Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сәйдім Тумышев

2026-01-27T09:44:25Z

Салиха:

'''Тумышев Сәйдім''' (1912, [[Бозащы]] түбегі, [[Шат]] қыстауы – 1991) – еңбек ардагері. Есепшілер курсын бітірген (1932). 1932 – 1939 жылдары Қызылқорған ұжымшарында есепші, [[Форт-Шевченко]] қалалық «Ұжымшаржолы» газетінде корректор, [[Шевченко ауданы]] атқару комитетінің нұсқаушысы, 1940 – 1941 жылдары Н.Крупская атындағы өндіріс комбинатының меңгерушісі, 1948 – 1956 жылдары қалалық кеңестің төрағасы, аудандық жол бөлімінің, сауда бөлімінің меңгерушісі, 1956 – 1962 жылдары Шевченко ауданы Қызылөзен ауылы кеңестің төрағасы, Форт-Шевченко қалалық паркінің директоры қызметтерін атқарған. Тумышев Форт-Шевченко қаласы мен Сенек елді мекенінің арасына жол салу ісіне басшылық еткен. Қазір ұзындығы 400 км болатын бұл жол Сәйдім жолы деп аталады. Бірнеше рет Құрмет грамоталарымен марапатталған.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref>

[[File:Koshe.jpg|thumb|Koshe]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Шығыс Қазақстан археологиялық ескерткіштері

2026-01-21T05:44:15Z

Салиха:

'''Шығыс Қазақстан археологиялық ескерткіштері''' – [[Қазақстан]]ның шығыс өңірінде көне дәуірлерден сақталған [[археологиялық ескерткіштер]]дің тобы.

Негізінен қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның аумағындағы жәдігерлерді біріктіреді. Түрлі тарихи дәуірлерді қамтитын, көлемі бойынша [[Қазақстан]]дағы аса үлкен топтардың бірін құрайтын, саны жағынан мыңдап саналатын ескерткіштерді зерттеу 19 ғасырда басталды. Оған белгілі ғалымдар: Г.И. Спасский, А.В. Адрианов, Н.Я. Коншин, [[Радлов Василий Васильевич|В.В. Радлов]], С.С. Черников, С.Аманжолов, А.Аманжолов, С.С. Сорокин, А.А. Крылова, [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]], А.Г. Медоев, Ф.Х. Арсланова, [[Ақынжанов Сержан|С.Ақынжанов]], З.Самашев, Ю.И. Трифонов, Ж.Таймағамбетов, А.А. Чариков, А.С. Ермолаева, Ә.Төлеубаев, Г.Г. Петенева, т.б. ат салысты. [[Тас дәуірі]] ескерткіштері арасында ең көне уақытқа жататын нысан ретінде [[Күршім]] ауданындағы ерте [[палеолит]]тік ([[ашель кезеңі]]) [[Қозыбай]] тұрағы белгілі. Бұдан кейінгі, яғни [[мустье кезеңі]]не қарасты ескерткіштерден Қанай (ерте қабаты), Нарым, Бөдене-1 тұрақтары ашылған. [[Свинчатка]], [[Пещеры]], [[Қанай]] (жоғарғы қабаты), [[Новоникольское]], [[Хайрюзовка]], [[Шүлбі тұрағы|Шүлбі]] тұрақтары [[кейінгі палеолит]]ке тән құралдардың маңызды тобын берді. Тас дәуірінің ең соңғы сатысы болып табылатын [[неолит]] кезеңіне жататын көрнекті ескерткіштерден тас құралдармен қатар, қыш ыдыс үлгілері көптеп табылған [[Усть-Нарым]], [[Малокрасноярка]] тұрақтары жақсы белгілі (біздің заманымыздан 3-мыңжылдық). [[Қола дәуірі]]нде өлке тұрғындарының [[экономика]]сы мен қоғамы күрт дамыды, ескерткіштердің таралу аумағы анағұрлым кеңіп, адам тіршілігіне қолайлы, ұрымтал, нулы-сулы алқаптарда көлемді қоныс-мекендер мен [[қорым]]-[[зират]]тар пайда болды. Ғалымдардың пікірінше, көне экономиканың шұғыл көтерілуіне тікелей әсер еткен факторлардың арасында мал шаруашылық мен егіншілікке қолайлы алқаптардың болуы ғана емес, әсіресе, бұл өлкелерде мысалы, [[қалайы]], [[алтын]], [[қорғасын]], [[темір]] сияқты металл кендерінің аса зор қорларының орналасуы маңызды орын алды. Мұны археологиялық барлау-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ашылған ондаған көне [[кен]] орындары нақты дәлелдеп отыр. [[Қола дәуірі]]нің [[андронов]] тарихи-мәдени қауымдастығына жататын [[федоров мәдениеті]] ескерткіштерінің өте үлкен тобы анықталған. Қанай ауылы маңынан зерттелген қоныс, зират пен ғұрыптық орынның аса құнды деректері ғылымның алтын қорына енді. [[Зевакино зираты]] құрамында 500-ден астам нысан бар аса көрнекті ескерткіш. [[Трушниково]], [[Малокрасноярка]] қоныстарынан алынған бірегей материалдар осы өлке ғана емес, жалпы Қазақстанның соңғы қола кезеңіне қатысты құндылықтарға айналды. Қола мен ерте темір дәуірлерінің арасын алып жатқан өтпелі кезең ескерткішіне жататын Измайловка зиратынан қызықты әрі бірегей мәліметтер алынды. Ерте темір дәуірінде өлкені мекендеген [[сақ]] тайпаларының жүздеген ескерткіштері анықталып отыр. Тас, топырақтан үйілген обалары бар [[сақ қорымдары]] [[Ертіс]] пен оның салаларының алқаптарында, [[Қалба-Нарым]]ның теріскей және күнгей беткейлерінде, [[Шыңғыстау]] мен [[Тарбағатай]]дың жоталарында, [[Шілікті]] алқабында жиі кездеседі. Бұл дәуір тұрғындарының мәдениетін зерттеуші ғалымдар оны 3 кезеңге бөліп қарастырады: [[майемер]] (біздің заманымыздан 7 – 6 ғасырлар), [[берел]] (б.з.б. 5 – 4 ғасырлар) және [[Құлажорға кезеңі|Құлажорға]] (б.з.б. 3 – 1 ғасырлар) кезеңдері. Атап айтқанда, зерттеу деректері [[Шілікті]] және Берел сияқты сақ обаларынан алынып отырған соны материалдармен кеңінен толықтырылды. Орта ғасырлар дәуірінің жәдігерлері арасында [[Түрік қағандығы]] кезеңінің жерлеу орындары мен көптеген тас мүсіндері, әсіресе, [[Ертіс]] бойында көптеп саналатын [[қимақ]] (кимек) обалары, [[қыпшақ]] заманының жәдігерлері белгілі. Ескерткіштердің айрықша түріне өлкеде кеңінен тараған тастағы таңбалар, яғни [[петроглиф]]тер жатады. Көне замандардан бастап орта ғасырларға дейінгі уақытты қамтитын петроглифтердің бірнеше мың үлгісі сақталған. Шығыс Қазақстан археологиялық ескерткіштерін ашып-зерттеу жұмыстары нәтижесінде Қазақстанның, Кіндік [[Азия]]ның, тіпті бүкіл далалық [[Еуразия]]ның көне және ортағасырлық тарихы мен мәдениетіне тікелей қатысы бар құнды деректердің өте көлемді тобы жинақталған.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

Қайыр хан

2026-01-09T11:30:01Z

Салиха: /* Шыңғыс ханның Орта Азияға кіруі */

{{Infobox Biography
|subject_name = Қайыр хан
| image_name =
| image_size =
| image_caption =[[Қайыр хан]]
| date_of_birth = [[1165]]
| place_of_birth = [[Отырар]]
| date_of_death = [[1220]]
| place_of_death = [[Отырар]]
| occupation = [[қала билеушісі]]
| spouse =
}}
'''Қайыр хан'''<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref>(шамамен [[1165 ]]—[[1220]] жылдар)
[[Отырар]] қаласының билеушісі, әмірі. Ол билік құрған кезеңде Отырар қаласы [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия|Орта Азияның]] ірі мәдени, ғылыми, сауда орталығына айналды. Әлемде кітаптарының саны мен сапасы жағынан екінші орынға шыққан кітапхананың Отырарда болуы да оның есімімен тығыз байланысты. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] замандасы. Сонымен бірге, Шыңғыс әскерінен Отырарды қорғау жолында жан аямай шайқасқандардың бірі болып саналады.

'''Қайыр хан''', Ғайыр хан Иналшық (т. ж. б. – 1220, [[Отырар]]) – [[Отырар]] қаласының билеушісі. [[Хорезмшаһ|Хорезмшаһтарға]] қызмет еткен, [[қыпшақ]] тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] [[Қытай|Қытайға]] жасаған сәтті жорықтарынан кейін [[Хорезм]] шаһы Мұхаммед [[Қарақорым|Қарақорымға]] жедел түрде екі елшілік аттандырды. Ол елшіліктерді қабылдаған [[Шыңғыс хан]] да өз тарапынан [[Хорез|Хорезмге]] елшілік аттандырды. Екі жақты келісімдерден кейін көп ұзамай 500 түйеден тұратын, құрамында 450 адам бар сауда керуені 1218 жылы [[Қарақоры|Қарақорымнан]] [[Отырар]] қаласына келіп жетті. Саудагерлер арасында Шыңғыс ханның тыңшылары бар деп есептеген Қайырхан керуенді тонап, адамдарын қырып тастады. [[Шыңғыс хан]] Қайырханды ұстап беруді талап етті, бірақ [[Хорезмшаһ]] бұл талапты орындамай, келген елшілерді өлтірді. Нәтижесінде екі ел арасында соғыс басталып, 1219 ж. қыркүйекте [[Шыңғыс хан]] әскері [[Ертіс|Ертістен]] [[Жетісу]] арқылы [[Сырдария|Сырдарияға]] келіп жетті. Отырарға таяғанда [[Шыңғыс хан]] қаланы қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] басқарған әскерлерді қалдырып, өзі [[Бұхара|Бұхараға]] аттанды. Қайырхан бар күшін салып қорғанды. Қорғаныстың 5-айы бітуге таянғанда [[хорезм|хорезмдік]] әскербасы [[Қараша-Хаджиб]] 10 мыңдық қолымен беріліп, моңғолдарды қалаға кіргізіп жіберді. Соғыс қаланың ішінде жүрді. Қайырхан сенімді әскерлерімен қамалға берік бекініп, тағы бір ай соғысты. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана Қайырхан 1220 ж. ақпанда қолға түсіп, Шыңғыс ханның алдына апарылып, сол жерде өлтірілді.

==Шыңғыс ханның Орта Азияға кіруі==
Шыңғыс хан Орта Азияны жаулап алуды армандаған еді. Ол кезде Орта Азияда [[Хорезмшах]] [[Мұхаммед]] билік жүргізіп түрған-ды. Оның 400 мың адамнан тұратын қуатты әскері болған. Ал Шыңғысханның қол астында 200 мың жауынгері бар еді. Сондықтан да Шыңғысхан оған 500 нарға сыйлықтар артып, керуен жібереді. Елші арқылы жолдаған хатында, Мұхаммедті "сүйікті ұлым" дей отыра, достық ұсыныс жасауды да ұмытпады. Бұл оны біраз қапаландырды. Алайда Мұхаммед өте көп сыйлық артылған керуенді жауап ретінде жөнелтті де, Қайыр ханнан 450 адам мен 500 түйеден қүралған керуенді де тексеруін сұрайды. Отырарлықтар 30 шақырымға созылған жерасты жолымен қаланы қоршай қамал салды. Пышақтөбе, [[Қыштөбе]] жөне [[Көксарай|Көксарайда]] қару-жарақ шығарыла бастады. Сыртқы жаулардан қауіп төне ме деген оймен, қалаға тек дайын өнімдері бар зергер көпестер өткізілді.
Шыңғысхан мемлекеттер арасында соғыс отын тұтандыру ниетімен 450 адамнан құралған шағын әскер мен тыңшыларды жіберді. Қонақтардың көздеген мақсаты үш күн ішінде орындалды. Керуенді бастап келген елші бірнеше рет Қайыр ханға "үлкен құрметпен қабылда" деген талап қойды. Тіл тигізген моңғол елшісіне Қайыр хан керуен туралы өз ойын білдіріп, моңғолдық көпестердің "тауарларын" көрсетуін талап етті. Жауап берудің орнына, тағы да тіл тигізіп, қыр көрсеткен моңғол елшісін Қайыр хан өлтіреді. Содан кейін ол қонақтардың тауарларын тексеріп, қалғандарын өлтіруге бұйрық береді. Алайда моңғолдардың біреуі қашып тығылады.Біраз уақыт өткен соң, Шыңғыс ханнан Мұхаммедке хат келеді. Онда оның көпестерінің Отырарда қаза болғандығы баяндалған еді. Шыңғысхан кінәлі адамдарды Мұхаммедтің алып келуін өтінеді. Егер де бұл өтініш орындалмаса, соғыс бастайтынын білдіреді. Мұхаммед моңғол ханының қыр көрсеткенін елемейді. Ол Шыңғыс ханның әскеріне Қайыр хан өзі-ақ тойтарыс береді деп ойлайды.
===Отырардың қоршауға алынуы===
[[1219]] жылы қыркүйек айында 150 мың адамнан тұратын моңғол әскері Отырарға жақындайды. Шыңғыс хан әскерінің түменбасылары: [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Сүбедей]], [[Жебе]], [[Тонышар]] Отырарды қоршауға алады. 50 мың адамнан құралған әскері бар Қайыр хан Отырарды табандылықпен қорғайды. Олар қала қақпасын қатты бекітеді. Екі айдан аса отырарлықтар жаудан қорғанады, Шыңғысхан бүкіл әскерін Отырар айналысында топтастыруды жөн көрмей, бір бөлігін көрші қалаларға жібереді. Осылай моңғолдар соғысты бірнеше жерде жүргізеді. Тез арада [[Самарқан]] мен [[Бұхара|Бұхараны]] алды. Отырарды алуға келген Шағатай мен Үгедейге су көзіне апарар жер асты жолы белгілі болады. Олар тез арада жер асты жолын бекітеді. Біраз уақыт өткен соң, азық-түліктің қоры таусылып, Отырарда аштық орын ала бастайды. Аштыққа шыдамай, соғыс жеңіліспен аяқталады деп ойлаған Отырар әскерінің бір бөлігінің (10 мың адам) басшысы [[Қаража Қажып]] моңғолдар жағына өтіп кетеді. Ал Мұхаммед болса, өзінің 400 мың әскері бола тұра, қол ұшын беруге асықпайды.
===Отырардың берілуі===
Қоршауда бес ай бойы болған Қайыр ханның әскерінде 20 мың адам ғана қалды. Жеті айға созылған соғыста шал-кемпірлер мен балалар да табан тіресе шайқасты. Қала тұрғындары 2 ай бойы аш болды. Жаулар қаланы өртеді. Қала тұрғындарының бірі қалмай өлтірілді. Ал Қайыр хан өзін-өзі өлтірмекке бел буды. Шыңғысхан Қайыр ханды тірідей жеткізуге бүйрық берген екен. Қайыр хан Шағатай мен Үгедейдің қолына түскен соң, оның өтініші бойынша, көз алдында сатқын Қаража Қажып пен оның әскерінің басы алынған екен. Қайыр ханды [[Бұхара]]дағы Шыңғыс ханға жеткізіпті. Сонда Шыңғысхан: "''Менің елшімді өлтірген сен бе?''" — деген сауал қойған. Қайыр хан: "''Сенің елшің соғыстың басталуына себепкер болды. Ал моңғолдардың ханы көп елдің көз-жасына қалды. Оның қанқұмар жанын жер де, Көк Тәңірі — Аспан да қабылдамайды. Ал сүйегін құрттар кеміреді''", — дейді.Шыңғысхан оның аузына қайнап тұрған қорғасын құйған екен. Осылайша Отырар билеушісі Қайыр хан [[1220]] жылы айуандықпен өлтірілген.<ref> Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2 </ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қала билеушісі]]

Құлан қалашығы

2026-01-07T08:41:03Z

Салиха:

{{Көне қалашық
|Атауы = Құлан қалашығы
|сурет = Құлан ескі қала орны.jpg
|өлшемі = 300px
|Сурет атауы = Құлан ескі қала орны
|Мәртебесі = [[Әлемдік мұра]] ([[ЮНЕСКО]]), Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қалануы = VІ-ХІІ ғасырлар.
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды =
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 42|lat_min = 55|lat_sec = 15
|lon_dir = E |lon_deg = 72|lon_min = 44|lon_sec = 12
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Құлан қалашығы''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]не енген.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылының шығыс және солтүстік-шығыс шеті.

== Кезеңі ==
VІ-ХІІ ғасырлар.

== Тарихи деректер ==
Құлан ескі қала орны дәстүрлі түрде қамалдан, шахристаннан және рабадтан тұрды. Ескі қаланың сарай кешені 2246 шаршы м ауданында орналасқан. Ең басынан ескі қала орны Сульджиб деп аталды, түрік тілінен аударғанда "Ең әдемі қала". Ол [[Қарлұқтар|қарлұқтар]] мемлекетінің астанасы және [[Ұлы Жібек жолы]]ндағы маңызды сауда орталығы болды.
Құлан VIII ғасырға жататындығы туралы ежелгі қытай деректерінде де айтылады. Араб саяхаттаушыларының сипаттамаларына қарайтын болсақ, Құлан үлкен тараз жолында орналасты және бекініс қабырғасы мен мұнаралары бар бекінген қала болды. Әр түрлі жылдары ескі қала орнын [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] пен [[Александр Натанович Бернштам|А.Н. Бернштамм]] зерттеген. Келесі зерттеулер [[Карл Молдахметұлы Байпақов|К.М. Байпақов]]тың басшылығымен өткізілді. 
Қазба жұмыстары кезінде тұрғын үй кварталдарының, шарап жасау орындарының, үй-жайлардың, қабырғалары әдемі безендірілген бес үлкен сарайдың қалдықтары анықталды. Сонымен қатар, бірегей артефактілер табылды: керамикалық ыдыстардың фрагменттері, сазды шамдар, дөңгелек үстелдер – дастархандар, темірден жасалған фрагменттер, құстар мен адамдардың терракоттық кішкене фигуралары, сонымен қатар, ортасында шаршы пішінді саңылауы бар, исламға дейінгі дәуірге жататын ақсүйектердің бастары және көптеген т.с.с. заттар. Станокты көзе бұйымдар әр түрлі өсімдік, зооморфия және геометриялық оюлармен декорацияланған. Ескі қала жоспары мен архитектурасы бойынша орта ғасырлық басқа қалаларда кең таралған архитектоникасы және құрылыс материалдарынан ерекшеленеді. Бұл Құлан қаласын жаңа жергілікті бірегей сәулет бағытының шығу орталығы етеді. Құлан ескі қаласы ЮНЕСКО әлемдік мұралар тізіміне Чанань-Тянь-Шань дәлізіндегі Ұлы Жібек жолының нысаны ретінде қосылды.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

Қостөбе қалашығы

2025-09-26T08:38:22Z

Салиха:

{{Көне қалашық
|Атауы = Қостөбе
|сурет = Қостөбе қалашығы.jpg
|өлшемі =
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = [[Әлемдік мұра]] ([[ЮНЕСКО]]), Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет = [[Соғдылар]]
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қалануы = VI ғасыр
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары = Жамұқат, Хамукат
|Халық саны =
|Қиралды = XII ғасыр
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 42|lat_min = 59|lat_sec = 22
|lon_dir = E |lon_deg = 71|lon_min = 31|lon_sec = 24
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}{{мағына|Қостөбе}}
[[Сурет:Kostobe-2.jpg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Kostobe-1.jpg|Қостөбе қаласының қабырғалары|200px|right|thumb]]
'''Қостөбе''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген VI-XII ғасырлардағы көне қала орны.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы [[Сарыкемер]] ауылының шығыс жағында, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Зерттеулер, тарихи деректер ==
Алғаш [[Александр Натанович Бернштам |А.Н. Бернштам]] [[1938 жыл|1938]] жылы зерттеген. [[1985 жыл|1985]]-[[1987 жыл|87]] жылдары [[Карл Молдахметұлы Байпақов |К.М. Байпақов]] бастаған Қазақ КСР ҒА Тарих, археология және этнография институтының Тараз археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізді. 
X ғасырдағы тарихшы Нершахидің мәлімдеуінше Жамұқат қаласының негізін VI ғасырда [[Бұхара]]дан шыққан тұрғындар тұрғызып, оған бұхаралықтардың билеушісі Жамұқтың есімі берілген. Араб географы әл-Макдиси Исфиджаб аймағының қалалары қатарында Жамұқат қаласын да атап өткен. Бұл "Үлкен (қала). Төңірегі түгел қабырғалар. Онда алқалы мешіт бар, базарлар рабадта". 
Зерттеушілер анықтағандай, Жамұқат Талас өңіріндегі ірі қалалардың бірі Қостөбемен баламаланады.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Қалашық сипаты ==
Қостөбе қаласынының орталық бөлігі дөңес болып келген. Көлемі 420×450 м. Кезінде қала биік қабырғамен айнала қоршалып тұрған. Сақталып қалған қабырғалардың биіктігі 3 м-ге жетеді. Қабырғалардың бұрыштарындағы мұнаралар биіктігі 16-18 м болған. Қаланың төрт қақпасы болған. Қазіргі кезде қақпалардың қабырғалардан ажырап қалған бөліктері ғана сақталып қалған. Қазба жұмыстарының жүргізілуі барысында Қостөбедегі сарайдың орны анықталды. Сарайдың қабырғалары шикі кірпіштен қаланған, тек бір қабырғасы ғана пахсадан тұрғызылған. Сарай 20-дан астам бөлмелерден тұрады. Оның орталық залының көлемі 9,5×8,2 м, салтанатты бөлмесінің көлемі 8×14 м, бөлмелердің біразында ошақтардың орны сақталып қалған. Қазба жұмыстары кезінде керамикадан жасалған ыдыстар, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Сондай-ақ, табылған бұйымдардың ішінде сырғалар, белдіктің тоғалары да бар. Белдік тоғаларына тауысқұсының және қораздың суреттері ойылып безендірілген.<ref name="test">Әдеб.: Байпаков К.М., Шарденова З.Ж., Перегудова С.Я., Раннесредневековая архитектура Семиречья и Южного Казахстана на Великом Шелковом пути, А., 2001. К. Байпақов</ref>

[[Цитадель|Цитаделінің]] аумағы 150x150 м. Қала іргесінде үлкен зираттар бар. Айнала радиусы 5 қм жерде түрлі кішігірім бекіністер көптеп орналасқан. Қала орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде 8 - 9 ғасыр кезіндегі отқа табынушылар ғибадатханасының орны табылды. Ғимараттардың көпшілігі безендірілген панелдермен көмкерілген. Олардың ою-өрнектері Варахша, Афрасиаб қалаларға ұқсас болып келеді. Мұның өзі [[Ұлы Жібек жолы]] бойында орналасқан Талас өңірі қалалары Орта Азиямен тығыз мәдени байланыста болғанын айқындай түседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Мәртебесі ==
2014 жылы Қостөбе қалашығы «Жібек жолының ескерткіштері: Тянь-Шань дәлізі» аталымы бойынша [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне]] қосылды.<ref>[http://kazmuseum.kz/e-seli-eskertkish/item/310-zhambyl-oblysyny-5-tarikhi-eskertkishi-yunesko-tizimine-kosyldy Жамбыл облысының 5 тарихи ескерткіші ЮНЕСКО тізіміне қосылды]</ref>

2017 жылы Қостөбе республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32068128&pos=3;-88#pos=3;-88 Мәдениет және спорт министрінің бұйрығы]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Жазылбек Қуанышбаев ескерткіші

2025-09-22T13:08:50Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Жазылбек Қуанышбаев ескерткіші
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті =
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = [[Жамбыл облысы]], [[Мойынқұм ауданы]], [[Бірлік (Мойынқұм ауданы)|Бірлік]] ауылы әкімдігі ғимаратының алды.
| жоба авторы = Мүсінші – Б. Төлеков, сәулетші – Т. Басенов.
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = гранит, қола
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі = мүсін – 1,2 м, тұғыры – 2,3 м
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Жазылбек Қуанышбаев ескерткіші''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген монументті өнер ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]], [[Мойынқұм ауданы]], [[Бірлік (Мойынқұм ауданы)|Бірлік]] ауылы әкімдігі ғимаратының алды.

== Орнатылған кезеңі ==
[[1962 жыл|1962]] жыл; мүсінші – Б. Төлеков, сәулетші – Т. Басенов.

== Сипаты ==
Ескерткіш екі мәрте [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] [[Жазылбек Қуанышбаев]]қа 1962 жылы ауылдық кеңес үйінің алдына қойылған. 
Қола мүсін (1,2 м) гранитті тұғырға орнықты портреттік бейнеде қойылған. Биік тұғыр (2,3 м) көлемі шаршы негізге (3,1х3,1 м) жонылған приамидалық дәстүрлі негізде орнатылған. 
Жоғарғы беткі жағындағы шойыннан құйылып жапсырылған тақтада қазақ және орыс тілдерінде "Қуанышбаев Жазылбек Көктерек қаракөл совхозының аға шопаны СССР Одағы Жоғары Советі Президумының 1958 жылығы 29 марттағы Указы бойынша қой шаруашылығын өркендету ісінде аса көрнекті табыстарға жеткені үшін және жоғары қаракөл елтірісін алғаны үшін, екінші рет "Орақ пен Балға" Алтын Медалімен марапатталған" деп жазылған.<ref> С25 Қазақстан Республикасының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы. Жамбыл облысы. – Алматы: РМК "ММЕ ҒЖЗИ", 2002. – Т.2. – 364 б, карталар, ил. ISBN 9965-13-615-7</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Жамбыл ескерткіштері]]

Мұрын жыраудың мұражай-үйі

2025-09-03T10:58:45Z

Салиха:

{{Мұражай
|атауы = Мұрын жыраудың мұражай-үйі
|sort =
|шынайы атауы =
|сурет = Мұрын жыраудың мұражай үйі.jpg
|сурет ені = 250
|сурет атауы =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|құрылған уақыты = [[1991 жыл|1991]] жылы
|орналасқан жері = {{nobr|[[Форт-Шевченко]], {{KAZ}}}}
|түрі =
|келушілер саны =
|директоры =
|аялдама =
|ашылу уақыты =
|сайты =
|Commons =
}}
'''Мұрын жыраудың мұражай-үйі''' – әдеби-мұрағаттық мұражай-үйі, [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Форт-Шевченко]] қаласы, Е. Өмірбаев көшесі, №10 ғимарат.

== Тарихи деректер, сипаты ==
Маңғыстаулық атақты жырау [[Мұрын жырау|Мұрын Сеңгірбекұлы]]ның туғанына 130 жыл толуына орай тұрған үйі мен ұста дүкенінің орнынан [[1991 жыл|1991]] жылы мұражай-үйі ашылып, сол жылдан өз келушілерін қабылдай бастады. 
Аталған үйде Мұрын [[1906 жыл|1906]] жылдан бастап, өмірінің соңына дейін тұрған. Мұрынның туыстары [[1970 жыл|1970]] жылдардың соңында [[Атырау облысы]]на қоныс аударып, бұл үйді қалдырып кетеді. Ғимарат 20 ғасырдың басындағы Маңғыстау өңірінің тұрғын үйлеріне тән сипаттағы "Г"-әрпі тәрізді құрылыс түріне жатады. Іргетасы мен қабырғасы ұлутастан қаланып, қабырғалары сыланған. Терезелері тікбұрышты. Үйдің дәл жанында ұстахана "дүкені" бар. Үйдің алаңы − 242 м².<ref>М19 Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы. - Өскемен: AsT prime, 2012. - 600 бет. ISBN 978-601-06-2031-5</ref> 
Мұражай үйінде Мұрын жыраудың өзі тұтынған заттар мен жасаған әр түрлі зергерлік бұйымдар, қолданып пайдаланған ұсталық саймандар, т.б. әдеби-тарихи жәдігерлер жинақталған. 1999 жылы Форт-Шевченко қаласындағы ''Мұражайлар кешені'' құрамына енді.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы сәулеті]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Ақтөбе қалашығы (Жамбыл облысы)

2025-07-03T11:16:56Z

Салиха:

{{Көне қалашық
|Атауы = Ақтөбе қалашығы
|сурет = Ақтөбе қалашығы (Жамбыл облысы).jpg
|өлшемі = 300px
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = [[Әлемдік мұра]] ([[ЮНЕСКО]]), Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қалануы = VI ғасыр
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары =
|Халық саны =
|Қиралды = XIII ғасыр
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 13|lat_sec = 33
|lon_dir = E |lon_deg = 74|lon_min = 02|lon_sec = 32
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
{{мағына|Ақтөбе қалашығы}}
'''Ақтөбе қалашығы''' – VI-XIII ғасырлар аралығындағы көне қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Ескерткіш [[2014 жыл|2014]] жылы [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мәдени мұралар тізіміне енген.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]], [[Ақсу (Жамбыл облысы)|Ақсу]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, [[Ақсу (Шу алабы)|Ақсу]] өзенінің [[Шу (өзен)|Шу]]ға құяр тұсына жақын жеріндегі өзеннің екі жағалауын қамти орналасқан.

== Қала сипаты ==
Ақтөбе – ұзын қорғандармен қоршалған ауқымды территорияны алып жатқан нысан. Ескерткішке ат беріп тұрған қаланың орталығы (Ақтөбе) Ақсу өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы ірі қалалардың қалдықтарының қатарына жатады.

=== Сыртқы бөлігі ===
Қаланың цитаделі биік тікбұрыш түрінде келген, биіктігі 15 м төбе. Төбенің негізі бойынша көлемі – 100х120 м. Оған көлемі 210х240 м шахристан жалғасып жатыр. Цитадель мен шахристанды қоршап жатқан қабырғалардан бүгінде тек шөккен жалдар ғана сақталған. 
Қаланың орталық бөлігінің айналасын сырты екі қатар қорғаныс дуалымен қоршалған қолөнершілер мен ауылшаруашылық аймағы алып жатыр. Ішкі қорғаныс дуалы қаланың тығыз орналасқан құрылыс аймағын шектеген. Ал сыртқысы ішкі дуалмен аралықтағы едәуір кең алқапты алып жатыр. Қаланы барлық аймағын сыртынан қоршап жатқан ұзын қорғаныс дуалының жалпы ұзындығы – 25 км. Одан кішкене ішкері аймақты алып жатқан ішкі қорғаныс дуалының жалпы ұзындығы – 17 км. Дуалдарының құлаған орнында қалыптасқан жалының осы күнгі биіктігі – 2-4 м.

=== Ішкі бөлігі ===
Қала аумағының ішкі бөлігіндегі құрылыстардың бейберекеттігіне қарамастан жобасы анық (үйлер мен аулалар). Өзен ағысы бағытымен созыла орналасқан төбелер – тұрғын үй-жайлардың орындары. Төбелер көбінде арықтар және дуалдар арқылы бөлінген шаршылы жер телімдерінің ішінде орналасқан. Белгілі бір қатармен тізіліп жатқан тікбұрышты келген жеке жер иеліктерінің көлемі 0,25-тен 1-1,5 га-ға дейін барады.

Археологтар оқшау тұрған үш үй-жайдан тұратын жеке иелікте археологиялық қазба жұмыстарын жүргізеді. Ақтөбе-1 тұрғын үй кешенінен және ауладан тұрады. Жалпы көлемі 0,4 га-ны құрайды. Ақтөбе-2 көлемі 1,4 га-ны, Ақтөбе-3 көлемі 1 га-ны құрайды. Жеке иеліктің тұрғын үйлері суфа, қабырғадағы ниша, жер ошақтары бар бірнеше бөлмеден тұрады. Тұрғын үйлерді қазу барысында аздаған материал жинақталды. Олардың арасында ортасында төртбұрышты тесігі бар мыс монета ерекше қызығушылық тудырады. Оның сақталу сапасы төмен, соғды монеталары қатарына жатады. Тұрғын жайлар VII-XII ғасырларға мерзімделеді.

== Археологиялық қазба жұмыстары ==
Ақтөбе қаласында [[1974 жыл|1974]] жылдан бастап әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың археологиялық экспедициясы жұмыс жүргізіп келеді. 
V-XII ғасырлар аралығында тіршілік тоқтаусыз жалғасқан цитадельден ерте орта ғасыр кезеңіне жататын тарақ тәрізді жобадағы VI-X ғасырлардағы бекіністің қалдығы ашылады. Одан жоғары қабаттан Х-ХІІІ ғасырлардағы салтанатты сарай кешенінің қалдығы табылды. Сарай кешені – салтанатты сарайлар, тұрғын үйлер мен шаруашылық мақсаттағы құрылыс бөліктерінен тұратын 13 бөлме. 
Қала сыртындағы аумақтан қазылған нысандардан үш шарап ашытатын орын ашылады. Қаладан табылған соғды жазуы бар бұйымның сынығы (ыдыстың сынығы, 1990 жылы табылған) ғылым үшін бірегей олжа болып табылады. 
Қала цитаделінің маңындағы жаңа қазылған елеулі нысандарының бірі – күйдірілген кірпіштен салынған мешіт мұнарасының қалдығы. ХІ-ХІІ ғасырларға мерзімделген мұнараның болуы қалада айтарлықтай көлемдегі мешіттің болғанынан мәлімет береді.

== Аңыздар ==
[[1970 жыл|1970]]-жылдары [[Мадияр Елеуов|М. Елеуов]] жергілікті тұрғындардың арасынан Ақтөбе қаласына байланысты бірнеше аңыздарды жазып алады. Солардың қатарында кітапхана, мешіт және монша туралы аңыздар да бар: "Бір заманда Ақтөбені бір ғұлама ғалым билепті. Ол шығыс пен батысты түгел аралаған, көпті көрген, ғылымның әртүрлі салаларын жетік білген адам болыпты. Хан кезекті бір сапардан қайтып оралған соң ұсталарын қала үстіндегі алаңға жинап алып кітапхана, мешіт және монша салуға қолайлы жер іздеуге бұйрық беріпті. Ұсталар арада жеті күн өткенде ханға келіп кітапхананы хан сарайынан шығыста, мешітті батыста, ал моншаны хан сарайында салу керектігін айтыпты. Хан салдырған кітапхана қағандықтағы ең бай кітапхана, ал мешіт ең үлкен мешіт болыпты". Ақтөбе қаласына жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде монша қалдығы қаланың орталық бөлігінен, ал мұнараның батыс жағынан анықталуы да аңыздың түбінде бір шыңдықтың жатқандығын көрсетеді. Сонымен қатар М. Елеуов қалаға қатысты "Төрткүл төбе туралы аңыздарды", "Су құбыры мен жер асты жолы туралы аңызды" және "Үш қатар қамал және қарауыл төбелер туралы аңызды" жазып алған.

Қаланы Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалардың бірімен баламалау мәселесі әлі де біржақты емес. Профессор [[Уахит Хамзаұлы Шалекенов|У.Х. Шәлекенов]] ортағасырлық Ақтөбе қаласын [[Баласағұн]] қаласының орны деп санайды. Осы аймақтан табылған монеталар көмбесін зерттеген нумизмат П.Н. Петров қаланы тарихи Кадирия қаласының орны деген пікір білдіреді.

Қала әлемдік деңгейдегі ескерткіш болып табылады. Ол ерте түрік мемлекеттері: [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс түрік]], [[Түргеш қағанаты|Түргеш]], [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ]] қағанаттарының және [[Қарахан мемлекеті|Қарахандар]] мемлекетінің тарихымен тығыз байланысты.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref>

== Әдебиеттер ==
* Байпаков К.М., Капекова Г.А., Воякин Д.А., Марьяшев А.Н. Сокровища древнего и средневекового Тараза и Жамбылской области. Тараз: Археологическая экспертиза, 2011. – С. 435-445.
* Елеуов М. Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары (VІ–ХІІІ ғ. басы). Бірінші бөлім. – Алматы: Қазақ универсиеті, 1998. – 210 б.
* Шалекенов У.Х. (Баласагуни). Город Баласагун в VXIII вв. – Алматы: Жибек Жолы, 2009. – 272 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Астана)

2025-05-15T12:11:30Z

Салиха: /* Орналасқан жері */

{{Өнер туындысы
|түрі = мүсін
|сурет = Astana DSC04094 (7709588858).jpg
|өлшемі =
|атауы = Бауыржан Момышұлы ескерткіші
|түпнұсқасы =
|авторы =
|жылы = 2008
|материалы = Қола, гранит
|техникасы =
|биіктігі = 11 м.
|ені =
|орналасуы = [[Астана]], [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Б. Момышұлы даңғылы]]
|мұражайы =
|size=250px}}
{{мағына|Бауыржан Момышұлы ескерткіші}}
'''Бауыржан Момышұлы ескерткіші''' – [[Астана]] қаласында [[2008 жыл|2008]] жылы ашылған мүсіндік өнер туындысы.

== Орналасқан жері ==
[[Астана]], [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Б. Момышұлы даңғылы]].

== Деректер ==
Қазақ халқының аңызға айналған ұлы, Кеңес Одағының батыры [[Бауыржан Момышұлы]]ның
ескерткіші 2008 жылы тұрғызылып, [[Жамбыл облысы]]ның елорданың 10-жылдық мерейтойына орай Астана қаласына тартылған сыйлығы болды. 
Мүсінші – Темірхан Қолжігіт, сәулетшісі – Бақытжан Сыздықов.<ref>[https://egemen.kz/article/234000-elordada-uly-otan-soghysynynh-batyrlaryna-arnalghan-8-eskertkish-bar Елордада Ұлы Отан соғысының батырларына арналған 8 ескерткіш бар] — «[[Егемен Қазақстан]]», 09.05.2020.</ref>

Бауыржан Момышұлы (1910-1982 жж.) - Жамбыл облысының тумасы, Ұлы Отан соғысының батыры. 1941 жылдың күзінен бастап генерал-майор [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]]тың қоластындағы 316 атқыштар дивизиясының құрамында болды. 1942 жылы орын алған [[Мәскеу]] үшін шайқаста көрсеткен ерен ерлігі үшін Кеңес Одағы батыры атағына ұсынылған. Бұл жоғары мәртебелі атақ батырға тек 1990 жылы берілген болатын.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

Ескерткіш жанында жастардың Отанға деген патриоттық сезімін арттыруға бағытталған шаралар көптеп ұйымдастырылады.<ref>[https://www.astana-akshamy.kz/batyr-eskertkishi-erlikke-baulidy/ Батыр ескерткіші ерлікке баулиды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224115518/https://www.astana-akshamy.kz/batyr-eskertkishi-erlikke-baulidy/ |date=2021-12-24 }} — «Астана ақшамы», 13.09.2014.</ref>

<gallery>
Astana DSC04095 (7709590860).jpg
Astana DSC04094 (7709588858).jpg
</gallery>

== Жанындағы саябақ ==
Ескерткіштің жанында Бауыржан Момышұлы атындағы саябақ орналасқан.
<gallery>
Astana DSC04099 (7709599080).jpg
Astana DSC04104 (7709609188).jpg
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}
{{Астана саябақтары}}

[[Санат:Астана ескерткіштері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы ескерткіштері]]
[[Санат:Астана сәулеті]]

Көкшетау ұлттық паркі

2025-05-04T10:58:23Z

Салиха:

{{Қорық аймағы
|Атауы = Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы
|Төл атауы =
|Сурет = Зерендинские_сопки.jpg
|Сурет атауы =
|ХТҚО санаты = II
|Ауданы = 182 076 га
|Орташа биіктігі =
|Құрылған уақыты = [[10 сәуір]] [[1996 жыл]]
|Келушілер саны =
|Келушілер саны жылы =
|Басқаратын ұйым = ҚР ЭТРМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті
|Сайты = gnppkokshetau.kz
|Координаттары = 52/57/0/N/69/07/0/E
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Солтүстік Қазақстан облысы/Ақмола облысы
|Аудан = Айыртау ауданы/Зеренді ауданы
|Ең жақын қала = [[Көкшетау]]
|Позициялық карта =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы''' – [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарындағы [[Айыртау ауданы|Айыртау]] мен [[Зеренді ауданы|Зеренді]] аудандарының ерекше экологиялық, тарихи, ғылыми, эстетикалық және демалыстық бағалы аймағында бірегей табиғи кешенді сақтау және қалпына келтіру мақсатымен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Республикасы Үкіметінің]] 10.04.96 қаулысы негізінде құрылған табиғи саябақ.

== Саябақ аумағы ==
Саябақтың негізгі аумағы 151,1 мың га, бұған көне қарағайлы орман, тоғайлы саяжайлар және бұрынғы Зеренді, Арықбалық, Озерный орман шаруашылықтарымен, кәсіпорындарының, Дубровский аң-орман шаруашылықтарының қайынды-көктеректі ормандары, сондай-ақ Зеренді, Имантау, Шалкар, Лобанов, Белый және суы қорғалатын аймаққа жанаса жатқан жерлері бар [[Байсары]] көлдерінің аумағы кіреді. Географиялық саябақ [[Солтүстік Қазақстан]] аумағының орман-тоғайлы үстіртінде, [[Көкшетау]] қаласынан 60 км батысында орналасқан. Саябақтың және оның қорғалатын аймағының кең аумағы (5 мың км²-ге жуық) адам мен табиғаттың ескі және қазіргі дәуірдегі дамуын бейнелейтін тарихи мұра ретінде бірегей табиғат мұражайы болып табылады.

== Геологиясы ==
Саябақтағы таулар өте көне заман жыныстарынан түзілген. Мұнда метаморфикалық жыныстардан тау жынысы (гнейс), құмдытау жынысы (кварцит), кристалды қатпарлы тас басым. Олар кембрийге дейінгі жаста, бұдан 600 миллион жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан. Олардың ең көнесі архейлік, яғни геологиялық дәуірге жатады, оның жасы 2,5 миллиард жылға тең. Осы жерден Қазақстандағы ең көне жыныс – [[эклогит]] жыныстары табылды. Олардың жасы 3,5 миллиард жылға тең. Эклогит жыныстары метаморфизм процесінде жасалды деп есептеледі. Олар қою жасыл, былайша қара дерлік, кейбір үлгілерінде жасырын қабаттарын айырып тануға болады. Оны құрайтын негізгі минералдар – гранит, пироксен және кейбір далалық шпаттар. Эклогит – ауыр тау жынысы, граниттен бір жарым есе ауыр. Ұлттық саябақта граниттер кеңінен таралған. Олар кембрийге дейінгі – шамамен бұдан 400 миллион жыл бұрын жарылған магмадан түзілген. Гранит мұнда ландшафттың көптеген анықтайды. 
Оның сілемдерінде қарағайлы орман өседі. Тау сілемдерінің одан төменгі тұсындағы көне жартастар жынысын ширек сарғыш топырақты сазды құм қабаты жауып жатыр. Олардың жасы көптеген мың жылдармен өлшенеді. Саздақта (саздықұм керіште) әдетте, қара топырақ жиналып, өсімдіктер өседі. 
Ұлттық саябақтың барлық гранитті таулары қарағай орманымен көмкерілген. Келушілерді бұл араның жартасты таулы-орманды пейзажының ғажайып әсемдігі таңдандырады. Әсіресе, тау етегіндегі мөлдір сулы терең көлдер мен биік төсін жел кеулеген гранит жартастар ерекше көрік береді. Шомбал-шомбал гранит тастар, жартас жыныстарының неше түрлі кейіп-көріністері – таулы өңірдің айрықша белгілері. 
Саябақтың [[Зеренді таулары|Зеренді]], [[Айыртау (тау, Солтүстік Қазақстан облысы)|Айыртау]], [[Имантау (тау)|Имантау]] және басқа граниттік сілемдерінің көлді-таулы-орманды ландшафттары осындай.

== Климаты ==
Саябақтың климаты континенталды. Ауаның орташа жылдық температурасы негізінен 1°-тан - 1,5°С-ға дейінгі аралықта ауытқып тұрады. Атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері – 300-350 мм. Қазан айында қар түсіп, сәуір айында ериді. Тау сілемдерінің климаты жазыққа қарағанда сәл жұмсақ, әрі дымқылдау.

== Реликті флорасы ==
Көкшетау қыратының орманы реликті (ертеден қалған). Бұл кезінде солтүстік тайгасымен және Алтай орманымен қосылған бірыңғай орман сілемінің қалдығы. Көкшетаулық қарағай шоқ ормандарындарында өсімдіктердің 800-дей түрі өседі. Қарағай арасында кей жерлерде қайың мен көктерек аралас орман түзеді. Ойпат жерлерде бірыңғай қайыңдар немесе теректер өсетін алқаптар бар. Бұлардан басқа арша, қызыл тал, долана, итмұрын, тал, таңқурай, қарақат өседі. Құрғақ жерлердегі орман арасында шөп те сиректеу болады. Ойпат жерлерде шөптің түр-түрі өте қалың өседі. 
Саябақта солтүстікке тән және реликті (көнеден қалған) өсімдіктер өте көп, мысалы, қырыққұлақ, су шырмауық. Бұдан басқа, алтайлық үшқат, мойыл, шәңгіш (бүргөз) және басқалар кездеседі. 
Емдік шөптер – тесік шайшөп, қойбүлдірген, бүлдірген және т. б. көп. 
Сандықтау орман сілеміндегі сайда Қазақстанның басқа еш жерінде кездеспейтін қаражидек өседі. Бұл шатқал [[Балкашино]] ауылынан шығысқа қарай 10-12 км жерде орналасқан. Қара жидек жоғарыда аталған таулы-орман сілемінің шөпті-бұталы жерлерінде басым. Зеренді тауларындағы қайың өсетін өңірлерде реликті торфты саздар ұшырасады.

== Фаунасы ==
Саябақта омыртқалылардың 283 түрі бар деп есептеледі. Мұнда бұлан, сібір елігі, қабан тіршілік етеді. 1983 жылдан бастап саябақта аксанилік бұғы – бірнеше жақсы тұқымды бұғылардың будандастырылған түрі жерсіндіріле басталған. 
Жыртқыштардан кезбе қасқыр, түлкі, қарсақ, дала күзені, сілеусін, аққалақ, сусар, борсық бар. Жақында мұнда жанат тәрізді ит пайда болды. Қояндардың екі түрі – ор қоян мен ақ қоян, ақтиін, суыр, тышқан, аламан, сұр тышқан, басқа да кемірушілер бар. 
Құстардың ішіндегі көбірек көзге түсетіндері тоқылдақ, сайрауық, шұбар шымшық, көкек, орман кептері, мысықторғай, сары шымшық, бөдене мен саңырау құр бар. Көлдерде әдеттегі үйрек, қаз, аққу, сұқсұр үйрек, ал олардың жағалауларын балықшы, құтан, наурызек мекендейді. Қызыл кітапқа бүркіт, сұңқар, құзғын, үкі, сұртырна енгізілген. Кесіртке, дала сұр жыланы мен кәдімгі улы сұр жылан, сарыбауыр қара шұбар жылан, су жылан секілді бауырымен жорғалаушылар, мөңке балық, алабұға, аққайран, нәлім, шортан, торта, қара балықтар мен құрбақа, шөптесін жердің бақасы мен үшкір тұмсықты бақа секілді қосмекенділер тіршілік етеді. 
Жәндіктердің мыңнан астам түрі бар. Олардың кейбіреуі Қызыл кітапқа енгізілген. 
Зеренді таулы-орман сілемінен осы маңды мекендеген ерте заманғы жануарлар дүниесінің қалдықтары – андронов мәдениетінің іздері (б. з. д. 1,5 мың жыл) табылды. Зерендінің ежелгі тұрғындары мал шаруашылығымен, егіншілікпен және аңшылықпен айналысқан.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref>

Ұлттық саябақта: "Шалқар" және "Зеренді" шипажайларында емдеу-сауықтыру, яхтада, атпен серуендеуге, спорттың тау-шаңғы түрлері, "Тұрпан", "Имантау", "Зеленый мыс", "Дубрава" демалыс базаларында қысқа мерзімдік (маусымдық) демалыс тұрлері ұйымдастырылған.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан ұлттық парктері]]
[[Санат:Ақмола облысы]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы]]

Ақмола (ескерткіш белгі)

2025-04-07T06:29:28Z

Салиха: Салиха Ақмола бетін Ақмола (ескерткіш белгі) бетіне жылжытты: Атауын өзгерту

{{мағына|Ақмола (мағына)}}
[[Сурет:Esil Akmola District Kazakhstan.png|thumb|Esil Akmola District Kazakhstan|thumb|Ақмола]]
'''Ақмола''' — аққайрақ тастан әдемілеп жасалған ескерткіш белгілер.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Осындай бір ескерткіш ([[мола]]) [[Есіл]] өзенінің бойында, ескі керуен жолы өтетін Қараөткелде (қазіргі [[Астана]] қаласы тұрған жер) болған. «Мола» деген сөз ғұн тілінде биік қорған, қамал деген ұғымды береді. Ақмола – 13 – 14 ғасырларда тұрғызылған сәулетті күмбез. Тастан, күйдірген кірпіштен тұрғызылған мұндай күмбездер [[Есіл]] мен [[Нұра]] өзендері бойында (Ботағай, Көктам, Сұлутам, Сырлытам, т.б.) көп. Ақмола, [[Қаракеңгір]] өзені бойындағы [[Домбауыл кесенесі]] солардың ескі түрінің бірі. Оның қабырғасы төрт бұрышты текше түрінде қаланып, үстіне жартышарға ұқсаған не [[киіз үй]]дің төбесі тәрізді күмбез орнатқан. Күмбез жолаушының көзіне алыстан жарқырап көрінеді. Кейіннен Ақмола Ақмола қаласы мен облысының ресми атына айналды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Қосымша мәліметтер==
* [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/gallery/album/19/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713095043/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/gallery/album/19/ |date=2011-07-13 }} — [[Ақмола облысы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақмола облысы]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры

2025-04-01T07:51:09Z

Салиха: «[[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәден

{{Театр
|атауы = М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры
|сурет = М.Ю.Лермонтов атындағы театр (3).jpg
|сурет ені = 300 px
|сурет тақырыбы = М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры
|театр типі =
|Негізделгені = 1933
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = классикалық драма
|марапаттары =
* 1983 жыл - «Халық достастығы» ордені;
* 1974 жыл - «Академиялық» театр атағы;
* 2000 жыл - Мәдениет Комитетінің Құрмет грамотасы;
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы.
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Алматы]], Абай даңғылы, 43
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус = Академиялық
|Ведомство =
|Директоры = Юрий Якушев
|Көркемдік жетекшісі = Дмитрий Скирта
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші = [[Владимир Иванович Кужель]]
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры''' — классикалық драматургия қоюға негізделген театр.

== Тарихы==
* [[1933 жыл]]ы қазан айында [[Семей]] қаласында К.А.Треневтің «Любовь Яровая» пьесасымен ашылды.
* [[1934 жыл]]дың қаңтарында жас театр [[Алматы]]ға көшіп келіп, А. Афиногеновтың «Страх» атты спектакілін көрермендерге көрсетіп, екінші рет ашылды. Сол жылы театр «Алматы қалалық кеңесінің орыс драма театры» деп аталды.
* [[1938 жыл]]дан бастап Қазақстанның мемлекеттік орыс драма театрына айналды.
* [[1941 жыл]]ы театр ұжымы қазақ драма театрымен бірлесіп жұмыс істеді. Сол жылдың аяғында [[Шымкент]] қаласына уақытша көшіп, [[1943 жыл]]ы Алматыға қайта оралды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары кеңес адамдарының қаҺармандық іс-әрекетін бейнелейтін А.Е.Корнейчуктың «Майдан», К.М.Симоновтың «Орыс адамдары» мен «Біздің қаланың жігіті», Л.М.Леоновтың «Шапқыншылық» пъесалары қойылып, ол спектакльдерге соғыс жылдары эвакуациямен келген Киевтің Леся Украинка атындағы театры актерлері Д.М.Голубинский, П.И.Киянский, О.В.Смирнова т.б. қатысты. Театр труппасы екінші дүниежүзілік соғыс жылдары әскери бөлімшелер мен госпитальдарда, шекара бекеттерінде болып, бірнеше концерттер қойды. [[1945 жыл]]ы театр жанынан актерлер дайындайтын студия ашылды.
* [[1964 жыл]]ы [[Михаил Юрьевич Лермонтов]]тың 150 жылдығына орай театрге ақынның есімі берілді.
* [[1969 жыл]]ы театр ғимараты салынды (846 орындықты - бас сахнада 598 орын, кіші сахнада 120 орын). Сәулетшілері Г. Горлышков, В. Давыденко, М. Былинкин, В. Руденко, инженер М. Глебова. 1979 жылдан сәулет ескерткіші.
* 1969 жылдан бастап [[1974 жыл]]ға дейін театрды Қазақ КСР Халық әртісі [[Мар Владимирович Сулимов|Мар Сулимов]] басқарды. Оның басқарумен көптеген қойылымдар өмірге келді. Ф. Абрамовтың "Две зимы и три лета" қойылымында режиссер және қоюшы-суреткер болды. [[1973 жыл]]ы Е.Черняктің пьесасы «Василиса Прекрасная» көрермендерге жол тартты. ҚР Халық әртісі [[Лия Владимировна Нэльская|Л. Нэльская]] Ханум бейнесін сомдаған А. Цагарелидің "Тифлисская свадьба" комедиясы халықтың қошеметіне ең көп бөленген қойылым.
* [[1974 жыл]]ы [[Мәскеу]]дегі сәтті сапардан кейін театрге академиялық атақ берілді.
* [[1983 жыл]]дан бастап театрдың басшысы - ҚР халық әртісі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, «Платинді Тарлан» тәуелсіз сыйлықтың иегері, профессор [[Рубен Суренович Андриасян]]. Бас суретші [[Владимир Иванович Кужель]] - ҚР еңбек сіңірген қайраткері, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері.

== Алғашқы әртістер ==
* Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі: [[Юрий Людвигович Рутковский]];
* Алғашқы суретшісі: И.Бальхозин;
* Театрдың алғашқы әртістері: К.Юрасова, П.Каранов, Е.[[Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская|Кручинина]], З.Морская, С.Ассуиров, М.Бранд;
* Режиссерлер: Л.Варпаховский, [[Моисей Исаакович Гольдблат|М.Гольдблат]], Г.Товстогонов, [[Борис Владимирович Бибиков|Б.В. Бибиков]], О.Пыжова, А.Ридаль, Я.Штейн, А.Соломарский, [[Мар Владимирович Сулимов|М.В. Сулимов]], С.Казимирский, А.Мадиевский.

== Әр жылдардағы репертуарлары ==
Орыс классикалық шығармаларын қоюға негізделген театр, оларды сахнаға шығаруда үлкен жетістіктерге жетті; А.Островскийдің «Жазықсыз жапа шеккендер» (1933), [[Фридрих Шиллер|Ф.Шиллер]]дің «Қарақшылар» (1935), [[Максим Горький|М.Горький]]дің «Соңғылар» (1938), «Егор Булычев және басқалар» (1951), Н.В.Гогольдың «Ревизор», А.Н.Островскийдің «Жасаусыз қалыңдық», «Түсім орны», «Василиса Мелентьева», М.Г.Горькийдің «Дұшпандар», [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М.Достоевский]]дің «Қорланғандар мен қор болғандар» жэне «Степанчиково селосы мен оның тұрғындары», [[Уильям Шекспир|У.Шекспир]]дің «Король Лир» т.б. пьесалары.

Өткен ғасырдың 60-80 жылдары театрдың көрнекті қойылымдары бүкіл республикаға танымал болды, ол Ф. Абрамовтың «Две зимы и три лета», А. Вампиловтың «Свиданье в предместье», «Прошлым летом в Чулымске», «Утиная охота», Д. Вассерманның «Человек из Ламанчи», В. Розовтың «Гнездо глухаря», «Кабанчик», А. Галинның «Ретро», П. Шеффердің «Амадей», Н. Лесковтың «Расточитель», Ю. Домбровскийдің «Факультет ненужных вещей» атты спектакльдері.

Театр репертуарынан қазақ халқының өткен өмір жолын, салт-дәстүрлері мен тұрмыс-салтын көрсететін жэне орыс халқымен достық қарым-қатынасын сөз ететін [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]]тің «Махаббат пен намыс», «Қара қыпшақ Қобыланды», «Абай», [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|З.Шашкин]]нің «Дала таңы», [[Николай Иванович Анов|Н.И.Анов]] пен Я.С.Штейннің «Жүректің әмірімен», [[Дулат Исабеков|Д.Исабеков]]тің «Тор» атты пъесалары, [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]тың «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» классикалық шығармалары сахналанды. Театр ұжымы [[1958 жыл]]ы Мәскеуде өткен қазақ эдебиеті мен өнерінің онкүндігіне катысып, Н.И.Ановтың «Мүрагерлерін», Г. В.Николаеваның романы бойынша «Жолдағы шайқасын», О.Окулевичтің «Джордано Бруно» жэне А.П.Чеховтың «Платоновын» көрсетті. Сол жылдыры орыс актерлермен бірге қазақ артистері де ойнаған қойылымдар жарық көрді. КСРО-ның халық артисі [[Хадиша Бөкеева|Х. Бөкеева]] «Иван Грозный» спектаклінде Мария Тюмрюковнаны, ал [[Әтейбек Жолымбетов|Ә. Жолымбетов]] — Ханзаданы, КСРО-ның халық артисі [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Ш. Айманов]] «Голубые корни» қойылымында Бреттің, ал Қазақ ССР-інің халық артисі [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Н. Жантөрин]] «Порт-Артурда» Звонаревтің бейнесін сомдады.

== Театрдың жетекші әртістері ==
* Қазақстан Республикасының халық әртістері – Г. М. Бойченко, [[Лия Владимировна Нэльская|Л. В. Нэльская]], [[Юрий Борисович Померанцев|Ю. Б. Померанцев]] (ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, «Тарлан» тәуелсіз сыйлығының иегері). Л.Темкин;
* ҚР еңбегі сіңген әртістер – [[Геннадий Николаевич Балаев|Г.Н. Балаев]], [[Татьяна Петровна Банченко|Т.П. Банченко]], [[Виталий Алексеевич Гришко|В.А. Гришко]], Н.В. Долматова, [[ Нина Леонидовна Жмеренецкая|Н.Л. Жмеренецкая]], А.А. Зубов, [[Капустин Юрий Николаевич|Ю. Н. Капустин]] (ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері), М.М. Токарев, [[Владимир Алексеевич Толоконников|В.А. Толоконников]] (РФ Мемлекеттік сыйлығының иегері);
* Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген қайраткерлер – [[Марина Юрьевна Ганцева|М.Ю. Ганцева]] («Дарын» жастар сыйлығының иегері), А.Н. Креженчуков, И.М. Лебсак (ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері), И.В. Личадеев, В.Д. Зинченко.

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* [[1983 жыл]]ы театр «Халық достастығы» орденімен марапатталды.
* [[1974 жыл]]ы театр Мәскеу қаласына гастрольдік сапарға барғаннан кейін оған «академиялық» деген атақ беріледі.
* [[2000 жыл]]дың наурыз айында [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев]] ел мәдениетіне үлкен үлесін қосқан театр жұмысын жоғары бағалап театр ұжымын ерен еңбегі үшін Мәдениет Комитетінің Құрмет грамотасымен марапаттады.
* «Эзоп» спектакліне ҚР Мемлекеттік сыйлығы берілген.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Галерея ==
<gallery>
М.Ю. Лермонтов атындағы театр.jpg|М.Ю.Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры (2016 жыл, желтоқсан айы).
М.Ю.Лермонтов атындағы театр (2).jpg
М.Ю.Лермонтов атындағы театр (фойе).jpg|Фойе.
М.Ю. Лермонтов атындағы театр (2).jpeg
М.Ю.Лермонтов атындағы театр (персонаж костюмі).jpeg
М.Ю. Лермонтов атындағы театр (3).jpeg
М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.jpg
М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 1.jpg
М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 2.jpg
М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 3.jpg
М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 4.jpg
М.Ю.Лермонтов атындағы театр (алғашқы актерлер).jpg|Стенд - Алғашқы әртістер.
М.Ю. Лермонтов атындағы театр (1955-65 жж.).jpg|Стенд -1955-65 жылдар репертуарлары.
М.Ю. Лермонтов атынлағы театр (1972-79 жж.).jpg|Стенд - 1972-79 жылдар репертуарлары.
М.Ю. Лермонтов атындағы театр (1980-89 жж.).jpg|Стенд - 1980-89 жылдар репертуарлары.
М.Ю. Лермонтов атындағы театр (Согыс ардагерлері).jpg|Стенд - Соғыс ардагерлері.
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Алматы театрлары]]
[[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры

2025-04-01T07:49:44Z

{{Театр
|атауы = Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
|сурет = Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = 1946
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар =
|марапаттары =
* ІІ дәрежелі диплом (1958), ІІІ дәрежелі диплом (1985);
* 1966 жыл - Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы;
* 2008 жыл - "Ең үздік шетел классикасын сахналаған қойылым" жүлдесі;
* 2016 жыл - "Ең үздік қойылым" номинациясы;
* 2018 - "Үздік спектакль" номинациясы.
|Орналасуы = {{KAZ}}
|Мекен-жайы = Алматы, Абылай-хан даңғылы, 38
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = Азамат Сатыбалды
|Көркемдік жетекшісі =
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты = teatr-musrepov.kz
|Викиқор =
}}
'''Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры''' – [[Қазақстан]]дағы жастар мен балаларға арналған театр ұжымы. Театрдың құрушысы да, алғашқы басшысы да Кеңес одағы бойынша балалар театрының негізін қалаған режиссер [[Наталия Ильинична Сац]] болды. Театр алғашқы кезде екі труппадан – қазақ және орыс труппасынан тұрды.

== Тарихы ==
Театр шымылдығын [[1945 жыл|1945]] жылдың 7 қарашасында орыс труппасы Е. Шварцтың «Қызыл телпек» пьесасымен ашты. Қазақ труппасы сахналық жолын [[1947 жыл|1947]] жылы 2 ақпанда А. Н Островскийдің «Мысыққа күнде той бола бермес» пьесасын (режиссер А. А. Алексеев) қоюмен бастады. Театр шымылдығы ресми түрде [[1946 жыл|1946]] жылы 4 шілдеде А. Толстойдың «Алтын кілт» спектакілімен (режиссер Н. Сац) ашылды.
Театрдың өсіп-өркендеуі мен кәсіптік деңгейінің көтерілуіне Н.И.Сацтан бастап, режиссерлер: С.Шәріпов, Т.Сидоров, Мен Дон Ук, С.Естемесова, Г.Хайруллина, В.Пұсырманов, Е.Обаев, М.Байсеркенов, Қ.Жетпісбаев, Р.Сейтметов, Н.Жақыпбай, Ж.Хаджиев мол үлес қосты.
Театрда қазақ драматургиясы мен бірге орыс, батыс классиктерінің және өзге халықтардың таңдаулы деген туындыларынан репертуар кестесі қалыптасып, фестивальдарға қатысу үрдістерін жандандыра бастады. Шығармашылық жолында талай асуларды кездестіре отырып, түрлі жетістіктерден де құр алақан қалмады.

Театр қазақ драматургтерімен бірге орыс, батыс классиктерінің және өзге халықтардың таңдаулы деген пьесаларын сахнаға шығарды. [[Фридрих Шиллер|Фридрих Шиллер]]дің «Зұлымдық пен Махаббат», [[Хикмет|Н.Хикметтің]] «Әпенді», [[Мольер]]дің «Скапеннің айласы», [[Брехт Бертольт|Б.Брехттың]] «Әйдік апай және оның балалары», [[Уиллиам Шекспир|У. Шекспирдің]] «Вероналық екі бозбала», «Дуалы түнгі думан», «Гамлет», «Ромео мен Джулетта» («Махабат айдыны»), [[Антон Павлович Чехов|А.Чеховтың]] «Шағала» спектакльдері режиссерлер мен актерлер құрамының күштілігін, классикалық ірі туындыларды еркін түрде игере алатын кемел шаққа жеткендіктерін танытады.
Жарты ғасырдан артық өнер тарихында театр шығармашылық даму мен қалыптасудың әртүрлі белестерінен өтіп, бүгінгі ұлттық сахна өнерінде өзіндік орнын белгіледі. Бұл театр көп жылдарға дейін орыс балалар театрымен бірлесіп жұмыс істеді. [[1982 жыл|1982]] жылдан бастап өз алдына дербес бөлініп шықты.

[[1992 жыл|1992]] жылы [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]]тің 90 жылдығының құрметіне театрға Ұлы жазушының есімі берілді. [[1996 жыл|1996]] жылы театрдың 50 жылдық мерейтойына орай, оған «Академиялық» деген статус берілді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Театр жетістіктері==
* [[1958 жыл|1958]] жылы [[Мәскеу]]де өткен Бүкіл-одақтық жастар театрларының фестивалінде "Ыбырай Алтынсарин" (авт. М. Ақынжанов ) спектаклі екінші дәрежелі дипломды иеленді. Бұл спектакльдегі үздік өнерлері үшін артистер [[Бәйділда Қалтаев|Б. Қалтаев]], С. Саттарова, [[Әмина Ерғожақызы Өмірзақова|Ә. Өмірзақова]], қоюшы-режиссер А. Тоқпанов фестиваль лауреаттары атанды.
* [[1966 жыл|1966]] жылы Мен Дон Ук қойған Ш. Хұсайыновтың “Алғашқы ұшқындар” спектаклі театрға Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығын әперді.
* [[1983 жыл|1983]] жылы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]]тің “Алуа” пьесасын сахналаған режиссер Р. Сейтметов пен спектакльде ойнаған артистер – [[Гүлжамал Мұқажанқызы Қазақбаева|Г. Қазақбаева]], [[Мәкілқожа Иманәліұлы Құланбаев|М. Құланбаев]], [[Мұхтар Бақтыгереев|М. Бақтыгереев]] Қазақ ССР-інің Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.
* [[1985 жыл|1985]] жылы Ұлы Жеңістің 40 жылдығына арналған Бүкілодақтық байқауда “Жау тылындағы бала” (авт. Қ. Қайсенов, инсц. О. Бөкей, реж. Н. Жақыпбай ) спектаклі ІІІ дәрежелі дипломға ие болды.
* [[1995 жыл|1995]] жылы Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай өткізілген Республикалық театр фестиваліне қатысқан “Желсіз түнде жарық ай” (авт. М. Әуезов, инсц. Ш. Айманов ) спектаклі бірінші орынды жеңіп алды және қойылым режиссері Н. Жақыпбай “Ең үздік режиссерлік шешімі үшін” жүлдесімен марапатталды.
* [[1994 жыл|1994]] жылы режиссер [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]] қойған [[Әкім Ұртайұлы Әшімов|Әкім Тарази]]дың "Індет" трагикомедиясы [[1997 жыл|1997]] жылы өткен республикалық театр фестивалінде бас жүлдені иеленді.
* [[1998 жыл|1998]] жылы [[Каир]] қаласында өткен Халықаралық театр фестивалінде “Жан азабы” (авт. Ш. Айтматов, реж. Н. Жақыпбай ) қойылымы ең үздік спектакльдер қатарынан көрінді. Осы жылы өткен түркі халықтарының театр фестивалінде театр ұжымы арнайы дипломмен марапатталды.
* [[2002 жыл|2002]] жылы [[Иран Ғайып]]тың "Қорқыттың Көрі" спектаклі [[Қазан]] қаласында өткен "Түркі халықтарының театр фестиваліне" қатысып, Қорқыт рөлін сомдаған [[Балтабай Сейітмамытұлы]] лауреат атанды.
* [[2003 жыл|2003]] жылы республикалық театрлар фестивалінде [[Жанат Әубәкірұлы Хаджиев|Жанат Хаджиев]] қойған [[Ілияс Жансүгіров]]тің "Исатай-Махамбет" тарихи драмасы бас жүлдені қанжығасына байлады.
* [[2004 жыл|2004]] жылы республикалық байқауға қатысқан [[Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов|Сәкен Жүнісов]]тің "Тұрымтайдай ұл еді…" спектаклі бас жүлдені иеленді.
* [[2006 жыл|2006]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Астана]] қаласында өткен республикалық фестивальде [[Талғат Досымғалиұлы Теменов|Талғат Теменов]]тің "Алма бағы" драмасы "Замандас тақырыбы" номинациясын жеңіп алды. Осы жылы [[Уфа]] қаласында өткен ІV түркі тілдес елдер театрларының халықаралық "Туғанлык" фестиваліне қатысқан "Алма бағы" спектаклінде шал бейнесін сомдаған Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі [[Тұрсын Байтайұлы Құралиев|Тұрсын Құралиев]] "Аталар дәстүріне құрмет" арнайы сыйлығын иеленді.
* [[2007 жыл|2007]] жылдың 27-30 наурыз аралығында [[Шымкент]] қаласында өткен халықаралық театр фестиваліне қатысқан [[Софы Қалыбекұлы Сматаев|Софы Сматаев]], Талғат Теменовтің "Көгілдір такси" мелодрамасында Мариям рөлін сомдаған актриса Күләш Шаяхметова "Ең үздік әйел бейнесі" үшін лауреат атанды.
* [[2008 жыл|2008]] жылдың 2-7 қыркүйек аралығында [[Алматы]] қаласындағы ІІ халықаралық [[Орта Азия]] мемлекеттерінің театр фестивалінде өнер ордасының "Жұмақтағы жасын" спектаклі "Ең үздік шетел классикасын сахналаған қойылым" жүлдесін жеңіп алды.
* [[2009 жыл|2009]] жылдың 17-27 қараша аралығында [[Сеул]] қаласында өткен "Ұлы Жібек жолы" театр фестиваліне "Мулен Ружға шақыру" спектаклімен қатысты.
* [[2010 жыл|2010]] жылдың 22-24 сәуірі аралығында театр Мәскеу қаласына гастрольдік сапармен барып, көрермен қауымды қойылымдарымен қуантты. Осы жылдың 27-30 мамыры аралығында Алматы қаласында өткен ІІІ халықаралық Орта Азия халықтарының театр фестиваліне қатысқан [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]]тың "Қызыл орамалды шынарым" лирикалық драмасында Әсел рөлін сомдаған Аида Жантілеуова "Ең үздік әйел бейнесі үшін" лауреат атанды.
* [[2011 жыл|2011]] жылдың 25-30 наурызы аралығында "Қызыл орамалды шынарым" драмасымен [[Түркия]]ның Адана қаласында өткен "Ұлы Жібек жолы" атты Түркітілдес елдердің халықаралық театрлар фестиваліне қатысып қайтты.
* [[2012 жыл|2012]] жылдың 15-19 сәуірінде [[Түрікменстан]]ның [[Ашхабад]] қаласында өткен халықаралық театр фестиваліне қатысты.
* [[2013 жыл|2013]] жылдың 15-16 қараша күндері Шыңғыс Айтматовтың 85 жылдығына орай [[Бішкек]] қаласында өткен "Арт-Ордо" халықаралық театр фестиваліне Мұхтар Әуезовтің "Ай-Қарагөз…" трагедиясымен қатысты.
* [[2014 жыл|2014]] жылдың 10-19 қыркүйегінде [[Әзірбайжан|Әзірбайжан Республикасы]]ның Шеки қаласында өткен халықаралық театр фестиваліне қатысып, "Естайдың Қорланы" туындысын көрсетті.
* [[2015 жыл|2015]] жылы театр әлемнің 83 мемлекеті қатысатын "АССИТЕЖ" дүниежүзілік балалар мен жасөспірімдер театрлары ассоциациясының қатарына қосылды. Аталған ұйымға қабылданған қазақстандық өнер ордаларының ішінде 84-ші болып бекітілді.
* [[2016 жыл|2016]] жылдың 20-30 сәуір аралығында Түркияның Конья қаласында өткен "Мың тыныс — бір дауыс" атты халықаралық театр фестиваліне "Қара шекпен" қойылымымен қатысты. Осы жылдың мамыр айында "Дидар" ІІ халықаралық театр өнерінің эксперименттік фестиваль-лабораториясында [[Ермек Әмірханұлы Аманшаев|Ермек Аманшаев]]тың "Ол" моноспектаклі "Ең үздік қойылым" номинациясына ие болды.
* [[2017 жыл|2017]] жыл - сәуір айында [[Ақтөбе]] қаласында өткен ІІ республикалық "Балауса" экспериментальдық спектакльдер фестиваліне "Ол" атты психологиялық драмамен барды. Аталған туындыдағы актер Данияр Базарқұлов "Ең үздік ер адам бейнесі" номинациясына ие болды; 22-24 мамырында ақын-драматург Иран Ғайыптың 70 жылдығына орай өткізілген "Мәңгілік елдің Алтын адамы" атты республикалық театр фестивалінде "Естайдың Қорланы" спектаклінде Қорлан бейнесін сомдаған актриса [[Жібек Рақымбердіқызы Лебаева|Жібек Лебаева]] "Ең үздік әйел бейнесі" номинациясын иеленді; 9-13 қыркүйегінде танымал театр сыншысы Әшірбек Сығайдың 70 жылдығына орай өткізілген ХХV республикалық драма театрлары фестиваліне қатысқан "Шыңырау" драмасы "Режиссерлік дебют" номинациясын жеңіп алды; 8-12 желтоқсаны аралығында Серке Қожамқұлов атындағы [[Жезқазған]] музыкалық-драма театрының 45 жылдығы аясында, белгілі режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жанат Хаджиевтің рухына арнап өткізілген І аймақтық театр фестивалінде "Ант" драмалық дастаны "Қарағанды облысы әкімінің арнайы сыйлығымен" марапатталды.
* [[2018 жыл|2018]] жыл - сәуір айында Ақтөбе қаласында өткен [[Тахауи Ахтанов]]тың 90 жылдығына арналған ІІІ республикалық "Балауса" экспериментальды спектакльдер фестивалінде "Шыңырау" драмасы "Үздік спектакль" номинациясын жеңіп алды; маусым айында, ІІ дүниежүзілік "Астана" театр фестивалінде "Қара шекпен" әфсанасын қалың көрермен назарына ұсынды; қыркүйек айында [[Ақтау]] қаласында өткен [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Нұрмұхан Жантөрин]]нің 90 жылдығына арналған Каспий жағалауы елдерінің ІI халықаралық театр фестиваліне "Шыңырау" спектаклімен қатысып, сыншылардың жоғары бағасына ие болды.

== Театр актерлері мен актрисалары ==
[[Роза Әшірбекова]], [[Күләш Қажығалиева]], [[Жақсыбек Құрманбеков]], [[Гүлжамал Мұқажанқызы Қазақбаева|Гүлжамал Қазақбаева]], [[Хазима Нұғманова]], [[Лидия Тәжәдінқызы Кәден|Лидия Кәден]], [[Кәдірбек Төлеуұлы Демесінов|Кәдірбек Демесін]], [[Жібек Рақымбердіқызы Лебаева|Жібек Лебаева]], [[Сағат Ермағамбетұлы Жылгелдиев|Сағат Жылгелдиев]], [[Сағызбай Қарабалин]], [[Тынышгүл Сұлтанбердиева|Тынышкүл Сұлтанбердиева]], [[Сәкен Мамытханұлы Рақышев|Сәкен Рақышев]], Сүндет Бектау, [[Күлжәмилә Белжанова]], Қадырғазы Қуандықов, Еркін Әбдірешов, [[Жібек Бектемірова]], Шолпан Сіргебаева, [[Райхан Нәбиолдақызы Қалиолдин|Райхан Қалиолдина]], Жомарт Зейнәбіл, Лиза Серікова, Раушан Байзақова, [[Рахман Омар|Рахман Омаров]], [[Айгүл Серікқұлқызы Иманбаева|Айгүл Иманбаева]], [[Сафуан Шаймерденов]], Сәуле Тұрдахунова, Руслан Ахметов, Еділ Рамазанов, Әсет Иманғалиев, Данияр Базарқұлов, Ақмарал Дайрабаева, Динара Әбікеева, Ерлан Кәрiбаев, Қуаныш Тұрдалин, Сәния Ерзат, Нұргүл Мыңғатова, Бақыт Тушаев, Әсем Қашағанова, Ақбота Қаймақбаева, Жанар Мақашева, Есжан Хмидуллин, Бейбіт Камаранов, Мерей Әжібеков, Гауһар Сағынғалиева, Толқын Нұрбекова, Анар Әділова, Гүлбаһрам Байбосынова, Елдар Отарбаев, Дархан Сүлейменов, Мақсат Сәбитов және т.б..<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

Театр ұжымында 200-ден астам адам қызмет етеді. Оның 60-тан астамы артистер. Қалғаны әкімдік, шығармашылық құрамның жетекші қызметкерлері мен техникалық құрам жұмыскерлері. Театрда 7 цех және 6 бөлім бар. Спектакльдердің қойылу уақыты: 10.00 және 19.00
Мекен жайы: Абылай хан даңғылы, 38 ғимарат.

Театр директоры болып келген [[Сәбит Әбдімүтәліұлы Әбдіқалықов|Сәбит Әбдіхалықов]] [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|Мұхтар Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театры]]на басшылық қызметке ауысып, орнын актер [[Азамат Сатыбалды]] алмастырды.

== Галерея ==
<gallery>
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 2.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 1.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3а.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3г.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3в.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3е.jpg
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3ж.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://teatr-musrepov.kz/?lang=kz-- Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]

[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театры]]
[[Санат:Академиялық театрлар]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Алматы театрлары]]
[[Санат:Жасөспірімдер театрлары]]
[[Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы

2025-03-24T09:57:08Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдени ескерткіші
| суреті = Есік қорық-мұражайы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 43 |lat_min =23|lat_sec = 28
|lon_dir = E|lon_deg = 77|lon_min = 23|lon_sec = 45
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы = [[Алматы облысы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]]
| қала = [[Есік]]
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды = 1963 жылы
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = 1993 жылы
| жөнделген уақыты = 2004 жылы
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы''' – [[Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не және Қазақстанның жалпы ұлттық қасиетті нысандар тізбесіне енген археологиялық – өлкетану мұражайы.

== Орналасқан жері ==
[[Еңбекшіқазақ ауданы]], [[Есік]] қаласы.

== Тарихи деректер ==
[[Есік обасы|Есік қорғандары]] ежелде Ұлы далада гүлденген әйгілі скиф-сақ мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Сақтық аң стилі - Еуразия жазықтарында б. з. б. I мыңжылдықта пайда болған өнер стилі және табиғи құбылыс. Ежелгі көшпенділер қайталанбас көркем символикалық тіл ойлап тапты, ол олардың әлемге деген көзқарасын білдіріп қана қоймай, сонымен қатар, саны бойынша ең көп түркі халқы - қазақтардың мәдени кодының ажырамас бөлігі болып қалыптасты. 
[[1970 жыл|1970]] жылы Есік қаласының маңындағы [[Кемел Ақышұлы Ақышев|К.А. Ақышев]]тың бастауымен жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде хандық қорған табылды. Қазір ол "Есік обасы" - жас абызханның - [[Есік Алтын адамы|Алтын адам]]ның сақталып қалған бірегей жерленген орны ретінде 6елгілі. Алтын адамның тамаша киімінің салтанаттылығы мен мағынаға иелігі сонша, ол ежелгі көшпенділердің әлем туралы түсініктерінің моделін білдіреді. Жауынгердің киімін безендіріп тұрған, ежелгі көшпенділер үшін қасиетті саналған алтын жануарлар мен құстар жаратылыстардың әртүрлі деңгейінің белгісі ретінде Әлем ағашының ерекше аңдық проекциясын жасап тұрады. Мұндағы алтын - құдайға тән билік мен ерекше мәртебенің белгісі. Бүгінде Есік және басқа да 80-ге жуық қорған, ежелгі сақ тұрақтары "Есік" мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының қарауында және туристтік жолдардағы ең қызықты нүктелердің бірі болып табылады. 
Қорғандағы алтын бұйымдардың жалпы саны 4000-нан асады, жерлеу орнында күміс ыдыстар да табылған, олардың бірінде әлі күнге дейін сыры ашылмаған жазулар бар. Мамандар оны оқудың әр түрлі нұсқаларын ұсынуда. Есік қорғанында табылған заттар ежелгі Қазақстанның тарихы, мәдениеті және өнеріндегі ең таңқаларлық парақтарын ашады. Алтын адам тәуелсіз Қазақстанның символы болып табылады, ал оның киіміндегі кейбір элементтер Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерінің ерекше ажырамас бөлігі.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету еті орындарының альбомы. - Астана: ҚазҒЗМИ, 2018. - 496 бет.ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Ашылу кезеңі ==
Алматы облысының кешенді және жеке археологиялық, сәулеттік мәдени-табиғи ескерткіштерінің негізінде олардың қорғалатын аймақтары шекарасында археологиялық – өлкетану мұражайы [[Алматы]] қаласы әкімінің [[1993 жыл|1993]] жылғы 24 ақпандағы № 2 – 440 шешіміне сәйкес ашылды. 
1993 жылдың шілде айында мұражай директоры болып Бағжанов Иманмұхамед Момынұлы<ref>[http://enbekshikazah.gov.kz/index.php/kz/audan-ajma-tary/esik-alasy/1551-a-parat әкім] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909073139/http://enbekshikazah.gov.kz/index.php/kz/audan-ajma-tary/esik-alasy/1551-a-parat |date=2019-09-09 }}</ref> тағайындалды. 
[[1998 жыл|1998]] жылы "тарих жылы" деп танылуына байланысты Алматы облысында туризмді<ref>[https://turizm-zhetysu.gov.kz/руководство/ Алматы облысының туризм басқармасы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> дамыту мәселесі көтерілді. Сондай-ақ есік қорғандарында "ашық аспан астындағы мұражайды" ашу туралы тұжырымдама жасалды. 
[[1999 жыл|1999]] жылдың мамыр айында Алматы облыстық мәдениет басқармасының шешімімен, аудандық әкімшіліктің қолдауымен есік қорғандарында "ашық аспан астындағы мұражай" жұмыс істей бастады. Бірінші болып қорғандарда жылжымалы көрмені музейдің бас сақтаушысы Бекмұхамбет Нұрмағанбетов, аға ғылыми қызметкер Мирас Нұрмағанбетов, реставратор Самат Момынов ұйымдастырды. 
Мұражай қорында 1081 сақтау бірлігі бар. Оның ішінде негізгі қор - 707 с.Б. 
[[2003 жыл|2003]] жылы музейдің 10 жылдық мерейтойына орай экспозиция толығымен қайта ресімделді<ref>[http://kultura.zhetisu.gov.kz Алматы облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611115027/http://kultura.zhetisu.gov.kz/ |date=2020-06-11 }}</ref>.
Қазіргі уақытта экспозиция төрт залдан тұрады: Тәуелсіз Қазақстан; Өлкетану; Археологиялық; "Есік қорғанының қазынасы». 
Экспозицияның негізін қазба материалдары құрайды. Атап айтқанда, Есік қорғандарынан табылған, кейіннен "Алтын адам" деп аталған Қазақстанның ұлттық мақтанышы болып табылады. Қазба жұмыстарының басым бөлігі Алматы облысының аумағында болды. Олардың арасында Есік, [[Бесшатыр]], [[Түрген тас жазбалары|Түрген]], [[Боралдай сақ қорғандары кешені|Боралдай]], [[Кеген жазбасы|Кеген]] және т. б. белгілі патшалық қорғандар бар.

== Мұражай ғимараты ==
Ғимарат [[1963 жыл|1963]] жылы "Юность" кинотеатрына салынды. 1993 жылдан бастап мұражай ретінде қолданылады. [[2004 жыл|2004]] жылы құрылысқа ағымдағы жөндеу жүргізілді. [[2010 жыл|2010]] жылы экспозицияны күрделі жөндеу және рәсімдеу жұмыстары жасалды.

== Мұражай экспонаттарынан көріністер ==
Фотосуреттер 2018 жылы түсірілген:
<gallery>
Есік Алтын адамы.jpg|Есік Алтын адамы (макет).
Есік обасы. Көне түрік жазба ескерткіші.jpg|Есік обасы. Көне түрік жазба ескерткіші.
Есік қорық-мұражайы (1).jpg
Есік қорық-мұражайы (2).jpg
Есік қорық-мұражайы (3).jpg
Есік қорық-мұражайы (4).jpg
Есік қорық-мұражайы (5).jpg
Есік қорық-мұражайы (6).jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Алматы облысы сәулеті]]

Қазақстан музейлері

2025-03-24T07:39:44Z

Салиха: /* Алматы облысы */

2022 жылға Қазақстанның мемлекеттік музейлері тізімі.<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:List_of_museums,_libraries,_archives_of_Kazakhstan_2022.pdf|title=English: Official answer of Ministry of culture and sports of Kazakhstan. List of museums, libraries, archives of Kazakhstan 2022.|last=Kaiyr|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}</ref>

__TOC__
== Кесте тізім ==
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 1. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік өнер музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Бостандық ауданы Көктем ы\а 3, 22/1 || Көркемдік
|-
| 2.? || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Нұр-Сұлтан қ., Алматы ауданы Тәуелсіздік даңғылы, 54 ғимарат, индекс 010000 || мәдениет саласында (Қазақстан Республикасының мәдени құндылықтары мен тарихи-мәдени мұрасын кешенді жинау, жүйелеу, сақтау, ғылыми зерттеу және танымал ету)
|-
| 3. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Медеу ауданы, Самал-1 ы/а, 44 үй || Мәдени-көпшілік
|-
| 4. || Қазақстан республикасы мәдениет және спорт министрлігі мәдениет комитетінің «Сирек кездесетін қияқты саз аспаптарының мемлекеттік коллекциясы» Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қаласы, Медеу ауданы, ш/а Самал-1, 44 үй || бірегей сирек кездесетін қияқты саз музыкалық аспаптарды анықтау, зерделеу, сақтау, қалпына келтіру және оларды музыкалық-аспаптық орындаушылық практикада пайдалану
|-
|}
=== Қорық музейлер ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 5.? || «Абайдың «[[Жидебай қорығы|Жидебай-Бөрілі]]» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» РМҚК || Семей қаласы || Музей-қорық
|-
| 6. || [[Ұлытау ұлттық қорығы|«Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Ұлытау облысы || Музей-қорық
|-
| 7. || «[[Ежелгі Тараз ескерткіштері|Ежелгі Тараз ескерткіштері»]] тарихи-мәдени музей-қорығы || Жамбыл облысы || Музей-қорық
|-
| 8. || «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК || СҚО || Музей-қорық
|-
| 10. || «[[Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы|Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы]]» РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 11. || [[Ордабасы қорығы|«Ордабасы» ұлттық тарихи – мәдени қорығы]] РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 12. || [[Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі|«Отырар» мемлекеттік археологиялық музей-қорығы»]] РМҚК || Түркістан облысы || қорық музей
|-
| 13. || «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 14. || [[ Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 15. || «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК || Атырау облысы || Музей-қорық
|-
| 16. || «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» » РМҚК || ШҚО || Музей-қорық
|-
| 17. || Қазақстан ғылымының тарихы музейі || Алматы қаласы || тарихи
|-
| 18. || ҚР ҚК Мемлекттік әскери-тарихи музейі РММ || Нұрсұлтан қаласы || Әскери-тарихи
|-
| 19. || Табиғат музейі || Алматы қаласы || табиғат
|-
| 20. || «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының Сирек кездесетін кітаптар музейі || Алматы қаласы || кітап
|-
| 21. || «Ғылым Ордасы» РМК Археология музейі || Алматы қаласы || археология
|-
| 22. || [[Бозоқ|«Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК]] || Нұрсұлтан қаласы || Музей-қорық
|-
|}

=== Абай облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 23. || Көкпекті ауданының «Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі», КМҚК « Бос уақыт орталығына» қарасты Көкпекті ауданының тарихи – өлкетану мұражайы. || Абай облысы. Көкпекті ауданы Астана көшесі 52. || Тарихи – өлкетану
|-
| 24.? || «Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» ҚМКМ || Семей қаласы, Қайым Мұхамедханов көшесі, 29 || Тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық
|-
| 25. || КМҚК Семей қ. [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Ф.М.Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]] || Семей қаласы, Достоевский көшесі 118үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 26. || ШҚО Мәдениет басқармасының «Невзоровтар отбасы атындағы ШҚО бейнелеу өнері музейі» КМҚК || 071400 Семей қаласы, Пушкин көшесі, 108 || Бейнелеу өнері
|-
| 27. || «Ақсуат тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Абай облысы. Кабекова көшесі, № 7 үй || Тарихи – өлкетану
|-
| 28. || «[[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семей қаласының облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 0714000 Семей қаласы, Абай көшесі, 90, || Тарихи – өлкетану
|-
|}
=== Ақмола облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 29.? || [[Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Көкшетау қаласы, Калинин көшесі, 35 || Тарихи – өлкетану
|-
| 30. || Атбасар тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар қ, Жеңіс к.28 || Тарихи – өлкетану
|-
| 31. || Бурабай кентінің тарихи музейі || Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары 38 || Өлкетану
|-
| 32. || Бөгенбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі || Ерейментау қаласы, Абылайхан көшесі, 138 || Тарихи-өлкетану
|-
| 33. || І.Есенберлиннің әдеби музейі || Атбасар қ. Қуанышев к. 3а || Әдеби
|-
| 34. || Ақмола облысы, Көкшетау қаласы || Көкшетау қаласы, Әуезов көшесі 163. || Әдебиет және өнер
|-
| 35. || Мариновка тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Мариновка ауылы, Жеңіс көшесі 84 || Тарихи – өлкетану
|-
| 36. || [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы|Көкшетау қаласының тарихы музейі]] || Көкшетау қаласы, Қанай би көшесі, 32 || Тарихи
|-
| 38. || Ақмола облысы мәдениет басқармасының «Мәлік Ғабдуллин музейі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Көкшетау қаласы, Еркін Әуелбеков көшесі, 123 үй || Мәдени
|-
| 39. || Степногорск каласының тарихи-өлкетану музейі || Степногорск, Шағын аудан 3 Ғимарат 84 «Горняк» Мәдениет Сарайы || Тарихи
|-
| 40. || Щучинск тарихи-өлкетану музейі || Абылайхана 37/2 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Қарағанды облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 41. || «[[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абай Құнанбаев әдеби-мемориалдық музейі]]» КМҚК || Қарағанды обл. Абай ауданы, Абай көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 42. || «[[Ақтоғай археологиялық-этнографиялық мұражайы|Ақтоғай археологиялық- этнографиялық музейі]]» КМҚК || Ақтоғай ауданы, Ақтоғай селосы, Жақып мырза Ақбай 1. || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 43. || «[[Балқаш тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Балқаш қаласы, Уәлиханов көшесі, 12 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 44. || «[[Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу мұражайы|Долинка кентінің саяси қуғын-сүргін құрбандарын есте сақтау музейі]]» КМҚК || Долинка кенті, Школьная көшесі 39 || Тарихи-мемориалдық
|-
| 45. || «[[Қарағанды бейнелеу өнерінің мұражайы|Қарағанды облыстық бейнелеу өнері музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы Бұқар жырау даңғылы 76 || Бейнелеу өнері
|-
| 46. || [[Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі|«Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы, С.Ерубаева көшесі, 38. || Тарихи-өлкетану
|-
| 47. || «[[Қарқаралы тарихи-өлкетану мұражай|Қарқаралы тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарқаралы ауданы, Қарқаралы қаласы, Ә.Бөкейханов көшесі, №34 үй || Өлкетану
|-
| 48. || «Нұра аудандық тарихи -өлкетану музейі» КМҚК || Нұра ауданы, Нұра кенті, Тәуелсіздік көшесі 43 || Тарихи-өлкетану
|-
| 49. || «[[Осакаровка аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Осакаров ауданының тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Осакаровка ауданы, Осакаровка кенті, Көркем тұйық, 8. || Тарихи-өлкетану
|-
| 50. || «[[Теміртау тарихи-өлкетану мұражайы|Теміртау қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 101401 Теміртау қ., Металлургтер даңғ. 28/4 || Тарихи-өлкетану
|-
| 51. || «Тұңғыш Президенттің тарихи-мәдени орталығы» КМҚК || Теміртау қаласы, Республика даңғ., 40 || Тарихи-мәдени
|-
| 52. || «[[Бұқар жырау аудандық әдеби-өлкетану мұражайы|Бұқар жырау аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Бұқар жырау ауданы Ботақара кенті Абылайхан көшесі 37 А || Тарихи-өлкетану
|-
| 53. || Табиғат мұражайы || ҚМҰТП || Табиғи
|-
| 54. || «Шет аудандық археологиялық-этнографиялық музейі» КМҚК || Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылы, Шортанбай көшесі 141 Б || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 55. || [[Қарағанды ЭкоМұражайы|Қарағанды облыстық Экологиялық Мұражайы]] || г. Караганда, пр. Бухар Жырау, здание 47, 1 этаж || Табиғи
|-
|}
=== Маңғыстау облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 56. || [[Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ә. Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» МКҚК – ның Бейнеу аудандық филиалы || Бейнеу ауданы, Бейнеу селосы, Д. Тәжиев көшесі 8А || Тарихи - өлкетану
|-
| 57. || «Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі» МКҚК || Маңғыстау облысы, Ақтау қ., 19 «А» ш/а., 4- ғ. || Тарихи-өлкетану
|-
| 58. || Ә.Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі Жаңаөзен қалалық филиалы || Шаңырақ ш/а; 4а ғимарат. || Тарихи-өлкетану
|-
| 59. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстықтарихи-өлкетану музейінің Маңғыстау аудандық филиалы || Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылдық округі, Шетпе ауылы, Орталық шағын ауданы, Арон Өтеуов өшесі, ғимарат 28 || Тарихи-өлкетану
|-
| 60. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейінің Түпқараған аудандық филиалы «Мұражай кешені» || Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласы, Маяұлы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Павлодар облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 61. || Павел Васильевтің Музей-үйі || Павлодар қаласы, Чернышевский көшесі, 121 || Мемориалдық
|-
| 62. || Шафердің музей-үйі || г.Павлодар, Ак.Бектурова, 19 || Мәдениет және өнер
|-
| 63. || «Железин ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» КМҚК || Железин ауданы, Железин ауылы, Тәуелсіздік көшесі,27 || Тарихи-өлкетану
|-
| 64. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы М.Ж.Көпеев мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылы, Ескелді шатқалы || Мемориалдық
|-
| 65. || «Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ., Ак.Марғұлан көшесі, 97 || Әдебиет және өнер
|-
| 66. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы, Сәтбаев көшесі, 38 || Мемориалдық
|-
| 67. || Павлодар облысы әкімдігі Павлодар облысы мәдениет басқармасының «Г.Н. Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи- өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ, Астана к-сі,149 || Тарихи-өлкетану
|-
| 68. || Павлодар облысы мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының «Павлодар облыстық көркемсурет музейі» КМҚК || Павлодар қаласы, Торайғыров көш., 44/1 || Бейнелеу өнері
|-
| 69. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы С.Торайғыров мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Торайғыр ауылы, Шоң би көшесі 5 || Мемориалдық
|-
| 70. || Успен ауданының «тарихи-өлкетану мұражайы» МКҚК || Успен ауданы, Успенка ауылы, Баюка көшесі 35 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Алматы облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 71. || Анаға құрмет музейі және музей жанынан ашылған галерея || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек а/о || мәдени
|-
| 72. || ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасының «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы || Алматы облысы, Шамалған ауылы, Жібек жолы 158 || Тарихи -мәдени
|-
| 73. || [[Балқаш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас ауылы, Т.Байқуатов көшесі №61 «а» || Тарихи-өлкетну
|-
| 74. || «Батыр бабалар мемориалды музейі» || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек ауылдық округі. Алматы – Жандосов трассасы 26 км || тарихи
|-
| 75. ? || [[Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы]] || Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласы, Маметова-19 || Археологиялық-өлкетану
|-
| 76. || [[Жамбыл мұражайы (Алматы облысы)|Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы, Жамбыл көшесі №80 || мемориалдық
|-
| 77. || Кеген аудандық тарихи-өлкетану музейі || Алматы облысы, Кеген ауданы, Кеген ауылы, Д.Қонаев көшесі, 77 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 78. || [[Үмбетәлі Кәрібаевтың Республикалық әдеби -мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Ү.Кәрібаев әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Кәрібаев 22 || әдеби-мемориалдық
|-
| 79. || [[Қарасай аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Қарасай аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Қарасай аудану, Қаскелең қаласы, Қарасай батыр көшесі, 35 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 80. || [[Мұқағали Мақатаев әдеби-мемориалды мұражайы (Райымбек ауданы Қарасаз селосы)|М.Мақатаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы, Ә.Дөненбаева к/сі № 26 үй || әдеби-мемориалдық
|-
| 81. || [[Саяси қуғын-сүргін мұражайы (Алматы облысы)|Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейі]] || Алматы облысы, Талғар ауданы, Жаңалық ауылы, Жетіген көшесі №462 || мемориалдық
|-
| 82. || [[Сүйінбай Аронұлының әдеби-ескерткіш мұражайы (Алматы облысы Жамбыл ауданы)|Сүйінбай Аронұлының әдеби-мемориалды музейі]] || Қарақыстақ ауылы Қалибекова № 1 || әдеби-мемориалдық
|-
| 83. || Ұста Дәркембай атындағы қолөнер музейі || Алматы облысы, Енбекшіқазақ ауданы, Ақши ауылы, Дәркембай көшесі 1 || Қолөнер
|-
| 84. || Шелек тарихи-өлкетану музейі || Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылы, Жібек жолы №119 || Тарихи-өлкетану
|-
|}

=== Алматы қаласы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 85. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы, «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК [[Байтұрсынұлының мұражай үйі|Ахмет Байтұрсынұлы музей-үйі]] || Алматы қаласы, А.Байтұрсынұлы көшесі, 60-үй || мемориалдық
|-
| 86. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК Алматы музейі || Алматы қаласы, Қабанбай батыр, 132 || Тарихи-өлкетану
|-
| 87. || [[Д.А.Қонаев музей-үйі|Д.А.Қонаев музейі]] || Мемориалдық
|-
| || Д.А. Қонаев музейі – || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 117 || Мемориалдық
|-
| || Д.А. Қонаев пәтер-музейі – || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 119, 5-пәтер || Мемориалдық
|-
| 88. || «С. Мұқанов пен Ғ. Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешені» || Алматы қаласы, М. Төлебаев көшесі, 125. 4 пәтер || Әдеби-мемориалдық
|-
| 89. || Мультимедиялық дәстүрлі музыка орталығы || Алматы қаласы, Алатау ауданы, Нұркент шағын ауданы – 5\11 || Музыкалық
|-
| 90. || Нұрғиса Тілендиевтің мемориалды музейі || Алматы қаласы, Қонаев көшесі, 96 || Мемориалдық
|-
| 91. || [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] || Алматы қаласы, Зенков көшесі 24 А || музыкалық
|-
|}
=== Жетісу қаласы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 92. || І.Жансүгіров атындағы тарихи-өлкетану музейі || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы, Н.Әмірғалиеа көшесі №1 үй || тарихи-өлкетану
|-
| 93. || [[Ақын Сараның мемориалды мұражайы (Алматы облысы Қапал ауданы)|Ақын Сараның мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Қапал ауылы, Б.Момышұлы көшесі №14 || Мемориалдық
|-
| 94. || [[Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы|Н.Алдабергеновтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ескелді ауданы, Алдабергенов ауылы, Алдабергенов көшесі№23 || мемориалдық
|-
| 95. || Көркемөнер галереясы || Талдықорған қаласы, Қабанбай батыр көшесі 27 А || Бейнелеу
|-
| 96. || [[Әскери даңқ мұражайы|«Жауынгерлік Даңқ» музейі]] || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Ә.Қастеев көшесі, Үй №12: || тарихи
|-
| 97. || «Әбілхан Қастеевтің көркемсурет галереясы» || Жетісу облысы, панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев көшесі №9 үй || Бейнелеу
|-
| 98. || [[Жаркент мешіті|«Жаркент мешіті»]] сәулет-көркемөнер музейі || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев к-сі, №40 || Сәулет-көркемөнер
|-
| 99. || [[Жансүгіров музейі|Ілияс Жансүгіровтің әдеби музейі]] || Талдықорған қаласы, Абай көшесі, 239 || әдеби
|-
| 100. || [[Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану мұражайы (Алматы облысы)|Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Алакөл ауданы, Қабанбай ауылы, Абылай хан көшесі, 86 || тарихи-өлкетану
|-
| 101. || Лепсі тарихи музейі || Жетісу обылысы, Алакөл ауданы, Лепсі ауылы Ш.Уалиханова 16 || тарихи
|-
| 102. || [[Сарқан ауданы тарихының мұражайы|Сарқан ауданы тарихы музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Черкасск а. || тарихи-өлкетану
|-
| 103. || [[Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Мұқан Төлебаевтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Лепсі ауылы, Төлебаев көшесіб №5 үй || мемориалдық
|-
| 104. || [[Мұхамеджан Тынышпаев атындағы Алматы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|М.Тынышпаев атындағы Жетісу облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Талдықорған қаласы Абай көшесі, 245 || тарихи-өлкетану
|-
| 105. || [[Уәлиханов мемориалдық кешені|Ш.Ш.Уәлихановтың «Алтынемел» мемлекеттік мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Кербұлақ ауданы, Шанханай с/о.Шоқан ауылы, Шоқан к-сі №49 || мемориалдық
|-
|}
=== Ақтөбе облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 106. || Ағайынды Жұбановтардың мемориалдық музейі || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы Ембі қаласы, Жағыпар Әміров 4 А || мемориалдық
|-
| 107. || Ақтөбе облыстық өнер музейі || Ақтөбе қаласы, Әбілқайыр хан даңғылы 74 || өнер
|-
| 108. || [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Ақтөбе қаласы, Астана ауданы, Батыс-2 ы.а. Ораз Тәлеұлы, 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 109. || [[Әлия мұражайы|Кеңес Одағының Батыры Ә.Молдағұлованың облыстық мемориалды музейі]] || Ақтөбе қаласы, Ә.Молдағұлова даңғылы, 47 үй || мемориалдық
|-
| 110. || Байғанин аудандық музейі || Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылы, Қонаев көшесі № 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 111. || Әйтеке би аудандық музейі || Әйтеке би аудандық музейі Т. Жүргенов ауылы Т.Жүргенов 81, || Тарихи-өлкетану
|-
| 112. || Қарабұтақ ауылдық музейі; || Қарабұтақ ауылдық музейі Т. Әубакірова 7, || тарихи
|-
| 113. || Әбілқайыр хан музейі || Толыбай ауылы Т.Жүргенов 14. || мемориалдық
|-
| 114. || Қарғалы аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша ауылы, Цибульчик2/1 || тарихи-өлкетану
|-
| 115. || Қобыланды мемориалдық кешені || Ақтөбе облысы,Қобда ауданы, Жиренқопа ауылы Қобыланды көшесі,1А үй. || тарихи
|-
| 116. || Мөртек аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Мәртөк ауылы, Есет Көкіұлы көшесі, 96 ғимарат || Тарихи-өлкетану
|-
| 117. || Шалқар тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы Шалқар қаласы Е.Көтібарұлы №35 || Тарихи-өлкетану
|-
| 118. || Мұғалжар тарихи-өлкентану музейі || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы Тәуелсіздік даңғылы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
| 119. || Темір аудандық музейі || Ақтөбе облысы Темір ауданы Шұбарқұдық кенті Байғанин көшесі 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 120. || Хромтау аудандық тарихи-өлкетану музейі || қтөбе облысы, Хромтау ауданы, Хромтау қаласы, Лахно көшесі 33 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 121. || Ш.Берсиев атындағы ойыл аудандық өнер және өлке тарихы музейі || Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Б.Жолмырзаев көшесі, №5. || Өнер және өлкетану
|-
| 122. || Ырғыз аудандық тарихи–өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылы, Ө. Қанахин көшесі, 7 ғимараты || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Батыс Қазақстан облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 123. || [[Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Орал қ, Н.Назарбаев даңғылы 184 || Тарихи-өлкетану
|-
| 124. || [[В.И.Чапаев мұражайы|В.И.Чапаев атындағы Ақжайық тарихи-өлкетану музейі]] || Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Чапаев ауылы, Қонаев 36 || Тарихи-өлкетану
|-
| 125. || [[Емельян Пугачевтің мұражай-үйі|Е.Пугачев музей-үйі]] || Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы, 35 үй || тарихи
|-
| 126. || Табиғат және экология музейі || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 151/2 || экологиялық
|-
| 127. || А.С. Пушкин музей-үйі || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 168 || әдеби
|-
| 128. || С.Датұлы атындағы тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы. Қазақстан көшесі – 10, Датұлы көшесі - 8 || Тарихи-өлкетану
|-
| 129. || Д.Нұрпейісова атындағы өнер тарихы музейі || Жаңақала ауданы, Жаңақала ауылы, Д.Нұрпейісова к-сі, 27 || өнер
|-
| 130. || М.Мәметова мемориалдық музейі || Орал қ., Сарайшық, 51|| мемориалдық
|-
| 131. || М.Шолохов мемориалдық музейі || Батыс Қазақстан облысы, Бәйтерек ауданы, Дарьян ауылы, Аблайхан көшесі 23 үйі. || мемориалдық
|-
| 132. || Ақпәтер тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Казталов ауданы , Ақпәтер ауылы, Ақпәтер көшесі №1/2 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 133. || Бөрлі тарихи- өлкетану музейі || Ақсай қ., 10 ш/а, 5/2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 134. || Жәнібек тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Жәнібек ауданы, Жәнібек ауылы, Жеңіс көшесі, 3 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 135. || Сәкен Ғұмаров музей-үйі || Орал қ., Қ.Аманжолов, 120 || Бейнелеу
|-
| 136. || Көктерек тарихи-өлкетану музейі || Казталов ауданы, Көктерек ауылы, С.Ақбаев к-сі, 23 || Тарихи-өлкетану
|-
| 137. || Шыңғырлау тарихи-өлкетану музейі || Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылы, Л.Қылышев к-сі, 112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 138. || М.Мералиев атындағы тарихи-өлкетану музейі || Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылы, Ғ.Құрманғазы к-сі, 15 || Тарихи-өлкетану
|-
| 139. || «Рухани жаңғыру» музейі || БҚО, Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы 206/1 || Тарихи-өлкетану
|-
| 140. || Жәңгір хан атындағы тарихи-этнографиялық музейі || Орал қ., Жәңгір хан к-сі, 51 Жәңгір хан атындағы аграрлық-техникалық университетінің бас ғимараты, 2 қабат. || Тарихи-этнографиялық
|-
| 141. || Батыс Қазақстан облыстық Хан Ордасы тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық музей-қорығы || БҚО, Бөкей Ордасы ауд, Хан ордасы а., Жәңгір хан к-сі, 34 || тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық
|-
|}

=== Қызылорда облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 142. || Қызылорда облысының мәдениет және спорт басқармасының «Қорқыт ата» мемориалды музейі || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы,Жосалы кенті, Самара-Шымкент шоссесі, ғимарат 10У || Мемориалды
|-
| 143. || Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда қаласы М.Әуезов көшесі №2А || Тарихи-өлкетану
|-
| 144. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы С.Айтбаев атындағы көркемсурет галереясы || Қызылорда қаласы Иса Тоқтыбаев 2/1 || Көркемсурет
|-
| 145. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің Ақмешіт филиалы || Қызылорда қаласы Е.Әуелбеков көшесі № 38 үй || Тарихи музей
|-
| 146. || Арал аудандық тарихи-өлкетану музей-филиалы || Қызылорда облысы, Арал қаласы, Т.Есетов көшесі № 9 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 147. || Қызылорда облысы. Арал қаласы Ә. Нұрпейісов атындағы музей-үйі || Қызылорда облысы,Арал қаласы Байқоңыр көшесі № 22 || Мемориалдық
|-
| 148. || Арал аудандық тарихи – өлкетану «Балықшылыр музейі» бөлімі || Қызылорда облысы, Арал қаласы М.Мақатаев № 2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 149. || Ғани Мұратбаевтың мемориалдық музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы қаласы, Қорқыт ата №24 || Мемориалдық
|-
| 150. || Жалағаш аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жалағаш кенті, Желтоқсан к-сі, № 13. || Тарихи-өлкетану
|-
| 151. || Жаңақорған аудандық тарихи-өлкетану музей филиалы || Қызылорда облысы, Жаңақорған кенті, Қорған № 5А || Тарихи-өлкетану
|-
| 152. || Қазалы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Ж.Аймауытов №66Г || Тарихи-өлкетану
|-
| 153. || Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы Жосалы кенті Абай көшесі №101 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 154. || Сырдария аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті, Абай көшесі, №29|| Тарихи-өлкетану
|-
| 155. || "Шиелі аудандық тарихи-өлкетану музейі" филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кенті, Қ.А.Яссауи №95|| Тарихи-өлкетану
|-
| 156. || Қызылорда облыстық тарихи өлкетану музейінің Ыбырай Жақаев атындағы күріш өсіру тарихы музейі филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Ыбырай Жақаев ауылы, Ыбырай Жақаев көшесі №63 || Мемориалдық
|-
| 157. || Н.Бекежановтың мемориалдық өнер музей филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Н.Бекежанов ауылы. Н.Бекежанов көшесі №2 үй || Мемориалдық
|-
|}
=== Қостанай облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 158. || А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы әдеби музейі || Амангелді көшесі № 37 || Мемориалдық
|-
| 159. || Әліби Жангелдин тарихи – мемориалды музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 6 || Мемориалдық
|-
| 160. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Торғайдың Жангелдин мұражайлар кешені» КММ-сі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 161. || Шақшақ Жәнібек музейі || Нұрхан ақын көшесі ,47 || Мемориалдық
|-
| 162. || Ы.Алтынсарин мемориалды- педагогикалық музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 163. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Денисов тарихи-өлкетану мұражайы» КММ || 110500 Қазақстан Республикасы, Қостанай облысы, Денисовка ауылы, Ленин көшесі, 20. || Тарихи-өлкетану мұражайы
|-
| 164. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай қаласы, Алтынсарин көшесі 115 || Өлкетану тарихы
|-
| 165. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Жітіқара қаласы, 6-66, Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Қарабалык к. Космонавтов к.33 || Өлкетану тарихы
|-
| 166. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Лисаков Жоғарғы Тобыл тарихы мен мәдениеті мұражайы» КММ || Қостанай облысы, Лисаков қаласы, Мира көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 167. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Б.Майлин атындағы тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Бейімбет Майлин ауданы, Тәуелсіздік көшесі, 62. || Тарихи-өлкетану
|-
| 168. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының "Рудный тарихи-өлкетану мұражайы" КММ || И.Франко к-сі, 2 «А» || Тарихи-өлкетану
|-
| 169. || «Ыбырай Алтынсариннің Қостанай облыстық мемориалдық мұражайы» || Қостанай қаласы Алтынсарина 118А || Ғылыми-ағарту
|-
|}
=== Солтүстік Қазақстан облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 170. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының [[Абылай хан резиденциясы|Абылай хан резиденциясы»]] коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны музей кешені || СҚО, Петропавл қаласы К.Сүтішев көшесі 1 б || Тарихи
|-
| 171. || Қазақстан Рспубликасы Мәдениет және спорт Министрлігі Мәдениет комитетінің «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Заңды мекенжайымыз: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы, Трудовая көшесі,15, Кеңсе: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Саумалкөл ауылы, Достық көшесі, 15а Археологиялық база: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольскок ауылы, Ботай қонысы: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы || тарихи-мәдени
|-
| 172. || "СҚО әкімдігінің мәдениет,тілдерді дамыту және мұрағат ісі басқармасының Қарасай - Ағынтай мемориалдық кешені" КМҚК || Қарасай батыр ауылы, Жастар к-сі , ғимарат 22 || Мемориалдық
|-
| 173. || КМҚК «[[Уәлиханов қонысы|Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Сырмбет тарихи-этнографиялық мұражайы]]» || СҚО, Айыртау ауданы, Сырымбет ауылы || тарихи-этнографиялық
|-
| 174. || «Историко-краеведческий музей района Магжана Жумабаева» филиала коммунального государственного казенного предприятия«Северо-Казахстанское областное музейное объединение управления культуры, архивов и документации акимата Северо–Казахстанской области» || район Магжана Жумабаева, г. Булаево, ул. Киреева , дом 15 || Историко-краеведческий
|-
| 175. || [[Ғабит Мүсіреповтің музей-үйі|Музей им.Г.Мусрепова]] || СКО,Жамбылский район,с.Жанажол || литературно-мемориальный
|-
| 176. || [[Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайы|Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі]] «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. 314-ші атқыштар дивиясы к. 83 || көркемдік
|-
| 177. || Солтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. Қазақстан Конституциясы к. 48 || тарихи-өлкетану
|-
| 178. || Дом музей Сабита Муканова || Жамбылский район с.Сабит, ул.С.Муканова 25 || Литературно-мемориальный
|-
| 179. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Мағжан Жұмабаев музейі» филиалы || СҚО, М.Жұмабаев ауданы, Сарытомар ауылы, мектеп көшесі, 13А ғимарат || Әдеби-мемориалды
|-
| 180. || «Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы «Шал ақын ауданының музейі» || СҚО, Шал ақын ауданы, Сергеевка қ., Гончар к.112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 181. || «Иван Петрович Шухов музей үйі» СҚО әкімдігінің тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы || СҚО Жамбыл ауданы Пресновка ауылы, Гоголь көшесі 5 үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 182. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны филиалының «Есіл ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» || Солтүстік Қазақстан Облысы Есіл ауданы Явленка к. || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Шығыс Қазақстан облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 183. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Күршім селосындағы филиалы || ШҚО, Күршім ауданы, Күршім ауылы, Бауыржан Момышұлы көшесі 81 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 184. || Облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қ. Қайсенов көшесі, 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 185. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Катонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылындағы филиалы || ШҚО, Үлкен Нарын Шулятикова 17 || тарихи - өлкетаңу
|-
| 186. || «Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы» ММ «[[Шығыс Қазақстан облыстық өнер мұражайы|Шығыс Қазақстан Өнер музейі]]» КМҚК || Өскемен қаласы, Тоқтаров көшесі, 56 || өнер
|-
| 187. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Зайсан тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || ШҚО, 070700, Зайсан ауданы, Зайсан қаласы, Желтоқсан көшесі, № 27 үй. || тарихи - өлкетаңу
|-
| 188. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі Шығыс Қазақстан облыстық мекемесі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Потанин көшесі, № 27/1 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 189. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Риддер тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Тәуелсіздік даңғылы, №11 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 190. || «Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығы» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Бейбітшілік көшесі, № 29 үй || сәулет-этнографиялық
|-
|}
=== Ұлытау облысы ===
{| class="wikitable sortable"
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 191. || «[[Жезқазған облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Жезқазған тарихи-археологиялық музейі көрме залымен]]» КМҚК || Ұлытау облысы Жезқазған қаласы Алашахан даңғылы, 22. || Тарихи-археологиялық
|-
| 192. || Қарағанды облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басақармасының «[[С. Сейфуллин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы|Сәкен Сейфуллин атындағы Жаңаарқа аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны || Ұлытау облысы, Жаңаарқа ауданы, Жаңаарқа кенті, С.Сейфуллин даңғылы, 26 || Өлкетану
|-
| 193. || «[[Жезді тау-кен және балқыту ісі тарихы мұражайы|М.Төрегелдин атындағы Жезді кентіндегі тау-кен және балқыту ісі тарихы музейі]]» КМҚК || Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді кенті Қожабай ақын көшесі,4 , Қарсақбай кенті Сәтбаев көшесі, 11 || өндірістік
|}

== Статистика ==
Дереккөз.<ref>https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107081209/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 |date=2021-11-07 }}</ref>
=== Музей қызметінің негізгі көрсеткіштері ===
{| class="wikitable collapsible sortable"
! !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019
|-
! Музейлер саны
| 234 || 238 || 240 || 245 || 250
|-
! соның ішінде:
|-
! тарихи
| 50 || 50 || 54 || x || 52
|-
! өлкетану
| 89 || 90 || 88 || 89 || 93
|-
! мемориалдық
| 52 || 53 || 57 || x || 58
|-
! жаратылыстану ғылыми
| 4 || 4 || 3 || x || 3
|-
! өнертану
| 11 || 12 || 11 || 11 || 10
|-
! қорық-музейлер
| 10 || 10 || 9 || 10 || 14
|-
! басқалары
| 18 || 19 || 18 || 19 || 20
|-
! Негізгі қордағы экспонаттар саны
| 2 397 246 || 2 382 101 || 2 419 677 || 2 464 368 || 2 551 037
|-
! Келушілер саны, мың адам
| 5 719,9 || 5 894,7 || 6 450,2 || 6 716,0 || 6 829,3
|-
! 1000 адам басына шаққанда
| 326 || 331 || 358 || 367 || 369
|-
! Экскурсиялар саны
| 148 052 || 145 474 || 153 665 || 168 004 || 181 431
|-
! Дәрістер саны
| 12 611 || 13 484 || 13 440 || 13 486 || 13 990
|-
! Көрмелер саны
| 7 946 || 9 146 || 9 206 || 9 737 || 9 496
|-
! соның ішінде:
| || || || ||
|-
! музейлерде
| 5 179 || 5 749 || 5 557 || 6 272 || 6 334
|-
! музейлерден тыс
| 2 767 || 3 397 || 3 649 || 3 465 || 3 162
|-
! Қорық-музейлер тарихи және мәдени ескерткіштер саны
| 1 411 || 1 453 || 1 453 || 1 346 || 1 393
|}
=== Музейлер саны ===
{| class="wikitable collapsible sortable"
! !! colspan="2" | 2015 !! colspan="2" | 2016 !! colspan="2" | 2017
! colspan="2" |2018
! colspan="2" |2019
|-
!
| барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|-
! Қазақстан
| 234 || 112 || 238 || 116 || 240 || 120 || 245 || 124 || 250 || 128
|-
! Ақмола
| 13 || 4 || 13 || 4 || 13 || 4 || х || х || 14 || 5
|-
! Ақтөбе
| 19 || 10 || 19 || 10 || 20 || 11 || 20 || 11 || 19 || 11
|-
! Алматы
| 24 || 17 || 25 || 18 || 26 || 19 || 28 || 20 || 29 || 21
|-
! Атырау
| 17 || 13 || 17 || 13 || 17 || 13 || 17 || 13 || 17 || 13
|-
! Батыс Қазақстан
| 7 || 3 || 6 || 3 || 7 || 4 || 8 || 5 || 9 || 5
|-
! Жамбыл
| 13 || 9 || 13 || 9 || 15 || 10 || х || х || 17 || 12
|-
! Қарағанды
| 21 || 11 || 22 || 12 || 22 || 12 || х || х || 22 || 12
|-
! Қостанай
| 10 || 5 || 10 || 5 || 10 || 5 || 10 || 5 || 10 || 5
|-
! Қызылорда
| 10 || 5 || 12 || 6 || 13 || 7 || 13 || 7 || 14 || 7
|-
! Маңғыстау
| 7 || 4 || 7 || 4 || 7 || 4 || 7 || 4 || 7 || 4
|-
! Оңтүстік Қазақстан
| 29 || 12 || 29 || 12 || 28 || 13 || - || - || - || -
|-
! Түркістан
| - || - || - || - || - || - || 27 || 13 || 27 || 13
|-
! Павлодар
| 13 || 6 || 14 || 7 || 11 || 6 || 11 || 6 || 11 || 6
|-
! Солтүстік Қазақстан
| 12 || 7 || 12 || 7 || 12 || 7 || 13 || 8 || 13 || 8
|-
! Шығыс Қазақстан
| 16 || 6 || 16 || 6 || 16 || 5 || 16 || 5 || 17 || 6
|-
! Нұр-Сұлтан қаласы
| 7 || - || 7 || - || 7 || - || 7 || - || 6 || -
|-
! Алматы қаласы
| 16 || - || 16 || - || 16 || - || 16 || - || 17 || -
|-
! Шымкент қаласы
| - || - || - || - || - || - || 1 || - || х || -
|}

== Тағы қара ==
* [[Қазақстан кітапханалары]]
* https://e-history.kz/kz/historical-education/show/12830/
* https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812155229/https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 |date=2022-08-12 }}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Тізімдер]]

Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2025-03-21T08:25:03Z

Салиха: «Семей сәулеті» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — [[Семей]] қаласындағы [[мұражай]].

==Тарихы==
Облыстық тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты XIX ғасырдың 50-жылдарында, шамамен, 1856 жылы генерал-губернатор Проценконың бұйрығымен салынған. Сәулетшісі белгісіз. Революцияға дейін бұл үйде әскери губернатор тұрған. Совет өкіметі орнағаннан кейін бұл ғимарат Бостандық үйі деп аталған. Мұнда Семей қаласының алғашқы Совдепі орналасқан. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде контрреволюциялық бүлік шықты. Ақ гвардияшылардың терроры кезінде ғимаратта ақ гвардияшы әскерлер орналасты. Совет өкіметі қалпына келтірілгеннен кейін, бұл ғимаратта шаруалар корпусының саяси бөлімі, одан соң Семей әскерлер тобының штабы орналасты.<ref>[N]</ref>

Музей [[1883]] ж. [[Абай]]дың жақын досы [[Михаэлис Евгений Петрович|Е П. Михаэлистің]] бастамасымен [[Семей облысы]]ндағы статистика комитеті жанынан ұйымдастырылған. [[1902]] ж. музей [[Орыс география қоғамы]] Батыс-Сібір бөлімі Семей бөлімшесінің қарамағына беріліп, жұмысы жандана түсті. Музейде құрылған күнінен бастап Семей облысы тарихын, әлеуметті-экономик , мәдени өмірін,тұрмы салтын, табиғатын жан жақты көрсеткен археолог. Тарих , этнография, тау кен өнеркәсібі [[палеонтология]] Қытай бөлімдері жұмыс істейді. Музейде, негізінен Семейге саяси жер аударылып келген адамдар қызмет атқарды. Музей құру ісіне А. А. Блэк, А. А. Леонтьев, [[Коншин Николай Яковлевич|Н. Я. Коншин]], ағайынды Белослюдовтар, П. Р. Лобановский т. б. белсене қатысты. [[Археология]] бөлімінің ашылуына Михаэлистің улесі зор болған. Ол Семей облысында жүргізген қазба жұмыстарының бай археол. коллекциясын осы бөлімге табыс еткен. Музейдің этнография бөлімінің экспонаттары бірнеше рет [[Ресей]]дің үлкен қалаларына апарылып, көрмеге қойылған. Музей жұмысына [[Абай]] да белсене қатысып, өз тарапынан ақыл-кеңестерін беріп, қазақ халқының 50-ден астам тұрмыстық-ұлттық бұйымын тапсырған. [[1885]] ж. Сібірді зерттеу мақсатымен келген Американ саяхатшысы, журналист [[Джордж Кеннан|Дж. Кеннан]] мен суретші Фрост музейде болып, Абай тапсырған заттарды суретке түсіріп алған («Семипалатинские областные ведомости», [[1908]], № 19, 10 мамыр). Суретші [[Николай Иванович Крутильников|Н. И. Крутильников]] [[1924]] ж. музейге өзі салған «Абай портретін» тарту еткен. Музейдің көрме залдарында Абайға арналған бұрыш жұмыс істейді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

==Негізгі тематикалық экскурсиялар==
*Қазақ халқының этнографиясы;
*Семей қаласының тарихы;
*Мұражайдың палеонтологиялық жиынтығы;
*Аймақтың өсімдіктер және жануарлар әлемі;
*Ертістің мәдениеті.

==Сілтемелер==
* [http://semeymuseum.kz/kz/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926022303/http://semeymuseum.kz/kz/ |date=2020-09-26 }}

{{Абай облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Семей сәулеті]]

Өрнек қала орны

2025-03-15T09:59:37Z

Салиха:

{{Көне қалашық
|Атауы = Өрнек қалашығы
|сурет = Өрнек қалашығы.jpg
|өлшемі =
|Сурет атауы =
|Мәртебесі = [[Әлемдік мұра]] ([[ЮНЕСКО]]), Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет =
|Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қалануы = VIII ғасыр
|Қалаушы =
|Деректерде атала бастады =
|Басқаша атаулары = Күлшөп
|Халық саны =
|Қиралды = XII ғасыр
|Қиралу себебі =
|Орналасуы =
|lat_dir = N |lat_deg = 42|lat_min = 53|lat_sec =38
|lon_dir = E |lon_deg = 72|lon_min = 08|lon_sec =50
|region =
|CoordScale =
|Позициялық карта 1 = Қазақстан
|ПозКарта 1 ені =
|crosses180 =
|Облыс картасы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Өрнек қала орны''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген көне қала орны.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Өрнек (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Өрнек]] ауылынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Сұлутөр шатқалынан шығатын Алтынсу мен Шұбырынды өзендерінің жағасында орналасқан.<ref>Тараз энциклопедиясы</ref>

== Зерттелуі ==
[[1985 жыл|1985]]-[[1986 жыл|86]] жылдары [[Карл Молдахметұлы Байпақов|К.М. Байпақов]] жетекшілік еткен экспедиция зерттеу жұмыстарын жүргізген.

== Сипаты ==
Өрнек қаласының орталық бөлігі аумағы 155×160 м болатын төрт бұрыш пішінді, жан-жағы дуалдармен қоршалған. Қоршаудың қазіргі қиранды үйіндісінің биіктігі 5 м-ге, ені 11 – 15 м-ге жетеді. [[Қоршау]]дың бойында 31 күзет мұнараларының орындары сақталып қалған. Қазба жұмыстары Өрнектің 8 – 12 ғасырда гүлденген қала болғанын көрсетеді. Қазба жұмыстары барысында тастан безендіріліп жасалған 4 колонна табылды. Мықты бекіністің, мешіттің, әсем сарайдың орындары табылуы Өрнектің кезінде жоғары дамыған қалалар қатарына жататындығын айғақтайды. Ортағасырлық географтар – Ибн Хордадбек пен [[Құдама ибн Жафар|Құдама]] [[Тараз]] бен [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] арасында Касриабас, Күлшуб, Жулшүб деген қалалардың болғанын жазып қалдырған. Осындағы Күлшуб қаласы Өрнек болса керек.

== Мәртебесі ==
2014 жылы Өрнек қалашығы «Жібек жолының ескерткіштері: Тянь-Шань дәлізі» аталымы бойынша [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне]] қосылды.<ref>[http://kazmuseum.kz/e-seli-eskertkish/item/310-zhambyl-oblysyny-5-tarikhi-eskertkishi-yunesko-tizimine-kosyldy Жамбыл облысының 5 тарихи ескерткіші ЮНЕСКО тізіміне қосылды]</ref>

2017 жылы Өрнек республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32068128&pos=3;-88#pos=3;-88 Мәдениет және спорт министрінің бұйрығы]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

2025-01-30T11:39:46Z

Салиха: /* Нысандардың географиялық орналасуы */

[[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде '''Қазақстанның 6 нысаны''' бар. Үш нысан тізімге мәдени талаптар бойынша енгізілсе, тағы үшеуі табиғи талаптар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2017 жылғы жағдайына сәйкес Қазақстан территироиясындағы 13 нысан Әлемдік мұра тізіміне үміткер ретінде тіркелген.<ref name="kazakhstan-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=kz|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=10 қазан 2011|lang=en|description=Қазақстандағы Эннеско Әлемдің мұра нысандарына үміткердер тізімі.|archiveurl=|archivedate=}}</ref> Қазақстан Республикасы әлемдік мәдени және табиғи мұраларды қорғау жөніндегі Конвеницияны 1994 жылдың 29 сәуірінде ратификациялаған.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kz|title=The States Parties - Kazakhstan|publisher=unesco.org|accessdate=10 қазан 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65gp27OUl|archivedate=2012-02-24}}</ref>. Қазақстан территориясындағы орналасқан алғашқы нысан тізімге [[2003]] жылы ЮНЕСКОның Әлемдік мұра Комитетінің 27-ші сессиясында қабылданған.

== Тізім ==
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан.

{| class="wikitable sortable wide" style="text-align: center"
|-
!width=3 %|#
!width=15 %|Суреті
!width=37 %|Атауы
!width=19 %|Орналасуы
!width=9 %|Жасалу уақыты
!width=5 %|Тізімге еңгізілген жылы
!width=6 %|№
!width=6 %|Талаптар
|-
| '''1'''
| [[Сурет:Khoja ahmed Yasavi dome.jpg|150px]]
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] ({{lang-en|Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi}})
| Қала: [[Түркістан қаласы|Түркістан]] Облыс: [[Түркістан облысы]]
| [[1389]]—[[1405]]
| 2003
| [http://whc.unesco.org/en/list/1103 1103]
| i, iii, iv
|-
| '''2'''
| [[Сурет:Tanbaly.jpg|150px]]
| [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] ({{lang-en|Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly}})
| Жақын қала: [[Алматы]] Облыс: [[Алматы облысы]]
| Б.з.д. II мыңжылдық — XX ғасыр басы
| 2004
| [http://whc.unesco.org/en/list/1145 1145]
| iii
|-
| '''3'''
| [[Сурет:Korgalzhinskiy Nature Reserve.JPG|150px]]
| [[Сарыарқа - Солтүстік Қазақстан даласы мен көлдері]] ({{lang-en|Saryarka – Steppe and Lakes of Northern Kazakhstan}})
| Облыстар: [[Ақмола облысы]], [[Қарағанды облысы]], [[Қостанай облысы]]
| —
| 2008
| [http://whc.unesco.org/en/list/1102 1102]
| ix, x
|-
| '''4'''
| [[Сурет:Akyrtas.JPG|150px]]
| Жібек жолы бойындағы көне қалалар: [[Ақтөбе (Жамбыл облысындағы ежелгі қала орны)|Ақтөбе]], [[Ақыртас]], [[Қарамерген]], [[Қойлық (қала)|Қойлық]], [[Қостөбе қалашығы|Қостөбе]], [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]], [[Өрнек қала орны|Өрнек]], [[Тальхиз|Талғар]]
| Алматы облысы, Жамбыл облысы (Қытай және Қырғызстанмен бірге)
| —
| 2014
| [http://whc.unesco.org/en/list/1442 1442]
| ii, iii, v, vi
|-
| '''5'''
| [[Сурет:Aksu Jabgly 3.JPG|150px]]
| Батыс Тянь-Шань * [[Қаратау қорығы]] * [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағлы қорығы]] * [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі]]
| Түркістан облысы, Жамбыл облысы (Қырғызстан және Өзбекстанмен бірге)
| —
| 2016
| [http://whc.unesco.org/en/list/1490 1490]
| x
|-
|'''6'''
|[[Сурет:Altynemel dune.jpg|150px]]
|[[Алтынемел ұлттық паркі]] және [[Барсакелмес қорығы]]
|Алматы облысы, Қызылорда облысы (Түрікменстан және Өзбекстанмен бірге)
|—
|2023
|[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6496/ 6496]
|ix, x
|}

=== Нысандардың географиялық орналасуы ===

{{ Location map+|Kazakhstan|width=750|float=center|caption=Қазақстандағы Юнеско әлемдік мұра нысандары|places=
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=43|lat_min=17|lat_sec=35|lon_deg=68|lon_min=16|lon_sec=28|position=top|label=[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=43|lat_min=48|lat_sec=12|lon_deg=75|lon_min=32|lon_sec=06|position=top|label=[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]]}}
{{location map~ |Kazakhstan|lat=51.533333 |long=64.438889|label=[[Наурызым қорығы|Наурызым]]|position=top}}
{{location map~ |Kazakhstan|lat=50.433333 |long=69.188889|label=[[Қорғалжын қорығы|Қорғалжын]]|position=top}}
{{location map~ |Kazakhstan|lat=45.635278 |long=59.908333|label=[[Барсакелмес қорығы|Барсакелмес]]|position=right}}
{{location map~ |Kazakhstan|lat=44.333333 |long=78.433333|label=[[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]]|position=right}}
{{Location map~ |Kazakhstan| label = [[Қойлық (қала)|Жібек жолы қалалары]] | position =top
| lat_deg = 45 | lat_min = 39 | lat_sec = 56 | lat_dir = N
| lon_deg = 80 | lon_min = 15 | lon_sec = 38 | lon_dir = E
}}
}}

== Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|- bgcolor="#cccccc"
! width=3%|#
! width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Орналасуы
! width=9%|Құрылған уақыты
! width=5%|Тізімге кірген уақыты
! width=6%|№
! width=6%|[[Әлемдің мұра критерилері]]
|-
| '''1''' || [[Сурет:Zhambyl province seal.png|150px]] || [[Мерке түрік ордасы]] || Ең жақын елді мекені: [[Мерке]] Область: [[Жамбыл облысы]] || [[VI ғ]]—[[XI ғ]] || 1998 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1131/ 1131] || көрсетілмеген
|-
| '''2''' || [[Сурет:Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg|150px]] || Солтүстік Тянь-Шань [[Іле Алатауы ұлттық паркі]] || Ең жақын елді мекені: Алматы || — || 2002 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1681/ 1681] || x
|-
| '''3''' || || [[Абылайкит бұтханасы]] || Шығыс Қазақстан облысы || XVII ғасыр || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6558/ 6558] || iii
|-
| '''4''' || [[Сурет:Dzhuchi khan mausoleum.jpg|150px]] || [[Ұлытау таулары|Ұлытау мәдени ландшафты]] || Ең жақын елді мекені: [[Жезқазған]] [[Қарағанды облысы]] || — || 1998 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1138/ 1138] || v
|-
| '''5''' || || [[Арпаөзен таңбалы тастары|Арпаөзен петроглифтері]] || Ең жақын елді мекені: [[Шолаққорған]], Түркістан облысы|| б.з.б. I-ші мыңжылдық || 1998 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1135/ 1135] || ii, iii
|-
| '''6''' || || [[Ешкіөлмес петроглифтері]] || Ең жақын елді мекені: [[Талдықорған]] || б.з.б. XIII ғ. — б.з.б.IX ғ. || 1998 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1134/ 1134] || iii
|-
| '''7''' || || [[Құлжабасы жазуы]] || Жамбыл облысы || б.з.д. III мыңжылдық — б.з. XIV ғ. || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6564/ 6564] || iii
|-
| '''8''' || || [[Сауысқандық петроглифтері]] || Қызылорда облысы || б.з.д. XVIII ғ. — б.з. III ғ. || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6565/ 6565] || ii, iii
|-
| '''9''' || || Жер асты мешіттері || Маңғыстау облысы || — || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6566/ 6566] || ii, iii, iv
|-
| '''10-12''' || [[Сурет:Transasia_trade_routes_1stC_CE_gr2.png|150px]] ||Жібек жолы|| Аймақ: [[Еуропа]] - [[Қытай]] || — || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5754/]|| көрсетілмеген
|-
| '''13''' || [[Сурет:Ustyurt Plateau.png|150px]] || [[Үстірт қорығы]] || Маңғыстау облысы || — || 2021 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6571/ 6571] || iii, v, viii
|}

== Сілтемелер ==
* [http://whc.unesco.org/en/statesparties/kz Юнеско әлемдік мұра ресми сайтындағы Қазақстан]

== Дереккөздер ==
<references />

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Азиядағы Әлемдік мұра нысандары}}
{{Әлемдік мұралардың тізімі}}

[[Санат:Әлемдік мұра]]
[[Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]

Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы

2025-01-29T07:46:17Z

Салиха: /* Негіздемелер хронологиясы */

[[Сурет:Оңтүстіктен түсірілген Таңбалы шатқалының көрінісі.jpg|thumb|right|250px|Оңтүстіктен түсірілген Таңбалы шатқалының көрінісі.]]
'''Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы''' – Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 1052 Қаулысымен [[2003 жыл|2003]] жылдың қазан айының 14 жұлдызыңда [[Алматы облысы]]нда ұйымдастырылған археологиялық табиғи кешенді Мемлекеттік мекеме. Жалпы ауданы 3800 га құрайды.

== Орналасқан жері ==
[[Сурет:Оңтүстіктен түсірілген Таңбалы алқабының көрінісі.jpg|thumb|right|200px|Оңтүстіктен түсірілген Таңбалы алқабының көрінісі.]]
Алматы облысы [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Қарабастау (Алматы облысы)|Қарабастау]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4 км, [[Алматы]] қаласынан 170 км солтүстік-батыста, [[Іле Алатауы]]нан оңтүстіктен солтүстікке қарай [[Балқаш]] көлі мен [[Бетпақдала]] шөлінедейін созылып жатқан [[Шу-Іле таулары]]ның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

== Шатқал ландшафты ==
Таңбалы шатқалының көркем бедері Шу-Іле тауларыгеологиялық тарихының ұзақ уақытында қалыптасты. Бұл үдерісте негізгі рөл атқарған неотектоникалық құбылыстар, олардың ішіндегі неғұрым жастарының жасы 1 миллион жылға жуық. Таңбалыдан солтүстікке қарай созылған таулар мен кең жазықтықтың шекарасы көне жарықтың бойын белгілейді, соның нәтижесінде кезінде жер беті көтеріліп, биік кертпеш пайда болды, сулы және желді эрозия күмбез тәрізді және тегіс төбелерімен (ұсақ шоқылар) аласа таулар арқылы өз жолын тапқан өзенді алқаптардың қалыптасуының аяқталуына септігін тигізді. 
Таңбалының ең көзге түсер белгісі – жырадан ілгері ұмтылып шығып тұрған шағын құз, яғни шатқал болып табылады. Бұнда аңғардың біртүрлі иілімдерінде жартасты баурайлар жабық кеңістік жасап, бір-біріне жабысып тұрғандай. Көне шебер-жасаушылардың бірнеше ұрпағы еңбегін сіңіріп, қолөнерінің тамаша галлереясына айналдырған, тегіс және жалпақ жартастар бетіне салынған ертедегі петроглифтер сан мыңдаған жылдар бойы жел өтінде күн көзіне қақталып тұрды. Көптеген ғасырлар бойы Қазақстан тарихында іздерін қалдырған түрлі халықтар үшін арна жартастарымен Таңбалының жіңішке алқабы діни ғибадатхана рөлін атқарды; мұнда салт-жоралық рәсімдер өткізілді, ырымдар жасалды, тәңірге табыну және ата-бабалар рухына сыйыну рәсімдері істелді. 
Таңбалыға тәу ету дәстүрі қазір де бар. Оны мұнда қазіргі келушілердің бұталарға байлаған ала-құла шүберек қиындыларынан, "құрбандық шалу" рәсімдерінен анық байқауға болады.

== Археологиялық ескерткіштері ==
Қазақстанның көп ғасырлық тарихындағы Таңбалының мәнділігі, мұнда қола дәуірінің суретшілері алғаш рет құдайға антропоморфтық кескін бере отырып, оның көріп білуге болатын бейнесін жасауында. Таңбалының әлемдік мәні сондай, мұнда адам ашық аспан астында Күн Ордасын жасай отырып, ландшафтың табиғи өзгешелігімен өзінің шығармашылық даналығын біріктіре білген. 
Петроглифтердің орналасқан жері Таңбалы шатқалы тек Орта Азия шеңберінде ғана емес, ғаламдық көлемдегі ең маңыздылардың бірі болып табылады. Бұл зерттеліп жатқан және қорғалатын адамзаттың тарихи-мәдени мұрасы болып табылатын осы кешенге аялы қатынасқа себепші болады. Таңбалы шатқалының петроглифтерін зерттеу петроглифтердің тарихи-мәдени және палеоэкологиялық мағыналы мәтінін қайта құру үшін негізгі базаны қамтамасыз етеді. Таңбалының ертедегі петроглифтері ертедегі адамның қоршаған әлемді кеңістіктік көру және қабылдауын көрсете отырып, ап-анық сұлулыққа ие. Осы жартастағы суреттер біздің санамызға әсер ете отырып, ғасырлар арқылы сәлемдеме түрінде бізге жеткендей. Таңбалы ордасының феномені петроглифтердің бейнелеу қатарларының белгілі құрылымдарының болуында, мұнда қола дәуіріндегі петроглифтердің жүйесіз емес, белгілі дәйектілікпен орналасатындығын және белгілі экспозициядағы ғана жазықтықты алып жатқандығын бақылаймыз.
Таңбалы шатқалының аумағында жүзден астам әр түрлі уақыттағы ескерткіштер — қола дәуірінен біздің заманымызға дейінгі 14—13 ғасырдың ортасынан 19—20 ғасырлардың дейінгі аралықты қамтыған қоныстар, молалар, ертедегі тас қашалған орындар, петроглифтер және табыну ғимараттары (құрбан шалынатын жерлер) орналасқан. Олардың бәрі бірігіп үш мың жыл бойы біздің еліміздің көптеген ертедегі және қазіргі кездегі халықтарының тарихын нақтылы көрсететін археологиялық кешен құрайды. 
Кешеннің барлық кезеңдердегі негізі жартастарында 3000 жуық петроглифтер (1—5 топ) сақталған каньон болып табылады. Ертедегі петроглифтер белгілі бір бағытқа ғана бағдарланған жазықтықтарға ойып жасалған. Аңғарда каньоннның әрбір жартасының алдында қола дәуірінің барлық суреттері күрделі композицияларға дәйектілікпен біріге отырып, бір мезілде көрінетін жер бар. Таңбалы петроглифтер галереясы өзіндегі қола дәуірінің тайпаларының ертедегі мифологиясы негізіндегі көркем хикаяны нақтылы түрде көрсетеді. Қола дәуіріндегі Таңбалының көптеген петроглифтері Орталық Азияның жартастағы өнеріндегі бірегейі.

== Табиғаты, өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі ==
Таңбалы шатқалы Балхаш көлі және Шу өзенінің су сағасы бассейінін бөлетін, Шу-Іле тауларының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және Солтүстік Тянь-Шань провинциясының жазықтық-тау бөктері, шөлді-далалы аймағының құрамына кіреді. 
Өзендер мұнда аз, олардың көпшілігі жазда тартылып қалады, күн ыстық кездерде адамдар мен жануарларды сумен қамтамасыз ететін тек қана қайнарлар мен өзен арнасының тереңдігі біркелкі жалпақтау кең жерлерінде жиналған тұзды сулар. Мұна тоғайлар жоқ, жалғыз ағаштар сирек кездеседі, бірақ тау беткейлері қалың бұталармен жамылған. Көктемде тапшы шөпті өсімдігі таулармен жазықтықтарды гүлдердің ала-құла түстерімен жамылып, жарқырап шыға келеді. Жазғы қапырық кезінде өсімдігі тез сарғайып кетеді және қоңыр күзге дейін тек Таңбалы өзенінің жайылма алқабында шұраттың балаусасы мен көк шөбі сақталынады.
Таңбалы қорық-мұражайының ең көрікті жері шатқалдың сағасында түзілген шағын каньон болып табылады. Мұнда аңғардың таң қаларлық иілімінде жартас беткейлері жабық кеңістіктің елесін жасай отырып, көрерменді тығыз қоршап алады. 
Кешен аумағында Шу-Іле тауларында ғана кездесетін, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген — [[Регель қызғалдағы]], [[Кушакевич шиқылдағы|Кушакевич юнонасы]] және арнайы қорғауға мұқтаж басқа сирек кездесетін және реликті эндемикалық өсімдіктері бар ботаникалық бірлестіктер сақталған аймақтар бар. 
Одан басқа, жерді жырту және мал бағу нәтижесінде аймақтағы осындай ландшафтың көптеген басқа телімдері бүлінсе де, ескерткіш аумағында өзіне тән өсімдігімен бірге Тянь-Шаньның тау бөктеріндегі шөлге тән ландшафтының бүлінбеген телімдері сақталған. 
Қорық-мұражайының аумағында өзінің алғашқы қалпын сақтаған жабайы жануарлар — қасқырлар, түлкілер, қояндар, тасбақалар, жыландар, сондай-ақ көптеген құстар, соның ішінде жыртқыш құстар - дала қыраны, бөктергі, сұңқар-ителгі мекендейді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4</ref>

== Негіздемелер хронологиясы ==
* [[1998 жыл|1998]] жылы Таңбалы кешенінде [[1994 жыл|1994]] жылы тоқтатылған ғылыми-зерттеу жұмыстары қайта жаңғырып, Қазақстанның мәдениет министрлігімен Таңбалы кешенін сақтау мен кешенді бағдарламасын өңдеу басталды. Сол жылы Таңбалыны Қазақстан атынан Юнесканың Әлемдік Мұралардың Алғашқы Тізіміне енгізу негіздемесі дайындалады.
* [[1999 жыл|1999]] жылы Юнесконың Әлемдік Мұралар Комитеті Таңбалыны беделді ескерткіш ретінде 2001-2002 жылдарда номинацияға қосу қажет деп анықтайды.
* 2003 жылы 19 желтоқсанда ЮНЕСКО-Норвегия-Қазақстанның «Менеджмент, консервация және Таңбалының жартастағы өнер ескерткіштерін таныстыру» жобасын іске асыру туралы Қазақстан Үкіметі және ЮНЕСКО арасында Келісімге қол қойды.
* [[2004 жыл|2004]] жылдың басында Таңбалыны ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік Мұралар Тізіміне енгізу үшін қажетті құжаттамаларды дайындау үдерісі аяқталу кезеңіне кірді.
* [[2004 жыл|2004]] жылы 30 маусымда Таңбалы археологиялық Ландшафтының Петроглифтері ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік Мұралар Тізіміне енгізілді.
* [[2005 жыл|2005]] жылы 19 қыркүйекте ЮНЕСКО-ның штаб-пәтерінде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік Мұралар Тізіміне «Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтерін» Қазақстандық номинациясын енгізу туралы СЕРТИФИКАТТЫ ЮНЕСКО-ның Бас директоры Койчиро МАЦУУРАның қазақстандық делегацияға тапсыруының салтанатты рәсімі өтті.<ref>"Қазақстан Республикасы Мәдени саясат және өнертану институты" материалдарынан.</ref>

== Қорық-музейінің "Сапар орталығы" ==
[[2018 жыл|2018]]-[[2019 жыл|2019]] жылдары Таңбалы қорық-музейінің "Сапар орталығы" бой көтерді. 
[[2020 жыл|2020]] жылы көрме залын музейлендіру жұмыстары жүргізілді. Екі қабатты ғимараттың жалпы аумағы – 1478,9 шаршы метр. Жаңа орталық заманауи үлгіде жабдықталған. Көрме залы, конференция залы, зертхана, кітапхана, кеңсе, келушілер үшін асхана және қонақүймен қамтылған. Ғимараттың сыртында 5 киіз үй тігілген дәстүрлі этноауыл бар. Олардың іші ұлттық стильде жабдықталған. Киіз үйдің ішінде қазақы үлгіде былғарыдан тігілген сөмкелер, ұлттық киімдер, тұрмыс-салт бұйымдары, аңшы құралдары қойылған.

Мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи «Таңбалы» қорығына 10 мультимедийлық энциклопедиялар арналып, "Мәдени мұра" Мемлекеттік бағдарламасы аясында «RGB-Studio» ЖШС-і құрған "Мультимедийлық энциклопедия коллекциясына" енді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан қорықтары]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Уәлиханов мемориалдық кешені

2025-01-24T08:47:10Z

Салиха: /* Кешен көріністерінен */

[[Сурет:Shokan_Ualikhanov_Museum.jpg|нобай|300px|Ш. Ш. Уәлихановтың мемориалды мұражайының ғимараты.]]
'''Уәлихановтың мемориалдық кешені''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы]], [[Шанханай]] ауылынан батысқа қарай 3 км жерде.

== Кезеңі және авторлары ==
Ш. Уәлиханов мемориалдық кешені[[1985 жыл|1985]] жылы [[Алтынемел жотасы|Алтынемел]] баурайында ұлы ғалымның туғанына 150 жыл толу құрметіне ашылды. Авторлары: сәулетшілер Б. А. Ыбыраев, С. И. Рүстембеков, Р. А. Сейдалин, инженерлер А. П. Котов, А.И. Гусев, суретші А. К. Ермекбаева.

== Сипаты ==
Мемориалдық кешен ғалымның бейітіне қойылған құлпытастан, мұражайдан, қонақүйден, ескерткіштен және хауызды алаңнан тұрады.

=== Құлпытасы ===
[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] өзінің өмір жолын қызмет бабымен талай рет болған Жетісу жерінде аяқтады, қайын жұртында қайтыс болып, Алтынемел қыратының етегіндегі Көшентоған шатқалында жерленген.
Алғашында Шоқан қабірінің үстінде оның қайнағасы, Ұлы жүз сұлтаны Тезек Нұралыхановтың бұйрығымен саман кірпіштен мазар салынды. Мазардың қасбеті қабырғасында жазу жазылған ағаш тақта орнатылған, онда: бірінші бөлігінде Құраннан үзінді күйдіріліп немесе ойып жазылған, ал басқасында "Шыңғыс ханның ұрпағы, Орта жүздің әйгілі ханы Абылай баласы Уәлидің ұлы Шыңғыстың ұлы Шоқан" жерленгендігі хабарланады. Төрт жылдан кейін бұл мазардың орнына күйдірілген кірпіштен басқа мазар тұрғызылды. Айналасына көлемді саман қабырғалары салынды. 
[[1867 жыл|1867]] жылы [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]]нің генерал-губернаторы болып сайланған генерал К. П. Кауфманның тапсырмасымен Ш. Ш. Уәлихановтың зиратына арнайы тақта жасатылып, ол тақта [[1881 жыл|1881]] жылы шілде-тамыз айларында орнатылды. 
Кейіннен атақты ғалым әрі саяхатшының зираты ұмтыла бастайды. Бір кездері оның да төбесі күмбез тәрізді болған болуы керек, дегенмен уақыт біртіндеп қиратқан, қазір күмбез жоқ. Тек жіңішке төрт балшықты бағанадан тұратын жартылай қираған үстіңгі қабаты қалған. Бұл қабаттың астындағы аласа балшықты іргетасында жергілікті тас кесуші Л. Ластовский жасаған мәрмәр тақта кішкене ғана ақауымен қазіргі күнге дейін сақталған. [[1989 жыл|1989]] жылы ол мәрмәр тақтаның түп нұсқасын көшірмесімен ауыстырып, түп нұсқасы Ш. Ш. Уәлихановтың мемориалды кешенді мұражайына қойылды. 
Көп жылдардан кейін ұмытылған Ш. Ш. Уәлиханов 1947 жылы қайтадан «ашылды». Сол кезде жерлеу орнын Қазақ КСР ҒА археология бөлімінің ғылыми экспедициясы мен Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Сәулет басқармасы зерттеген. 
[[1958 жыл|1958]] жылы Ш. Ш. Уәлихановтың қабірінің үстінде қызғылт граниттен бес метрлік ескерткіш бой көтерді. Ол саяхаттың символы глобус жарты шарымен аяқталады. Ескерткіштің беті жағында сопақша текшеде Уәлихановтың қола горельефі орналасқан. Етегінде естелік эпитафиясы бар мәрмәр тақта орнатылған (сәулетші М. Ващенко, мүсінші П. Д. Усачев, 1958).

=== Мұражай үйі ===
Ансамбльдің басты ғимараты – [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлихановтың]] ғылыми-шығармашылық мұрасын бейнелейтін мұражай үйі. 
Мұражай үйінің сыртқы пішіні қазақ халқының мемориалды архитекторның дәстүрінен ("төрт құлақ") туындаса, ішкі кеңістігі киіз үйді, жолаушының шатырын елестетеді. Интерьердің негізінен үш түсті — еденнің қара, қабырғаларының қызыл, төбесінің шымқай ақ болуы дәстүрлі көркемөнер мәдениетіндегі үшкіл әлем символын білдіреді. Үйдің едені бұрандалы түрде бірте-бірте биіктеп, екінші қабатқа көтерілуге мүмкіндік жасайды. Орталық зал (ауданы 18x18 м) бұрыштарынан бастап ортасына қарай еңіс диагоналды арқалықтармен жабылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 
30 орындық кинозал мен келушілерге қызмет көрсететін жайлар бөлек орналасқан. Қонақүйдің (30 орынды) әсем интерьері мұражайдың композицияның құрылымын сақтай отырып, жалпы ансамбльдің ішкі, сыртқы тұтастығымен ұласып кетеді. Уәлихановтың мемориалдық кешенінің жобасы 1987 жылы Софияда өткен "Интерарх" халықаралық байқауында 2-орын алып, күміс медальға ие болды. 

Мұражай ғимараты экспозициялық залдар орналасқан екі қабатты екі павильоннан тұрады. Басты зал дүниені үш деңгейге (өлгендер дүниесі, тірілер дүниесі, жаратушылар дүниесі) мүшелеп бөлу, сондай-ақ Дүниенің орталық өсі (Темірқазық) идеясы жөніндегі қазақтың халықтық түсінігін символдық түрде көрсетеді. Мұражайдың іші Шоқан Уәлихановтың өмірі мен қызметін баяндайтын жәдігерлермен жабдықталған.

=== Ескерткіші ===
Мұражай ғимаратының оңтүстік қапталындағы биік төбенің үстінде Шоқан ескерткіші тұр. Бұл – ғалым-саяхатшының ұзына бойымен биіктігі алты метрлік әскери мундирде бейнеленген, қолына кітап ұстаған, беті ауыл орталығына қараған мүсіні (мүсінші И. Рукавишников, 1979). 
Мүсін күлгін түсті гранитпен қапталған, биіктігі үш метрлік тікбұрышты тұғырдың үстіне орнатылған. Ескерткіш көгілдір аспан фонына салынған сурет тәрізді жерден жоғарыда асқақтап көрінеді. 
Ауыл жақтан төбенің басына екі қарау алаңқайы бар алып саты жетелейді (1979). Мұражай алдындағы алаң мен төбе жасанды су айдынымен бөлінген, оның үстімен өрнекті қоршауы бар көпір өтеді.<ref> АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4</ref>

Уәлихановтың мемориалдық кешеніне Алматы-Шеңгелді-Қоянкөз-Матай-Жаркент және Семей-Аякөз-Қапал-Алтынемел маршруты бойынша сапар шегуге болады. Кешенге автомобиль жолдары барады. Сарыөзек-Жаркент тас жолының бойында орналасқан. Ол негізгі жолдан 20 км қашықтықта, Шоқан ауданында орналасқан.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>

== Кешен көріністерінен ==
<gallery>
Тас оюшы Л. Ластовскийдің қолхаты. 12 тамыз 1881 жыл.jpg|Ш. Ш. Уәлихановтың зиратының үстіне қойылатын тақтайшаны даярлау үшін ақшаны алғандығы туралы тас оюшы Л. Ластовскийдің қолхаты. 12 тамыз 1881 жыл.
Ш. Уәлиханов зиратының ескерткішіндегі жазуы бар мәрмәр тақта. 1989 жылғы көшірмесі.jpg|Ш. Уәлиханов зиратының ескерткішіндегі жазуы бар мәрмәр тақта. 1989 жылғы көшірмесі.
Ш. Ш. Уәлиханов зиратына қойылған ескерткіш. 1958 жыл.jpg|Ш. Ш. Уәлиханов зиратына қойылған ескерткіш. 1958 жыл.
Ш. Ш. Уәлиханов бейітіне апаратын саяжол.jpg|Ш. Ш. Уәлиханов бейітіне апаратын саяжол.
Төбе басындағы Ш. Ш. Уәлиханов ескерткіші. 1979 жыл.jpg|Төбе басындағы Ш. Ш. Уәлиханов ескерткіші. 1979 жыл.
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жетісу облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Шоқан Уәлиханов]]
[[Санат:Кербұлақ ауданы]]
[[Санат:Жетісу облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Шақпақ ата мешіті

2025-01-17T09:00:24Z

Салиха:

[[Сурет:Шақпақ ата жер асты мешіті мен қорымы. XIV ғасыр – XX ғасырдың басы. Батыс көрінісі.jpg|thumb|right|300px|Шақпақ ата жер асты мешіті мен қорымы. XIV ғасыр – XX ғасырдың басы. Батыс көрінісі.]]
[[Сурет:Shakpak-Ata.jpg|thumb|300px|Шақпақ ата мешіті]]
[[Сурет:Шақпақ ата жер асты мешіті. XIV ғ. Орталық күмбезді залдың ішкі көрінісі.jpg|thumb|right|300px|Шақпақ ата жер асты мешіті. XIV ғ. Орталық күмбезді залдың ішкі көрінісі. ]]
'''Шақпақ ата мешіті''' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген діни сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Маңғыстау облысы]] [[Түпқараған ауданы]]ндағы [[Таушық]] ауылынан батысқа қарай 25 км жердегі қорымда орналасқан.

== Тарихы ==
Жартастан қашап салынған Шақпақ ата мешітінің құрылысын зерттеуші ғалымдар [[Георгий Цараевич Медоев|Г.Ц. Медоев]] 9-10 ғасырларға, ал [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Әжіғалиев]] 12-13 ғасырлардағы сәулет өнері ескерткішіне жатқызады.

== Сипаты ==
Мешіттің орталық күмбезі бөлмені басып өтетін ұзын түзара, оның екі қапталында қоржын үй орналасқан. Орталық намаз оқитын бөлме залының (5,0х4,5 м) төрт бұрышынан жұмыр бағаналар қашалып, олардың арасы сәнді дарбазамен байланыстырылған. Залдың төбесінен күмбез ойылып, одан цилиндр тәрізді ойынды (биіктігі 1,55 м) шығарылған. Ойынды сырттағы шаршы жобадағы павильонмен жалғасады. Павильон орталық бөлмеге жарық түсіріп тұрған ойындыны жауын-шашыннан қорғаумен қатар, бақылау мұнарасы қызметін де атқарған. Қос қапталындағы бөлмелердің солтүстік жағындағысы жолаушылар аялдайтын ханака (сәкісі бар) болуы ықтимал. Ал оңтүстік жағындағы бөлменің төргі қабырғасында михраб, оның екі жағынан шағын екі бөлме ойылған. Мешіттің қабырғаларында арнайы жасалған өрнек белгілері байқалмайды, тек әр жерінде тайыз қашалған қуыстар бар. Негізгі әшекей-өрнек бас кіре берістің тақтасы мен босаға қабырғаларын нақыштауға (жануарлар, қару-жарақ, салт атты адам суреттері, жазулар, тағы басқа) жұмсалған. Осы қорымда жер астынан тұрғызылған Шақпақ ата мешітінен басқа 10 — 19 ғасырлар аралығында іргесі қаланған сағанатам, құлпытас, сағана-қойтас сияқты көптеген діни ескерткіштер де сақталған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Маңғыстау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысы мешіттері]]
[[Санат:Маңғыстау облысы сәулеті]]
[[Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Сенек қорымы

2025-01-17T08:15:07Z

Салиха: «[[Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тар

[[Сурет:Сенек қорымы.jpg|thumb|250px|Сенек қорымы]]
[[Сурет:Senek_Cemetery.jpg|thumb|250px|]]
'''Сенек қорымы''' — дәстүрлі [[сәулет]] өнері ескерткіштері, 19 — 20 ғасырларда салынған.

Сенек қорымы [[Маңғыстау облысы]] [[Қарақия ауданы]] [[Сенек]] ауылынан шығысқа қарай [[Хорезм]]ге баратын ескі керуен жолының бойына орналасқан.

==Қорым құрылысы==
Екі қорымнан тұрады. Біріншісіне (ауданы 1,5 га) 3 күмбезді гөрхана, 31 сағанатам және бір-бірден құлпытас пен көктас, екіншісіне (ауданы 1 га) 2 күмбезді гөрхана 20-ға жуық сағанатам мен құлпытас кіреді. Бұл ескерткіштер ішінен 1900 жылы белгілі шеберлер Дүтбай Жандәулетұлы мен Нұрнияз Ізбасарұлы тұрғызған Нұрберген Қалышұлының гөрханасы ерекше көзге түседі. Гөрхананың құрылымы шаршы пішінді (5,0*5,5 м) [[тұғыр]] мен [[цилиндр]] мойындыққа орнатылған шатырлы күмбездің өзара үйлесуіне негізделген. Оңтүстік-батыс жағындағы басты кіреберіс қасбетінің жақтауы шығыңқы келген, есіктің жоғ. жағы дөңгелек тұмаршамен өрнектелген, ал кіреберіс ойығы жазық пештақпен көмкерілген. Алдыңғы бетінің және ішкі қабырғаларының оюлары көгеріс өрнек (гүлдер, желектер, гүл түйнектері), зооморфтық (түйетабан, қос мүйіз, сыңар мүйіз), геом. (дөңгелектер, үшбұрыштар, шаршы торлар) және космогон. (ирек өрнек) нақыштарға құрылған. Екінші қорымдағы 1785 жылы тұрғызылған Бекқұл Жантөриннің гөрханасы — жатаған шағын құрылыс әрі Сенек қорымының архитектура негізі болып табылады.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref><ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978</ref><ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997</ref><ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998</ref><ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000</ref><ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001</ref><ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002</ref><ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002</ref><ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006</ref><ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006</ref><ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006</ref><ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Маңғыстау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қарақия ауданы]]
[[Санат:Маңғыстау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Сенек қорымы

2025-01-17T08:15:07Z

Үштам қорымы

2025-01-16T13:40:08Z

Салиха: /* Орналасқан жері */

[[Сурет:Үштам қорымы. Әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.jpg|thumb|right|300px|Үштам қорымы. XV–XVII ғасырлардағы кесенелер мен қойтастар қойылған әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.]]
'''Үштам қорымы''' – [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген діни құрылыс кешені, бейіттер тобы.

== Орналасқан жері ==
[[Түпқараған ауданы]], [[Форт-Шевченко]] қаласынан 55 км солтүстік-шығыс бағытта, [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]тің батыс сілеміндегі көрікті Оғландыда тұрғызылған [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)|Бекет ата жер асты мешіті]] кешендерінің солтүстік-шығыс жағына қарай орналасқан.

== Тарихи деректер ==
Үштам қорымы аталуы осы қорымдағы ерекше көзге түсетін күмбезді, тақта тастан тұрғызылған үш кесенеге ([[Үшшоңқал]]) байланысты шыққан. 
Үштам қорымындағы кесенелер 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында тақта тастардан қашалып жасалған ескерткіштер тобын құрайды. Әсіресе, 19 ғасырдың соңына қарай бой көтерген қорымдағы кесене архитектуралық композиция сәулетімен ерекшеленеді. Оның қабырғаларын қызғылт түсті құмдауыт тақташаларды бір-бірімен тығыз жымдастыра қалап шығарған. Әр қабырғасына жоғары жағындағы маңдайшасы иілмелі етіп жасалған үлкен, жалған еңселі есік іспетті және екі жағынан да осыған ұқсас етіп, кішігірім сүйірленіп бітетін ойықтар түсірілген. Бұл кесененің оңтүстік жағындағы алдыңғы беті ажарын аша түсіп, өзінің сәулеттілігімен көз тартады. 
Жалпы кесененің архитектуралық жоспары төртбұрышты етіп жасалған. Алдыңғы жағы биік, ал артқы екі қабырғасы үшкір пошымды, одан жоғары орналасқан дөңгелек тақтаның үстіңгі қабаты жартылай шар іспетті күмбезделіп, ұшы дулыға тәрізді үш бунақты сүйірленіп бітетін кесене 19 ғасырдың 70-жылдары Батыс Қазақстанда діңгегі барабансыз салынған көптеген бейіттер тобы құрылысын (мысалы, [[Сисем-Ата]] қорымындағы [[Ерғали кесенесі]], т.б.) еске түсіреді. Үштам қорымындағы бұдан басқа екі кесене өзінің сәулеттілігі жағынан қарапайым әрі дәстүрлі түрде шешім тапқан. Дегенмен, оның тастан қашалып салынған шағын түрі, сондай-ақ оған таяу орналасқан сандықтас пен үстіңгі қабатына орнатылған қобдиша түріндегі “қойтас” бейнесі де өзіндік ерекшелігі бар көз тартарлық сәулет өнерінің жәдігері саналады.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы сәулеті]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

Қалипан қорымы

2025-01-16T13:17:35Z

Салиха:

[[Сурет:Қалипан қорымы. Қабір үстіндегі стела. XV–XVII ғғ.jpg|thumb|right|300px|Қалипан қорымы. Қабір үстіндегі стела. XV–XVII ғасырлар.]]
'''Қалипан қорымы''' – ескі бейіт, [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген ескерткіш.

== Орналасқан жері ==
[[Ақтау|Ақтау қаласынан]] солтүстіке қарай 29 км жерде. [[Ақтау]] – [[Форт-Шевченко]] бағытындағы жолдың сол жағында.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref>

== Сипаты ==
[[Сурет:Қалипан қорымы. XV–XVII ғ-ы кесененің ішкі көрінісі.jpg|thumb|right|200px|Қалипан қорымы. XV–XVII ғасырлардағы кесененің ішкі көрінісі.]]
Қалипан қорымын 1979-80 жылдары Мәдениет министрлігі экспедицияициясы (жетекшісі С. Әжіғалиев) зерттеді. Бұл ескерткіштер кешенін шоғырлануына қарай оңтүстік-батыс (түрікмен) және солтүстік-шығыс (қазақ) деп бөлуге болады. Түрікмен ескерткіштері екі кесенеден (біреуі қираған), бірнеше қоршау мен көптеген қойтастардан тұрады.<ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;</ref> Соңғылары құмтастан жасалып, қылыш, айбалта, түрлі көріністермен әшекейленген. 
Қалипан қорымының қазақтар бөлігінде тас қашау ісінің жоғары дәрежеде болғандығын, әсіресе, қойтасты құлпытастар аңғартады. Олар құмтастардан жасалған және сыртқы пішіні оғыз-қыпшақ дәуіріне сай келеді. Қойтастарға геометриядық және көгеріс өрнектері салынған. Олар екі-үш текпішек етіп жасалған тас тақталар үстіне орнатылған. Кейбір ескерткіштердің жоғары жағына қашап түсірілген мешіт суреттері олардың ғұрыптық табыну сипатын аңғартады. Қалипан қорымындағы ескерткіштер 18 ғасыр мен 19 ғысырдың бас кезінде тұрғызылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы сәулеті]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

Балалар Кітапханасы

2024-12-07T15:48:39Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = С. Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = С. Бегалин атындағы балалар кітапханасы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы = [[Алматы]] қаласы
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = [[1951 жыл|1951]] жылы
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''С. Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасы''' – мәдени-ағарту ісіне маманданған, әдістемелік-ақпараттық бағытта мектептен тыс білім мен тәрбие беретін республикалық мекеме. [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Алматы]] қаласы, Достық даңғылы, 15.

== Кітапхана қоры ==
[[1951 жыл|1951]] жылы ашылған, [[1996 жыл|1996]] жылдан Қазақстан үкіметінің қаулысымен белгілі балалар жазушысы [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин|С. Бегалин]] есімімен аталады. 
Балалар кітапханасында жарты млн. басылымды құрайтын кітап қоры, жасөспірімдерге арналған газет-журналдар, күйтабақ, диафильм, слайд, фильм көшірмелері мен музыкалық жинақтар бар. Жыл сайын 14 мыңдай оқырманға (мектеп жасына дейінгі бүлдіршіндерге, 1—9 сынып оқушыларына, тәрбиешілер мен мұғалімдерге) қызмет етеді. Сондай-ақ, мұнда ғылыми-әдістемелік, анықтамалық-библиография, қызмет көрсету, эстетика, кітаптарды топтастыру, өңдеу, кітаптарды сақтау бөлімдері жұмыс істейді. 
Балалар кітапханасы әдістемелік, ақпараттық орталық ретінде республика кітапханаларының жұмысына басшылық етеді. Облыс кітапханаларына ақпараттық-әдістемелік, библиография бағыттағы басылымдар шығарып тұрады. Басылымдар “Этносаралық қарым-қатынастар мәдениеті”, “Қазақстанды таңы”, “Мектеп бағдарламасына көмек”, “Қазақ өнері”, т.б. айдарларымен жарық көреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]
[[Санат:Алматы сәулеті]]
[[Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Санат:Астана мұражайлары

2024-12-04T10:57:21Z

Салиха: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан мұражайлары

[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Алғашқы құрылысшылар монументі (Жезқазған)

2024-12-01T14:32:49Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Алғашқы құрылысшылар монументі
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Алғашқы құрылысшылар монументі (Жезқазған).jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = Жезқазған қаласы
| жоба авторы = суретші К. Пак, мүсінші Н. Андреев және сәулетші К. Тұрлыбаев
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = мыс-металл
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі =
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Алғашқы құрылысшылар монументі''' – [[Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген монументтік өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жезқазған]] қаласы, Алғашқұрылысшылар алаңы.

== Кезеңі, авторы ==
[[1978 жыл|1978]] жыл, суретші К. Пак, мүсінші Н. Андреев және сәулетші К. Тұрлыбаев.

== Тарихи деректер, сипаты ==
Сәулет кешені еліміздің металлургиялық жүрегі – Жезқазған қаласының алғашқы құрылысшыларының батырлық жұмысына арналған. 
Ескерткіш үш бөліктен тұрады. Ескерткіштің жоғары бөлігінде – кішкентай дөңгелек алаңқайда қаланың жас құрылысшыларының бейнелері бар аспанға ұмтылған ұлдар мен қыздар. Композицияның орталық бөлігі қаланың өзіндік символы – соғылған мыс-металдың бөлігімен безендірілген. 
Қазақ тілінен аударғанда «Жезқазған» топонимі «жез іздеген жер» деген мағынаны білдіреді. Бұл жерлердегі мыс кен орындары мен қазба жұмыстары туралы алғаш рет грек тарихшысы [[Геродот]] жұмыстарынан кездестіруге болады. Ресми түрде бұл аймақ [[1847 жыл|1847]] жылы «Жезқазған мыс кен орны» деп тіркелген. 
Бүгінде «Алғашқы құрылысшылар алаңы» қаланың тұрғындары мен қонақтары үшін тартымды орынға айналды, мұнда қаланың ең маңызды мәдени іс-шаралары өтеді.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Ұлытау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

Ғабит Мүсіреповтің мұражай үйі

2024-11-24T07:08:35Z

Салиха: /* Тарихи деректер, қоры */

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Ғабит Мүсіреповтің мұражай үйі
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = Ғ. Мүсіреповтың мұражай үйі.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 10
|lon_dir = |lon_deg = 66|lon_min = 29|lon_sec = 08
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Солтүстік Қазақстан облысы
| мекен жайы = [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жаңажол (Жамбыл ауданы)|Жаңажол]] ауылы.
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = [[1992 жыл|1992]] жылы
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Ғабит Мүсіреповтің мұражай үйі''' – [[Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жаңажол (Жамбыл ауданы)|Жаңажол]] ауылы.

== Тарихи деректер, қоры ==
Мұражай Жаңажол ауылының тумасы, белгілі қазақ жазушысы, мемлекеттік және қоғам қайраткері, Социалистік Еңбек Ері, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Мүсірепов Ғабит Махмұтұлына]] (1902-1985) арналған. 
Мемориалдық мұражай [[1992 жыл|1992]] жылы ашылды және жалпы ауданы 278 шаршы метр болатын мансардасы бар бір қабатты құрылыста орналасқан. Экспозициялық ауданы 95,3 ш. м., қалған ауданды қонақүй алып тұр. Мұражай екі залдан тұрады: әдеби-мемориалдық және этнографиялық. Мұражайда 419-ға жуық экспонат сақталуда, оның ішінде жазушының жеке заттары, құжаттары, фотосуреттері, қазақ тұрмысының заттары және т. б. бар. Мұражай келушілерге жұмыстың түрлі түрлерін ұсынады: экскурсиялар, дәрістер, семинарлар, әдеби оқулар және белгілі жазушының шығармашылық жолы туралы көрмелер. 
Ғабит Мүсіреповтің шығармашылығы Отанға деген үлкен сүйіспеншілікке, қазақ халқын мақтап жырлаумен толы. Автордың ең танымал туындылары «Оянған өлке», «Жат қолында», «Ұлпан» және т.б. болып табылады. Жазушының еңбектері көптеген жоғары мемлекеттік марапаттармен белгіленген.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Иван Шуховтың мұражай үйі

2024-11-24T06:46:04Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Иван Шуховтың мұражай үйі
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = И. Шуховтың мұражай үйі.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 40|lat_sec = 26
|lon_dir = |lon_deg = 67|lon_min = 08|lon_sec = 13
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Солтүстік Қазақстан облысы
| мекен жайы = [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Пресновка (Жамбыл ауданы)|Пресновка]] ауылы.
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты = [[1942 жыл|1942]] жыл
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = [[1981 жыл|1981]] жыл
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Иван Шуховтың мұражай үйі''' – [[Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Пресновка (Жамбыл ауданы)|Пресновка]] ауылы.

== Тарихи деректер, қоры ==
ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, кеңес жазушысы [[Иван Петрович Шухов|И. Шухов]] (1906-1977) атындағы әдеби-мемориалдық мұражайы оның [[1942 жыл|1942]] жылы салынған үйінде [[1981 жыл|1981]] жылы қаланды. 
Мұражай-үйдің ауданы 117,1 шаршы метр болатын мансардасы бар бір қабатты құрылыс болып табылады. Мұражайдың жалпы экспозициясы төрт залдан тұрады және И. П. Шуховтың әдеби мұрасы, көркем шығармашылығы, мемлекеттік қызметі және өмірлік жолы негізінде құрылған. Бірінші зал [[1752 жыл|1752]] жылы қорғаныс бекінісі және Преснов станицасы ретінде негізделген Пресновка ауылының тарихына арналған. Екінші зал Кеңес өкіметінің қалыптасуы кезіндегі өлкенің тарихын баяндайды. Үшінші залда Ұлы Отан соғысы жылдары көрсетілген. Төртінші зал өлкеде тың және тыңайған жерлерді игеруге арналған. 
Мұражайда жазушының жұмыс кабинеті қайта жасалынды. Экспонаттардың жалпы саны 3867 бірлікті құрайды, олардың негізінде - фотоматериалдар, газеттер, хаттар, И. П. Шуховтың жеке кітапханасынан алынған кітаптар, жеке заттары бар. Жыл сайын мұражай қызметкерлері жергілікті ақындар мен қоғам қайраткерлерінің қатысуымен Шухов оқуларын өткізеді. 
[[2006 жыл|2006]] жылы мекен аумағында жазушыға ескерткіш орнатылған. И. П. Шуховтың ең танымал шығармалары «Табысты жер», жолжазба очерктер «Американың күндері мен түндері», «Югославиялық күнделік», «Туған ел және жат жер» жинақтары, «Преснов жазбалары» топтамалары, оған: «Ашық алаңдағы шөп», «Жылтылдаған сағым», «Котур-Таганың соңғы әні», «Нысананы таңдау», «Қыз бұрымы туралы әңгіме» және т.б. повестері кірді.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Сәбит Мұқановтың мұражай үйі

2024-11-24T06:24:46Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Сәбит Мұқановтың мұражай үйі
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = С. Мұқановтың мұражай үйі (СҚ облысы).jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = 37
|lon_dir = |lon_deg = 66|lon_min = 38|lon_sec = 08
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Солтүстік Қазақстан облысы
| мекен жайы = [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Сәбит (ауыл)|Сәбит]] ауылы.
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты = [[1959 жыл|1959]] жыл
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = [[1990 жыл|1990]] жыл
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Сәбит Мұқановтың мұражай үйі''' – [[Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Сәбит (ауыл)|Сәбит]] ауылы.

== Тарихи деректер, қоры ==
Мұражай-үй белгілі қазақ жазушысы, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]]тың өмірі мен шығармашылығына арналған. Ескерткіш жалпы ауданы 180 шаршы метр бір қабатты ағаш құрылым болып табылады. Мұражай-үйге іргелес алаң 2472.7 ш. м. құрайды. 
Музейдің ғимаратын [[1959 жыл|1959]] жылы Сәбит Мұқановтың өзі мен оның немере ағасы Ш. Мұстафин Благовещенка ауылындағы бұрынғы ауыл көпесінің ағаштан салынған үйінен құрастырып, салған. 
[[1990 жыл|1990]] жылы жазушының мемориалдық мұражайы ашылды, мұражайдың экспозициясы жазушы өмірінің негізгі кезеңдерін көрсетеді және оған қазақ халқының тұрмысы бойынша жалпы экспозиция кіреді. Бөлмелерде жазушының жеке заттары, қолжазбалар мен кітаптар орналастырылған. Қорларда С. Мұқановтың әдеби шығармашылығына қатысты бірегей құжаттар сақталуда. 
Ғимараттың алдында жазушының мүсіні орнатылған. Жазушының ең танымал шығармалары «Жарық махаббат», «Өмір мектебі», «Балуан Шолақ», «Сырдария», «Дала толқындары», «Ботагөз» және т.б. Драматург ретінде опералары мен либреттосы белгілі «Жеңіс күндері», «Ариана оюы», «Сәкен Сейфуллин» және т.б. 
Мұражай-үй өңірдің танымал туристік нысандарының бірі.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры

2024-11-24T05:47:52Z

Салиха: «Солтүстік Қазақстан облысы мәдениеті» деген санатты аластады; «[[Санат:Солтүстік Қазақстан

{{Театр
|атауы = С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры
|сурет = С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[2000 жыл|2000]]
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = музыкалық драма
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Петропавл]]
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = Біржан Жалғасбаев
|Көркемдік жетекшісі = Дәурен Тойбазаров
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі = Марат Жақыпов
|Бас балетмейстері = Жанна Темербаева
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры''' – [[Петропавл]] қаласындағы мәдени-сахналық ұжым.

== Тарихы ==
Театр [[2000 жыл|2000]] жылы жазушы [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]]тың 100 жылдық мерейтойымен тұспа-тұс ашылғандықтан жазушы есімі беріліп, шымылдығын 15 маусымда С. Мұқановтың "Аққан жүлдыз" спектаклімен ашты. 2000-[[2005 жыл|2005]] жылдары ұжымның бас режиссері, әрі директоры О. Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі А. Сырбаева, алғашқы актерлері [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның түлектері болды.

== Қойылымдары ==
Театр репертуарында: [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш. Айтматов]]тың "Шыңғыс ханның ақ бұлты" бойынша, [[Мәди Хасенов|М. Хасенов]]тың "Пай, пай, жас жұбайлар-ай", [[Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов|С. Жүнісов]]тің "Қысылғаннан қыз болдық", "Елім-ай", [[Софы Қалыбекұлы Сматаев|С. Сматаев]]тың "Көгілдір такси", [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]тің "Қозы Көрпеш-Баян сұлу", С. Ваннустың "Иірім", Б. Ұзақовтың "Үміт", П. Мерименің "Кармэн", т.б. бар. Театрда Жастар одағы сыйлығының иегерлері Н. Мағавина, А. Алтыбаева және актерлер Б. Жалғасбаев, М. Құсайынов, Д. Саудов, Е. Шүкіров, т.б. еңбек етеді.

Театр бүгінгі таңда "Бір түп алма ағашы" (авторы және режиссері Қазақстанға еңбегі сіңген өнер қайраткері Ә. Оразбеков), Абайдың "Қара сөздері", Р. Мұқанова "Мәңгілік бала бейне", [[Тахауи Ахтанов|Т. Ахтанов]] "Күшік күйеу", [[Тынымбай Нұрмағамбетов|Т. Нұрмағамбетов]] "Бес бойдаққа бір той" (режиссері М. Ақжолов), М. Задорновтың "Күйеуіңізді сатыңызшы", [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]]тің "Еңлік -Кебек", Т. Улиямс "Шыны хайуанат" (режиссері Б. Шамбетов), К. Гольдонидің "Екі қожаға бір қызметші" (режиссері Ресей мен Қазақстанға еңбегі сіңген өнер қайраткері Б. Н. Преображенский), [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаев]]тың "Батыр-Баян" (режиссері М. Оспанов Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері), С. Мұқановтың "Балуан Шолақ" повесінің желісімен жазылған [[Дулат Исабеков|Д. Исабеков]]тің "Жау жүрек" (режиссері [[Жанат Әубәкірұлы Хаджиев|Жанат Хаджиев]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, Тәуелсіз платиналы "Тарлан" сыйлығының иегері), Ә. Таразидің "Жақсы кісі" (режиссері Ғ. Баязитов), Н. Байтеміровтің "Абайлаңыз қалыңдық" (режиссері Б. Шамбетов), О. Богаевтың "Down-Way" (режиссері Б. Әбдірхманов), А. Богачеваның "Эйр-Балалық", Т. Жүжженоғлының "Тығырық", С. Жүнісовтың "Елім-ай", Ш. Башбековтың "Шойын қатын" осындай қырықтан астам қойылымдармен көрермен көк жиегін кеңейтіп, сырбаз сахна сан қырлы сәулесін шашты. Театр жан-жақты рухани ізденіс үстінде, заманауи құрал жабдықтармен толық қамтамасыз етілген. Облыс пен қалаларға, аудан-аймаққа гастрольдік сапармен өнер сабақтастырып, халықпен тығыз байланыста болып, өнер биігінен өз жолын салып барады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Жетістіктері ==
* Театр ұжымы [[2001 жыл|2001]] жылы Республикалық театр фестивалінде М. Баджиевтің "Қылмысты оқиға" спектаклімен Бас жүлдені жеңіп алды.
* [[2002 жыл|2002]] жылы Ғ. Мүсіреповтің туындыларына арналған Х-шы Республикалық театр фестивалінде Б. Жалғасбаев пен Н. Мағауина «ең үздік Қозы» және "Ең үздік Баян" номинациясын жеңіп алды. Аталмыш жылы актер Б. Жалғасбаев Президенттің Құрмет грамотасымен марапатталды және сол жылы актрисалар Н. Мағауина және А. Алтыбаева "Қазақстан Жастар сыйлығының лауреаты" атағын алды.
* Театр [[2003 жыл|2003]] жылы [[Каир]]де өткен XV-Халықаралық театрлар фестивалінде Ғ. Мүсіреповтың "Қозы көрпеш-Баян сұлу" пьесаның желісі бойынша жасалған "Шың басында" атты экспериментті қойылымымен қатысып, үздік ондық қатарынан орын еншілеп, Құрмет грамотасымен марапатталды.
* [[2004 жыл|2004]] жылы XII-ші Республикалық театрлар фестиваліне М. Ғаппаровтың "Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші" қойылымымен қатысып Оразәлі Ақжарқын-Сәрсенбек "Үздік режиссер" номинациясын еншіледі. Сол жылы Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]тың ұсынысымен, ЮНЕСКОның қолдауымен [[Нұр-Сұлтан|Астана]] қаласында өткен VII-ші Халықаралық жастардың шағармашылық "Шабыт" фестивалінде П. Мерименің "Кармен" қойылымымен қатысып, сахнагер Н. Мағауина "Ең үздік әйел бейнесі" номинациясын жеңіп алып, фестиваль лауреаты атанды және "Театр тартуы" номинациясы бойынша театр III-ші орынға ие болды.
* [[2005 жыл|2005]] жылы [[Қызылорда]] қаласында өткен [[Құрманбек Жандарбеков|Қ. Жандарбеков]] пен [[Қанабек Байсейітов|Қ. Байсейітов]]тың 100 жылдық мерейтойына орай ұйымдастырылған XIII-ші Республикалық театралдық фестиваліне Д. Исабековтың "Тыныштық күзетшісі" қойылымымен қатысып, сахнагер Е. Шүкіров "Үздік ер адам бейнесі" номинациясын иеленді.
* [[2006 жыл|2006]] жылы театр басшысы Қ. Қасымов пен театрдың көркемдік жетекші Б. Жалғасбаев Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет белгісі "Мәдениет қайраткері" атағын алды.
* [[2008 жыл|2008]] жылы Ақтау қаласында өткен Н. Жантөриннің 80-жылдық мерейтойына арналған XVI-шы Республикалық театралдық фестиваліне А. Володиннің "Қос жебе" қойылымымен қатысып 2-ші орынды еншіледі.
* "Down-Way" спектаклі [[Екатеринбург]] қаласында өткен "Коляда-Plays" қазіргі заманғы драматургия халықаралық театр фестивалінде арнаулы сыйлықпен атап өтілді. Сондай-ақ "В ногу современем" эксперимантальді спектакльдеріне арналған аймақтық театр фестивалінде "Үздік актерлік ансамбль" номинациясын жеңіп алды. Театр жанына "Алуа" атты би тобы мен камералық оркестр құрылған. Оның құрамындағы әртістер театр қойылымдарына да қатысады.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Актерлік құрамы ==
Сұпатаева Аида, Разиев Асылхан, Гайнулина Гүлнәз, Тәшкен Дулат, Дұрысбеков Тұрақ, Мусина Құртқа, Уәлиева Зарина, Каримов Әділжан, Қасым Айбол, Асқаров Нұрбол, Адыкенов Думан, Кәмшәт Қабошева, Ислам Жақсылық, Бегалина Жанар, Серкебаева Мақпал, Асқарова Гүлдана, Алет Гүлмира.

== Галерея ==
<gallery>
С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры 1.jpg
С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры 2.jpg
С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры 3.jpg
С. Мұқанов атындағы Солтүстік Қазақстан облыстық қазақ музыкалық драма театры 4.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Театр сайты ==
https://kaz-teatr.kz/

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш (Павлодар)

2024-11-22T07:32:22Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш.jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = Павлодар қаласы
| жоба авторы = М. Әбілқасымов
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = бетон
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі = ≈ 3 м.
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш''' – [[Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген монументтік өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Павлодар]] қаласының кіреберісіндегі ескі мұсылман зиратының алды.

== Орнатылған кезеңі, авторы ==
[[2012 жыл|2012]] жылы, жоба авторы М. Әбілқасымов.

== Тарихи дерек ==
Монумент 1931-1933 жылдары болған ашаршылықтың құрбандарына арнап салынған. Қазақстанның басқа да аймақтары секілді, Павлодар өлкесі – ХХ ғасырдағы тоталитарлық жүйенің езгісінің кесірін бастан кешірген аймақ. Тоталитарлық жүйенің қазақ халқына, оның ғасырлар бойы қалыптасқан шаруашылық қалпы мен кәсіптік дәстүрлеріне қарсы бағытталған жаппай отырықшыландыру, ұжымдастыру және өнім қабылдау жоспарлары бойынша саясаты мен іс-шаралары қазақ тарихында бұрын-соңды болмаған аштыққа алып келді. Осы аштықтың кесірінен көп адам қырылып, соңы ұлттық трагедияға ұласты. ХХ ғасырдың 20-30-жылдары Павлодар облысында аштықтан 300 мыңнан аса адам көз жұмған. Павлодар қаласында өткен ғасырдың 30 жылдарында ашаршылықта құрбан болған жандарға арналған ескерткіш 2012 жылғы 31 мамырда ашылды.

== Монумент сипаты ==
Павлодарлық ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш автордың ойы бойынша құрылымдық жағынан өз алдына қабырғалары шығып, басында кішкентай баласы жылап тұрған қайтыс болған әйелді бейнелейді. Құрылымның фоны шайқалған шаңырақты көрсетеді. Осы жерде шаңырақтың негізінде автор өмірдің жалғасын бейнелейтін кішкентай ағашты орналастырды. Бетон құрылысты қаладан шыға беріс жердегі ескі мұсылман бейітінің жанына орнатты.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

Ескерткіштің ауданы 22 м, мүсіннің биіктігі шамамен 3 м.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Павлодар облысы сәулеті]]

Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры

2024-11-21T06:50:36Z

Салиха: «[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және м

{{Театр
|атауы = Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры
|сурет = Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1990 жыл|1990]]
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар =музыкалы драма
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Павлодар]]
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = Темірбек Арман
|Көркемдік жетекшісі = Ержан Қауланов
|Бас режиссёрі = Әділет Ақанов
|Бас дирижёрі = Болат Рахымжанов
|Бас балетмейстері = Талғат Хандсурен
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры''' – [[Павлодар]] қаласындағы мәдени-сахналық ұжымның бірі.

== Тарихы ==
Театр өз шымылдығын [[1990 жыл|1990]] жылғы 7 желтоқсанда ҚР еңбек сіңірген қайраткері, Мемлекеттік сыйлық лауреаты [[Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов|Ерсайын Тәпенов]]тің қойылымындағы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]]тің "Айман-Шолпан" музыкалық комедиясымен ашты.
Театр труппасын Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтының (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның) драма актерлері (жетекшісі – проф. Р. Қаныбаева) мен муз. комедия (жетекшісі – проф. І. Кенжетаев) бөлімін бітірушілер және [[Қарағанды]]дан режиссер Е. Тәпенов бастап келген С. Бекболатов, А. Жукин, С. Тәжібаев, Р. Тәжібаева сынды сахна шеберлері, [[Жезқазған]] (актер М. Манапов) мен [[Талдықорған]] (Ж. Шайкина) театрларынан келген актерлер құрады.

== Қойылымдары ==
Театр репертуарынан ұлттық және аударма пьесаларымен қатар музыкалық шығармалар да елеулі орын алды. Олардың қатарында Ғ. Мүсіреповтің “Ақан сері – Ақтоқты” және “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, М. Әуезовтің “Қарагөз”, А. Сейдімбек пен Б. Ұзақовтың “Күзеуде”, М. Байсеркеұлының “Абылай ханның ақырғы күндері”, Д. Исабековтің “Әпке”, У. Гаджибековтің “Аршин мал аланы”, И. Кальманның “Сильва” опереттасы, т.б. бар. Театр құрамында симфониялық оркестр (дирижері Б. Рахымжанов) және бишілер тобы (жетекшісі Б. Қырықбаева) жұмыс істейді. Театр құрамы әр жылдары келген Т. Атамбекова, М. Байжұманов, Ж. Доспаев, М. Доспаева, К. Жексенбаева, Е. Жанайхан, Г. Қайырбекова, Е. Айтпаев, Г. Саймасаева, Б. Шанимов, Д. Ұябаев, Б. Құрбанова, А. Таспаева, Д. Құспанова, Б. Иманғожаев, К. Айтмұрзаев сынды актерлермен толықтырылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Театр жетістіктері ==
Театр көрермен қауымның ойынан шығып, жоғарғы кәсіби, өз ісінің майталмандары болып табылатын актерлер ұжымынан құрылған үлкен қара шаңыраққа айналып, республика театрларының алдыңғы қатарында көрініп жүр. Театр қойылымдарын сахналау мақсатында Қазақстан мен шетел сахналарының жетекші шебер мамандары шақырылып тұрады. Өнер отауының репертуарында 90-нан астам әртүрлі жанрдағы спектакль бар. Театр сахнасында әлемдік, орыс және ұлттық драматургияның үздік үлгілері сахналанып, көрермен қауым тарапынан сұранысқа ие болуда.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

* [[1995 жыл|1995]] және [[2008 жыл|2008]] жылдары театр актерлері [[Мысыр]]дағы халықаралық ұлттық театрлар фестивалінде лауреат атанды.

* [[2001 жыл|2001]] жылы [[Бішкек]]те өткен халықаралық театрлар байқауында театр актері Бейбіт Шәнім "Үздік ер адам рөлі үшін" номинациясымен марапатталды.

* [[Ақтау]] қаласында өткен XVI республикалық [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Нұрмұхан Жантөрин]]нің 80 жылдығына арналған театр өнері фестивалінде театр Ақтаудағы [[Н. Жантөрин атындағы Маңғыстау облыстық музыкалық драма театры|Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық драма театры]] бірінші орынды өзара бөлісті.

== Театр әртістері ==
Аида Жәмішева, Айзана Тасболатова, Айнаш Хабеева, Айсұлу Балтабаева, Ақтілек Ақдәулет, Ақық Таспаева, Атамбек Тәлжібек, Әйгерім Сүлейменова, Әділ Дәурен, Бағила Мұратқызы, Бауыржан Қайратұлы, Бауыржан Манатбекұлы, Бахаргүл Құрбанова, Баян Исабекова, Бек Тоқатов, Бекнұр Дастанұлы, Гүлжан Қайырбекова, Гүлжанат Омарова, Гүлжихан Хамитова, Дина Құспан, Еркежан Төлеубек, Жұмахан Доспаев, Қарлығаш Жексембаева, Құралай Мұсанова, Медет Садығазин, Нұржан Ахметбекұлы, Нұржан Бауыржанұлы, Рауза Тәжібаева, Рахат Амангелдіұлы, Руслан Зекенұлы, Шанім Бейбіт.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Театр сайты ==
http://www.teatrpavlodar.kz/

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Павлодар облысы сәулеті]]
[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

А. П. Чехов атындағы Павлодар облыстық драма театры

2024-11-21T06:49:00Z

Салиха: «Павлодар облысы» деген санатты аластады; «Павлодар облысы сәулеті» деген санатт

{{Театр
|атауы = А. П. Чехов атындағы Павлодар облыстық драма театры
|сурет = А. П. Чехов атындағы Павлодар облыстық драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1945 жыл|1945]]
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар =драма
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Павлодар]]
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = Виктор Аввакумов
|Көркемдік жетекшісі =
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''А. П. Чехов атындағы Павлодар облыстық драма театры''' – [[Павлодар]] қаласындағы мәдени-сахналық ұжым.

== Тарихы ==
Павлодарда кәсіби деңгейдегі театр ашылғанға дейін әуесқойлар бас қосқан труппа жұмыс істеп тұрды. [[1893 жыл|1893]] жылы шыққан афишалардан мадам Плотникова ұйымдастырған әуесқой қойылымдар белгілі. Сондай-ақ, көрермен сүйіп көретін спектакльдер жайында "Омбы телеграфы" газетінде де жазылды.

[[1920 жыл|1920]]-[[1930 жыл|30]]-жылдары қалаға арнайы келген труппалар "Шеңбердің төртбұрышы", "Анна Каренина", "Аюдың үйлену тойы", "Доллар мен тоқ", "Тотығу", "Күйреу" сынды қойылымдарды қойды. Осы кезде жергілікті әуесқой актерлер Павлодар облыстық қазақ драма театры ашылғаннан кейін де көрерменді қуантуын жалғастырды. Олардың қатарына арнайы шақырылған әртістер қосылып, облыстық қазақ театрында орыс труппасы құрылды. [[1940 жыл|1940]] жылы өнер ордасының атауы орыс драма театры болып өзгерді.

Алайда Павлодар облыстық орыс драма театрының туған күні [[1945 жыл|1945]] жылдың 6 қарашасы деп есептеледі. Сахна шымылдығы театрдың көркемдік жетекшісі И.Р. Райский қойған А.Е. Корнейчуктың “Платон Кречет” спектаклімен ашылды.

Театрдың алғашқы шығармашылық ұжымында 7 актер мен 13 актриса жұмыс істеді. Театр труппасында ҚазКСР халық әртісі [[Ксения Александровна Струнина|К. Струнина]], ҚазССР еңбек сіңірген қайраткері З. Поджио сынды танымалдар өнер көрсетеді. Театрдың бас суретшісі С. Морозов болды.

[[1947 жыл|1947]] жылдың 1 қаңтарында орыс ұжым барлық одақ театрларының қатарына қосылып, жеке мекемеге айналды. Директор болып Л. С. Жуков, көркемдік жетекші болып А. П. Струнин тағайындалды. Осы кезде театрға 513 адам сиятын ғимарат берілді. Бұл қалалық бақтағы жасыл эстрада ғимараты болатын.

[[1959 жыл|1959]] жылы театрға орыс жазушысы [[Антон Павлович Чехов|А.П. Чехов]]тың есімі берілді.

[[1960 жыл|1960]]-[[1972 жыл|1972]] жылдардың аралығы театр үшін тың өзгеріске толы болды. Бұл кезде театрды ГИТИС түлегі В. Ермаков басқарған болатын. Ол ешбір кәсіби театр жасай алмаған идеяларға жан бітірді. Сондай-ақ, театрда Владимир Кузенков, Олег Афанасьев, Дариан және Татьяна Дралюки, Леонид Монастырский, Светлана Степанова, Анатолий Пискунов сынды өз ісінің шеберлері жұмыс істеді.

[[2000 жыл|2000]] жылы театрда экспериментальды қойылымдар қойылған кіші сахна ашылды. 2002 жылы театр сахнасында алғашқы қазақстандық мюзикл – Теодор Драйзер романы бойынша сахналанған "Керри әпке" қойылды.

== Қойылымдары ==
Театр тарихы жарқын және есте қаларлық оқиғаларға толы, соның ең маңыздысы – театрдың 1967 жылы Мәскеу қаласындағы триумфальды гастролі.
Орыс жазушылары К.М. Симоновтың, А.Н. Арбузовтың, Б.А. Лавреневтің, А.Д. Салынскийдің, В.В. Вишневскийдің, Н.Ф. Погодиннің, И.И. Назаровтың шығармаларын, сондай-ақ Қазақстан жазушылары Ә.Әлімжанов пен М.Д. Симашконың "Төтенше комиссар" (1979), Ә. Тәжібаевтың "Майра" (1983) секілді шығармаларын сахнаға шығарды. Бұл спектакльдерді қоюда режиссерлер В. Васильев, Е.И. Еникеев, Н.Л. Козлов, В.Н. Кузенков, Б. Омаров, А.П. Струнин, М.И. Федосимов елеулі еңбек сіңірді.

Театр труппасы Чехов драматургиясы бойынша спектакльдер қоюға ерекше назар аударды. Театр тарихи-әлеуметтік тақырыптағы шығармаларды (А.П. Штейн, М.Ф. Шатров, т.б.) сонымен қатар орыс және шетел классикалық драматургиясы (Л.Н. Толстой, М.Ю. Лермонтов, А.М. Горький, В.В. Маяковский; У.Шекспир, Ф.Шиллер, К.Гольдони, т.б.) бойынша да спектакльдер қойып отырды. Мұнда реж. О.А. Афанасьев, П.И. Шияновский, актерлер [[Ксения Александровна Струнина|К.А. Струнина]], В.И. Ермаков, Г.Т. Калашников, Ф.А. Миронова, В.И. Кожевников, В.И. Ломакин, В.В. Мельников, И.Г. Чистяков, театр суретшілері Л.Г. Столярова, т.б. қызмет етті.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Театрдың белсенді, қызықты да өнімді жұмысының жарты ғасырдан астам тарихында 600-ден аса пьеса қойылып, 30 мыңнан аса спектакль ойналды, оны шамамен 20 миллион адам тамашалаған.

Бүгінде театр репертуарын ерекше қойылымдармен, ауқымды театр жобаларымен, жаңа жұмыс әдістерімен байытуда.Театр репертуарында классикалық және заманауи драматургиялық пьесалардан құралған 30-дан астам спектакль бар, мәселен, Ғ. Мүсіреповтің "Махаббат дастаны", Ж.Б. Мольердің "Тартюф", А.П. Чеховтің "Шие бағы", "Шағала", М. Булгаковтың "Мастер мен Маргарита", А. Островскийдің "Банкрот", "Бальзаминовтің үйленуі", А. Рыбниковтің "Юнона и Авось", Н. Гогольдің "Ойыншылар", сондай-ақ балалар мен жастарға арналған қойылымдар.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Павлодар облысы сәулеті]]
[[Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Қанға-Баба қорымы

2024-11-20T08:36:23Z

Салиха:

[[File:Ханга-Баба.jpg|thumb|Қанға-Баба. Т. Г. Шевченко, 1851—1857]]

'''Қанға-Баба қорымы''', Қаңғы-баба, Ханға-баба - көне [[бейіт]] орны. [[Маңғыстау облысы]] [[Форт-Шевченко]] қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде Түпқараған ауданында орналасқан.

Қорымды 1973 жылы Қазақтың тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедиция жетекшісі М.Меңдіқұлов толық зерттеген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Бұл кешен үш бөліктен тұрады. Алғашқы екеуі түрікмен және қазақ ескерткіштерінен, соңғысы бірыңғай түрікмендік кішкене құлпытастардан жасалған. Оларға көбінесе қылыш бейнесі мен Құран аяттары қашап салынған. Қазақ құлпытастарында түрікмен құлпытастарына қарағанда нақыш көбірек, олар ою-өрнек, геометриялық тұрпаттарымен өзгешеленеді. Қанға-Баба қорымында төрт бұрышты көне түрікмен мешіті сақталған. Бірнеше бөлмелерден және арнайы дұға ететін үлкен бөлмеден тұрған. Төбесі күмбезделіп жабылғанға ұқсайды. Қабырғалары жалпақ тастармен көтерілген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Этимологиясы==
Бұл қаңлы этнонимінің негізінде жасалған этнотопоним болып табылады. Әбілғазының «Түрік шежіресінде» қаңлы этнонимінің пайда болуы баяндалады. Шежіре бойынша, Оғыз хан татарларға шабуыл жасап, жеңіске жетеді. Хан әскерінің қолына көп олжа түседі, бірақ ол дүниенің бәрін тиеп, арта кететін арба жетпеді. Әскердің ішінде ат көлігін жасап бере алатын шебер болыпты. Арба жасап, барлық олжан тиеп, жолға шығады. Жолда арбаның қаңқ-қаңқ еткен дыбыс шығарғанын адамдар естіп, арбаға «қаңқ» деген атау береді, ал оны жасаған шеберді «қаңқлы» деп атап кетеді. Бүкіл қаңлы елі осы адамның балаларынан таралған екен.

Сондай-ақ қаңлы этнонимінің этимологиясы жөнінде қазақ тіл білімінде Ә.Қайдаров, Т.Жанұзақов, Ә.Әбдірахманов сияқты академиктер өз еңбектерінде айта кеткен. Ә.Қайдаров қаңлы түбірі Қаң өзенінен шыққан және -лы жұрнағы жалғанып, «Қаң өзенін мекендеушілері» немесе «өзенді ел» деген ұғымды ұсынады. Ал Т.Жанұзақов этоним екі бөліктен, яғни бірінші бөлігі қан (ган) өзен дегенді білдірсе, екінші бөлігі -лы жұрнағы көпше мағынаға ие дейді. Сөйтіп, қаңлы этнонимі «өзен жағасында тұратын тайпа» немесе «өзеншілер» деп санайды (Т.Джанузаков, 62). Ә.Әбдірахманов та «сөз түбірі қан – кан Сібір халықтарының тілінде «өзен» деген мағынада кең тараған сөзбен түбірлес болса керек, тек кейінірек оғлы – лы сөз жұрнағы қосылған, қаңлы этнонимінің алғашқы мағынасы қан оғлы яғни «өзен, су бойындағы адамдар, рулар» дегенді білдірген де, кейін бұл атау фонетикалық өзгерістерден кейін қаңлы түріне көшкен» деп қорытады (А.Әбдірахманов, 1979, 52).<ref>”Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі” Бибатпа Көшімова – Алматы: «Нұрлы әлем», 2010</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]]
[[Санат:Мәдени мұра]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2024-11-19T07:17:02Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min = 50|lat_sec = 35
|lon_dir = |lon_deg = 65|lon_min = 29|lon_sec = 46
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Қызылорда облысы
| мекен жайы =
| қала = Қызылорда қаласы
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты = [[1953 жыл|1953]] жыл
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = [[1939 жыл|1939]] жыл
| жөнделген уақыты = [[1985 жыл|1985]] жыл, [[2011 жыл|2011]] жыл
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}

'''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' – [[Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Қызылорда]] қаласы, М. Әуезов көшесі, 20.

== Тарихи деректер ==
[[1890 жыл|1890]]-[[1895 жыл|1895]] жылдары салынған ерекше сәулет кешенінде, бұрынғы орыс православиелік шіркеуі ғимаратында [[1939 жыл|1939]] жылы ашылған. [[1980 жыл|1980]] жылы облыстық Халық депутаттары кеңесі атқарушы комитетінің шешімімен мұражайға XX ғасырдың 50 – жылдарындағы сәулет ескерткіші, екі қабатты ғимарат бөлінген. 1980-[[1985 жыл|1985]] жылдар арасында мұражай күрделі жөндеу жұмыстары мен жаңа экспозицияның құрылысына жабылған. 1985 жылы 7 мамырда мұражай есігін ашты. [[2001 жыл|2001]]-[[2004 жыл|2004]] жылдарда мұражайға реэкспозиция жасалған. [[2011 жыл|2011]] жылдың қыркүйек-қазан айларында облыстық мұражайдың алдыңғы жағы мен шатырына қайта қалпына келтіру жұмыстары жасалған.

== Мұражай қоры ==
Мұражай экспозициясының аумағы – 1078,9 м.кв. және 14 залдарда орын тепкен: өлке табиғаты – 2, археология мен этнография – 4, қазіргі қоғамның дамуы – 8. Мұражайдың екі филиалы бар: Қорқыт ата ескерткіші жанындағы мұражай және «Ақмешіт» Қызылорда қаласы тарихының мұражайы.

Облыстық тарихи – өлкетану мұражайының қорында 51.239 көрме қойылымдары бар, олардың ішінде 28.923 – негізгі қорда. Көрме қойылымдарында археология мен этнография, нумизматика, мүсін, қолданбалы өнер бұйымдары, фотосуреттер мен құжаттар, сирек кездесетін кітаптар топтамалары, өлкенің өсімдікті және жануар әлемі заттары бар. Мұражай қоры археологиялық, этнографиялық жинақтар, зергерлік әшекей бұйымдары, сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбаларға бай.

Мұражайдың археологиялық топтамалары 1980 жылы қалыптаса бастады. Оған облыс аумақтарына жүргізілген археологиялық – қазба экспедициялары жұмыстары кезінде табылған 2915 экспонат кіреді. Олардың көбісі баға жетпес заттар болып табылады және олар тас, қола, орта ғасырларына жатады. Облыс территориясында ежелгі Сырдария өзені сағасының Сақсауыл станциясы аймағындағы неолиттік ескерткіштердің үлкен топтары анықталған. Арасында балшық ыдыстар өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Оның беті күрделі геометриялық бедерлермен безендірілген. Үлкен қызығушылықты үш аяқты қола қазандары – оғыз тайпасы мемлекетінен қалдырылған айғақтар тудырады. Сақ тайпаларының материалды мәдениетінің тарихы бойынша маңызды көздердің бірі археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мыс және қола заттар болып табылады. Бұл заттар осы халықтың дамуының жоғары деңгейде болғандығын айғақтайды.

Ерекше орынды тас мүсіндер алады. Бұл – адам мүсінін бейнелеудегі алғашқы қадамдар. Оларды суреттің, рельефтің және көлемді мүсіннің контурлы қашап жасау техникасын пайдалану арқылы арнайы сұрыпталған тастардан жасаған. Жуырда Қызылорда облыстық мұражайының археологиялық топтамасы Кердері кесенесі орнында табылған керамикалық қыш тақшалар, диірмен, балшық ыдыспен толықтырылды.

Этнографиялық зал орталығында интерьері мен ішкі жабдықтарымен қоса алты қанатты киіз үй көрсетілімі жасалған. Аса қызығушылықты ағаштан жасалған бұйымдар тартады: рельефтік безендірулері мен түс үндестігін үйлестірген келісушілігімен адам көзін жаулайтын адалбақан, төсек ағаш, кебежені көре аламыз.

Соңғы кезеңдерде мұражай топтамаларды жинақтағанда, ғылыми зерттеулерді жүргізгенде жазба мәдениет, ағарту мен білім беруді дамыту тақырыптарына көп көңіл бөлініп келеді.
Мұражайлық жинақтардың мақтанышын 1729 – 1920 жылдары Санкт – Петербург, Мәскеу және Ташкент қалаларында ежелгі түрік, парсы және араб тілдерінде басып шығарылған бірегей кітап үлгілері құрайды. Мұражайға Қорқыт ата туралы «Китаби деде Коркыт» («Қорқыт ата кітабы») кітабының (түркі халықтарының жазба эпикалық ескерткіштері, Ватикан мен Дрезден қолжазбалары түпнұсқаларының түркі тілінен аудармасы) көшірмесі алынған.

Қызылорда облыстық тарихи – өлкетану мұражайы қорында сақталатын ұлттық зергерлік әшекей бұйымдары дәстүрлі формалардың байлығымен, ою – өрнектік сарындарының алуан түрлілігімен сипатталады. Олар күмістен, қымбат бағалы маржан, гауһартас, көгілдір ақық тастарынан жасалған. Көрме бұйымдарының ішінен шолпы, шашбау, білезіктер, сырға, қапсырма, тырсылдақ түйме, түйреуіш сынды бұйымдарды көре аламыз.

Келушілердің қызығушылығын КСРО халық әртісі, «Халық қаһарманы» Роза Бағланова мен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі Мәдина Ералиеваға арналған экспозициясы ерекше тартады.

Облыстық тарихи – өлкетану мұражайында Интернет желісіне қосылған мультимедиялық кабинет жабдықталған. Есепке алу жұмыстарын жетілдіру, мұражай қорларын сақтау және мұражайларды компьютерлік ақпараттық желілерге қосу мақсатында мұражайда «Музеолог» атты жаңа компьютер бағдарламасы енгізілген.<ref>http://culturemap.kz/museums/kyzylordinskiiy-oblastnoiy-istoriko-kraevedcheskiiy-muz/?lang=kk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714184620/http://culturemap.kz/museums/kyzylordinskiiy-oblastnoiy-istoriko-kraevedcheskiiy-muz/?lang=kk |date=2014-07-14 }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қызылорда облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Мұстафа Шоқай ескерткіші (Қызылорда қаласы)

2024-11-18T08:56:56Z

Салиха: «[[Санат:Қызылода облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Қызылода облысының жергілікті маңызы бар тарих және м

{{Монумент
| атауы = Мұстафа Шоқай ескерткіші
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Мұстафа Шоқай ескерткіші (Қызылорда қаласы).jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = [[Қызылорда]] қаласы
| жоба авторы = мүсінші [[Көшер Байғазиев]]
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = қола
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі = 12 м.
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Мұстафа Шоқай ескерткіші''' – – [[Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Қызылорда]] қаласы, Ыбырай Жақаев көшесі.

== Орнатылған кезеңі және авторы ==
Ескерткіш [[2017 жыл|2017]] жылы орнатылған. Мүсінші [[Көшер Байғазиев]].

== Тарихи дерек, сипаты ==
Қазақтың атақты қоғам және саяси қайраткері, публицист, Біртұтас Түркістанның тәуелсіздігі мен бостандығы үшін күрес идеологы, Түркістан автономиясының басшысы, «[[Алаш Орда]]» үкіметінің мүшесі [[Мұстафа Шоқай]]ға (1890-1941) арналған монумент Қызылорданың «ең жас» көрнекті ескерткіші болып табылады.
Монументті (12 м) мүсіндік құрылымның авторы – К. Байғазиев. 
Қоладан жасалған ескерткіш М. Шоқайдың толық көлемді мүсіні болып саналады. Ол таяғына сүйеніп, жайлап адымдап келе жатыр, жоғарыдан кезінде туған жерінде өзі құрғысы келген жаңа әлемге зер салып қарап тұр.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Қызылорда облысы ескерткіштері]]

Алтынасар

2024-11-18T07:57:19Z

Салиха:

{{Елді мекен
|статусы = Көне қала орны
|қазақша атауы = '''Алтынасар'''
|шынайы атауы =
|сурет = Жетіасар-3 қалашығы (Алтынасар).jpg
|жағдайы =
|ел = Қазақстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =11 |lat_sec =31
|lon_dir =E |lon_deg =63 |lon_min =31 |lon_sec =44
|CoordAddon = |type:city(70000)_region:KZ
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы =
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны =
|санақ жылы =
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}

'''Алтынасар''' — көне қала орны. [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] [[Қуаңдария өзені]]нің ескі арнасының бойында орналасқан. Ежелгі аты белгісіз.

Алтынасар қала жұрты б.з. I-IV ғасырларында өмір сүрген, көлемі 17 га жерді алып жатқан, төрт бас ғимараттары бар өте ірі қала. Қала бірнеше қабаттардан тұратын күрделі құрылыстардан салынған.

Алғаш [[1948]] ж. [[Хорезм]] археолеологиялық экспедициясы (жетекшісі [[Сергей Павлович Толстов|Сергей Толстов]]) зерттеген. Жота басында екі төбенің сұлбасы айқын байқалады. Біріншісі «Үлкен үй» аталады, аумағы 150х150 м, биіктігі 12–15 м. Мұнда негізінен тұрғын үйлер болған. Екінші төбе «[[Кіші үй]]». Жүргізілген қазба жұмыстары қаланың төменгі қабаты 1–8-ғасырларда салынғанын анықтады. Жоғары қабаты 6–8-ғасырларға жатады. Жоғары қабаттағы тұрғын үйлер орындары қазылды. Бөлмелерде [[суфа]]лар мен еден үстіне орнатылған [[ошақ]]тар сақталған. Олардың бөренелермен, қамыстармен жабылған төбесі жайпақ болғандығы анықталды.

Қала халқы мал, егін шаруашылығымен айналысқан. Сырдың төмен ағысындағы [[Жетіасар]] мәдениетінің басқа қоныстары секілді, Алтынасардың да ежелгі тұрғындары жау шапқыншылығынан қаланы тастап кеткен.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Галерея ==
<gallery>
Сурет:Altynasar.JPG
Сурет:Altynasararc.jpg
Сурет:Altynasar topography.JPG
</gallery>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2024-11-13T07:28:02Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы (3).jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec =48
|lon_dir = |lon_deg = 63|lon_min = 38|lon_sec =05
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы =
| орналасуы = Қостанай облысы
| мекен жайы = Алтынсарин көшесі, 115
| қала = Қостанай қаласы
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы уақыты =
| құрылысы аяқталды = 1915 ж.
| ашылған уақыты = 1995 ж.
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' – [[Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. 

Мұражай барлық мемлекеттік және қоғамдық мұражай үшін әдістемелік орталық, мәдени және ғылыми-зерттеу мекемесі болып табылады. Қазіргі мұражай қорының жинағында 110 мыңнан астам мұражай заттары бар, оның ішінде шамамен 65 мың негізгі қордың заттары. Жыл сайын 100 мыңға жуық адам (2008 жылы – 141277 адам) Меңдіқара ауданы Боровской кентіндегі және Жітіқара қаласындағы филиалдарға, Жітіқара ауданы Тоқтарово кентіндегі секторға барады.

== Орналасқан жері ==
[[Қостанай]] қаласы, Алтынсарин көшесі, 115.

== Тарихы ==
Мұражай [[1915 жыл|1915]] жылы құрылған және еліміздегі ең көне мұражайлардың бірі. Мұражай ашылғаннан кейін он жылдан соң, оның қоры [[1917 жыл|1917]] жылғы революцияға арналған және Қостанай аумағындағы азаматтық соғыспен байланысты құжаттармен, экспонаттармен толыға тұсті. Бұдан әрі, қор этнографиялық жинақтардың өсуіне байланысты кеңейді. XX ғасырдың 40-шы жылдары мұражай экспозициясы палеонтологиялық, археологиялық және минералогиялық бөліктерден тұрды. 
[[1937 жыл|1937]] жылы мұражай XIX ғасырда салынған ғимаратта орналасты, онда [[1995 жыл|1995]] жылға дейін тұрақтанды. 1995 жылы мұражай басқа ғимаратқа көшті. 
Қазіргі кезде мұражайда 110 мыңнан астам мұрағаттық құжаттарды сақтау бірлігі бар, олардың көпшілігі – тұрақты экспозициялар. 
Ерекше маңызды және қызығушылықты археологиялық жинақ (Қостанай облысы археологиялық нысандарғы бай), дәстүрлі қазақ қолданбалы өнер жинағы (әсіресе зергерлік бұйымдар) және көркемөнер экспозициясы (кескіндеме, мүсін, графика, нумизматика, геральдика және филателия) тудырады. 
Мұражай аймақтың ежелгі тарихына, оның табиғи ресурстарына, аймақтың жаңа және қазіргі тарихына, Қостанай қаласының тарихы мен мәдениетіне, Ұлы Отан соғысы жылдарына, атақты жерлестерге және тағы басқаларға арналған он көрме залын қамтиды.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Мұражай құрылымы ==
Мұражайдың барлық жұмысы негізделетін ең маңызды бөлімдердің бірі қорды есепке алу және сақтау бөлімі болып табылады;
* мұражай жиынтығын таныстыру, жаңа экспозициялар мен уақытша көрмелерді құру сияқты негізгі жұмыстар маңызды үш экспозициялық бөлімге: тарихи-экспозициялық, табиғат секторы, кескіндеме және графика бөліміне жүктеледі;
* мұражайдың мәдени-ағарту қызметі қазіргі заманғы жағдайда аса маңызды, сондықтан мұражай құрылымындағы ерекше мәнге ие болатын бөлім ғылыми-ағарту және экскурсиялық-көпшілік жұмыстар бөлімі болып табылады;
* мұражай қайтадан құрылған мұражайларға ерекше көңіл бөле отырып, облыстағы мемлекеттік және қоғамдық мұражайларға кеңестік-ұсыныстар және тәжірибелік көмек көрсетеді. Осы жұмыстың үйлестірушісі ғылыми-әдістемелік жұмыстар бөлімі.

Мұражай құрылымына сонымен бірге Меңдіқара ауданының Боровской ауылындағы және Тоқтаров ауылындағы секторымен Жітіқара қаласындағы бөлімшелері кіреді.

Мұражай қызметінде фотозертхана ерекше рөл атқарады. Мұражай жиынтығын цифрлық жүйеге ауыстыру, бірегей ескі құжаттарды қалпына келтіру, фотосуреттерді көрмеге қоюға дайындау, табиғат нысандарын, облыс тіршілігіндегі жағдайларды, Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының және мұражайдың іс-шараларын суретке түсіру, мұражай басылымдарының үлгісі – мұның бәрі мұражайдың фотоқор сақтаушысы және фотограф міндетіне кіреді.

Мұражай жұмысына тарих, өлкетану, жаратылыс тарихы тақырыбындағы және анықтамалық, әдістемелік әдебиеттен тұратын 5 мың дана кітап қоры бар жабық үлгідегі ғылыми кітапхананың көмегі зор<ref>{{cite web | url=http://kraeved-kst.kz/kz/exposition/o-muzee/ekspozitciia.html | title=Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы}}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қостанай облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Амангелді Имановтың бейітіндегі ескерткіш

2024-11-12T06:22:29Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Амангелді Имановтың бейітіндегі ескерткіш
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Амангелді Имановтың бейітіндегі ескерткіш.jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = Амангелді ауданы, Амангелді ауылы
| жоба авторы = [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай|X. Наурызбаев]]
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = қола
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі = 4,7 м.
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Амангелді Имановтың бейітіндегі ескерткіш''' – [[Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген монументтік өнер ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Амангелді ауданы]], [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы.

== Кезеңі, авторы ==
[[1960 жыл|1960]] жыл, мүсінші [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай|X. Наурызбаев]].

== Тарихи дерек ==
Ұлттық батыр [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]]тың қола мүсіні туған жеріне қайта жерленген жерін белгілейді. Бұған дейін А. Иманов Алакөлге жерленген. 
Амангелді Үдербайұлы Иманов (1873-1919 жж.) – РКП(б) мүшесі, Ресей билігіне қарсы Ортаазиялық көтеріліс басшыларының бірі, Қазақстандағы Кеңестік биліктің құрылуына белсенді қатысушы, азамат соғысы қатысушысы. 

== Сипаты ==
Мүсіндік композицияның авторы – танымал қазақстандық алғашқы мүсінші [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай|X. Наурызбаев]]. Ескерткіштің жалпы биіктігі – 4,7 м, мүсіннің биіктігі – 2,5 м.
Мүсінде өз ұлтының батыл, айбынды және адал ұлы Амангелді Иманов туған даласын шолып, көкжиектен аса қарап тұр. Батырдың оң қолы Отанын өз жүрегіне сыйғызардай жайылса, сол қолы қылыш қынабын мықтап ұстап тұр.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Қостанай облысы сәулеті]]

Амангелді Иманов пен Әліби Жангелдин стеласы

2024-11-12T06:06:49Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Амангелді Иманов пен Әліби Жангелдин стеласы
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Амангелді Иманов пен Әліби Жангелдин стеласы.jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = Арқалық қаласы
| жоба авторы =
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = гранит
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі =
| салмағы =
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Амангелді Иманов пен Әліби Жангелдин стеласы''' – [[Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген монументтік өнер ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы, Қозыбаев көшесі, 30.

== Кезеңі ==
[[1973 жыл|1973]] жыл.

== Сипаты ==
Амангелді Иманов пен Әліби Жангелдинге арналған ескерткіш тас Арқалық қаласының көрікті жерлерінің бірі және маңызды тарихи-патриоттық нысан. 
Екі қуатты гранит тік питалар бір-біріне жақын орналасқан және гранит көлденең массивті «жолақпен» өзара байланысқан. Бұл материалдық және мағыналы байланыс ХІХ-ХХ ғасырлардың кезеңінде қазақ халқының қазіргі заманғы халқының тағдырын айқындаған екі ұлы батырдың терең идеологиялық және азаматтық бірлігін көрсетуге арналған. 
[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Үдербайұлы Иманов]] (1873-1919 жж.) – қазақ халқының патриархизмге қарсы [[1916 жыл|1916]] жылғы ұлт-азаттық көтерілісін ұйымдастырушысы және Қазақстандағы кеңестік биліктің құрылуына белсенді қатысушы. 1916 жылғы көтерілістерге дейін Амангелді далада бостандықты құлшына қолдаушы, колониалдық режимнің қарсыласы ретінде танымал болды. [[1905 жыл|1905]]-[[1907 жыл|1907]] жылдары байларға қарсы қарулы күреске қатысты. 
[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] (1884-1953 жж.) – 1916 жылы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілістерінің көшбасшыларының бірі, азаматтық соғыс батыры. Қазақстан Кеңестерінің Бірінші Құрылтай Съезін ұйымдастырушылардың бірі. [[1920 жыл|1920]] жылы Жангелдин Қазақ КСР-нің алғашқы ОСК мүшесі болып сайланды.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Қостанай облысы сәулеті]]

Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры

2024-11-07T09:20:28Z

Салиха: «Қарағанды сәулеті» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Театр
|атауы = С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры
|сурет = С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1932 жыл|1932]]
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = драма театры
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Қарағанды]]
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = С. Бекболатов
|Көркемдік жетекшісі =
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры''' – [[Қарағанды]] қаласындағы Халықтар достығы орденді қазақ мемлекеттік драма театры.

== Тарихи кезеңдері ==
Өткен ғасырдың отызыншы жылдары [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]ның шетсіз-шексіз даласына республиканың әр қиырынан түрлі ұлт өкілдері келді. Көмірлі [[Қарағанды]]мен бірге рухани сұраныс та өсті. Әуелі әуесқой көркем үйірмелер пайда болса, [[1932 жыл|1932]] жылы "Жұмысшы жастар театры" құрылды. Арада екі жыл өткенде оның құрамына бір топ талантты жастар қосылып, театр "Қарағанды қалалық жұмысшы–қазақ жастарының театры" деген атауға ие болды. [[1932 жыл|1932]] жылы А. Шаниннің «Зәуре» атты пьесасы бойынша қойылған спектакльдің премьерасымен ашылды. Басты рөлді Ж. Шашкина орындады. Театрдың негізін қалаушылар қатарына ҚР халық әртісі [[Жәмила Нұрмағамбетқызы Шашкина|Ж. Шашкина]], ҚР еңбек сіңірген әртісі З. Көшкінбаев, С. Жүнісов, У. Әбеуова, К. Байбеков, Т. Ильясов, Н. Жабаев, Б. Шалов және тағы да басқа әртістер.

[[1936 жыл|1936]] жылы шығармашылық ұжымның калыптасуында аса маңызды оқиға болды. Театр облыстық театр статусын алып, кәсіптік ұжымға айналды. Ұжым ұлттық драматургияны (Б. Майлиннің "Майданын", С. Сейфуллиннің "Қызыл сұңқарларын", І.Жансүгіровтын "Кегін") игерумен қатар орыс және шетел классиктерінің пьесалары бойынша (Д. Фурмановтың "Чапаевын", Н.В. Гогольдің "Ревизорын", К. Гольдонидің "Екі мырзаға бір қызметші") спектакльдер қойды. Қазақ фольклорлық шығармаларының тақырыбына жазылған Ғ.М. Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", М.О. Әуезовтің "Еңлік-Кебек", "Айман-Шолпан" спектакльдерінің сахналық шешімі мен қойылымы елеулі оқиға болды. [[1938 жыл|1938]]-[[1940 жыл|1940]] жылдары театр сахнасында алғашқы опералық спектакльдер "Қыз Жібек", "Ер Тарғын", "Жалбыр" (Е. Брусиловский) қойылды. Әртістер [[Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов|С. Жүнісовтың]], [[Рахия Рысбайқызы Қойшыбаева|Р. Қойшыбаева]]ның, М. Сүртібаевтың және Ж. Шашкинаның қазақ әдебиетімен өнерінің [[Мәскеу]]дегі онкүндігіне қатысуы ұжым мүшелерінің шығармашылық есебі болды (1936).
1964 жылы қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғасы [[Сәкен Сейфуллин]]нің есімімен аталды.

[[Ұлы Отан соғысы]] жылдары театр жұмысын тоқтатқан жоқ. Қарағандыға көшірілген Леся Украинка атындағы Украин театрының ұжымы қазақ актерлеріне кәсіптік шеберлігін жетілдіруге игі ықпалын тигізді. Режиссер Ю.А. Сумароковпен П.Б. Серебряник бірнеше спектакльдердің ("Жомарттың кілемі", "Намыс гвардиясы", "Түндегі кездесу") қойылымдарын сахнаға шығарды, олар ұлттық театрдың қалыптасқан мектебіне жаңа леп әкелді. [[1946 жыл|1946]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ұжым өз қойылымдарын идеялық-көркем пьесаларымен едәуір байытты. Режиссер Л. Лурье мен М.И. Рукавишниковтың басшылығымен К. Симоновтың "Орыс мәселесі", "Орыс адамдары", А. Сафроновтың "Мәскеудің мінезі", В. Лавреневтің "Америка даусы", Н. Баймұхамедовтың "Балбұлақ", А. Коррейчуктің "Макар Дубравасы", М.О. Әуезовтің "Абайы", Ф. Шиллердің "Зұлымдық пен махаббаты", Лопеде Веганың "Жуас бұлағы" және басқа спектакльдер қойылды. 1951-[[1954 жыл|1954]] жылдары ұжым орыс драма театрымен бірігіп, эксперименттік кезеңді бастан кешірді. Ұжым А. Бектің "Волоколам тас жолы", М. Әуезовтың "Дос-бедел-дос", Д. Исабековтың "Әпке", Ш. Айтматовтың "Ақ кеме", С. Жүнісовтың "[[Өліара (пьеса)|Өліара]]", А. Минуллиннің "Жалғыздық", О. Иоселианидің "Арба аударылмай тұрғанда", Эврипидтің "Медея", У. Шекспирдің "Макбет" пьесаларымен репертуарын байытып, өз шығармашылығындағы жаңа кезенді бастады. Театр Алматыға (1962, 1975, 1986), республиканың облыс орталықтарына гастрольге шығып, өзін кемелденген шығармашылық ұжым ретінде танытты.

== Қойылымдар ==
Театр К. Жұмабековтың «Замана неткен тар едің» (1995), Ә. Оразбековтың «Бір түп алма ағаш» (1996), М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» (1997), Ш. Айтматовтың « Әділет азабы» (1998), Г. Гориннің «Атың шықпаса» (1999), М. Ғаппаров, Ғ. Ғаппарованың «Қиямет қайым Киото» (2000), Ш. Мұртазаның «Домалақ ана» (2001), Е. Разумовскаяның «Медея» (2004) спектаклімен конкурстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Театр сахнасының алдыңғы тобы қатарында ҚазКСР халық артистері Ж. Шашкина, Р. Қойшыбаева, [[Мүлік Сүртібаев|М. Сүртібаев]], А. Мұсабекова, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген әртістері 3. Көшкінбаев, М. Әбдікәрімов, М. Бектенов, Ә. Шәймерденов, С. Жүнісовтер болды. Оған кейіннен арнайы оқу орнын бітіріп ҚазКСР халық артитері [[Әсия Бозайқызы Абылаева|Ә. Абылаева]], Қ. Сатаев, ҚазКСР еңбек сіңірген әртістері 3. Жақыпов, А. Ыбыраев, Қ. Әлімбаева, Ө. Асылбеков, Р. Баймағамбетов, Н. Жансүгірова, Қ. Кемаловтар келіп қосылды.
Режиссерлер М. Қосыбаев, М. Қамбаров, Т. Тұңғышбаев, Ж. Омаров, [[Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов|Е. Тәпенов]], М. Бекхожиндер жемісті еңбек етті.

Театрда ҚР еңбек сіңірген әртістері [[Ерғали Сыздықұлы Жүніспеков|Е. Жүнісбеков]], К. Жұмабеков, Г. Рашкалиева, [[Асылзада Ахметқалиева|А. Ахметқалиева]], М. Қисықов, С. Жұмағали, М. Садықанов, Ш. Нукина, Б. Кемалова, Қ. Жырымбаева, Б. Ахметов, Б. Бәкіжанов т.б. қызмет етеді. Театрдың бас режиссері - ҚР еңбек сіңірген қайраткері Ә.Т. Оразбеков, бас суретшісі Қ. Мақсұтов.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Жетістіктер ==
* 50 жылдығының құрметіне [[1982 жыл|1982]] жылы театр Халықтар достығы орденімен марапатталды. Театр сахнасында М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, С. Мұқанов сынды тағы да басқа қазақ драматургтерінің пъесалары қойылды.
* [[1996 жыл|1996]] жылы Ж. Жабаевтың 150 жылдығына арналған республикалық фестивальде А. Оразбековтің пъесасы бойынша қойылған спектакль үшін жүлделі ІІ орын берілді.
* [[1997 жыл|1997]] жылы М. Әуезовтің 100 жылдығына арналған фестивальде М. Әуезовтің спектаклін қойып екінші орынға ие болса, [[1999 жыл|1999]] жылы өткен VII республикалық театр фестивалінде Г. Гориннің спектаклі үшін Гран-приді алды.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>
* [[2000 жыл|2000]] жылы VIII республикалық театр фестиваліне қатысып бірінші орынға ие болды. Осы жылы [[Мысыр]]да ([[Каир]]) өткен халықаралық экспериментальды фестивальде Египет мәдениет министрлігінің арнайы жүлдесіне ие болды.
* [[2001 жыл|2001]] жылы Қызылжар қаласында өткен республикалық фестивальде Ш. Мұртазаның "Домалақ ана" спектаклімен ІІІ орын алды.
* [[2006 жыл|2006]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Астана]]да өткен республикалық фестивальде Ш. Айтматовтың "Ана – Жер Ана" спектаклімен "Тарихи тақырыпты ашудағы жаңашылдық үшін" номинациясы бойынша жеңімпаз атанды.
* [[2009 жыл|2009]] жылы ХVII Республикалық театрлар фестивалінде М. Әуезовтің "Абай" трагедиясы үшін Гран-при жеңіп алды.
* [[2011 жыл|2011]] жылы [[Украина]]да "Театр. Чехов. Ялта" халықаралық фестиваліне қатысып, "За яркое воплощение легенды и мифа" номинациясында үздік атанды.
* [[2013 жыл|2013]] жылы [[Сербия]]да "Славия-2013" халықаралық фестивалінде фестиваль шымылдығын М. Әуезовтың "Қарагөз" трагедиясымен ашуға мүмкіндік алып, "Кіші Дон Кихот" марапатына ие болды.
* [[2014 жыл|2014]] жылы [[Тараз]]да өткен I халықаралық фестивальге У. Шекспирдің "Король Лир" қойылымымен қатысып, театр артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Кеңес Жұмабеков Король Лир рөлін шебер орындағаны үшін марапатталды.

== Галерея ==
<gallery>
Қарағанды облыстық драма театры.jpeg
Америка даусы спектаклінен көрініс.tif|"Америка даусы" спектаклінен көрініс
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 1.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 2.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 3.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 4.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 5.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 6.jpg
С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры 7.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қарағанды сәулеті]]

Шахтер даңқы монументі

2024-11-07T09:13:33Z

Салиха:

{{Монумент
| атауы = Шахтер даңқы монументі
| монумент_атауы =
| өз_атауы =
| Суреті = Шахтер даңқы монументі.jpg
| Сурет ені =
| сурет атауы =
| карта_атауы =
| карта =
| map_relief =
| relief =
| map_alt =
| координаттары =
| map_dot_белгі =
| карта_мәтіні =
| карта_сипаттамасы =
| карта_өлшемі =
| карта_суреті =
| карта_ені =
| орналасуы = Қарағанды қаласы
| жоба авторы = мүсінші – А. Билык, сәулетші – А. Малков
| құрушы =
| түрі = монументтік өнер құрылысы
| материал = гранит, бетон, қола
| ұзындығы =
| ені =
| биіктігі = 11 м.
| салмағы = 20 т.
| келушілер_саны =
| келушілер_жылы =
| басталуы =
| complete =
| open =
| dedicated =
| салтанат =
| restore =
| арналуы =
| демонтаж =
| сайт =
| қосымша_белгі =
| қосымша =
}}
'''Шахтер Даңқы монументі''' – [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген монументтік өнер ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Қарағанды]] қаласы, Бұқар жырау даңғылы, Орталық мәдениет және демалыс саябағынын кіре берісіңде орнатылған.

== Кезеңі, авторы ==
[[1974 жыл|1974]] жыл, мүсінші – А. Билык, сәулетші – А. Малков.

== Деректер, сипаты ==
«Шахтер даңқы» мүсіндік мемориалы Қарағандының құрылысшылары, металлургтері, кеншілерінің еңбек даңқына арналған өзіндік әнұран болып табылады. Композицияның жалпы салмағы – 20 тонна, биіктігі – 11 м. 
Тұғыр бетоннан жасалған және жер асты гранит блоктарымен қапталған. Ескерткіш басынан жоғары мақтанышпен тас көмірді асырып ұстап тұрған орыс және қазақ шахтерлерін бейнелейді. Екі шахтердің бейнелері жинақтама. Ескерткіштің құрамы А. Билыктың барлық туындылары сияқты серпінді болып келеді. Оның идеясы суретшінің тау-кен жұмыстарының әсерінен туылды. Шахтерлердің мүсіндері қоладан құйылған. 
Мүсінші Анатолий Билыктың есімі Қарағанды қаласының қалыптасу тарихымен тығыз байланысты. Ол Қазақстан Республикасының Суретшілер одағының мүшесі, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қазақстан Республикасы өнер академиясының академигі. 
[[1999 жыл|1999]] жылы А. Билыкке Қарағанды қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Мүсіншіге II дәрежелі «Достық» ордені табыс етілді.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қарағанды сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры

2024-11-07T08:43:19Z

Салиха:

{{Театр
|атауы = К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры
|сурет = К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|театр типі =
|Негізделгені = [[1930 жыл|1930]]
|Негізін қалаған =
|Жабылды =
|Театр труппасы =
|Жанрлар = драма театры
|марапаттары =
|Орналасуы = {{KAZ}} [[Қарағанды]]
|Мекен-жайы =
|Сыйымдылығы =
|Статус =
|Ведомство =
|Директоры = Дунай Еспаев
|Көркемдік жетекшісі =
|Бас режиссёрі =
|Бас дирижёрі =
|Бас балетмейстері =
|Бас хормейстері =
|Бас суретші =
|Сайты =
|Викиқор =
}}
'''К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры''' – [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші, мәдени-сахналық ұжым.

== Тарихы ==
Театрдың тарихы [[1930 жыл|1930]] жылдардан басталады. Сол кезде [[Семей]] қаласында үгіт-насихат бригадасының негізінде "Живая газета" деп аталатын мәдени-бұқаралық жылжымалы әуесқой театры ұйымдастырылған еді. [[1932 жыл|1932]] жылы оны [[Түрксіб|Түріксіб]] пойызының құрамына қосылған үгіт-насихат вагонына орналастырып, жылжымалы театрға айналдырды. Театрдың тұңғыш директоры әрі көркемдік жетекшісі, әрі театр драматургі кейін Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болған В. Портнов еді. Үш вагонның біреуінде тұрып, қалған екеуінде репитиция жасаған ұжым оның скетчтері мен пъесаларын қойды, кейіннен кеңес драматургтерінің, батыс еуропалық классиктерінің туындыларын сахналады. [[1935 жыл|1935]] жылы жылжымалы театр [[Қостанай]]ға тоқтағанда оның репертуарында В. Шекспирдің, А. Островскийдің, А. Афиногенов пен өзге де авторлардың пьесалары бар еді. [[1936 жыл|1936]] жылы ұжым "Қарағанды облыстық орыс драма театры" деп аталды. [[1937 жыл|1937]] жылы В. Портнов театрдың көркемдік жетекшісі қызметін Ленинградтан жер аударылып келген К. Раушқа тапсырды. Ол келгеннен кейін ұжымның кәсіби деңгейі жоғарылап, репертуары едәуір кеңейді. Б. Шоу, Ж. Б. Мольер, Л. Толстой, П.О. Бомарше және тағы да басқа классиктердің еңбектері сахнаға шығарылды. [[1940 жыл|1940]] жылы театр ұжымын [[Қарағанды]] қаласына ауыстырды. Труппа өзінің алғашқы мерейтойын «Гамлетпен» қарсы алды. Ұлы Отан соғысының алғашқы жылдарында театрдың 20 қызметкері өз еріктерімен майданға аттанды. Театрдың өзге мүшелерінен концерттік бригада құрылып, Балтық майданына жіберілді.

== Шығармашылық ұжым ==
Жылдар бойғы жемісті еңбегі үшін [[1963 жыл|1963]] жылы театрға К. Станиславский есімі берілді. Бұл жылдары шығармашылық ұжымға Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген әртістері, режиссерлер А. Подобед, Г. Жезмер, республика халық әртісі Р. Андриасян, М. Зильберман жетекшілік еткен болатын. [[1986 жыл|1986]] жылдан [[2006 жыл|2006]] жылға дейін театрдың бас режиссері қызметін ҚР еңбек сіңірген қайраткері Г. Оганесян атқарды. Театрға одан кейінгі жылдары Д. Әбілтаев басшылық етті, бүгінгі таңда – Д. Еспаев.

Қарағанды сахнасында әр жылдары Қазақ ССР-інің халық әртістері В. Караваев, А. Демидова, В. Корниенко, В. Борисов, республиканың еңбек сіңірген әртістері К. Рауш, З. Горева, Г. Подзолкин, Н. Белкин, И. Калачанов, И. Кошелев, Т.Зеленин, Т. Давыдова, В. Макуш, Д. Белов, Л. Спасский, А. Зимарева, А. Григоров еңбек етті. Театрда көптеген талантты суретшілер жұмыс істеді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref>

== Театр жетістіктері ==
* Театр ұжымы үш мәрте «Театр балалар көзімен» фестивалінің бас жүлдесін жеңіп алды.
* [[1979 жыл|1979]] жылы [[Мәскеу]] қаласына сапар барысында режиссер, ҚазКСР-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері Н. Воложанин қойған спектакльде пьеса авторлары - В. Розов, А. Арбузов, В. Тендряков болып, оған жоғары баға берді.
* [[1981 жыл|1981]] жылы театр Халықтар достығы орденімен марапатталды.
* [[2008 жыл|2008]] жылы театр ұжымы [[Ресей]]дің Омбы қаласына гастрольдік сапармен барып, табысты қайтты.
* [[2010 жыл|2010]] жылы А. Дударевтің «Не покидай меня...» спектаклі үшін театр республикалық театр фестивалінің дипломын иеленді.

== Галерея ==
<gallery>
К. С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 2.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 6.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 1.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 3.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 4.jpg
К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театры 5.jpg
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Театр сайты ==
http://stanislavsky.kz/

[[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қарағанды сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]

Санат:Жамбыл облысы ескерткіштері

2024-11-05T07:33:15Z

Салиха: Жаңа бетте: Санат:Қазақстан ескерткіштері Санат:Жамбыл облысы

[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Жамбыл облысы]]

Санат:Жетісу облысы ескерткіштері

2024-11-05T07:27:32Z

Салиха: Жаңа бетте: Санат:Жетісу облысы Санат:Қазақстан ескерткіштері

[[Санат:Жетісу облысы]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]

Ілияс Жансүгіров атындағы әдебиет мұражайы (Жетісу облысы)

2024-11-05T07:09:59Z

Салиха: /* Сипаты, қоры */

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Ілияс Жансүгіров атындағы әдебиет мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = Ілияс Жансүгіров атындағы әдебиет мұражайы (Жетісу облысы).jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 01|lat_sec = 04
|lon_dir = E|lon_deg = 78|lon_min = 23|lon_sec = 03
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі = қала құрылысы және сәулет
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы = Абай көшесі, 239
| қала = [[Талдықорған]]
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды = 1907 жыл
| ашылған уақыты = 1984 жыл
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Ілияс Жансүгіров атындағы әдебиет мұражайы''' – [[Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Талдықорған]] қаласы, Абай көшесі, 239.

== Кезеңі, авторы ==
Ғимарат [[1907 жыл|1907]] жылы тұрғызылды; мұражай [[1984 жыл|1984]] жылы ашылды.

== Сипаты, қоры ==
Мұражай ғимараты – 1907 жылы тұрғызылған бірқабатты ағаш ғимарат. Сызбасы бойынша ғимарат Г әрпі тәріздес және шатыры жалпақ жапырақты металлдан жасалған. Терезе қақпалары күрделі ағаш оюмен өрнектелген. Ғимарат құрылысында [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]]дан алып келінген қарағай қолданылған. 
[[1918 жыл|1918]]-[[1976 жыл|1976]] жылдар аралығында ғимарат әртүрлі мекемелермен қолданылған. Бүгінде ғимарат сәулет өнерінің ескерткіші болып табылады. 
Мұражайдың жалпы ауданы 280,5 шаршы метрді құрайды. Мұражайдың қоры негізіне I. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің кішігірім мұражайы алынды. Қор материалдарын жинастыруда қазақ әдебиетінің атақты классигінің қызы Жансүгірова Үміт Ілиясқызы елеулі көмек көрсетті. 
Мұражайдың жалпы қоры 6073 экспонатты құрайды. Экспозициясы бірнеше тақырыптық бөлімдерден тұрады: ақынның балалық және жастық шағы; ақынның қалыптасуы, дамуы және қоғамдық қызметі; ақынның жұмыс тобы; Ілияс Жансүгіровтың шығармашылығы және мұрасы. 
Бүгінде мұражай – облыстың маңызды мәдени орталығы.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Жетісу облысы сәулеті]]

Скрябин мұражайы

2024-11-02T11:57:21Z

Салиха:

'''Скрябин мұражайы''', Академик Скрябиннің мұражай үйі – [[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Тараз]] қаласының ортасында, Абай және Бурыл көшелерінің қиылысында орналасқан.

== Сипаты ==
Мұражай [[1962 жыл|1962]] жылы ашылған. Мұражай негізгі ғимараттан және гельминтологиялық лабораториядан тұрады. [[Скрябин Константин Иванович|К.И. Скрябин]]нің 100 жылдық мерейтойына орай мұражайда реставрациялық жұмыстар жүргізіліп, мұражай ауласына ғалымға ескерткіш орнатылды. Мұражай 20 ғасыр басында салынған бір қабатты, аумағы 10 – 12,6 м болатын үй. Мұражай үйі 6 бөлмеден тұрады. Ол бөлмелерге ғалымның жеке заттары, құжаттары және өміріне қатысты материалдар қойылған. Ғалымның жұмыс бөлмесінің келбеті жасалынып, ғылыми шығармаларының қолжазбалары, еңбектерінің түпнұсқалары мен көшірмелері қойылған.<ref>[[Тараз энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Жамбыл облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

2024-11-01T09:47:27Z

Салиха:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Жамбыл облысынаң жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті = Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 54|lat_sec = 03
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 22|lon_sec = 33
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы =
| мекен жайы = Достық алаңы
| қала = [[Тараз]]
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды = 1931 жыл
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты = 2002 жыл
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| құрылыс материалы =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| салушы =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' – [[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Орналасқан жері ==
[[Тараз]] қаласы, Достық алаңы.

== Кезеңі ==
Мұражай [[1931 жыл|1931]] жылы ашылды; [[1978 жыл|1978]] жылы жаңа ғимаратқа көшірілді.

== Тарихи деректер ==
Тараз қаласында 1931 жылы қалалық дәрежедегі облыстың басты мұражайының негізі қаланды. Облыстық дәрежесін ол 40 жылдардың соңында алды. 1978 жылы мұражай қаланың орталығындағы үш қабатты ғимаратқа көшірілді. Қазіргі уақытта мұражайдың қорында 40 мыңнан астам экспонат: [[археология]], [[нумизматика]], [[этнография]] пәнінің коллекциясы, құжаттар, фотографиялар және т.б. бар. Мұражай коллекциясы қазақстандық ғалымдар мен қоғамдық қорларының археологиялық экспедицияларындағы экспонаттармен толықтырылып отырды. 
[[2002 жыл|2002]] жылы Тараздың 2000 жылдық мерейтойының қарсаңында мұражай толығымен қайта салынды. Үш жаңа ғимарат пайда болды: «Тас мұсіндер және ежелгі түркі жазбаларының мұражайы», «Тараз-2000», «[[Леонид Владимирович Брюмер|Л. В. Брюмер]]дің шығармашылық мұражайы». 
Әр түрлі бөлімдерінде Қаратау тауларында табылған тас қарулар коллекциялары, адам қалдықтары, қола орақ, сақ мерзімінің олжалары, сонымен қатар, палеонтологиялық коллекциялар: тастанған ағаштар, теңізде тіршілік еткендердің қалдықтары, үлкен жануарлар сүйектерінің қалдықтары және көптеген басқа да заттар сақталады. Суармалы және суармайтын керамикадан жасалған бұйымдардың, ас үй аспаптарының коллекциясы, кіші және үлкен пішінді әр түрлі ыдыстар, құмырлар, жарықшамдар, конус-сфералар, ерекше сақтауға арналған ыдыстар, қола бұйымдар және т.б. көп.
Тас мүсіндер және ежелгі артефакттар жиналған ежелгі түрік жазбаларына арналған бірегей павильон қонақтардың ерекше қызығушылығын тудырады. 
Мұражайдың үшінші павильоны - екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қазақстанға жер аударылып жазаланған бірегей суретші Л. В. Брюмердің шығармашылығына арналған зал да өте қызықты. Кез-келген ауа-райында біресе саябақтан, біресе қала даңғылынан немесе өзен жағалауынан үлкен қолшатырымен және этюднигімен көруге болған бұл қарт суретшіні ересек жастағы қала тұрғындары әлі де еске алады. 
Бүгінгі күні Л. В. Брюмердің арқасында, залға келушілер жарты ғасыр бұрынғы Тараз-Жамбылға қайтып келіп, оның пейзаждарының әсемдігіне сүйсіне алады.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref>

== Мұражай қоры ==
Мұражай залдарының жалпы аумағы 1492 м2. Олардың бірқатары Италия, Астана, Алматы қалаларында болған көрмелерде көрсетілді. Мұражай қызметкерлері 1991-2001 жылдары Археология институтының археологтерімен біріге отырып, облыс территориясындағы көне тарихи орындарында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Осы бағыттағы жұмыстардың нәтижесінде 1994-97 ж. көне Тараз орнынан қаланың б.з. 1 ғ-ында болғандығын дәлелдейтін көптеген заттар: үйлердің қабырғалары және кейінгі дәуірлерге қатысты теңгелер (20 дана), тереңд. 6 м құдық, пеш және су құбырлары, ыдыс-аяқ, шырақтар, ұршық бастар, Тараздың қола теңгелері (8 дана), оның ішінде 7-8 ғ-ларға жататын ортасында төртбұрышты саңылауы бар соғды теңгелері табылды. Мұражайға “балбал тастар” деп аталатын тас мүсіндердің бірегей тобы қойылған. Олардың жалпы саны 70-тен астам. Мұражайдағы өте сирек кездесетін экспонаттың бірі — сақ жауынгерлерінің дулығасы. Ол қоладан жасалынған, б.з.б. 6-5 ғ-ларға жатады. Сақ заманынан сақталған биік тұғырлы қола қазандар да назар аудартады.

1972 жылы Тараз қаласындағы Орталық базар аумағын қазу жұмыстарының барысында ер адамның қола мүсіні табылды. 1976 жылы Орталық спорт алаңын салу үшін жүргізілген құрылыс жұмыстарының кезінде табылған қоладан жасалған үнді бишісінің мүсіні де осы мұражайда тұр. 1995-96 жылдары мұражай директоры К. Байбосыновтың жетекшілігімен [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы қалалардың орындарына және сақ, үйсін қорғандарына қазба жұмыстары жүргізілді. Қорғандардан тас, қола моншақ, жебенің ұшы, ілгіштер табылды. Төменгі Барысхан қалашығының орнынан бөлме, зал сылақтарының оюлы, әшекейлі сынықтары кездесті. Шахристаннан әр түрлі пішінді ас пісіретін қазандар, шыны бұйымдар, түрлі түсті моншақтар мен сырға, түркі теңгесінің табылуы үлкен олжа болды. 8 ғ-ға жататын Ақыртасты қазу жұмыстары 1996 жылдан бері жүргізіліп келеді. 1998 жылғы зерттеуде ұзындығы 16 м, ені 6 м, 6 бөлмеден тұратын керуен сарайдың орны, бір бөлмесінен сырға, ыдыс сынықтары және өлшемі 25х25 см күйдірілген кірпіш, су құбырлары табылды. Мұражай қоры, негізінен, қазба жұмыстарынан табылған заттармен толығып отыр. Мұражай қорында Тараз қаласына жер аударылып келген неміс халқының көрнекті суретшісі Л.В. Брюммердің сыйға тартқан үлкенді-кішілі 1000-ға тарта жұмыстары да сақтаулы. Мұражайға, сондай-ақ, қазақ халқының көне саз аспаптары (сазсырнай, шаңқобыз) мен ер-тұрман әбзелдері, қолөнер туындылары қойылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жамбыл облысы сәулеті]]
[[Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]