, ал 1845 жылы Хиуаның [[құрам]]ында екі мың [[сарбаз]]ы бар ірі жасағын ойсырата жеңді.

Жанқожа Қоқан хандығының Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы [[Жаңақорған]], [[Күмісқорған]], [[Шымқорған]] және [[Қосқорған]] сияқты әскери бекіністеріне де шабуыл жасады. Ол Кенесары Қасымұлының әскери жасақтарымен белсенді байланыс жасап тұрды. 1845 жылы Жанқожа батыр Кенесары ханның өтініші бойынша Созақ әскери бекінісін басып алуға қатысты.

1847 жылы көтерілісшілер [[Сырдария]]ның сол жақ бетіне өтіп, Хиуаның және бір бекінісін — Жаңақаланы басып алып қиратты. Батыр мен оның жақын серіктері хиуалықтар бұрын қазақтардан тартып алып кеткен 3 мың [[түйе]]ні, 500 [[жылқы]]ны, 2 мың [[мүйіз]]ді [[ірі қара]]ны және 52 мың қойды қайтарып алды.

Кейінірек Жанқожа батырдың Қоқан хандығымен көп жылға созылған тартысты [[оқиға]]лары басталды. Қоқандықтар 1851 жылы қазақтардың көп малын [[күш]]пен айдап алып кетті. Жанқожа батыр Ақмешітке дейін жорық жасады, қоқандықтардың әскери жасағын талқандады, Қосқорған бекініс-қамалын басып алды. Жергілікті қазақтар Қоқан езгісінен азат етілді.

Батыр [[Хиуа]] мен Қоқанға қарсы күресіп жүрген кезде [[Орынбор]] жақтан Маңғыстауды басып өтіп, Сырдарияны бойлап, [[Ресей империясы]]ның әскери жасақтары ілгері жылжып келе жатты.

==Сыр бойы қазақтарының патша үкіметіне қарсы күреске шығуының себептері==
Патша үкіметінің [[Әкімшілік|әкімшілігі]] барлық жаулап алынған [[аумақ]]тардағы сияқты Сырдарияның төменгі ағысы бойында да әскери [[бекініс]]тер сала бастады. Жаңа салынған әскери бекіністерге Орынбор мен [[Жайық]] шөбінен қазақтарды, сондай-ақ [[башқұрттар]]дың отбасыларын көшіріп әкеліп, орналастыра бастады.

1848 жылы Райым бекінісі төңірегінде [[Орынбор]] қазақтарының 26 отбасы тұрып жатты. [[Қоныс]] аударып, көшіп келушілердің қатары жыл санап арта түсті. Көшіп келгендердің бәрі де Сырдарияның жағасындағы ең құнарлы әрі жақсы суарылатын [[жер]]лерге орналастырылды, жергілікті [[халық]] өздерінің ежелгі ата-бабасының жерлерінен біртіндеп ығыстырыла бастады. Соның салдарынан Сыр бойындағы диқан қазақтар енді жаңадан тың және тыңайған жерлерді игеруге [[мәжбүр]] болды. Олардың бірқатары қоныс аударып келгендердің және шенеуніктердің [[шаруашылық]]тарына жалданып [[жұмыс]] істей бастады.

Райым бекінісі таратылғаннан кейін қоныс аударып келген қазақтар 1855 жылы [[Қазалы]] қамалына көшірілді. Олар мұнда келгеннен кейін де ең жақсы, құнарлы, суармалы жерлерге ие болды. Оларға бұрынғысынша үлкен артықшылықтар мен жеңілдіктер берілді. Қарапайым қазақтардың арасындағы наразылық [[жыл]] өткен сайын күшейе түсті де, ақырында ол Ресейдің әскери әкімшілігінің озбырлық [[іс-әрекет]]теріне қарсы ашық күреске ұласты.

Ресейдің [[Арал]] маңындағы аймақтарды [[Орта Азия]] хандықтарының езгісінен [[азат]] етуі халықтың [[жағдай]]ын жақсарта алған жок. Патша үкіметі қазақтың әрбір отбасына 1,5 сомнан салық салды. Қазақтардың суармалы жақсы жерлерін [[қоныс]] аударушылар мен шенеуніктерге тартып алып беру одан әрі жалғастырыла түсті. Міне, бұл жағдайлардың бәрі де қазақтарды [[Ресей]]дің отаршыл [[өкімет]] билігіне қарсы барған сайын белсендірек күресуге мәжбүр етті.

==Жанқожа Нұрмұхамедұлының патша үкіметіне қарсы күресі (1856-1857 жылдар)==
Хиуалықтарға және қоқандықтарға қарсы [[күрес]]те Жанқожа батыр ресейліктермен [[уақыт]]ша [[одақ]] құруға мәжбүр болған еді. Жанқожа батырдың 1847 жылы Хиуаға қарсы күресін майдаланып қалуға тырысқан патша [[үкімет]]і оны өз жағына тартуға күш салып бақты. Осы [[мақсат]]пен оған Шекара комиссиясының есебінен [[жыл]] сайын 200 сом [[мөлшер]]інде жалақы төлеп тұру белгіленді. Оған [[Қарақұм]] мен [[Сырдария]] жағасындағы [[Борсыққұм]] қазақтарының басқарушысы деген лауазымды қызмет те ұсынылды. Ресей жоғарғы [[өкімет]] билігінің атынан батырға жасауыл деген атақ та берілді. Бірақ Жанқожа батыр патша үкіметі ұсынған барлық атақ, жалақы, қымбат бағалы [[сыйлық]]тардан да біржолата үзілді-кесілді бас тартты.

Патша үкіметі Жанқожа батырды [[Кіші жүз]]дің билеуші-сұлтандарына бағынышты етуге де тырысып көрді. Бұл қитұрқы [[әрекет]]тер батырдың патша үкіметінен іргені [[аулақ]] салуына себеп болды. Өйткені оның патшаның қолшоқпар шенеуніктеріне айналған [[сұлтан]]дарға бағынуы тіпті түсіне де кірмейтін жиіркенішті [[нәрсе]] болатын.

1856 жылдың желтоқсан айында Сыр бойы қазақтарының Ресейге қарсы қарулы [[көтеріліс]]і басталды. Бұған түрткі болған [[себеп]] ресейлік солдаттардың жергілікті үш қазақты кірпіш зауытының пешіне тірідей жағың жіберуі еді. Көтеріліске шыққандардың жалпы саны 3 мың [[адам]]ға дейін жетті. Көтерілістің орталығы бұрынғы хан ордасы орналасқан Жаңақала болды. Көтерілісшілердің басым [[көпшілік]] бөлігі жаяу адамдар еді. Олардың қару-жарағы жер өңдейтін кетпен мен ұзын сапты [[шот]], [[сойыл]], [[садақ]], [[найза]]лардан құралды. Оқ ататын аз ғана мылтықтары бар еді. Жанқожа батыр жедел [[қимыл]] жасай алатын бірнеше топ құрды. Олардың әрқайсысының қатары 150— 200 адамнан тұрды. Көтерілісшілер жасағы Қазалы маңына, Перовск бекінісіне таяу жерлерге орналастырылды да, белгі берілген кезде күтпеген жерден бірден лап қойып, [[шекара]] шебіне шабуылға шықты. [[Дұшпан]]ның адам күші елеулі шығынға ұшырады.

[[1856]] жылғы [[желтоқсан]] айының [[аяқ]] кезінде Қазалы қамалы қоршауға алынды. Жергілікті тұрғындар барлық бәленің басы осы қамалда жатыр деп ойлайтын. [[1857]] жылғы [[қаңтар]]да көтерілісшілердің саны 5 мың адамға жетті. Бұларға қарсы Фитингофтың отряды қарсы шабуылға шықты. 300 қазақ, 320 жаяу солдаттан құралған жазалаушылар отряды зеңбіректер және ракеталы станоктармен қаруланған болатын. Жазалаушы [[әскер]] мен көтерілісшілер арасындағы шешуші [[шайқас]] [[1857]] жылғы 9 [[қаңтар]]да Арықбалық шатқалында өтті. Көтерілісшілерді жігерлендіру үшін олардың алдында желбірете ақ ту ұстаған Жанқожа [[батыр]] келе жатты. Бірақ батырдың нашар қаруланған жасағы от шашқаң зеңбіректің снарядына және мылтықтың калың оғына төтеп бере алмады. Көтерілісшілер қосыны басып алынды, мал-мүлкі талан-таражға түсті. 20 мың бастан астам [[мал]]ы айдап әкетілді. Көтерілісшілердің бытыраңқы топтары [[Қуаңдария]]ға қарай шегініп кетті, одан әрі [[Бұхара]] мен [[Хиуа]] асуға мәжбүр болды.

==Көтерілістің жеңілуі==
Көтерілістің негізгі күштері жеңілгеннен кейін Жанқожа батыр Хиуа ханына өтініш жасап, [[хандық]]та тұратын қазақтардан, [[қарақалпақтар]]дан және [[түрікмендер]]ден әскери жасақ құрап беруді сұрады. Ондағы ойы Қазалы қамалына қайтадан [[шабуыл]] жасау еді. Бірақ Хиуа ханы оның өтінішін [[қабыл]] алмады, Жанқожа батырдың күшейіп кетуінен қорықты.

Патша үкіметінің әскери [[Әкімшілік|әкімшілігі]] Жанқожа Нұрмұхамедұлының көзін жою үшін арнаулы жазалаушы [[әскер]] жіберді. 1860 жылы жазалаушы әскер [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]ның ішіндегі Жанқара көлінің басында отырған Жанқожа батырдың ауылын қоршауға алды. Қанды [[шайқас]]тың барысында 80-нен асқан Жанқожа батыр жазалаушылардың оғынан қаза тапты. Батырдың [[өмір]]ден өтер кездегі соңғы сәтін Л. Мейер былай деп суреттейді: ''«Қарт батыр оқ өтпейтін сауытын киіп, қару-жарағын асынып, үйінен шығып үлгерді. Бірақ аты жоқ екен. [[Ажал]]ымның жеткен жері осы екен деп, ол бір төмпешіктің үстіне аспай-саспай шығып алды да, өз иманын өзі үйіріп, [[дұға]] оқи бастады... зулаған оқтар... көпке дейін оның сауытынан өтпей, тайқып ұшып, кері түсіп жатты. Ақырында бір оқ оның мойнына дәл тиіп, қарт батырдың өмірін қиып кетті»''.

[[Кузьмин]] бастаған жазалаушы отряд көтерілісшілердің 164 ауылын [[ойран]] сала шауып, аяусыз тонады, үйлерді өртеп, малдың бәрін айдап әкетті. [[Көтеріліс]]ке белсене қатысқандар жазалау шаралары кезінде қаза тапты. Мал-мүлкі түгел тоналған шектілер ашаршылыққа ұшырады. Олардың бір бөлігі [[Хиуа хандығы]] жағына өтіп кетті, енді бір бөлігі әскери [[бекініс]]терге қайта оралып, аштан қырылып қалмаудың қамын жасады. Жанқожа батырды оның парасаттылығы мен ер [[жүрек]] батырлығы үшін [[орыс]] әскерилерінің өздері де қатты сыйлайтын. Сыр бойының қазақтары оны қасиетті [[адам]] деп санайтын. Халықтың сүйікті ұлы болған оны зор құрметпен жерледі.

==Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс==
Сыр бойындағы қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысын басқарған батырлардың бірі Есет Көтібарұлы (1807-1888) болды. Ол өзінің [[Батырлық|батырлығымен]], орасан зор дене күшімен, [[парасат]]ты [[ақыл-ой]]ымен, қызыл тілге шешендігімен, сондай-ақ ат құлағында ойнайтын шабандоздығымен [[халық]]қа ерекше танылған еді. Оның әскери қолбасшылық өнерге шеберлігі, бір орыннан екінші орынға жедел ауысып кете алатын тактикалық тапқырлығы жақсы қаруланған, күші басым орыс әскерлерін қапыда қалдырып, талай рет [[жеңіс]]ке жеткізді.

Есет Көтібарұлы ғажайып шешен [[адам]] болатын, өз тындаушыларын үйіріп әкетіп, ерлік [[күрес]]ке жігерлендіре білетін. Ағылшын зерттеушісі Бульжер Демитриус Чарлз [[Есет]] батырдың өз руластарын патша [[үкімет]]іне қарсы күреске жігерлендіре шақырғаны туралы жазды: «Рас, олардың аттары мен қаруы бар. Aт пен қару бізде жоқ деп кім айта алады? Біздің [[мұхит]] түбіндегі [[құм]]ның қиыршығы сияқты көп екеніміз өтірік пе? Өздерің мойын бұрып қараңдаршы: шығыс пен батыста, солтүстік пен оңтүстікте де қаптаған қалың қазақтардыды көретіндерің анық. Сөйте тұра неге біз aт төбеліндей өзге жатжерліктерге бағынуға тиістіміз?!»

[[1838]] жылы Есет батыр Ресейдің Елек бекінісіне [[шабуыл]] жасауға қатысты. Ол [[1847]]-[[1848]] жылдары Жанқожа Нұрмұхамедұлымен бірге Хиуа және Қоқан басқыншыларына қарсы белсене күресті.

[[1847]] жылдың жазында [[Жем]] өзенінің бойында Есет батыр патша [[үкімет]]інің жазалаушы әскеріне тұтқиылдан [[шабуыл]] жасады. Батырдың Ресей әскеріне шабуылдары кейін де жалғаса түсті. Патша әкімшілігі Есет батырға қарсы бірнеше рет жазалаушы әскер жіберді. Алайда туып-өскен елінің [[жер]] [[жағдай]]ын жақсы білетін ол жазалаушы отрядты адастырып, оларға таптырмай кетіп жүрді. Оның үстіне, өз жігіттерін екі топқа бөліп, [[дұшпан]]ды қапыда қалдырумен болды. Есет батырдың жігіттері Ресейдің [[сауда]] керуендері мен жазалушы әскерлеріңе [[батыл]] да сәтті шабуылдар жасап отырды.

[[1855]] жылы ол отаршыл әкімшіліктің жергілікті қолшоқпары билеуші-сұлтан [[Арслан Жантөреұлы]]н өлтірді. Патша үкіметінің сауда керуендері мен бекініс-қамалдарына [[шабуыл]] жасауын үдете түседі. Есет Көтібарұлының тарапынан Хиуамен әскери [[одақ]] құру жөнінде жасаған ұсынысы сәтсіз аяқталды.

Ресеймен жиырма жыл бойы жанқиярлықпен [[күрес]] жүргізген Есет батыр 1858 жылы өз еркімен Ресей империясының бейбіт келісім жасасу жөніндегі шартын қабылдады. Өйткені ол Ресейдің аса қуатты әскери машинасына қарсы бұдан әрі күрес жүргізудің [[пайда]]сы жоқ бос әурешілік болып шығатынын түсінді. Патша үкіметі оның бұған дейін Ресей [[империя]]сына қарсы жүргізген күресіне кешірім жасады. [[Батыр]] үй басынан алынатын түтін салығынан босатылды. Кейінірек ол тіпті [[Торғай облысы]]ндағы [[Ырғыз]] уездік бастығының көмекшісі қызметіне тағайындалды. 1873 жылы Хиуаға қарсы жасалған жорыққа Ресей әскерлерінің құрамында белсене қатысты.

==Оңтүстік Қазақстандағы халық көтерілістерінің жеңілу себептері мен салдарлары және тарихи маңызы==
Көтерілісшілердің жеңіліс табуының басты себебі — олардың қару-жарағы нашар, күрес тактикасы ескі болатын. [[Арал]] маңындағы қазақтардың [[көтеріліс]]і жергілікті сипат алды. Патша [[үкімет]]і бұл кезге дейін көптеген әскери бекіністер салып үлгерді, сондай-ақ Қоқан хандығының бекіністерін де жаулап алған болатын. Бұл [[аймақ]]қа патша үкіметі қыруар қару-жарақ, соның ішінде зеңбіректер де жеткізген еді. [[Аймақ]]тағы Ресей әскерлерінің саны [[жыл]] сайын арта түсті. Көтерілісшілердің бір [[мезгіл]]де Ресейге, Қоқан мен Хиуаға қарсы [[күрес]] жүргізуі олардың [[күш]]ін әлсіретті. Оның үстіне, Ресей әскері [[Жетісу]] жағына да келіп, патша үкіметінің бұл [[аймақ]]тағы күш-қуатын арттыра түсті.

Жанқожа Нұрмұхамедұлы мен [[Есет Көтібарұлы]] бастаған көтерілістердің тарихи маңызы зор болды. Ол көтерілістер [[Орта Азия]] хандықтары мен [[Ресей империясы]]ның отаршылдық езгісіне қарсы бағытталды. [[Халық]] көтерілістері [[қазақ]] халқының бойында бостандықты аңсаған [[рух]]тың өшпегенін, тәуелсіздік пен [[азаттық]]қа деген ұмтылысының зор екенін көрсетіп берді. Қазақ [[батыр]]лары, өз бастарын қатерге тіге отырып, XIX ғасырдың 60-жылдарындағы [[әкімшілік]] реформа басталар қарсаңында отаршыларға қарсы күрес [[әрекет]]терін жүзеге асырды. Бұл көтерілістер патша үкіметінің [[Орта Азия]] мемлекеттерінің аумағын жаулап алу үрдісін біраз [[уақыт]]қа тоқтатты.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қызылқұм ойысы

2016-11-04T09:35:31Z

Салиха:

{{мағына|Қызылқұм}}

'''Қызылқұм ойысы''' — [[Қазақстан]] мен [[Өзбекстан]] елдері аумағында, [[Тұран]] плитасының [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]дағы жеке геологиялық құрылымы. Оңтүгінде [[Нұратау]], Тамдытау, Жетімтау, Бұққантау қыраттарымен, оңтүк-шығысында Шатқал-Қорама тау алды өңірімен, солтік-шығысында [[Қаратау]] баурайымен ұласады. Солтүгінде Торғай ойысынан Орталық Қызылқұм күмбезі арқылы бөлінген. Тектоникалық құрылымы жағынан Қызылқұм ойысы 3 құрылымдық ярустан тұрады. 1-ярус саналатын ойыс табанын (500 — 3000 м тереңдікте) геосинклиналдық жағдайда жаралып, қатпарлықтарға жиырылған, бірнеше жарылыстармен қиылған палеозойдың магмалық-шөгінді жыныстары құрайды. Опырықтар мен қазаншұңқырларды толтырған 2-ярус баяу қатпарланған пермь-триас шөгінділерінен түзілген. 3-құрылымдық ярус (қалыңдығы 500 — 2000 м) юра-бор жүйелері мен кайнозойдың құмды-сазды, мергельді шөгінділерінен тұрады. 2- және 3-құрылыстық ярус жыныстары ойыстың палеозойлық табанының құрылымын жаңартып, оларды өте жайпақ белдерге (Кемпір, [[Балтакөл]], [[Босаға]], Шөл — Шардара, Төртқұдық — Қызылқора, т.б.), бірнеше науаларға (Жауқаш, [[Арыс]], [[Келес]]) бөлген. Айналасындағы палеозой құрылымдарымен салыстыру негізінде ойыстың шеттерінде алтын, темір, мыс, қорғасын-мырыш кендері, юра-бор қабаттарында мұнай-газ көздері болуы ықтимал деп жорамалданады. [[Бор]], [[палеозой]] қабаттарында артезиан сулары бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{kz-geo-stub}}

[[Санат:Қызылқұм]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]

Арал шөгінді алабы

2016-11-04T09:33:43Z

Салиха:

'''Арал шөгінді алабы''' ойысымдар мен көтерілімдердің аттас жүйесімен байланысты. Алап солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Ырғыз]] ер тұрқылас құрылымымен және Төменгі [[Сырдария]] дөңесімен, оңтүстігінде дислокациялардың Орталық [[Үстірт]] жүйесімен шектеледі; алаптың батыстағы шеткі элементі рөлін [[Арал]]-[[Қызылқұм ойысы|Қызылқұм]] көтерілімдер жүйесі атқарады.

Алаптың ауданы 80 мың км² шамасында, және де оның ауқымды бөлігі [[Арал теңізі]]нің су айдыны астында. Кристалдық іргетасы жоғарғы [[палеозой]]лық жаралымдар деп есептеледі.

Шөгінді тыс жоғарғы [[пермь]]-ортаңғы [[триас]]тың континент жағдайында түзілген қанық бояулы терригендік түзілімдерінен бастап [[палеоген]]-[[неоген]] шөгінділеріне дейінгі аралықты қамтиды. Шөгінді тыстың ең жоғарғы қалыңдығы 5,5 км-ге жетеді. Жоғарғы триастың, төменгі-ортаңғы-жоғарғы юраның, төменгі-жоғарғы бордың және палеогеннің түзілімдері құмды, [[алевролит]]ті және сазды таужыныстардың қатқабатынан, сол сияқты жоғарғы [[юра]] мен жоғарғы [[бор]] деңгейлерінде ұшырасатын әктастар мен әксаздардың қойнауқаттарынан құралған. Қорқойма-таужыныстар рөлін [[құмтас]]тар мен [[алевролит]]тер атқарады. Алапқа келловей-оксфорд жікқабаттары түріндегі аймақтық флюид тіректері, сол сияқты көптеген жергілікті және белдемді флюид тіректері тән.

Шөгінді тыстың құрылымдық жекелену сипаты онда үш түрлі басты-басты құрылымдық элементтерді даралауға мүмкіндік береді, олар - [[Арал-Қызылқұм]] көтерілімдер жүйесі, Арал ойысымы және Аралдың баурайы.

Алаптың негізгі перспективалы кешені [[Арал-Қызылқұм]] көтерілімдер жүйесі ауқымындағы [[юра]] және [[палеоген]] түзілімдері болып табылады.

Геохимиялық зерттеу материалдарына сәйкес, алап газды алаптар санатына жатқызылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005.

ISBN 9965-9765-1-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]
[[Санат:Арал ауданы географиясы]]

Аумағы бойынша шөлдер тізімі

2016-11-04T09:07:41Z

Салиха: /* Аумағы 50 000 км² асатын шөлдер тізімі */

Бұл тізімде аумағы 50000 км2 асатын әлемнің ең ірі [[шөл]]дер көрсетілген.

<center>[[Сурет:deserts.png|thumb|819px|none|[[Жер (ғаламшар)|Жер шары]]ның ең ірі шөлдері]]</center>

== Аумағы 50 000 км² асатын шөлдер тізімі==
{| class="sortable wikitable"
! Орын !! Шөл атауы !! Шөл түрі !! Сурет !! Аумағы (км²) !! Орналасуы
|-
| 1 || [[Антарктида]] || Полярлық || [[Сурет:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|100px]] || 13 829 430 || [[Антарктида]]
|-
| 2 || [[Сахара]] || Субтропикалық || [[Сурет:Sahara satellite hires.jpg|100px|]] || 9 100 000 || [[Алжир]], [[Чад]], [[Мысыр]], [[Ливия]], [[Мали]], [[Мавритания]], [[Марокко]], [[Нигер]], [[Судан]], [[Тунис]] және [[Батыс Сахара]]
|-
| 3 || [[Арктика]] || Полярлық || [[Сурет:Arctica surface.jpg|100px]] || 2 600 000 || [[Аляска]], [[Канада]], [[Гренландия]] ([[Дания]]), [[Исландия]] және [[Ресей]]
|-
| 4 || [[Арабия түбегінің шөлдері]] || Субтропикалық || [[Сурет:Arabian Desert.png|100px]] || 2 330 000 || [[Сауд Арабиясы]], [[Иордания]], [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Катар]], [[БАӘ]], [[Оман]] және [[Йемен]]
|-
| 5 || [[Гоби]] || || || 1 300 000 || [[Моңғолия]] және [[Қытай]]
|-
| 6 || [[Калахари]] || Субтропикалық || || 900 000 || [[Ангола]], [[Ботсвана]], [[Намибия]] және [[ОАР]]
|-
| 7 || [[Патагон шөлі]] || || || 673 000 || [[Аргентина]] және [[Чили]]
|-
| 8 || [[Үлкен Виктория шөлі]] || Субтропикалық || [[Сурет:IBRA 6.1 Great Victoria Desert.png|100px]] || 647 000 || [[Австралия]]
|-
| 9 || [[Сирия шөлі]] || Субтропикалық || || 520 000 || [[Сирия]], [[Иордания]] және [[Ирак]]
|-
| 10 || [[:en:Great Basin Desert|АҚШ батысының шөлі]] || || [[Сурет:greatbasinmap.png|100px]] || 492 000 || [[АҚШ]]
|-
| 11 || [[Чиуауа (шөл)|Чиуауа]] || Субтропикалық || [[Файл:Chihuahua desert.jpg|100px]] || 450 000 || [[Мексика]] және [[АҚШ]]
|-
| 12 || [[Үлкен құмды шөл]] || Субтропикалық || [[Сурет:Australia deserts.PNG|100px]] || 400 000 || [[Австралия]]
|-
| 13 || [[Қарақұм]] || ||[[File:Turkmenistan satellite photo.jpg|100px|]] || 350 000 || [[Түркіменстан]]
|-
| 14 || [[Колорадо үстірті]] || || [[Сурет:four corners.jpg|100px|]] || 337 000 || [[АҚШ]]
|-
| 15 || [[Сонора (шөл)|Сонора]] || Субтропикалық || [[Сурет:Mojave-sonoran deserts.png|100px]] || 310 000 || [[Мексика]] және [[АҚШ]]
|-
| 16 || [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] || || [[Сурет:Kyzyl Kum.png|100px]] || 300 000 || [[Қазақстан]], [[Түркіменстан]] және [[Өзбекстан]]
|-
| 17 || [[Такла-Макан]] || || [[Сурет:Taklamakan.png|100px]] || 270 000 || [[Қытай]]
|-
| 18 || [[Тар (шөл)|Тар]] || Субтропикалық || [[Сурет:Thar Desert satellite.jpg|100px]] || 200 000 || [[Үндістан]] және [[Пәкістан]]
|-
| 19 || [[Гибсон шөлі]] || Субтропикалық || [[Сурет:IBRA 6.1 Gibson Desert.png|100px]] || 155 000 || [[Австралия]]
|-
| 20 || [[Симпсон шөлі]] || Субтропикалық || [[Сурет:Simpson-Desert-2007-12-16-NASA.jpg|100px]]
|| 145 000 || [[Австралия]]
|-
| 21 || [[Атакама]] || || [[Сурет:Atacama.png|100px]] || 140 000 || [[Чили]] және [[Перу]]
|-
| 22 || [[Намиб]] || || [[Сурет:Namib desert MODIS.jpg|100px]] || 81 000 || [[Ангола]] және [[Намибия]]
|-
| 23 || [[Деште-Кевир]] || || || 77 000 || [[Иран]]
|-
| 24 || [[Мохаве шөлі]] || || [[Сурет:Mojave-sonoran deserts.png|100px]] || 65 000 || [[АҚШ]]
|-
| 25 || [[Деште-Лут]] || || [[Сурет:Dasht-e Lut Iran 2006-02-28 ISS012-E-18779.jpg|100px]] || 52 000 || [[Иран]]
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Шөлдер тізімі]]

[[Санат:Шөлдер|*]]
[[Санат:Тізімдер:География]]
[[Санат:Тізімдер]]

Жалпақ қонысы

2016-11-04T05:16:19Z

Салиха:

[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 04.JPG|200px|thmb|right]]

'''Жалпақ''' – Қазақстандағы ескі қоныстар тобы. [[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы ауданы]]нда [[Сырдария]] өзенінің сол жағасында орналасқан.

1958 ж. С.П.Толстов бастаған [[Хорезм археологялық-этнографиялық экспедициясы]] зерттеді. Қазба жұмысының нәтижесінде неолит дәуірінің мәдениетін, ол кезде өмір сүрген халықтардың тұрмысын сипаттайтын құмыра ыдыстар, тастан жасалған пышақтар, мыс сынықтары, садақ жебелері, т.б. табылды. Бұған қарағанда, қазіргі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]ның [[Жаңадария]] арнасын б.з.б. 4–3-мыңжылдықтарда балық аулап, жеміс өсірген тайпалар мекендеген.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қызылорда облысы қоныстары]]
[[Санат:Қазалы ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]

Үстірт-Бозащы алабы

2016-11-04T05:11:48Z

Салиха:

'''Үстірт-Бозащы алабы''' аттас ойысымдар жүйесімен байланысты, ол [[Тұран]] тақтасының батыс бөлігі болып табылады. Алаптың солтүстік шекарасы оны [[Каспий]] маңы ойысынан даралайтын тереңжарылымдар жүйесі деп есептеледі; оңтүстік шекарасы дислокациялардың Орталық [[Маңғыстау]]-[[Үстірт]] жүйесі арқылы, ал шығыс шекарасы [[Арал]]-[[Қызылқұм ойысы|Қызылқұм]] көтерілімдер белдемі арқылы жүргізіледі. Алаптың батыс шекарасы ретінде Каспий теңізі су алабы ауқымындағы Ағархан-Жамбай жарылымдар жүйесі алынады. Алаптың ауданы 130 мың км² шамасында.

Солтүстік Үстірттің [[шөгінді тыс]]ының қимасы терең [[ұңғыма]]лар көмегімен төменгі таскөмір түзілімдерінен бастап зерттелген ([[Елғажы]]). Соңғы [[палеозой]]дың, тіпті алғашқы [[триас]]тың тау жынысытары жоғары дәрежеде метаморфтанғандығы расталды, сондықтан [[шөгінді тыс]], түптеп келгенде, ортаңғы триастан басталады. [[Шөгінді тыс]] қимасында [[триас]], [[юра]], [[бор]] және [[палеоген]] түзілімдері дамыған, қиманың ең жоғары қалыңдығы 8 км, ол негізінен [[құмды-сазды кешен]]дерден құралған, тек жоғарғы юра және жоғарғы бор түзілімдері ауқымында ғана [[карбонатты тау жынысы]]тардың жекелеген қойнауқаттары ұшырасады.

Платформалық тыстың юралық-палеогендік бөлігінің 250-500 м-ге дейін мейілінше қысқарған қимасы алаптың батысында ([[Бозащы]] көтерілімі) және шығысында байқалады ([[Акулков-Базой]] көтерілімдер жүйесі). [[Шөгінді тыс]]тың ең маңызды құрылымдық элементтері алаптың орталық бөлігінен көрініс беретін [[Қолтық]], [[Құлажат]], [[Барсакелмес]], [[Қосбұлақ]], [[Сам]] және [[Шалқар]] ойысымдары және алаптың шеткі өңірлеріне орналасқан [[Бозащы]], [[Ақтұмсық]], [[Акулков-Базой]] көтерілімдері мен [[Қолтық-Ердала]] және [[Арыстан]] баспалдақтары болып табылады. Мұнайгаздылық Солтүстік Үстірттің ортаңғы-жоғарғы юра түзілімдерімен, сол сияқты Бозащы көтерілімінің ортаңғы-жоғарғы юра және теменгі бор түзілімдерімен байланысты. Газдылық солтүстік Үстірттің солтүстік-шығысындағы палеоген түзілімдерінде анықталған. Бозащы көтерілімінің құрлықтағы бөлігінен мұнайдың қоры жағынан аса ірі [[Қаламқас]], ірі кенорындар санатына жататын [[Қаражанбас газ-мұнай кен орны|Қаражанбас]] және Солтүстік [[Бозащы]], сол сияқты бір топ орташа және шағын мұнай және газ кенорындары ашылған. [[Бозащы]] көтерілімінің су алабы ауқымына кіретін бөлігінен Қаламқас-
теңіз газ-мұнай кенорны табылды, ол қоры жағынан ірі кенорындар санатына жататын болса керек. [[Бозащы]] кенорындарының өздеріне тән ерекшелігі оларға тиесілі мұнай құрамында ауыр металдардың - [[ванадий]] мен [[Никель|никелдің]] - өнеркәсіптік мөлшері ұшырасатындығы. Солтүстік [[Үстірт]] аумағында қоры жағынан орташа екі газ, бір мұнай кенорыны және екі ұсақ кенорын ашылды.

Солтүстік [[Үстірт]]тегі мұнай мен газ туындататын тау жынысытар ортаңғы юра түзілімдері болса, [[Бозащы]] көтерілімі ауқымындағы мұндай рөлді Каспий маңы ойысының Бозащымен жапсарлас аудандарының жоғарғы девон-теменгі
таскөмір кешендері атқарады.

Алап ауқымында қысым мен температураның қалыптан тыс мөлшерлері ұшырасқан жоқ.

Жаңа ашылулар перспективасы Бозащы көтерілімінің және Каспий теңізі су алабындағы Солтүстік Бозащы террасасының [[мезозой]] түзілімдерін игерумен байланысты. Бозащы көтерілімінің суасты бөлігінің солтүстік— солтүстік-батыс өңіріндегі [[таскөмір]] және [[девон]] жүйелеріне тиесілі [[карбонатты тау жынысы]]тардың шағын бөлікшелері де одан әрі зерттеуді қажет етеді.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005.

ISBN 9965-9765-1-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мұнай және газ]]
[[Санат:Геология]]

Шөл зонасы

2016-11-04T05:03:52Z

Салиха:

'''Шөл зонасы''' [[Каспий теңізі]] жағалауынан [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]] тауының етегіне дейін созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі 120 млн га, республика аумағының 44%-ына жуығын алады. Бұл зонада негізінен құмды және сазды шөлдер кең тараған. Тасты шөлдер Қазақстанға тән емес, бұлар тек шағын үлескілерде кездеседі.
Шөлдің климаты тым континентті және аса құрғақ .
Жалпы жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм-ден аспайды. Шөлдің кейбір аудандарында жылдық жауын-шашын 100 мм-ге де жетпейді. Жазда жаңбыр өте сирек жауады. Жауын-шашынның көбі көктемде түседі.

Қысы суық. Аяз -40°С-қа дейін жетеді. Жазы өте ыстық, қапырық әрі құрғақ. Шілденің орташа температурасы солтүстігінде 24° -26°С, оңтүстігінде 28° -30°С. Құм бетінде температура жазда 70°С-қа дейін қызады. Осының бәрі буланудың көп болуына септігін тигізеді. Көктемде еріген қарсуымен толығатын қазаншұңқырлар мен ойыстар жазда кеуіп кетеді. Олардың түбінде қалың тұз қабыршақтары
пайда болып, ондай жерлерде ешқандай өсімдіктер өспейді.
[[Сурет:Lake Balkhash.jpg|thumb|Балқаш]]
==Жер асты суы==
Шөл зонасының ауасы құрғак әрі жауын-шашын мөлшері аз болғандықтан, жергілікті өзендері жоқ. Тек қана шөл зонасынан тыс [[Жайық]], [[Жем]], [[Сырдария]], [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Шу]], [[Талас]], [[Іле]], [[Қаратал]], т.б. басталатын өзендер бар. Ол өзендер шөл арқылы аққандықтан, суының көбі булануға немесе суаруға кетеді де, кейде сағасына жете алмайды. Осыған байланысты шөлде терең орналасқан жер асты суының зор маңызы бар. Ондағы халықты ауыз сумен камтамасыз етуде және мал суару үшін терең жер асты суының алатын орны ерекше. Шөл зонасының астында [[Қызылқұм ойысы|Қызылқұм]], [[Шу]]-Сарысу, Оңтүстік [[Балқаш]], [[Сырдария]], [[Бетпақдала]], [[Маңғыстау]], [[Каспий]] маңы сияқты ең ірі артезиан алаптары жатыр.

Шөл зонасы солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінеді. Солтүстік шөлдерде [[Үстірт]] және [[Тұран]] ойпатының солтүстік жартысы, Бетпақдала үстірті, Мойынқұм, Балқаш маңы құмдары жатады. Ал оңтүстік шөлдерге Үстірттің оңтүстігі мен Қызылқұмды қамтитын [[Тұран]] ойпатының оңтүстік жартысы жатады. Шөлдің оңтүстігінде жеңіл саздақтың үстіне қалыптасқан қоңыр топырақ тараған. Қоңыр
топырақтың ашық қызғылт топырақтан түсі бөлек және құрамында шіріндісі аз (2,5%-ға дейін). Шөлдің оңтүстігінде сұр-қоңыр топырақ басым. Оның құрамында шірінді тіптен аз (1,0-1,2%). Сұр қоңыр топырақ минералды заттарға бай болғандықтан, құнарлы келеді. Мұндай топырақты жерді суарса және тыңайтқыштар қолданылса, мақтадан, бидайдан, бау-бақшадан көп өнім алуға болады.

==Құмды шөлдер==
Құмды шөлдер бүкіл шөл зонасының үштен біріне жуығын алып жатыр. Олардың ең ірілеріне [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], [[Арал маңы Қарақұмы]], [[Мойынқұм]], [[Сарыесік]]. [[Атырау]] және [[Каспий маңы ойпаты]]ның құмдарын (Нарын, Тайсойған, Қарақұм, т.б.) жатқызуға болады. Мұндағы құмдар ондаған мың жылдар бұрын осы жердегі өзендер мен көлдердің орнында пайда болған. Кейін желдің әсерінен бұл құмдардан шағылдар, қырқалар, төбелер түзілген. Құмға су жақсы сіңеді және одан аз буланады. Әдетте, тек құмның беткі қабаты ғана құрғайды, ал оның астыңғы қабаттары әр уакытта ылғалды келеді. Сондықтан аз ғана тереңдікте ішуге жарайтын еспе суы болады. Көшпелі құмдарда топырақ жамылғысы жоқ дерлік. Топырақ қабаты кырқалар мен төбелерде, борпылдак құмды қырқалардың аралығында, қазаншұңқырлар мен жазық жерлерде құмайтты, қоңыр және сұр қоңыр топырақты болып келеді. Еспе суы жер бетіне таяу жатқан
жерлерде дәнді дақылдар мен бақша дақылдарын егуге болады.

==Құмды шағылдар==
Құмды шағылдар мен төбелерде астық тұқымдастардан
бозға ұқсас селеу тараған. Мұның тамыры ұзын болады, ол
құмды бекітеді. Бекіген құмдарда көктемде селеу, [[өлеңшөп]],
құмның [[боз жусаны]], құм бетегесі, [[еркекшөп]], құмның жабайы сұлысы, [[қоңырбас]], құм түймедағы, [[құмаршық]] жақсы өседі. Жазда барлық шөп өсімдіктері қурап кетеді. Қазақстанның оңтүстігіндегі [[Сырдария]] аңғарында, Батыс Тянь-Шаньдағы Қаратау бөктеріндегі шөлдерде дермене жусаны сақталған. Ол Қазақстанда ғана өседі. [[Дермене]] жусанының ашылмаған жас гүлінен іш құртын (глист) түсіретін сантонин дәрісі жасалады. Дермене «Қазақстанның Қызыл кітабына» енгізілген. Шөл өсімдіктері табиғат жағдайларына қарай бейімделген. Бұл — олардың ерекшеліктерінің бірі. Ылғалды тез жоғалтпау үшін жапырақтары тікенді қабыршыққа айналған немесе буланудан сақтайтын түктері болады. Құмдағы өсімдіктердің барлығының да тамыры ұзын. Құмды шөлдерде шөпті өсімдіктерден басқа жүзгін, Құм қарағаны, теріскен сияқты бұталар да өседі. Бұл бұталар онша
биік болмайды және жапырактары да аз. Шөлдерде ағаш тектес өсімдіктерден ақ және қара сексеуіл өседі. Ақ сексеуіл құмды жерде, кара сексеуіл сортаң топырақты жерде өседі.
==Сазды шөлдер==
[[Сурет:Elaeagnus commutata USDA.jpg|thumb|Жиде]]
Сазды шөлдер құмды шөлдердің арасында немесе соларға жапсарлас жатады. Ең ірі сазды шөл - [[Үстірт]], [[Бетпақдала]] және [[Сырдария]] өзенінің оңтүстік жағалары. Үстірттің ойпаң жерлерін тұзды көлдер, cop, сортаң және тақыр алып жатыр. Олардың қалыптасуындағы басты рөлді жер бетіндегі ағын сулар аткарады. Үстірттің негізгі топырағы коңыр, көп жағдайда сортаң. Мұндағы негізгі өсімдік [[жусан]], бұйырғын мен баялыш. Қара сексеуілдің қалың бұталары кездеседі. Кейбір ойпаң жерлерде селеу, [[Қоңырбас]] өседі.
Бетпақдалада Үстірттегі сиякты, көктемде тез өсіп жетіліп,
қурап қалатын эфемерлер өседі.
==Тастақ немесе тасты шөлдер==
Тастақ немесе тасты шөлдер Қазақстанда онша көп
емес. Мұндай шөлдер Сарыарканың оңтүстігінде, Бетпақдаланың шығысында және Үстіртте кездеседі. Тастақ шөл дердің өсімдігі құрамы жағынан көршілес жатқан шөлдің өсімдіктеріне ұқсас.
==Өсімдіктері==
Шөл зонасындағы өзен аңғарларында өсетін ерекше
өсімдіктер бар. Мұнда әр түрлі өсімдіктерден құралған қалың бұталар өседі. Оны [[тоғай]] деп атайды. Тоғай әсіресе Сырдария, Шу мен Іле және т.б. өзендердің аңғарларына тән. Суға жақын жердегі тоғайларда қамыс, қоға кездеседі.
Өзен арнасынан қашығырақта биік бұталар - [[шеңгел]], [[тал]],
тікенекті жиде, [[шырғанақ]], арнаның құрғақ жерлерінде
[[жыңғыл]] өседі. Жыңғылдың жапырақтары қызғылт, гүлі ақ
болады. Жантақ және басқа тамыры ұзын, тереңге кететін
өсімдіктер де бар.
[[Сурет:Canis lupus 265b.jpg|thumb|Қасқыр]]
==Жануарлары==
Шөлдің жануарлар дүниесі өзгеше. Онда өмір сүруге
жылан мен кесірткенің аздаған түрі ғана бейімделген. Кесірткеден көп тарағаны: құмды және құлақты агамалар, жұмырбас кесірткелер. Жыландардың ішінде сылдырмақты жыландар тұқымдастарының өкілі: дала айдаһарлары, оқ
жыландар мен қалқан тұмсықтылар бар, сондай-ақ тасбақалар, кірпілер де кездеседі. Қазақстанның оңтүстік шөлдерінде улы өрмекші тәріздестерден - [[шаян]], бүйі, [[қарақұрт]] кездеседі. Мұнда бұзаубастар да бар. Бетпақдалада, Үстіртте және Балқаштың оңтүстігіндегі шөлдерде тұяқтылардан
- ақбөкендер мен қарақұйрықтар кездеседі. Шөл зонасында
[[қосаяқ]], [[саршұнақ]], құм тышқаны тәріздес кеміргіштер де
көп. Жылдың қолайсыз мезгілдерінде олар індеріне кіріп,
ұйқыға кетеді. Өзен бойындағы ну тоғайларда [[қабан]], мәлін,
[[қасқыр]] мекендейді.

Құстардан шөлде [[азия торғайы]], [[кішкентай торғай]], [[copтaң]],
[[жер торғайы]], [[айдарлы торғай]], [[сексеуіл жорға торғайы]],
[[шөл торғайы]] бар. Жырткыш құстардан [[жамансары]] мен
[[жұртшы]] кездеседі. Тоғайларда - [[сауысқан]], [[Қарға]], [[сұр кекілік]],
[[қырғауыл]] болады. Көлдер мен Сырдария бойында [[үйрек]], [[қаз]],
[[шағала]], [[бірқазан]], [[аққұтан]] бар. Шөл зонасында [[Барсакелмес]]
Және Үстірт мемлекеттік қорықтары ұйымдастырылған.<ref>Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{Geo-stub}}

Транзиттік өзен

2016-11-04T04:51:25Z

Салиха:

'''Транзиттік өзен''' — ағып өтетін аумақтың физикалық-географиялық жағдайларына сәйкес келмейтін су жүргісімен сипатталатын [[өзен]] телімі. Мұндай ерекшеліктің болуы транзиттік өзеннің басқа табиғи жағдайларда қалыптасуына байланысты (мысалы, [[Сырдария]], [[Әмудария]] өзендері [[Қарақұм]], [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] арқылы өткенде мұнда жазғы ыстықта биік таулардағы қар мен мұз еруі жазғы су тасқынын ала жүреді).<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{stub}}

Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов

2016-11-04T04:48:25Z

Салиха:

'''Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов''' (4.5.1942 жылы туған, Сарысу ауданы Жаңаарық ауылы) – қоғам қайраткері. [[Алматы]] зоотехникалық малдәрігерлік институтын (1964) мал дәрігері мамандығы бойынша бітірген. 1964 – 1965 жылдары Сарысу ауданы «Коммунар» кеңшарында мал дәрігері болды. 1965 – 1973 жылдары Свердлов, Жамбыл аудандарында, [[Қазақстан]] ЛКЖО ОК-і және Бүкілодақтық ЛКЖО ОК-і аппараттарында жауапты қызметтер атқарды. 1978 жылы СОКП ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1973 – 1984 жылы [[Жезқазған облысы]] комсомол комитетінің 1-хатшысы, Ақтоғай ауданы атқару комитетінің төрағасы, Жаңаарқа ауданының партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> 1984 – 1993 жылдары Шымкент облысы (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы) Қызылқұм (қазіргі [[Отырар ауданы|Отырар]]) ауданы партия к-тінің 1-хатшысы және ауданы кеңестің төрағасы, Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы орталық кеңесінің төрағасы болып істеді. 1993 – 1995 жылдары ҚР Президенті және Үкіметі аппаратының бөлім меңгерушісі, ҚР Жоғагы Кеңесі аппаратының басшысы болды. 1995 жылдан [[ҚР]] Үкіметінің аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1996 жылдан ҚР Үкіметінің бас инспекторы болып қызмет істейді. Шәкенов қажырлы еңбегі үшін екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін», т.б. [[медаль]]дармен, бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Ол Қазақтың тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы ОК-нің құрметті мүшесі.<ref>Тараз энциклопедиясы</ref>

==Сілтемелер==
<references/>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]

Әділ Сасбұқаев

2016-11-04T04:16:21Z

Салиха: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

''' Әділ Сасбұқаев ''' (5.12.1922, [[Қазығұрт ауданы]] [[Төбеқұдық ауылы]] – 3.5.2005) – қоғам қайраткері, соғыс және еңбек ардагері. [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-інің еңбек]] сіңірген ауылы шаруашылық қызметкері (1980). Облыстың құрметті азаматы. Еңбек жолын ауданы сотта хатшы болып бастады. 1942 жылдан бастап [[Севастополь]], [[Симферополь]], [[Днепропетровск]] қалаларын, [[Украина]], [[Польша]], [[Чехословакия]] жерін азат етуге қатысып, 1, 2-дәрежелі «[[Ұлы Отан соғысы]]», «[[Қызыл жұлдыз]]» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Жауынгерлік ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған. 1947 – 49 жылдары ауданы прокуратурада тергеуші, соңынан ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы. 1949 – 52 жылдары облыстық партия комитеті бірінші хатшысының көмекшісі, бөлім меңгерушісі. 1952 – 54 жылдары [[Алматы]] Жоғары партия мектебінде оқыды. 1954 – 60 жылдары [[Шымкент]] қалалық партия комитетінде үшінші хатшы, Фрунзе, [[Түркістан]] партия к-ттерінде екінші хатшы, кеңес атқару комитетінің төрағасы, Созақ партия комитетінің бірінші хатшысы. 1973 – 86 жылдары облысы партия комитетінің екінші, Қызылқұм аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық ауылы шаруашылық басқармасының бастығы. «Өткен күннен белгі көп», «Шежірені білу – еліңді құрметтеу» кітаптарының авторы. Ленин (1966), «Құрмет белгісі» (1976), Еңбек Қызыл Ту (1981), «Парасат» (2003) ордендерімен марапатталған. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты, Қазақстан Компартиясы ОК-інің мүшелігіне сайланған. [[Шымкент]] , [[Түркістан]] қалаларының, [[Қазығұрт]], [[Созақ ауданы|Созақ аудандарының]] құрметті азаматы.

==Сілтемелер==
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Кемел Мырзакелді

2016-11-04T04:14:36Z

Салиха:

'''Мырзакелді Кемел''' (1949 ж. т., [[Мақтаарал ауданы|Мақтаарал ауд.]] [[Қызылқұм (Мақтаарал ауданы)|Қызылқұм а.]]) – экономика ғылымдарының [[доктор|докторы]]. [[Ташкент]] су жүйелері және электрлендіру институтын бітірген (1971). 1971 – 1975 жылдары бұрынғы [[Киров ауданы]] [[Октябрьдің 30 жылдығы кеңшары|Октябрьдің 30 жылдығы кеңшарының]] аға [[инженер]]-[[электрик|электригі]] болып жұмыс істеді. 1975 – 1992 жылдары партия қызметінде, 1992 – 1994 жылдары [[Үтіртөбе кеңшары|Үтіртөбе кеңшарының]] [[директо|директоры]] болды. [[Республика]] [[Парламент|Парламенті]] [[Мәжіліс|Мәжілісінің]] соңғы екі шақырылымында [[депутат]] болып сайланды.

<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том</ref>
==Сілтемелер==
<references />

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс

2016-10-24T13:13:53Z

Салиха: /* Көтерілістің басталуы */

[[Сурет:Ulyhanblack.jpg|thumb|200px|[[Кенесары Қасымұлы]]]]
'''Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс''' (''1837-1847 жылдар аралығы'') — [[қазақтар]]дың [[Ресей империясы|патша үкіметіне]] қарсы барынша бұқаралық және ұзаққа созылған [[көтеріліс]]терінің бірі болды.

==Көтерілістің себептері, мақсаты және қозғаушы күштері==
XIX ғасырдың 20 — 30-жылдарында отаршыл [[өкімет]] билігі мен [[қазақ]] халқының арасындағы [[қарым-қатынас]] елеулі түрде шиеленісе түсті. ''Біріншіден'', [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дегі хан билігінің жойылуы [[сұлтан]]дардың, билердің және [[батыр]]лардың едәуір бөлігінің наразылығын туғызды. ''Екіншіден'', патша [[үкімет]]і қазақ халқының ежелден келе жатқан [[дәстүр]]лі жерлерін әскери [[бекініс]]тер салу үшін жаппай тартып ала бастады. ''Үшіншіден'', бұрын [[Ресей]]ге ешқандай алым-салық төлеп көрмеген [[қазақтар]]ға ендігі жерде жасақ, түтін салығы, жол [[Салық|салығы]] сияқты алым-салық түрлері көбейе түсті, қазақ өз жерін өзі жалға алып, пайдаланатын [[күй]] кеше бастады. ''Төртіншіден'', патша үкіметінің әскери отрядтары қазақ [[ауыл]]дарына [[шабуыл]] жасап, күн көрсетпеді. Осының бәрі байырғы жергілікті [[халық]]ты (номадтарды) қатты күйзеліске ұшыратты, олардың [[күн]] көрісін қиындатып жіберді.

[[Көтеріліс]]тің басты [[мақсат]]ы қазақтардың патша үкіметі тартып алған ежелгі [[жер]]лерін өздеріне қайтарып алу, округтерді тарату, отаршылар енгізген алым-салықтарды жою еді.

Көтерілістің қозғаушы күші қатардағы қарапайым көшпелілер, сондай-ақ старшындар мен [[би]], [[баты]]рлар, тіпті [[сұлтан]]дар да болды. Көтерісшілердің қалың қолына үш [[жүз]]дің атақты батырлары жетекшілік етті.

Көтеріліске қатысушылар негізінен қазақ халқы еді. Бірақ олардың арасында [[орыстар]] мен [[Башқұрттар|башқұрт]], [[Өзбектер|өзбек]], [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]], [[Түріктер|түрікмен]], тіпті [[поляктар]] және басқа халық өкілдері де болды. Олардың кейбіреулері ханның ерекше [[сенім]]і мен [[құрмет]]іне ие болып, жоғары лауазымды қызметтер атқарды. Мәселен, Кенесарының өзінің хатшысы бұрынғы орыс солдаты болды. [[Наурызбай батыр|Наурызбай]] сұлтанның атқосшысы да [[Николай Губин]] есімді орыс еді. Татар [[Әлім Ягудин]] Әскери кеңестің мүшесі болатын. Дипломатиялық [[қызмет]]ке ханның атынан өзбеқ [[Сейдаққожа Оспанов]] басшылық етті". Бұлардың бәрі де Кенесарыға жақсы ұйымдастырылған тәртіпті әскер құруына көмектесті және көтерілісшілерге өздерінің жеке [[тәжірибе]]лерін үйретті.

==Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері==
1837 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған [[көтеріліс]] басталды. Ол [[Қазақстан]]дағы ірі көтерілістердің бірі еді. Оған үш [[жүз]]дің қазақтары түгел қатысты. Кенесары [[тарих]] сахнасына өзінің ұлы бабасы [[Абылай хан]]ның ісін жалғастырып, алға алып барушы ретінде шықты.

[[Сұлтан]] Кенесары 1802 жылы дүниеге келген. Ол Қасым сұлтанның бел баласы, Абылай ханның туған немересі еді. Көтерілістің [[болашақ]] басшысы Кенесары бала кезінен-ақ ат құлағында ойнады, құралайды көзге атқан [[мерген]] болды. Қанжығасы қанды ғажайып [[Аңшылық|аңшылығымен]], қара қылды қақ жарған [[Әділдік|әділдігімен]], ерік-жігері, қажымас [[қайрат]]ымен және жүрек жұтқан батылдығымен, қайтпас қайсар [[қаһармандық|қаһармандығымен]] тaнылды. Оның бойында ұйымдастырушылық және әскери қолбасшылық [[талант]]ы мол болатын. XIX ғасырдың орта кезіндегі орыс зерттеушілерінің бірі Л. Майер «Кенесарыға көзсіз ерлік тән еді» деп жазды.

Замандастарының сипаттауына қарағанда, ол ашық жүзді, орта бойлы және жауырыны қақпақтай төртпақ [[тұлға]]лы болған. Аз сөйлеп, көп тыңдайтын, өзін-өзі аса байсалды ұстай білетін. Әңгімелескен [[адам]]ының [[пікір]]іне әрқашан мұқият назар аударатын. Қонақжай [[қасиет]]і ерекше күшті еді. Әкесімен және ағаларымен бірге жүрген кездерінде олардан қолбасылық [[тәжірибе]]сін едәуір үйреніп алған болатын.

==Көтерілістің басталуы==
Көтеріліс Кенесарының патша [[үкімет]]інің [[саясат]]ын жарамсақтана қолдаған жексұрын [[сұлтан]]дар мен билердің ауылдарын шауып алудан басталды. Ол [[шекара]] шебіндегі [[бекініс]]терге де, патша үкіметінің әскери жасақтарына да жиі-жиі [[шабуыл]] жасап тұрды. Мәселен, 1837 жылдың аяқ кезінде Кенесары хорунжий Рытовтың отрядын тас-талқан етіп жеңіп шықты. Ол отрядтың [[құрам]]ында 6 урядник және 48 сібір қазағы болатын. Олар [[Петропавл]]дан [[Ташкент]]ке бара жатқан сауда керуенін күзетіп бара жатқан еді.

Кенесары 1838 жылы өзінің адамдарын Батыс [[Сібір]] [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторына]] жіберіп, оған арнайы хат жолдады. Хатында [[Ақтау]] бекінісі мен [[Ақмола]] приказын жоюды, [[Омбы]]да тұтқында отырған өз [[адам]]дарын түгел босатуды талап етті. Генерал-губернатор Кенесарының адамдарының барлығын да саптағы мың [[солдат]]тың арасынан өткізіп, дүре соқтырды. Олардың [[әскер]]ге жарайтындары тұрақты армия қатарына алынып, қалғандары Шығыс Сібірге жер аударылды. Генерал-губернатордың бұл [[Қылық|қылығы]] Кенесары сұлтанның ашу-ызасын келтіріп, [[көтеріліс]]ті бастап жіберуін тездетті. Ол старшина Симоновтың әскери жасақтарына өлтіре соққы беріп, көптеген қару-жарағы мен оқ-дәрісін тартып алды. 1838 жылы Кенесарының сарбаздары [[Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы]]ның ауылдарына [[шабуыл]] жасады, оның 12 мыңға жуық жылқысын айдап әкетті. Ақмола төңірегіндегі бекіністер тұрғындарының 2,5 мың малы қоса кетті. Сұлтан Кенесарының туған [[қарындас]]ы [[Бопай]] бастаған сарбаздар [[Көкшетау]] округының ауылдарына шабуыл жасады.

Кенесары жасақтарының белсенді әскери [[іс-қимыл]]ы 1838 жылдың тамыз айында басталды. Ол Ақмола бекінісіне таяу ірі елді мекенді алты [[күн]] бойы қоршауда ұстап, өртеп жіберді. Ақмола бекінісі мықты қорғалатын. Бекіністің төңірегіне терең ор қазылып, оған жете беріс [[жер]]лерге күшті кедергі-тосқауылдар қойылған болатын. Ақмола бекінісін аға [[сұлтан]] Қ. Құдаймендіұлы мен әскери старшина Карбышев бастаған отряд қорғады. Кенесары шабуылды 1838 жылдың 7 тамызында таң саз бере бастады. Оның сарбаздары бекіністі [[өрт]] шығаратын жебелермен атқылады. [[Бекініс]] өртке оралды. Кенесарының даңқты [[батыр]]ларының бірі Басықара бекіністің ішкі жағасынa баса-көктеп кіріп барып, сұрапыл ұрыс салды. Ол осы шайқаста ерлікпен қаза тапты. Бекініске ''[[Ағыбай]]'', ''[[Иман]]'', ''[[Бұқарбай батыр|Бұқарбай]]'' батырлардың сарбаздары басып кірді.

[[Орынбор]] губернаторы В. Перовский мен Батыс Сібір губернаторы ''П. Горчаковтың'' арасында Кенесарыға қарсы қалай [[күрес]] жүргізу жөнінде өзара келіспеушілік [[пайда]] болды. В. Перовский Кенесарыға қарсы күресті [[бейбіт]] келіссөздер арқылы да жүргізу керек десе, П. Горчаков әскери күш қолданып, көтерілісшілерді аяусыз қырып-жою [[жоспар]]ынан танбады. Орынбор губернаторы 1840 жылы патша [[үкімет]]інің Кенесарыға [[кешірім]] жасауына қол жеткізді. Кенесарының тұтқынға алынған туған-туыстарының барлығы да түрмеден босатылды. Арада [[уақыт]]ша бейбіт [[келісім]] кезеңі басталды

==Қазақ хандығының қалпына келтірілуі==
1841 жылдың [[қыркүйек]] айында үш жүздің [[өкіл]]дері бас қосқан жиында Кенесары Қасымұлы [[хан]] сайланды. Сөйтіп [[Қазақ хандығы]] қалпына келтірілді. Патша үкіметі бұл жайсыз хабарды өте өкініш [[сезім]]імен естіп-білді. Ендігі жерде Кенесары бастаған [[көтеріліс]] ұйымдасқан сипат ала бастады. Ұлт-азаттық [[күрес]]ті табысты жүргізу үшін Кенесары хан бір орталықтан басқарылатын [[мемлекет]] құрды. Оны ханның өзі басқарды. Ханның жанынан жоғарғы кеңесші орган - өзіне барынша адал берілген батырлардан, билерден, [[сұлтан]]дар мен жақын туыстарынан тұратын арнайы Кеңес құрылды. Кенесары хандықты өзінің сенімді [[адам]]дары - жасауылдар арқылы басқарды. Жасауылдар [[сот]] ісімен, [[шаруашылық]] мәселелерімен, дипломатиялық жұмыстармен, алым-салық жинаумен және әскери істермен айналысты. Жасауылдар сонымен қатар орталық [[өкімет]] билігі берген нұсқаулардың мұқият орындалуын, мал жайылымдарының [[дұрыс]] бөлініп, тиімді пайдаланылуын бақылады, халықтың көңіл күйін де қадағалады. Хан билігі [[қызмет]]інің оңды нәтижелері ретінде оның қол астындағы [[халық]] арасында алауыздық пен барымта алу жойылды.

==Ханның алым-салық және сауда-саттық саясаты==
Кенесары ең апдымен алым-салық төлеудің [[Тәртіп|тәртібін]] ретке келтірді. [[Мал]] өсірушілер — '''''зекет''''', ал диқандар - '''''ұшыр''''' төлейтін болды. Патша [[әскер]]лерімен [[соғыс]]ты одан әрі жалғастыру қосымша материалдық және [[қаржы]] шығындарын [[қажет]] етті. Сондықтан алым-салықтың да қосымша түрі енгізілді: халықтан киім-кешек, қару-жарақ, [[ат]] әбзелдерін жинау қолға алынды. [[Салық]] жинауда халықтың [[жағдай]]ы жеке-жеке ескерілді. [[Меншік|Меншігінде]] малы 40 бастан аспайтындар алым-салықтан босатылды. 40-тан 100 басқа дейін малы барлар бір малдан, ал 100 бастан артық малының әрбір 40 басына бір малдан төлеп тұратын болып белгіленді.

Диқандар өздерінің өндірген [[өнім]]інің оннан бір бөлігін төлеуге міндетті болды. [[Көтеріліс]]ке деп жиналған астықты патша [[үкімет]]і жиі-жиі тәркілеп кетіп жүрді. Тәуекел етіп, көтерілісшілерге астық апарып сатқандар жазалаушы әскердің қаһарына ұшырады. Сондықтан да Кенесары қазақтардың [[егіншілік]]пен айналысуын қатты қолдады. Көпестердің сауда керуендерінен алынатын баж салығы едәуір [[табыс]] беретінін ескерген Кенесары ондай [[керуен]]дерді тонауға [[тыйым]] салды. Сауда керуендерінің толық қорғалуын қамтамасыз етті. Керуенбасыларын жеке өзі қабылдап та отырды. [[Баж]] салығын төлеуден жалтарғандарға қосымша салық салынды. Баж салығынан түскен қаржыға [[Орта Азия]] базарынан қару-жарақтар мен оқ-дәрі сатып алынды.

==Қарулы күштердің құрылуы==
Кенесары 20 мың сарбаздан тұратын әрі [[жауынгер]]лік қабілеті күшті тұрақты [[әскер]] жасақтай алды. Кенесары әскері [[жүздік]]тер мен мыңдықтарға бөлінді. [[Ерлік|Ерлігімен]] ерекше көзге түскен сарбаздардың [[қатар]]ынан жұзбасылар мен мыңбасылар тағайындалды. Кенесары құралайды көзге ататын мергендерден іріктеп, [[мерген]]басы басқаратын ерекше жасақ құрды. [[Орыс армиясы]]ның үлгісі бойынша хан өз әскерлеріне ерекше айырым белгілерін енгізді.

Хан [[сарбаз]]дарынан [[шайқас]] тактикасы мен әскери [[өнер]]дің амал-тәсілдерін меңгеруді талап етті. Көтерілісшілерді әскери өнерге үйретумен орыстың, татардың және башқұрттардың бұрын тұрақты орыс армиясында қызмет еткен тәжірибелі солдаттары айналысты. Хан армияда қатаң тәртіп орната білді. Мәселен, сатқындық жасаған немесе әскери [[күзет]]те ұйықтап қалған сарбаздар [[өлім]] жазасына кесілді. Әскери тәртіпті бұзғандар қатаң жазаланды, қару-жарақ арнайы қоймаларда сақталды.

Кенесары барлаушылардың [[қызмет]]ін де шебер пайдаланды. Олар [[көтеріліс]] басшысына патша әскерлерінің қашан және қайда [[бет]] алатынын алдын ала хабарлап отырды. Кенесары әскерінің тыл қызметі де жолға қойылды. Ол көтерілісшілерді [[азық-түлік]]пен, жемшөппен қамтамасыз етті.

==Патша үкіметінің жазалау әрекеттері==
Отаршылдыққа қарсы [[күрес]]ке қазақтардың үш жүзінің бәрі бірдей белсене қатысуы патша [[үкімет]]інің зәресін үшырды. Сондықтан да ол көтерілісшілерге қарсы неғұрлым белсенді [[әрекет]]тер ұйымдастыруға көшті. 1842 жылы [[Орынбор]] губернаторы Перовскийді Обручев алмастырды. Мұның өзі Кенесарының ендігі жерде Орынбор [[генерал-губернатор]]ымен [[қарым-қатынас]]ының нашарлауына алып барып соқтырды. Екі арадағы [[бейбіт]] келісім бұзылды. 1842 жылы Сотниковтың отряды Кенесарының ауылына қарақшылық [[шабуыл]] жасады. Жазалаушы отряд қыруар көп малды айдап әкетті, он адамды тұтқынға алды. Тұтқынға алынғандардың [[қатар]]ында Кенесарының әйелі Күнімжан да болды. Кейінірек қазақтар ханның басқа ауылдарына да [[шабуыл]] жасай бастады.

Ресей [[император]]ы Кенесары бастаған көтерілісті басу [[мәселе]]сін ұдайы ерекше бақылауда ұстады. 1843 жылы ол қазақ ханына қарсы жорық ұйымдастыру жөнінде [[жарлық]] шығарды. Ханның басына 3 мың сом [[мөлшер]]інде [[сыйлық]] жарияланды. Көтерілісшілерге қарсы старшина Лебедев басқарған 300 солдаттан тұратын жазалаушы [[отряд]] жіберілді. 1843 жылдың [[тамыз]] айында сұлтандар А. Жантөреұлы мен Б. Айшуақұлы бастаған екінші [[әскер]] жабдықталды. Онымен бір [[мезгіл]]де [[Омбы]]дан, [[Петропавл]]дан, [[Қарқаралы]]дан да әскерлер шықты. Патша үкіметінің әскерлері жергілікті жер [[жағдай]]ын нашар білді. Оның үстіне, дала сарбаздарына қарсы [[ұрыс]] жүргізудің ерекше әдісі қажет еді. Мүның бәрі де патша үкіметі жазалаушы әскерінің сілесін қатырды.

Туған [[өлке]]нің жер [[жағдай]]ын жақсы білетін Кенесары жауға қарсы шабуылды одан әрі үдетті. 1844 жылы шілденің 20-сынан 21-іне караған түні Кенесары хан [[Тобыл (өзен)|Тобыл]] өзенінің жоғарғы ағысында [[Жантөре хан|Жантөре]] сұлтанның әскеріне күйрете соққы берді. Кескілескен [[шайқас]]та сұлтанның 44 адамы қаза тапты. Бұл кезде Дуниковскийдің әскери тобы таяу манда болған еді. Бірақ оның ұрысқа араласып, А. Жантөре сұлтанды құтқарып қалуға батылы жетпеді. Кенесарының [[жеңіс]] жігерлендірген негізгі күштері 1844 жылғы [[тамыз]]да Екатерина станицасына [[шабуыл]] жасады. [[Бекініс]]тің маңындағы елді мекенді өртеп жіберді, 40 адамды тұтқынға алды, қыруар малды айдап әкетті. Сонымен қатар [[мылтық]], [[тапанша]], [[қылыш]], [[найза]] сияқты көптеген қару-жарақ түрлерін олжалады. Арнайы жіберілген жазалаушы отряд Кенесарының ауылына жете алған жоқ. [[Үкімет]] басындағыларды абыржушылық пен [[үрей]] биледі.

==Долгов және Герн бастаған елшіліктердің Кенесары ордасына келуі==
Кенесарымен болған [[соғыс]]тың ұзаққа созылуы патша [[үкімет]]іне елеулі шығын келтірді. Сондықтан 1845 жылдың [[ақпан]] айында [[Орынбор]] басшылығы Кенесары ханға Долгов және Герн бастаған [[елшілік]] жіберуді [[қажет]] деп тапты. Олар Кенесарыны патша үкіметінің талабын орындауға көндіруге тиіс болды. Сонымен қатар барлау [[жұмыс]]тарын жүргізуді де көздеді: біріншіден, олар Кенесары әскерлерінің қай жерлерде қаншалықты [[мөлшер]]де орналасқанын дәл білуі тиіс болды, екіншіден, [[Ырғыз]] бен [[Торғай]] өзендерінің бойында тағы қандай [[бекініс]] салуға болатынын анықтап қайту еді. Патша үкіметі мұндай [[шара]]ларды жүзеге асыру арқылы көтерілістің орталық [[аймақ]]тарына толық бақылау орнатуды көздеді. 1845 жылы Долгов пен Герн бастаған елшілік ханның ордасына жетті. Кенесарыға оның әйелі Күнімжан қайтарылды.

Жүргізілген келіссөздер барысында Кенесарыға қабылдауға болмайтын [[шарт]] қойылды: көтерілісшілерге [[үкімет]] белгілеген шектеулі аймақ шегінде ғана көшіп жүруге [[рұқсат]] берілді. Кенесарының Ресейге толық бағынуы және [[соғыс]] қимылдарын біржолата тоқтатуы тиіс болды. Орынбор ведомствосына қарайтын [[қазақтар]]дың барлығы да [[Ресей империясы]]ның азаматтары ретінде әрбір үйдің 1 сом 50 тиын мөлшерінде түтін салығын төлеп тұруы тиіс екендігі, ханның Орынбор қазақтарынан зекет алуына тыйым салынатындығы айтылды. Кенесарының [[қылмыс]]ты істерді қарауына рұқсат етілмейтіні ескертілді. Ханның қашқын орыс пен татар және башқұрттарды жасырын ұстауына тыйым салынатыны, оларды Ресейге қайтаруы тиіс екені туралы сөз болды. Кенесарының Ресейге «ұнамайтын» шет [[мемлекет]]термен және жеке тұлғалармен [[қарым-қатынас]]тар жасауына рұқсат етілмейтіні де ескертілді.

Кенесары Долгов пен Герн елшілігінің қойған шарттарының түпкі [[мақсат]]ы оның хан лауазымын иеленуге [[құқық|құқығы]] жоқтығын тұспалмен түсіндіру екенін оп-оңай ұқты.

Хан патша үкіметі қойған бұл [[талап]]тардың бірде-біреуін қабыл алған жоқ. Келіссөздер тұйыққа тірелді. Патша үкіметінің елшілігі көздеген мақсатына жете алмады. Елшілер кеткеннен кейін хан әскери [[кеңес]] шақырып, енді [[Жетісу]] аумағына қарай көшуге шешім қабылдады.

Патша үкіметі содан кейін-ақ [[Ырғыз]] өзені бойында [[Орал]], ал [[Торғай]] өзені бойында Орынбор әскери бекіністерін салуға кірісіп кетті.

==Кенесары Қасымұлының Қоқан хандығымен күресі==
Кенесары мен [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығы]] [[қарым-қатынас]]ының шиеленісіп кетуінің өзіндік себебі де бар еді. Өйткені Қоқан хандығының билеушілері 1836 жылы оның бірге туған бауыры [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] сұлтанды, 1840 жылы әкесі Қасым төрені өлтірген болатын. Мұның өзі оның Қоқан хандығының билеушілеріне деген ыза-кегін өршіте түсті. Қоқан хандығына қарсы күресте Кенесары [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] батырдың көмегіне сүйенді. 1845 жылы Кенесары хан Қоқан хандығының [[Жаңақорған]], [[Жүлек]] және [[Созақ]] сияқты бекіністерін тартып алды. 1846 жылы Қоқанның және бір мықты [[бекініс]]і Меркіні де қолға қаратты. Содан бастап Қоқан хандығының қазақтарға озбырлық жасауы [[уақыт]]ша болса да тыйылды. Бірақ Кенесары өзіне Қоқан мемлекеті сияқты және бір қатерлі [[дұшпан]] тауып алды.

==Кенесары әскерлерінің Ұлы жүз аумағына қарай шегінуі==
Патша үкіметі Кенесары ханды [[Орынбор]] өлкесінен қалай да ығыстырып шығаруға ұмтылды. Соның салдарынан Кенесары [[Сарыарқа]]ны тастап, [[көтеріліс]] орталығын [[Жетісу]] жеріне қарай ауыстыруға мәжбүр болды. [[Сібір]]дегі өкімет билігі [[Омбы]]дан генерал Винневский басқарған елеулі әскер күшін зеңбіректерімен қоса Жетісуға жедел түрде жіберді. [[Азық-түлік]]тің тапшылығы Кенесарыны [[егіншілік]]пен айналысуға мәжбүр етті. Күші басым патша [[үкімет]]інің қысым жасауымен Кенесары [[Іле]] өзенінід оң жақ бетіне өтіп, одан әрі Алатаудың етегіне көшіп барды. Ал патша үкіметі оған [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтары тарапынан көмекке келетін жолды кесіп тастады. [[Ұлы жүз]]дің ''Сұраншы'', ''Байсейіт'', ''Тайшыбек'' сияқты батырлары Кенесарыға қолдау көрсетіп, көтерілісшілердің сиреп қалған [[қатар]]ын толықтырып, едәуip күшейтті.

Кенесары Қасымұлы [[Қытай]]ға барып, бой тасалай тұруды да ойлады. Бірақ оның бұл [[әрекет]]ін Қытай үкіметі қолдамады. Ресей империясымен [[қарым-қатынас]]ымызды бүлдіріп аламыз деген қауіппен Кенесарының өтінішін қанағаттандырудан үзілді-кесілді бас тартты. Қазақтардың арасында беделі күшті әрі жауынгер ханды қабылдаудың ешқандай да қажеті жоқ деп ойлады. Оның үстіне, бұл кезде Қытайдың өзі де қазақтармен діні бір ұйғыр және дүңгендердің [[көтеріліс]]терінен мазасы кетіп, қатты аландаулы болатын.

==Көтерілісшілердің Қырғызстан аумағындағы қимылдары==
Көтерілісшілер қырғыз жеріне жақын келді. Бұл кезде қырғыздар [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығының]] [[ықпал]]ында болатын. Хан солтүстік қырғыз рулары білеуші манаптарының өзіне бағынуын [[талап]] етті. Бұл талаптар [[патша]] үкіметімен және Қоқан хандығымен одан әрі күрес жүргізу үшін күш біріктіру қажеттігінен туған еді. Хан қырғыздарға арнаған үндеуінде былай деп жазды: ''«Менің мұнда келгенімнің [[мақсат]]ы, сендермен жауласу, қан төгісу емес, қайта қазақтар мен қырғыздардың басын қосып, оларды күшейту, Қоқанның қол астынан бөліп алу, қоқандықтардың [[қысым]]ынан құтқару болып табылады»''.

Қырғыздарда [[Шыңғысхан]] ұрпақтарына бағыну [[дәстүр]]і қалыптаспаған еді. Сондықтан да олардың ханға бағынуы, сөйтіп өздерінің тәуелсіздігінен айырылуы, әрине, қырғыз ақсүйектерінің ойына кіріп те шықпағаны әбден табиғи нәрсе еді. Оның үстіне, [[қырғыздар]] [[Абылай хан]]ның қырғыз аумағына жасаған жорықтарын да ұмыта қойған жоқ болатын. Қырғыздар патша үкіметінің [[Сібір]] әкімшілігі тарапынан едәуір қолдау табатынын да сезді. Вишневский қырғыздарды Кенесарының ауылдарына [[шабуыл]] жасауға ашықтан-ашық айдап салды. [[Алатау]] қырғыздары Қоқан хандығының қолдауына сүйенді. Қырғыз манаптары ірі [[тайпа]] өкілдерін құрылтай жиналысына шақырды. [[Ықпал]]ы күшті манап Орман барлық қырғыздардың билеушісі болып тағайындалды. Құрылтайға жиналған манаптар Кенесары ханның ұсынысын қабылдаудан ашықтан-ашық бас тартты. Кенесары ханның қырғыздарға қарсы аттанған екі мың [[сарбаз]]ы жеңіліс тапты. Оның бір мыңы қырғынға ұшырады, екінші жартысы аш-жалаңаш, қару-жарақсыз, жаяу-жалпылап кері қайтты. Қазақ сарбаздарының бірқатары тұтқынға алынды. Мұның өзі қырғыздар тарапынан бұрын-соңды болып көрмеген батылдық пен қатыгездік болып шықты. Қырғыздар жағы қолға түскен тұтқындар үшін орасан зор [[көлем]]де төлем талап етті. Кейінірек қырғыздар тарапынан келісім жасауға арнайы адамдар келді. Қазақтар мен қырғыздар арасында бейбіт келісім жасалды. Тұтқындар алмастырылды. Екі жақта бұдан былай бір-бірімен [[бейбіт]] көршілікте, тату-тәтті [[достық]]та тұруға серттесті. Бірақ қырғыздар көп ұзамай-ақ бұл келісімді бұзды, Кенесары ханның жақын серіктерінің бірі [[Саурық]] батырдың ауылына шабуыл жасады. Олардың бұл [[шабуыл]]ы қырғыз батыры Жаманқараның өлімі үшін кек алу мақсатымен ұйымдастырылған еді. Қырғыздар қазақтардың 700-ге жуық жылқысын айдап әкетті, Саурық батырды өлтіріп кетті. 1847 жылғы сәуірде Кенесары он мындай қолмен [[Қырғызстан]]ның жеріне басып кірді. Қырғыздармен шайқас [[Ыстықкөл]] мен [[Шу өзені]]нің жоғарғы ағысы аралығында Кекілік сеңгір тауының қойнауында өтті.

==Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің жеңілу себептері мен салдары. Көтерілістің тарихи маңызы==
[[Таныс]] емес таулы шатқал арасында [[қазақтар]] абайсызда қоршауда қалып қойған болатын. Соңғы [[шайқас]] қарсаңында өткізілген әскери [[кеңес]]те Кенесары ханның серіктері қоршауды бұзып өтіп, ханның [[аман]] құтылуы туралы [[ұсыныс]] жасады. Бірақ хан ол ұсыныстан біржолата бас тартты. Кенесары хан өз [[батыр]]ларын қоршауда қалдырып, жеке өзі қашып құтылуды ар санады.

Сұлтан Рүстем мен [[Ұлы жүз]]дің ықпалды биі [[Сыпатай]] жасақтарының кенеттен шегініп кетуі көтерілісшілердің [[жағдай]]ын қиындатып жіберді. Тоқмаққа таяу жерде Кенесары 30-дан астам [[сұлтан]]ымен және аз ғана [[сарбаз]]ымен күші басым қарсыласымен ерлікпен шайқасып, тұтқынға түсті. Көтерілісшілердің шағын тобы қоршауды бұзып шығып қашып құтылды. Қырғыз манаптарының бас қосқан жиынында қолға түскен ханды, [[сұлтан]]дар мен [[сарбаз]]дарды өлім жазасына кесу ұйғарылды. Тұтқындағы хан манаптарды күш біріктіріп, [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығы]] мен [[Ресей империясы]]на қарсы күреске шақырды. Бірақ қырғыздар ханның сөзіне [[құлақ]] аспады.

Кенесары мен оның інісі [[Наурызбай Қасымұлы]] осылай қаза тапты. Ресей зерттеушісі Л.Мейер қазақ жауынгерлерінің ең соңғы күндері туралы былай деп жазды: «Олар қырғыздармен үш [[тәулік]] бойы [[ерлік]]пен шайқасты, Сібір қырғыздары көмекке келіп жетер деген [[үміт]]те болды. Бірақ [[патша]] үкіметінің жергілікті өкімет билігінің басшылары олардың келетін жолын бөгеп, тосқауыл қойып үлгерген еді. Үшінші тәулік дегенде көтерілісшілердің бір бөлігі қоршауды бұзып шығып, құтылып кете алды. Ханның көптеген [[сенім]]ді серіктері түгелдей дерлік өлтірілді. Ханның өзі бірнеше [[сұлтан]]дарымен бірге тұтқынға алынды және азапты ауыр [[жаза]]ның салдарынан қаза тапты».

Кенесарының және оның жақын [[серік]]терінің көзін жоюға қатысқан қырғыз манаптарының бәрі де патша [[үкімет]]інің наградаларымен марапатталды. [[Халық]]тың сүйікті ханының қапылыста қалай қаза тапқанын ақын [[Нысанбай Жаманқұлұлы]] (1812-1871) «Наурызбай-Қаншайым» дастанында қайғылы сарында баяндайды.

Әкесі Кенесарының бастаған ісін оның ұлы [[Сыздық]] сұлтан мен оған шын берілген батырлар жалғастырды. Ханның [[қаза]]сы үшін кек алу [[мақсат]]ымен қазақтар [[Қырғызстан]] аумағына бірнеше рет әскери жорық жасады.

Қазақтардың Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық [[көтеріліс]]і осылайша [[жеңіліс]] тапты. Кенесары ханның жасақтары Ресейдің жақсы қаруланған әрі күшті әзірліктен өткен тұрақты әскеріне қарсы тұра алмады. Оның үстіне, Кенесары бірнеше [[бағыт]]та — патша үкіметіне, қырғыз манаптарына және [[Қоқан хандығы]]на қарсы [[соғыс]] жүргізді. Мұның өзі оның негізгі күштерін едәуір шашыратты. [[Сұлтан]]дар мен рубасыларының арасында ауызбірлік болмады.

Кенесары Қасымұлы бастаған [[көтеріліс]] қазақ халқының патша [[үкімет]]іне қарсы жаппай қатысқан бұқаралық соғыстарының бірі болды. Көтерілістің жеңіліске ұшырауы патша үкіметінің қырғыз жерлерін, [[Жетісу]]дың аумағын және Оңтүстік Қазақстанды басып алуына жол ашты. Сондай-ақ [[Бұхара]], Қоқан және [[Хиуа]] хандықтарын қосып алудың алғышарттары жасалды.

Кенесары Қасымұлы қазақ халқының есінде талантты әскери қолбасшы, аса көрнекті [[мемлекет]] қайраткері ретінде қалды. Хан билігі іс жүзінде жойылған [[жағдай]]дың өзінде ол қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп, қазақ [[Мемлекеттілік|мемлекеттілігін]] қайтадан қалпына келтірді.

Көптеген зерттеушілер Кенесарының ұлы [[Абылай]] заманындағы егеменді мемлекеттілікті қалпына келтіру үшін жасаған [[әрекет]]терін жоғары бағалады. Оған патша үкіметі әкімшілігінің өкілдері де құрметтеп қарады, ресейлік [[ғалым]]дар Кенесарыны «бүлікшіл сұлтан», «Қырғыз даласының Митридаты» деп атап, оның [[іс-әрекет]]теріне жағымды баға берді.

Кенесары Қасымұлының [[өмір]]і мен [[қызмет]]і [[болашақ]] ұрпаққа өшпес өнеге. Қазақтың жүрек жұтқан батыр перзенттерінің бірнеше ұрпағы мен XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық [[қозғалыс]]ының жетекшілері одан үлгі алып өсті. Кенесары Қасымұлының [[Астана]] қаласында тамаша ескерткіші, оның есімімен аталатын үлкен көше бар.

Кенесары қазақ халқын [[бостандық]] пен тәуелсіздік жолындағы [[күрес]]ке жұмылдырды. Кенесары көтерілісі [[табыс]]қа жетпесе де, оның ұлы істері [[халық]] есінде мәңгі сақталады.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref>

==Қозғалыстың алғышарттары==
XIX ғасырдың 20-жылдарында бұрынғы [[Бөкей хан]] мен [[Уәли хан]]ның иеліктерін біріктіріп, [[Қарқаралы]] округін құру едәуір саяси-әкімшілік жаңалықтар енгізді. Мұның өзі [[патша өкіметі]]не [[Орта жүз|Орта]] және [[Ұлы жүз]] арасындағы жерлерді тездетіп отарлауға, оның қазақ даласындағы иеліктерін нығайта түсуге мүмкіндік берді. Патша өкіметінің бұл шаралары [[қазақ]] халқының мүддесіне қайшы келетінін, бара-бара қазақ мемлекеттілігінің жойылатынын қазақ халқының көреген қайраткерлері болжай білді.

Уәли хан өлгеннен кейін ханның жесірі, ұлы ғалым [[Шоқан Уәлиханов]]тың әжесі ақылды, көреген, өз заманына лайықты сауаты бар [[Айғаным патша]] үкіметінің Сыртқы істер [[министр]]лігінің [[Сібір]] комитетімен және [[Азия]] департаментінің шенеуніктерімен жиі хатхабар алысып тұрды. Бірақ Айғаным қанша қабілетті болғанымен, халықтың патша өкіметіне деген қарулы наразылығына басшылық ете алмайтын еді. Осындай күрделі де қиын міндет [[Абылай хан|Абылай]]дың отыз ұлының ең кішісі [[Қасым сұлтан]]ға жүктелді. Оның бел балалары — Саржан, Есенгелді, Ағатай, Бопай, Құшақ және Кенесары бәйбішеден, ал [[Наурызбай]] тоқалдан туған еді. Бұлар патша өкіметінің [[Қазақстан]]ды отарлауына қарсы жиырма жыл бойы жүргізілген ауыр да қиын күрестің белсенді қатысушылары, ал Саржан, Есенгелді, Кенесары сол күрестің ұйымдастырушысы әрі басшылары ретінде тарихта қалды. Осы ұлт-азаттық қозғалыстар патша өкіметінің режіміне аса зор моральдық-саяси апат әкелді.

Патша өкіметінің округтік тірек пункттер құру туралы шешіміне ашық қарсы шығып, [[Көкшетау]] өлкесіне беделімен белгілі болған Қасым сұлтан еді. Ол өзінің 1825 жылы 14 маусымда [[Орынбор генерал-губернаторы]]на және басқа да жоғары биліктегі шенеуніктеріне жазған хаттарында патша өкіметінің, оның [[Омбы]]да отырған облыстық бастығының қазақ жерінде қазақтарды отарлау үшін салдырып жатқан тірек пункттерін жоюды талап етті. Мұндай өзгерістер жасау үшін, Абылай заманынан бері сақталып келе жатқан тәртіп бойынша, сол өлкенің сұлтандарының, старшындарының келісімін алу керек деп көрсетті. Хаттың соңында патша ағзамнан қазақтар мен оның болыстарына бұрынғыша, Абылай заманындағыдай, өз салт-дәстүрімен тыныштықта өмір сүруіне мүмкіндік беруін сұрады. Орынбор губернаторының бұл хатқа теріс жауап беруі Қасым сұлтанды алған бетінен қайтара алмады. Ол бұдан кейін де патша губернаторларына хат жазып, казак отрядтарын қазақ даласына жіберіп, әскери-тірек базалар салуды тоқтатуды талап етті. 1826 жылғы 18 сәуірдегі хатында жазалаушы отрядтың бейбіт ауылдарға шабуыл жасап, халыққа көп зардап шектіргенін жазады. [[Орталық Қазақстан|Орталық]] және [[Солтүстік Қазақстан]]ды қамтыған көтерілістің кең етек алуына сұлтандар Ғұбайдолла мен Саржан себепкер болды. Бірақ Ғұбайдулланы патшаның өкімшілік орындары қолға түсіріп, Сібірдегі бір алыс қалашыққа жер аударады. Мұның өзі бүкіл Орта жүзді қамти бастаған қозғалысты бәсеңдете алмады. Ал Қарқаралы округінің ауылдарында қозғалыс күшейе түсті, бұған әсер еткен Қарпық болысындағы көтерілістің өршуі еді. Бұл болыс Саржан сұлтанның иелігінде болатын. Саржан жасақтарының арасында жас сұлтан Кенесары да бар еді. Ол сол кездің өзінде-ақ бостандық туралы ойларымен көзге түсті, кейін Орталық Азиядағы түркі халықтарының «тәуелсіздік жолындағы күрескері» болды.

Саржан сұлтан бөлек-бөлек әрекет етіп жүрген жасақтарды біріктіріп, патша өкіметінің қазақ жерін отарлау саясатына қарсы белсене күресті. Жазалаушы отрядтың қысымынан ығысып, әрі Қоқан бектерінің Ресей отарлаушыларына қарсы бірігіп күресеміз дегеніне сеніп, ол өзін қолдаушылармен бірге Қоқан хандығының иелігіне барып қоныстанады. Алайда Қоқан бектері бұрын берген уәделерінен тайып, әрі патша өкіметіне жақсы көріну үшін, 1836 жылы Саржан сұлтан мен оның қасындағыларын жауыздықпен өлтіреді. 1840 жылы сол Қоқан билеушілерінің арандатуынан Қасым сұлтан мен оның жақындары қаза табады. Алайда Қасым сұлтан мен оның балаларының отаршылдыққа қарсы бытыраңқы сипатта жүргізген күресі тоқтап қалмады. Қайта оны әлдеқайда ұйымдасқан сипатта әрі кең көлемде [[Кенесары]] (1802—1847 жж.) сұлтан жалғастырды.

==Ұлт-азаттық қозғалысының мақсаты, себептері, сипаты, қозғаушы күштері==
===Көтерілістің негізгі мақсаты===
Қазақстанның Абылай хан кезіндегі аумақтық тұтастығын қалпына келтіру әрі [[Ресей империясы|Ресей]]дің құрамына кірмеген жерлерді сақтап қалу.
===Көтерілістің басты себептері===
Патша өкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясаты, Орта жүзде хандық билікті жойып, ресейлік әкімшілік басқарудың жүзеге асырыла бастауы, осылардың салдарынан қазақ халқының, әсіресе шаруалардың жағдайының нашарлай түсуі.
===Көтерілістің ұлт-азаттық сипаты===
Қазақ жерін әскери отарлаудан, яғни Ресей бодандығынан, [[Қоқан]] бектерінің озбырлығынан құтқаруға бағытталған азаттық жолындағы күрес болды.
===Көтерілістің қозғауыш күштері===
Қазақ шаруалары. Сонымен қатар тәуелсіздікті қалпына келтіру жолындағы күреске қатартағы егіншілер де, старшындар да, сұлтандар да ат салысты. Әрине, оған қатысқан үстем тап өкілдерінің мақсаттары бірыңғай емес еді. Жасақшыларға қолбасшылық еткендер арасында Ағыбай, Иман ([[Амангелді Иманов]]тың атасы), Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жеке, Сураншы, Байсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұқарбай сияқты әйгілі халық батырлары болды. Көтеріліске қатысқандар арасында [[орыстар]], [[өзбектер]], [[қырғыздар]], [[башқұрттар]], [[татарлар]] да кездесетін.

==Кенесары Қасымұлы —ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы==
[[Кенесары Қасымұлы]] тарих сахнасына [[Абылай хан]]ның ісін жалғастырушы болып енді. Патша өкіметінің отарлау саясатында 1822—1824 жылдардағы Сібір, Орынбор қазақтары туралы Жарғылар қабылданғаннан кейін, Қазақстанның қалған аудандарына қауіп төнген болатын. Сондықтан ұлт-азаттық қозғалысын басқаруға талап қылған Кенесары сұлтан қазақтың қалған жерін отарлаудан сақтап қалуға әрекет жасады. Бірақ ол бұл әрекетін әуелі бейбіт жолмен шешуді көздеді.

Үкімет әскерінің өздерінің ауылдарына бірнеше рет шабуыл жасағанына қарамастан, Кенесары патша үкіметінің Қазақстаңдағы өкілдеріне бірнеше рет хат жазып, өздеріне қоныстарын қайтаруды сұрайды.

«Біздің ата-бабамыз, — деп жазды Кенесары, — бізге мұра етіп қалдырған Есіл, [[Нұра]], [[Ақтау]], [[Өртау]], [[Қарқаралы]], [[Қазылық]], [[Жарқайың (Есіл ауданы)|Жарқайың]], [[Обаған]], [[Тобыл (өзен)|Тобыл]], Құсмұрын, [[Оқият]], [[Тоғызақ]] төңірегі және [[Жайық]]қа дейінгі жерлер қазіргі патшаның тұсында бізден тартып алынып, оларға әскери бекіністер салынды. Енді біздің жерімізді күн сайын басып алып, оған бекіністер орнатып жатыр. Бұл әрекет халықты барынша ашындырып отыр. Мұның өзі біздің болашағымызға ғана емес, қазіргі тіршілігімізге де зор қауіп туғызып отыр». Бірақ бұған патша да, оның Қазақстандағы әкімдері де құлақ аспай, қайта отаршылдықты үдете түседі.

Орынбор генерал-губернаторына жазған хаттарында: «Мен өзімнің қазақтарым егін егу, аң аулау жөне басқа да бейбіт кәсіптермен шұғылданған кезде ғана тыныш өмір сүре аламын» десе, енді бір хатында патша әкімдерін достық-татулық қатынаста болуға шақырады: «Біз достық пен ынтымақта өмір сүрсек, қандай жақсы болар еді», — дейді.

Кенесары Қасымұлы патша өкіметімен келісу әрекетінен еш нәтиже шықпағаннан кейін, қару алып күресуге бел байлайды. Бұл туралы патшаның өкімет орындарына жазған соңғы хаттарының бірінде: «1825 жылдан 1840 жылға дейін патша өкіметінің әскерлері біздің ауылдарымызды он бес рет шауып кетті. Сондықтан біздер, қазақтар, мұндай қысымға, талан-таражға, кісі өлтірушілікке шыдай алмай, лажсыздан басымыздың ауған жағына көшіп жүрдік. Бірақ олар сөйтсек те тыныштық бермеді. Сол себепті де мен — Кенесары Қасымұлы, қаруланып алып, ұлы күресті бастауға аттандым», — дейді.

==Азаттық жолындағы қозғалыстың жеңілу себептері мен тарихи маңызы==
Сол тарихи кезеңде Қазақстанда қалыптасқан қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономиқалық жағдайда бұл ұлт-азаттық қоғалыстың да түпкілікті жеңіске жетуі мүмкін емес еді. [[Ресей империясы]]ның қуатты, тұрақты әскери күші бар екенін былай қойғанда, жеңілудің басқа да себептері болды. Көтеріліске қатысқан үстем тап өкілдері арасында ауызбіршілік болмады. Өзін қолдамаған туыстарымен, қазақтың ауқатты топтарымен, [[Қоқан хандығы]]мен, ақырында қырғыз ағайындармен күресіп, Кенесары өз күшін әлсіретті. Жікке бөлінген қазақ рулары көтерілісті көбіне өз аймақтарында қолдап, басқа аймақтарға ауысқанда, әсіресе Қоқан және Қырғыз жеріне басып кіргенде, оған қосылмады. Өзін қолдамаған ауылдарды қатаң жазалауы да көтерілісті әлсіретті.

Бұл ұлт-азаттық қозғалыстың маңызы зор, ол [[Орта Азия|Орталық Азия]] мен Қазақстан халықтарының тарихында өшпес із қалдырды, кейінгілердің азаттық, тәуелсіздік жолындағы күресіне үлгі-өнеге әрі тарихи сабақ болды.
Кенесарының күресі, оның өзінің халықтың мақсат-мүддесіне шын берілгендігі, қолбасшылық өнері, ақылды саясаткер ретіндегі сирек кездесетін қасиеті XIX ғасырдың өзінде-ақ халық тарапынан қадірлеушілік туғызды.
[[Патша өкіметі]] тұсында бұл қозғалыстың мүлде сөз болмауы, ал бола қойса, оны бұрмалап теріс түсіндіру себептері белгілі.
[[Кеңес өкіметі]] түсында да бұл қозғалыс кертартпа, хандық-феодалдық мемлекетті көксеушілік деп теріс түсіндірілді. Оны тарихи шындық тұрғысынан дұрыс бағалаған ғалымдар қуғын-сүргінге ұшырады.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс өзінің шын бағасына ие болды. Осы қозғалыстың басы-қасында болған Кенесары хан мен оның басқа да қаруластарының есімдері тарихтан лайықты орнын алуда.<ref>Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық - Алматы: "Мектеп" баспасы, ISBN 9965-36-056-1</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы]]

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Кенесары хан]]

Түлкібай батыр

2016-10-24T13:13:06Z

Салиха:

'''ТҮЛКІБАЙ БАТЫР''' (т.-ө. ж. б.) – батыр [[Кіші жүз|Кіші жүздегі]] [[Алаша]] руынан шыққан. [[Қоқан|Қоқандықтар]] салған, Күмісқорғанның билеушісі [[Ниязбек]] қазақтарды қатты қысымға алған. ТҮЛКІБАЙ БАТЫР шөмекей [[Тоғанас]], табын [[Бұқарбай батыр|Бұқарбай]] батырлардың көмегімен [[1848]] – [[1850]] ж. бекке қарсы шаққан. Жол үстінде келе жатып, аударыспақ ойнағанда ТҮЛКІБАЙ БАТЫР [[Қоқан]] бегін жеңіп, атын алады. Осыған кектенген Қоқан бегі ТҮЛКІБАЙ БАТЫРды өлтіріп, ауылын шапқан.
== Сілтемелер ==
Қазақ энциклопедиясы
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Қожахмет Мәдібайұлы Баймаханов

2016-10-24T13:12:38Z

Салиха:

'''Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы''' (1953 жылы туған, [[Жалағаш ауданы]]нда) – [[кәсіп]]кер, мемлекеттік қызметкер. [[Томск]] [[инжинер]]лік құрылыс институтын бітірген (1978). [[Еңбек]] жолын 1978 жылы [[Жалағаш]] кентіндегі 1605 жылжымалы механикалық колоннада бастады, 1982 – 89 жылы 27-[[ЖМК]]-ның директоры, 1989 – 94 жылы қазіргі [[Бұқарбай батыр ауылы|Бұқарбай батыр]] атындағы кеңшардың директоры. 1994 жылы [[Қазақстан]] Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1997 – 99 жылы [[Жалағаш ауданы]]ның әкімі, 1999 жылдан Қызылорда қаласының әкімі болды. 2005 жылдан «[[Асар Холдинг ЛТД]]» [[ЖШС]] [[құрылыс]] [[фирма]]сының бас директоры. «[[Мемлекеттік басқару тегершігін жетілдіру]]» бағдарламасы бойынша сертификат алған (2000). «[[Құрмет]]» орденімен, [[медаль]]дармен марапатталған.

Әскери атағы - аға лейтенант.

Діни көзқарасы - [[ислам]].

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ф.Д. Рузвельт.

Хоббиі - үлкен теннис.

Сүйіп оқитын әдебиеті - Қазақстан және оның халқы туралы тарихи шығармалар.

Үйленген. Жұбайы - Құстабаева Әзиза (1953 жылы туған). Қыздары - Баймаханова Тымар Қожахметқызы (1976 жылы туған), Баймаханова Раушан Қожахметқызы (1977 жылы туған) , Баймаханова Шолпан Кожахметқызы (1978 жылы туған); ұлы - Баймаханов Дархан Қожахметұлы (1980 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Ақбасты (Қызылорда облысы)

2016-10-23T05:59:20Z

Салиха:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Ақбасты
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 15|lat_sec = 53
|lon_deg =60|lon_min = 05|lon_sec =52
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы =Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =491
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Ақбасты''' — [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Құланды ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Құланды ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстік–батысқа қарай 220 км қашықтықта, [[Көкарал]] түбегінде, [[Шевченко шығанағы]]нан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде орналасқан.

== Халқы ==
Тұрғыны 491 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Тоқабай

2016-10-23T05:49:34Z

Салиха: Жаңа бетте: {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Тоқабай |сурет = |әкімші...

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Тоқабай
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46 |lat_min = 49|lat_sec = 15
|lon_deg =62|lon_min = 17|lon_sec =50
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы =Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =868
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Тоқабай''' — [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Жіңішкеқұм ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан шығысқа қарай 50 км-дей жерде.

== Халқы ==
Тұрғыны 868 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Сазды (Қызылорда облысы)

2016-10-23T05:44:38Z

Салиха: /* Тарихы */

{{мағына|Сазды}}
{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Сазды
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =47|lat_min =20|lat_sec =27
|lon_deg =61|lon_min = 46|lon_sec =08
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы =Қызылорда
|кестедегі облыс =Қызылорда облысы
|ауданы = Арал ауданы
|кестедегі аудан = Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =564
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Сазды''' — [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Сазды ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан солтүстікке қарай 88 км, [[Баршақұм]] құмды алқабының оңтүстік шетінде, [[Арал теңізі]]нің байырғы табанында орналасқан. Жері – саздауыт, сор, тақыр, құм аралас болып келеді.

== Халқы ==
Тұрғыны 564 адам ([[2009 жыл|2009]]).

== Тарихы ==
Ауыл [[1957 жыл|1957]] – [[1996 жыл|96]] жылдары асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін «Арал» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Бөлімшеде негізінде мал шаруашылық қожалықтары жұмыс істейді. Осы ауылда жазушы [[Жақсылық Түменбаев|Түменбаев Жақсылық]], ғалым Өзденбаев Жанбай Шүйіншіәліұлы туып – өскен.

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Темір жол айрығы 93 Үкілісай

2016-10-23T05:33:17Z

Салиха:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Темір жол айрығы
|атауы = Разъезд 93 Үкілісай
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min =05|lat_sec =52
|lon_deg =61|lon_min = 55|lon_sec =13
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы =Қызылорда
|кестедегі облыс =Қызылорда облысы
|ауданы = Арал ауданы
|кестедегі аудан = Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты = 1904
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =223
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Разъезд 93 Үкілісай''' — ауыл, темір жол айрығы, [[Бекбауыл ауылдық округі]] құрамында.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Қызылорда]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 495 км-дей, [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 105 км-дей жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[1904 жыл]]ы [[Орынбор-Ташкент темір жолы|теміржол]] құрылысы кезінде негізі қаланған. Елді мекендегі халықтар теміржол саласында жұмыс жасаған. ХХ ғасырдың 50-жылдары елді мекенде алғаш бастауыш мектеп ашылған. Үкілісай ауылы 2005 жылдың наурыз айына дейін [[Қамыстыбас ауылдық округі]]не қарасты болып келді, қазіргі таңда Бекбауыл ауылдық округінің қарамағында.

== Халқы ==
Тұрғыны 223 адам ([[2009 жыл|2009]]).
Елді мекенде 14 қызметкер бар 1 фельдшерлік-акушерлік мекеме орналасқан. Халықтың басым бөлігі теміржол саласында жұмыс жасайды.

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Темір жол айрығы 92

2016-10-23T05:17:45Z

Салиха: Жаңа бетте: {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Темір жол айрығы |атауы =Темір жол айрығы 92 |с...

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Темір жол айрығы
|атауы =Темір жол айрығы 92
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 16|lat_sec = 50
|lon_deg =61|lon_min = 56|lon_sec =25
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы = Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =152
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Темір жол айрығы 92''' — [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] темір жол айрығы, [[Қамыстыбас ауылдық округі]] құрамында.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде.

== Халқы ==
Тұрғыны 152 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Темір жол айрығы 91

2016-10-23T05:17:09Z

Салиха: /* Географиялық орны */

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Темір жол айрығы
|атауы =Темір жол айрығы 91
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 20|lat_sec = 23
|lon_deg =61|lon_min = 55|lon_sec =08
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы = Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =46
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Темір жол айрығы 91''' — [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] темір жол айрығы, [[Қамыстыбас ауылдық округі]] құрамында.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей жерде.

== Халқы ==
Тұрғыны 46 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Шөмішкөл (ауыл)

2016-10-23T05:07:18Z

Салиха: Жаңа бетте: {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Шөмішкөл |сурет = |әкім...

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Шөмішкөл
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =45|lat_min = 55|lat_sec = 05
|lon_deg =61|lon_min = 40|lon_sec =46
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы =Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =607
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Шөмішкөл''' — [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Райым ауылдық округі]] құрамында.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстікке қарай 125 км жерде, [[Шөмішгөл]] көлінің жағасында орналасқан.

== Халқы ==
Тұрғыны 607 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Қызылжар (Қызылорда облысы)

2016-10-23T04:59:47Z

Салиха:

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Қызылжар
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 00|lat_sec = 17
|lon_deg =61|lon_min = 44|lon_sec =00
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы =Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =1080
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Қызылжар''' — [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Райым ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстікке қарай 120 км жерде, [[Сырдария]] өзенінің атырауында орналасқан.

== Тарихы ==
Іргесі [[1930 жыл]]дың басында қаланып, [[1932 жыл|1932]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары балық кәсіпшілігімен айналысатын «Райым» ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде Қызылжар және [[Шөмішкөл (ауыл)|Шөмішкөл]] ауылдарында «Райым» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

== Халқы ==
Тұрғыны 1080 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Құланды (Қызылорда облысы)

2016-10-23T04:47:00Z

Салиха: /* Географиялық орны */

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Құланды
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 05|lat_sec = 36
|lon_deg =59|lon_min = 30|lon_sec =53
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы =Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =374
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Құланды''' — [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]ндағы ауыл, [[Беларан ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Арал (қала)|Арал]] қаласынаноңтүстік-батысқа қарай 250 км-дей жерде, [[Құланды]] түбегінде орналасқан.

== Халқы ==
Тұрғыны 374 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]

Темір жол айрығы 88 Тасбөгет

2016-10-22T13:54:02Z

Салиха: Жаңа бетте: {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Темір жол айрығы |атауы = Темір жол айрығы 88 Т...

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Темір жол айрығы
|атауы = Темір жол айрығы 88 Тасбөгет
|сурет =
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg =46|lat_min = 40|lat_sec = 44
|lon_deg =61|lon_min = 46|lon_sec =14
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Қызылорда
|кестедегі облыс = Қызылорда облысы
|ауданы = Арал ауданы
|кестедегі аудан =Арал ауданы
|мекен түрі =
|мекені =
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны =125
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Темір жол айрығы 88 Тасбөгет''' — [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] темір жол айрығы, [[Сапақ ауылдық округі]] құрамында.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Арал (қала)|Арал]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде.

== Халқы ==
Тұрғыны 125 адам ([[2009 жыл|2009]]).

{{Арал ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Арал ауданы елді мекендері]]