Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Батыс Түрік қағанаты

2024-06-21T06:13:20Z

Рахман999: «Тарихи мемлекеттер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тарихи мемлекеттер
|атауы=Батыс Түрік қағанаты
|басқарушылар_титулы=[[Қаған]]
|басқарушы_жылы5=[[618 жыл|618]]-[[630 жыл|630]]
|басқарушы_жылы6=[[630 жыл|630]]-[[631 жыл|631]]
|басқарушы_жылы7=[[631 жыл|631]]-[[633 жыл|633]]
|басқарушы_жылы8=[[633 жыл|633]]-[[634 жыл|634]]
|басқарушы_жылы9=[[634 жыл|634]]-[[639 жыл|639]]
|басқарушы_жылы10=[[676 жыл|676]]-[[679 жыл|679]]
|басқарушы_жылы11=[[693 жыл|693]]-[[704 жыл|704]]
|басқарушы_жылы12=[[553 жыл|553]]-[[576 жыл|576]]
|басқарушы_жылы13=[[576 жыл|576]]-[[603 жыл|603]]
|басқарушы_жылы3=[[604 жыл|604]]-[[610 жыл|610]]
|д1=Ақ ғұндар
|д2=Түрік қағанаты
|к1=Батысты бейбіт ету үшін бас протекторат
|к2=Түргеш қағанаты
|к3=Оғыз мемлекеті
|к4=Хазар Қағанаты
|к5=Қaңғар Oдағы
|аумағы=3,500,000 км² ([[630 жыл|630]]-[[658 жыл|658]])
|халқы=[[Түркілер]], [[Нушиби]]
|size=290px
|басқарушы_жылы4=[[610 жыл|610]]-[[618 жыл|618]]
|басқарушы_жылы2=[[604 жыл|604]]
|өз атауы=[[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter D1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter O.svg|10px]][[File:Old Turkic letter B1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter SEP.svg|10px]][[File:Old Turkic letter OQ.svg|10px]][[File:Old Turkic letter SEP.svg|10px]][[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter O.svg|10px]]
|басқарушы2=[[Басыл Тегін қаған]]
|карта=Батыс Түрік Қағанаты.png
|астана=[[Суяб]] (негізгі астана),
[[Мыңбұлақ (Түркістан облысы)|Мыңбұлақ]] (жазғы астана), Өтүкен
|тілі=[[Көне түркілік тілі]],[[Соғды тілі]]
|діні=[[Тәңіршілдік]], [[Зороастризм]]
|басқару_формасы=[[Қағанат]]
|статусы='''Көшпелі мемлекет'''
581–603 ([[Түрік қағанаты|Бірінші Түрік қағанатының]] бөлімі),
603–657 (тәуелсіз империя),
657–742 ([[Тан әулеті]]нің вассалы).
|басқарушы1=[[Елтегін Бұйрық қаған]]
|басқарушы3=[[Таман қаған]]
|басқарушы_жылы1=[[603 жыл|603]]-[[604 жыл|604]]
|басқарушы4=[[Шегу қаған]]
|басқарушы5=[[Тон қаған]]
|басқарушы6=[[Баһадүр қаған]]
|басқарушы7=[[Сы Жабғу қаған]]
|басқарушы8=[[Нишу Дулу қаған]]
|басқарушы9=[[Ешбар Елтеріс қаған]]
|басқарушы10=[[Ашина Дучжы қаған]]
|басқарушы11=[[Құшрақ Бури қаған]]
|басқарушы12=[[Естемі қаған]]
|басқарушы13=[[Тардуш қаған]]
|басқарушылар_титулы12=[[Жабғу]]
|құрылуы=[[603 жыл|603]]
|ыдырауы=[[704 жыл|704]]
|p1=Түрік қағанаты
|flag_p1=Tamga of Ashina.png
|s1=Түргеш қағанаты
|s2=Оғыз мемлекеті
|s3=Батысты бейбіт ету үшін бас протекторат
|s4=Хазар Қағанаты
|s5=Қaңғар Oдағы
|flag_s5=Қаңғарлар.png
}}
'''Батыс Түрік қағанаты''' ([[Көне түркілік тілі|Көне түркілік]]: [[Сурет:Old_Turkic_letter_N1.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_D1.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_O.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_B1.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_SEP.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_OQ.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_SEP.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_N1.svg|13x13 нүкте]][[Сурет:Old_Turkic_letter_O.svg|13x13 нүкте]]; ''Он оқ бұдун'') — [[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық түркілер мемлекеті (603 – 704). Түрік қағанатында саяси-әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, оның дербестікке ұмтылған жеке бөліктерінде оқшаулану үрдісінің күшеюі, Шығыс және Батыс қағанаттарының құрылуына алып келді.

Батыс Түрік қағанатының негізін Тардуш (Дато) қаған қалаған.

==Батыс Түрік қағанатының қалыптасуы==
Түрік қағанатының осыншама ұлан-байтақ жер енді ғана қалыптаса бастаған мемлекеттіктің шеңберінде ұзақ уақыт қала алмайтын еді. Олар іштен және сырттан болатын қысымға қарсы тұра аларлық өзара байланысты біртұтас экономикалық және этникалық-саяси организм болмады. Тек қарудың күшімен ғана құрылған империя оған ұзақ уакыт сүйеніп тұра алмады.

Түрік қағанатында әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, олардың талай жылдарға созылған мал індеттерімен, жұттарымен және ашаршылықпен ушыға түсуі, Суй [[Қытай]]ының қағанат шекараларына шабуыл жасауы (581—618 жылдар), ақырында, оның аудандарының автономиялану үрдісінің табиғи түрде басталуы жалпы Түрік қағанатының 603 жылы екі дербес қағанатқа — Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінумен аяқталды; Батыс қағанаттың орталығы [[Суяб]] ([[Жетісу]]) болды. Бөлінуіне қарамастан, Батыс Түркі қағанаты Шығыс түркі қағанатына біршама саяси тәуелділікте болды, онда өкімет билігі түркілердің қаған руы ашиналардың қолында болды.

==Аумағы==
Батыс Түркі қағанаты «ежелгі үйсін жерлеріне» ірге тепті, демек, оның аумағы ендік бағытта Қаратаудың шығыс баурайынан [[Жоңғария]]ға дейінгі жерді алып жатты. Қағанатгың негізгі этникалык-саяси ұйытқысы — «он тайпа» он-оқ будунның мекендеген жері де осы еді. Сонымен қатар ол Түрік қағанатының Шығыс Түркістан мен [[Орта Азия]]дағы ([[Самарқан]], [[Маймург]], [[Кеш]], [[Нахшеб]], [[Иштихан]], [[Кушания]], [[Бұхара]], [[Амуль]] және [[Андхой]]) отырықшы-егіншілік шұраттарындағы басып алған барлық жерлерінің мұрагері болды. Батыс түркілеріне тәуелді деген аты ғана болған Соғды мен Бұхарада да қағанның өкілдері болды.

==Шаруашылық-экономикалық жағдайы==
Шаруашылық-экономикалық жағынан алғанда, қағанат екі негіздің — мал шаруашылығын көшпелі әдіспен жүргізуге негізделген қоғамның және бұл кезде феодалдық қатынастар едәуір дамыған отырықшы-егіншілік қоғамның ұштасуы болды.Бұл кезде феодалдық қатынастар [[Византия]] мен сасанилер [[Иран]]ында дамыған болатын. Соғыс және сауда бәсекелестігіне қарамастан (бәлкім, соның арқасында да болар), феодалдық қоғамдық қатынастар [[Кавказ]] өңірінің [[Хазар]] патшалығының көшпелі ортасына, тиректер мен Алтайдың ертедегі түркілері жеріне өтіп ұлғая түсті.

Батыс түрік (сондай-ақ Шығыс түрік) кағанатының халықаралық шаруашылық және саяси байланыстар аясына тартылуында [[Соғды]] мен [[Жетісу]]дың соғдылық көпестері ерекше рөл атқарды. [[Жетісу]]дың құжаттарда көбінесе «соғды» қалалары деп аталатын қалалары ежелгі түрік дәуірінде тоқтап қана өтетін мекендер болған жоқ. Қалалардың соғды халқы да, түрік халқы да саудамен, қолөнермен, диқаншылықпен бірдей дәрежеде шұғылданды. Қала мен дала қағанат құрамында бірін-бірі толықтыратын және біріне-бірі өзара керек болып отыратын біртұтас шаруашылық-саяси организмнің екі бөлегі болды.Транзит сауда айырбасы да, ішкі сауда айырбасы да ақша айналысын туғызды, сөйтіп Батыс түрік қағанатының вассалдық шет аймақтарының да, орталығының да халқы осы айналыс өрісіне тартылды.

==Қоғамдық -экономикалық қатынастары==

Қағанатта қоғамдық-экономикалық қатынастардың дамуы [[Еуразия]]ның басқа аудандарындағы осы сияқты үрдістерге байланысты жүріп, феодалдық қатынастардың орнығу арнасында жүргенімен, оның өз ерекшеліктері де болды.

Батыс түркілері мемлекетінің бірінші басшысы — қаған, жоғарғы билеуші, билеп-төстеуші, әскербасы болды. Ол нақты алғанда Шығыс түрік қағанатына тәуелді болды, бұл оның таққа отыруына өз келісімін беретін немесе бермей де қоя алатын еді. Бірақ іс жүзіңде шығыс түркілері де өздерінің інілеріне талай рет бағынышты болды. Алғашында қаған тағына мұрагерлік бойынша қағанаттың сол қанатынан ашина фратриясының өкілдері отыратын, бірақ бұл тәртіп тұғлұқтар мен оншадыпыттар топтарының арасындағы өзара тартыс күресінде мезгіл-мезгіл бұзылып отырды. Кей кездерде қағанатта бірнеше қаған болып, олардың өкілеттік дәрежесі әр түрлі болды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті, ру басшыларын тағайындады. Ол әулеттік фратриялардан шыққан шонжарларға сүйенді.{{Қазақстан тарихы}}Суябқа жақын жазғы резиденция — [[Цзедань]] қағанның ордасы болған.
Қаған тек билеуші ғана емес, сонымен қатар қағанаттың барлық жерінің иесі де болуы мүмкін. Алайда көшпелі қоғам жағдайында (дала халқын алатын болсақ) билік негізінен алғанда жерге емес, ол жерді пайдаланатын адамдар ұжымына жүргізілді.
Техника мен жер суарудың тым қара дүрсін болуы жағдайында ауыл шаруашылығына жарамды жерлер тапшы, ал мал жайылатын жерлер кеп болды. Көәшпелі коғам жылжып көшіп, тіпті үдере көшіп кете алады, ал егіншілік ұжымы жөнінде бұлай деуге болмайды. [[Мал шаруашылығы]] ұжымдарының көшіп-қонып жүруі қағанаттың жоғарғы өкіметіне енжар қарсылық жасап, қағанат әскерлерінің қолы жетпейтін алысқа үдере көшіп кетуіне мүмкіндік беретін еді.
VII ғасырдың бас кезінде Батыс Түркі қағаны [[Ябғу]]дың ордасында болған будда монахы [[Сюань Цзан]]ның жазғандары қаған руының байлығы туралы біраз ұғым береді. Қағанды аң аулап жүрген жерінде кездестірген саяхатшы аңшылар киімдерінің сәнділігіне таң-тамаша қалады. «Қаған жасыл жібек желбегей киген, — дейді ол. — Оның қасына ерген екі жүзден астам тарханы бар, олар қамқа желбегейлер киген, шаштарын бұрымдап өрген. Басқа сарбаздары аңтерісінен тігілген ішік киген, бөріктері жұмсақ матадан тігілген, қолдарына айбалта, садақ, ту ұстаған. Аттары өңшең сайгүлік. [[Түйе]], ат мінген адамдардың көптігіне көз сүрінеді». Одан әрі қағанның киіз үйі туралы айтқанда, оның алтынмен сәнделгені соншалық, тіпті «көз қаратпайды» дейді ол.

Мемлекетте қағаннан кейінгі екінші адам ұлық болған. Қағанаттағы жоғарғы лауазымдар — ябғу, шад және елтебер — қаған руының өкілдеріне тиесілі еді; оларды қаған вассал тайпаларды билейтін лауазымдарға қойған. Сот қызметтерін бұрықтар мен тархандар атқарды. [[Бектер]] — тайпа бастық- тары мен өкілдері — жергілікті жерлердегі қағанның басты тірегі болған.
Тағы бір бөлім — үй-қаған барынша назар аударарлық. Деректеме оны былай деп сипаттайды: «Дәрежесі ябғудан төмен қағандар болады. Сондай-ақ бір үй болып тұратын бір атадан тараған көп адамдар да өз басшысын үй-қаған деп атайды; түркілер үйді үй деп атайды, демек бұл үй қағаны деген сөз»'°.

Әңгіме бұл жерде қауымның негізгі экономикалық бөлінісі партиархаттық отбасылық қауым жөнінде болып отыр.
Қағанаттың қанауда болған бұқарасы мал өсіретін ерікті ұсақ қауым мүшелері болды. Батыс түрік қағанатында олардың қалай аталғаны белгісіз, бірақ шығыс түрік әлеуметтік терминологиясына ұксастырып, оларды «қара бұдун» («тобыр», «қара халық») деп атаған деп топшыланады. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда тайпалар да, бір жағынан, ақсүйек тайпалар, ал екінші жағынан, оларға бағынышты, вассалдық, тәуелді тайпалар болып бөлінген.

Бағынышты тайпаларға және қарапайым көшпелі бұқараға жүктелген міндеткерліктер туралы жазба деректер аз. Солай бола тұрса да, басты міндеткерліктердін бірі әскери міндеткерлік (басқаша айтқанда «қанмен төлейтін салық») болғаны белгілі; бұл міндеткерлік бойынша, вассал тайпалардың барлық жауынгер-еркектері тайпа көсемі армиясының құрамына кіреді. Соғыстың негізгі ауыртпалығы, демек адам шығынының ең көбі бағынышты тайпалардын мойнына түседі. Кейде «келімсек» деп аталған бұл тайпалар соғыс шайқастары кезінде «алдағы шеп» ретінде пайдаланылған, яғни алғы шепке қойылған. Бұл дәстүр барлық жерлерге тараған.
Бағыныштылық арқашанда алым-салық төлеумен қатар жүріп отырған. Оның үстіне бағындырылған тайпалардан, сондай-ақ соғыс қимылдары кезінде тұтқынға алынғандардан құлдар тобы қалыптасқан. Бірақ ертедегі түркілердегі «кұл» деген терминді жалпыға мәлім «классикалық» түрде түсінуге болмайды. Құл тайпалар — үстем тайпаға мал және аң терісі, т.б. түрінде салық төлеп тұруға міндетгі вассал тайпалар.

Түріктердің көршілес тайпаларға шапқыншылық жасағандағы мақсаттарының бірі кұлдар алу болған, бұл орайда, әдетте, ұлдар мен қыздарды алған. Мысалы, түріктің Баһадүр-қағанының 620 жылы бірнеше мың қыз баланы тұтқынға алғаны мәлім. «Жорықтарда тұтқынға алынған ұлдар мен қыздар, яшма мен жібек — мұның бәрі қаған меншігіне түседі», — делінеді сол кездегі құжаттардың бірінде. Түріктің Білге қағанының 720 жылы басмылдарды жеңуін баяндай келіп, автор түркілер «олардың (басмылдардың) ұлдары мен қыздарын алып, кейін қайтты» деп хабарлайды. Деректемелерде мұндай мәліметтер жиі кездеседі. Тұтқын балаларды үлкен отбасылы қауымда әдетте «бала қылып алып», шаруашылыққа пайдаланды. Мұның бәрі қағанатта құлдықтың басқа түрлері болғанын (мысалы, қол- өнерші, қала салушы, т. с. с. құлдар еңбегі болғанын) теріске шығармайды, бірақ құл еңбегін пайдаланудың негізгі түрі үйдегі, яғни отбасындағы құлдық деп есептеуге мүмкіндік береді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59ISBN 978-601-282-027-0,1-т. ISBN 978-601-282-026-3</ref>

Тәуелділердің тағы бір бөлімі болды. Білге қаған ескерткішінің мәтіндерінде бектерге және халыққа арналған сөздер бар. Онда мынадай жол кездеседі: «... менің шын жүректен шыққан сөзімді сендер (бәрің) осыған (ескерткішке) қарай отырып, он жебе ұлдарына және олардың таттарына жеткізіңдер!» Ертедегі түрік жазуларында таттар деп батыс түріктеріне тәуелді Жетісу аумағындағы отырықшы қоныстар мен қалалардың соғды тілдес тұрғындары айтылатын болуы керек; түрік қағандарына бағынышты болған бұлар саудамен де, ауыл шаруашылығымен де шұғылданған.

Батыс Түрік қағанатында әлеуметтік-экономикалық және саяси қатынастардың ала-құла, үстемдік ету мен бағыну түрлерінің алуан түрлі болуына қарамастан, Батыс Түрік қағанатында таптардың құрылу және ертедегі феодалдық қоғамдық қатынастардың біршама тез қалыптасу үрдісінің жүргені анық.
Қарапайым халық “[[қара бұдұн]]”, ал әлеум. құрылымның ең төм. сатысының тәуелді тобы “тат” деп аталған (қ. Тат). “Татсыз түркі болмас, бассыз бөрік болмас” деген көне мәтелге қарағанда түркі шонжарлары қарамағында таттар саны аз болмаған. Батыс Түрік қағанатында көшпелі [[мал шаруашылығы]] басым сала болды. Сонымен бірге [[Іле]], [[Шу]], [[Талас]] өзендері бойында егін ш. дамыды. Ежелден егіншілікпен айналысқан. [[Орталық Азия]] мен [[Шығыс Түркістан]]дағы аймақтар да Батыс Түрік қағанатына қараған. [[Ұлы Жібек жолы]]ның Батыс Түрік қағанатын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ықпал жасады. [[Құлан]], [[Навакет]], [[Суяб]], [[Тараз]], [[Меркі]], [[Испиджаб]] қалалары сауда, қолөнер орталықтары ретінде әйгіленді. Қағанаттың халықаралық экономикалық және саяси байланыстар аясына тартылуына соғдылық көпестер үлкен рөл атқарды. [[Жетісу]]да егіншілік мәдениеті, құрылыс өнері, түрлі қолөнер кеңінен дамыды.

Түріктер теңге соғуды игерді. Теңгелер түрік қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Батыс Түрік қағанатында жазба мәдениет дамып, әдеби дәстүр қалыптасты. Батыс Түрік қағанатының халқы [[Көк тәңіріне]], [[Ұмай ана]]ға, [[Жер ана]]ға, [[Су ана]]ға тағзым етті. Қағанатқа Ұлы Жібек жолы арқылы әлемдік діндерді уағыздаушылар ене бастаған. 626 жылы қаған ордасына [[Үнді]] елінен [[Будда]] дінін уағыздаушы [[Прабхакарамитра]] он шақты серігін ертіп келген. 627 жылы келген қытайлық будда мамасы [[Сюань Цзянь]] түрік қағанының будда діні жөніндегі көзқарасы туралы жазып қалдырған. Сондай-ақ, Батыс Түрік қағанатында зороастра, несториан, манихей діндерін жақтаушылар да болған. Бұлардың қызметі халықты түрлі діндерге тартып, қағанаттың негізі—дәстүрлі діни наным-сенімді әлсіретуге, сол арқылы мемлекетті ыдыратуға бағытталған. Батыс Түркі қағаны [[Шегу қаған|Шегу]] (610—18) мен [[Тон қаған|Тон жабғу]] (618—30) қағандар тұсында күшейіп, мемлекеттің шекарасы кеңейе түскен. [[Шегуй хан|Шегу]] қаған шығыстағы шекараны Алтайға дейін жеткізіп, бүкіл [[Тарым жазығы]] мен [[Памир]]ге дейінгі аймаққа өз билігін жүргізген. Шегуйдің інісі Түн жабғу қаған мемлекеттің батыстағы шекарасын кеңейту саясатын жалғастыра отырып, өзінің қысқы тұрағын [[Суяб]]қа көшіріп, ал [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырған.

Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғарғы ағысы мен Гиндукушқа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. Мұндай кең байтақ жерді берік ұстап тұру үшін Түн жабғу әкімшілік басқару реформасын жүргізген. Шығыс Түркістан мен Орталық Азиядағы жергілікті билеушілерге түркілік лауазымдар беріп, оларды өзінің орынбасарлары етіп тағайындаған. Сондай-ақ, қағанатқа бағынышты елдерге қатаң саяси бақылау орнату мақсатында қағанның қазынасына түсетін алым-салықты жинайтын өзі бекіткен бақылаушыларды (тудундарды) жіберіп отырған. Орталық Азияда өз ықпалын арттыру үшін Самарқан билеушісіне өз қызын тұрмысқа берген. Тохарыстанға өзінің ұлы Тарду шадты билеуші етіп қойды. Белсенді сыртқы саясат жүргізіп, 625 жылы [[Парсы]] еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император Ираклийдің [[Кавказ]]ға жасаған жорығына (628 — 29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Горе]] (Дербент) мен [[Тбилиси]] сияқты қалаларды өз үлесіне алады. Тон жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған өз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түркілер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты [[Кавказ]]да көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Толассыз жүргізілген жорықтар мен алым-салықтардың ауыртпалығына наразы болған халықтың бой көтерулерін сыртқы жаулар өз пайдасына пайдаланып отырған. Кейбір тайпалар [[Тан империясы]] қол астына өтіп кетіп отырған. Тан империясы оларға барынша қолдау көрсетіп, басшыларына шен-шекпен, мансап беріп, әскери күшке айналдырып, қағанатқа қарсы жұмсады.

Шығыс Түрік қағанаты Бесбалық қаласын басып алған соң, [[Ертіс]] бойындағы қарлұқтар, іле-шала дулулар орталық билікке қарсы көтеріліске шықты. Осы ахуалды пайдаланып, иеліктер арасындағы соғысты тоқтату керек деген желеумен ықпалды әскербасы [[Күлбагатур]] (Сыбихан Мохэду) 630 жылы Тон жабғуды өлтіріп, өзін қаған деп жариялайды. Көп ұзамай, 631 жылы [[Дулат, Дулу|дулу]] мен [[нушеби]] тайпаларының билікке таласы кезінде Күлбагатур өлтірілген. 630-34 жылдары қағандық Орта Азиядағы, [[Сырдария]] аймағындағы иеліктерінен айырылды. [[Дулат, Дулу|дулу]] мен нушебилер арасындағы 638 жылғы қантөгістен соң, олардың арасындағы шекара Іле өзені арқылы өтіп, қағанат оң және сол қанатқа бөлінді.

Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640 — 57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса-көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы Ашина Хэлу қаған қытай әскери қолбасшысы Су Динфаннан жеңілгеннен кейін Батыс Түрік қағанаты Тан империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Батыс Түрік қағанатын Тан империясы әкімшілік аймақтарға бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — “қуыршақ қағандарды” тағайындап отырды (қ. Ашина Буяжен, Ашина Мижелі, Ашина Суйцзы). Дегенмен олардың ішінде [[Дучжы]] (Дучжи хан, Ашина Дучжы) қаған (басқақ) отарлық езгіге қарсы шығып, елді бостандыққа жеткізуге ұмтылды, бірақ мақсатына жете алмады, 679 жылы қытайлықтар оны алдап қолға түсіріп, қорлап өлтірді. Батыс Түрік қағанатының соңғы 23-қағаны Синь (Ашина Синь) 704 ж. түргештердің басшысы [[Үшлік]] қытайлықтарды Жетісудан қуып шықты.. 704 жылы Батыс Түрік қағанатының орнына [[Түргеш қағанаты]] құрылды.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Western Turkic Khaganate}}

[[Санат:Батыс Түркі қағанаты]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:Шығыс Түркістан тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Тәжікстан тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы тарихы]]
[[Санат:Түркі қағанаты]]
[[Санат:Қағанаттар]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]

Нұралы Пақытұлы Әліп

2023-07-18T06:09:42Z

Рахман999: /* Жетістіктері */

{{Футболшы
|есімі = Нұралы Әліп
|толық аты = Әліп Нұралы Пақтұлы<ref name="transfermarkt"/>
|сурет = Nuraly Alip Zenit.jpg
|сурет ені = 200px
|туған жері = {{туғанжері|Ақтау|Ақтауда}}, [[Қазақстан]]
|бойы = 188 [[сантиметр|см]]<ref name="zenitprofile">[https://fc-zenit.ru/zenit/players/lip/ Зенит ФК профилі]</ref>
|салмағы = 84 [[килограмм|кг]]<ref name="zenitprofile"/>
|туған күні = 22.12.1999
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|позиция = [[қорғаушы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]
|номері = 28
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2008—2015|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|
|2015—2018|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2018—|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|74 (4)
|2022—|{{аренда}} {{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]|10 (0)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2017|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-19|1 (0)
|2019|{{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|4 (0)
|2018—|{{футбол|Қазақстан}}|16 (0)}}
}}
'''Әліп Нұралы Пақтұлы''' ([[1999 жыл]] [[22 желтоқсан]]да туған<ref name="transfermarkt">[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/465408 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Ақтау]], [[Қазақстан]]) — қазақ футболшысы, "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]" клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] қорғаушысы.

== Карьерасы ==
=== Клубтық ===
"[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]" футбол клубының түлегі. 2015 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" клубының жастар командасына келіп қосылды.

2018 жылы наурызда алматылық клубтың негізгі құрамына қосылды. Алғашқы ойынын 11 наурыз күні "[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]" клубына қарсы өткізіп, алаңда 90 минут бойы ойнады. Бұл ойында "Қайрат" 2:1 есебімен жеңіске жетті.

2020 жылы Қазақстан чемпионы атанды.

2022 жылы қаңтарда "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенитке]]" жалға берілді.

=== Халықаралық ===
Қазақстанның 19 және 21 жастағы құрамаларында ойнады.

Ұлттық құрама сапында 2018 жылы 26 наурыз күні [[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгариямен]] жолдастық ойында алаңға тұңғыш рет алаңға шықты. 90+2 минутта тыңнан ойынға қосылды. Бұл кезде сесеп 1:1 болатын, Нұралы ойынға араласып үлгермей жатып Болгария футболшылары гол соғып кетті. Қазақстан 1:2 есебімен ұтылып қалды.

== Жетістіктері ==
; "Қайрат"
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогы]]ның финалисі: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2018|2018]]
* [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионы]]: [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2020|2020]]
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2018|2018]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2019|2019]]
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2021|2021]]

; "Зенит"
* [[Футболдан Ресей чемпионаты]]: [[Футболдан Ресей чемпионаты 2021/22|2021/22]], [[Футболдан Ресей чемпионаты 2022/23|2021/23]]
* [[Футболдан Ресей суперкубогы]]: [[Футболдан Ресей суперкубогы 2022|2022]], [[Футболдан Ресей суперкубогы 2023|2023]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.sports.kz/news/nuralyi-alip-mne-pozvonil-odin-iz-trenerov-natsionalnoy-sbornoy-ot-volneniya-ya-daje-ne-peresprosil-kto Футболшымен сұқбат]{{ref-ru}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:22 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Ақтауда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]][[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Зенит ФК ойыншылары]]

Жамбыл Мұхитұлы Көкеев

2023-06-19T19:35:08Z

Рахман999:

{{Футболшы
|есімі = Жамбыл Көкеев
|толық аты = Жамбыл Мұхитұлы Көкеев
|лақап аты =
|сурет = Zhambyl Kukeyev.jpg
|сурет ені =
|атауы =
|туған күні = 20.9.1988
|туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|азаматтығы = {{KAZ}}
|бойы = 177 см
|салмағы = 67 кг
|позиция = [[шабуылшы]], [[жартылай қорғаушы]]
|қазіргі клуб =
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2005|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]]|20 (4)
|2006-2007|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]]|53 (3)
|2008|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|27 (6)
|2009-2010|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]|38 (6)
|2011-2013|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер (Қарағанды)]]|32 (9)
|2013-2015|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат (Алматы)]]|26 (5)
|2017|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|9 (0)
|2018-2020|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|54 (2)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004|{{Flagicon|Kazakhstan}} Қазақстан-17|3 (1)
|2006|{{Flagicon|Kazakhstan}} Қазақстан-19|3 (1)
|2006-2010|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|9 (0)
|2006-2015|{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|29 (2)}}
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 23 тамыз 2013
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 23 тамыз 2013
}}
'''Жамбыл Мұхитұлы Көкеев''' - [[Қазақстан]] [[футбол]]шысы, [[жартылай қорғаушы]]. [[1988 жыл]]ы [[20 қыркүйек|қыркүйектің 20]]-сы күні [[Алматы]] қаласында дүниеге келген.

Қазақстан құрамасында 20 ойын өткізіп 1 доп соққан. 2006 жылы [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]] сапында Қазақстан чемпионы атанды.

== Қызықты жайттар ==
* Жамбыл Қазақстан құрамасында өнер көрсеткен ең жас ойыншы рекордының иесі. Туылғанына 17 жас, 4 ай, 27 күн болғанда. [[2006 жыл]]ы ақпанның 14-і күні [[Иордания]] құрамасымен болған ойында алғашқы кездесуін өткізген.

== Қазақстан құрамасында өткізген ойындары ==
{|class="wikitable"
!Ойын күні
!матч
!уақыты
|-
|14.02.2006||{{JOR}} – {{KAZ}} 2:0||63
|-
|24.02.2006||{{ту|КХДР}} [[КХДР Ұлттық футбол құрамасы|КХДР]] – {{KAZ}} 0:0||12
|-
|28.02.2006||{{FIN}} – {{KAZ}} 0:0||25
|-
|01.03.2006||{{GRC}} – {{KAZ}} 2:0||45
|-
|24.12.2006||{{flagicon|Singapore}} [[Сингапур]] – {{KAZ}} 0:0||45
|-
|28.12.2006||{{flagicon|Thailand}} [[Тайланд|Таиланд]] – {{KAZ}} 2:2||45
|-
|07.02.2007||{{CHN}} – {{KAZ}} 2:1||45
|-
|07.03.2007||{{KAZ}} – {{KGZ}} 2:0||87
|-
|02.06.2007||{{KAZ}} – {{ARM}} 1:2||57
|-
|23.05.2008||{{RUS}} – {{KAZ}} 6:0||12
|-
|27.05.2008||{{MNЕ}} – {{KAZ}} 3:0||62
|-
|11.10.2008||{{flagicon|England}} [[Англия]] – {{KAZ}} 5:1||90, гол
|-
|11.02.2009||{{KAZ}} – {{EST}} 2:0||90
|-
|01.04.2009||{{KAZ}} – {{BLR}} 1:5||90
|-
|06.06.2009||{{KAZ}} – {{flagicon|England}} [[Англия]] 0:4||90
|-
|10.06.2009||{{UKR}} – {{KAZ}} 2:1||90
|-
|09.09.2009||{{AND}} – {{KAZ}} 1:3||87
|-
|10.10.2009||{{BLR}} – {{KAZ}} 4:0||90
|-
|14.10.2009||{{KAZ}} – {{HRV}} 1:2||36
|-
|03.03.2010||{{KAZ}} – {{MDA}} 0:1||78
|}

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

*[[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Чемпионы]]: [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2006|2006]], 2011, 2012
*Қазақстан кубогы: 2010, 2013, 2014

=== Жеке ===

* Қазақстанның ең жас футболшысы: 2008

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]

Ақмола облысының Орталық мемлекеттік мұрағаты

2023-01-19T17:17:27Z

Рахман999: «Көкшетау» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Ақмола облысының Орталық мемлекеттік мұрағаты'''
[[1939|1939 жылы]] [[14 қазан]]да [[Ақмола облысы]] құрылуына байланысты [[Қазақ КСР]] ІІХҚ-ң [[1939|1939 жылы]] [[22 желтоқсан]]дағы №1875 бұйрығымен [[Ақмола облысы]]ның мемлекеттік мұрағаты құрылды.<ref name="source1">Ақмола облысының мемлекеттік мұрағаттылық мекемелері. Ақпараттық бюллетень. №1.</ref>
[[Қазақ КСР]]-ның құрамында [[1960|1960 жылы]] [[Тың өлкесі]]нің құрылған кезінен бастап сонымен қатар облыстың әкімшілік-аумақтық құрылымдарының кезек-кезек өзгеруімен мемлекеттік мұрағаттың атауыда ауысып отырды:

* Тың өлкелік мемлекеттік мұрағат,
* Целиноград облысының мемлекеттік мұрағаты,
* [[1992|1992 жылдың]] шілде айынан бастап [[Ақмола облысы]]ның мемлекеттік мұрағаты.

Ең соңғы толық ресми атауы – [[Ақмола облысы]]ның мемлекеттік мұрағаты болды. облыстың мемлекеттік мұрағатында тек одақтық кезеңнен ([[1919]]-[[1990|1990 жылдардағы]] негізгі жиымдар) және Егемен Қазақстан Республикасының алғашқы жылдарының ([[1991]]-[[2011|2011 жылдарғы]]) құжаттар сақталады. [[Революция]]ға дейінгі құжаттар жеке іс құрайды. [[Тың өлкесі]]нің ([[1961]]-[[1965|1965 жылдар]]) [[аймақ]]тарының мекемелері және [[ұйым]]дарының қорлары жеке топтастырылады. Тың өлкесінің құжаттары облыс орталығы [[Көкшетау]]ға көшуіне байланысты [[Астана қаласы]]ның мемлекеттік мұрағатына тапсырылды.

== Мұрағат қорына шолу ==
[[File:Adic scalar 100.jpg|thumb|180px|Электронды тасымалдаушылардағы мұрағаттың құжаттар қоймасы]]

Қазақстан компартиясының ояздық, аймақтық, қалалық, аудандық, облыстық комитеттерінің және еңбекшілер депутаттары Кеңестерінің халық депутаттары және оның атқарушы комитеттерінің көп аспектілі құжаттарының ақпараттық қорлары ең қорамқты қорлар болып саналады.
Аграөнеркәсіптік кешені барлық онжылдықтар ағымында негізгі сала болғандықтан, агроөнеркәсіптік кешенді басқарушы мекемелердің (ояздық, аймақтық, облыстық бөлімдердің егін шаруашылығы басқармаларының, совхоздардың трестері, жер құрылыстары және жобалау (жер құрылысы саласында) ұйымдарының құжаттар қоры (тарихи дереккөздер сияқты) маңызды құндылық болып саналады.
Әлеуметтік-мәдени кешендердің ең маңызды қоры болып, ояздық, аймақтық және қалалық халықтық білім бөлімдерінің, облыстың мәдениет, кинофикация басқармаларының. Сонымен қатар жоғары оқу орындарының қорлары саналады.
[[Тың өлкесі]]нің (1961-1965 ж.ж.) аймақтарының мекемелері және ұйымдарының қорлары ерекше топты құрастырады.
Бірақ та, облыс орталығының Көкшетауға көшірілуіне байланысты, бұл құжаттар Астананың мемлекеттік мұрағатына тапсырылды.
Облыстың мемлекеттік мұрағатында бірнеше ғылыми-зерттеу ұйымдарының, соның ішінде, тек Қазақстанда ғана емес шетелге де кең белгілі И.Б.Бараев атындағы Қазақ егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (байырғы Бүкілодақтық) құжаттары сақталады.
2003 жылдың 1 шілдеге дейінгі ахуалы жөнінде мемлекеттік мұрағатта 1436 қор, 344983 сақтау бірлігі түрлі ақпараттық жеткізулер шоғырланған.
Қазіргі кезде мұрағатта жалпы көлемі 963 жалпы көлемі 963 сақтау бірлігі сақталады.
Құжаттардың хронологиялық рамқалары: 1910-1998 ж.ж. революцияға дейінгі кезең-бөлек құжаттар. Облыстың мемлекеттік мұрағаты тақырыптық сұраныстар және әлеуметтік-құқықтық сипаттағы сұраныстарды орындау жөнінде көптеген жұмыстар атқарады.
Мұрағаттың дәстүрлі жұмыс бағыттарының бірі мақалаларды, ақпараттарды және жариялау, әртүрлі деңгейдегі (қалалық, облыстық, республикалық) ақпараттық баспасөз құралдарында құжаттарды іріктеу болып саналады. Бірқатар басылымдарда арнайы бағдарлар құрылған: «Алыс-жақын», «Тарих беттері», «Мұрағаттағы олжалар».
2000-2002 жылдарда газеттер мен журналдардың беттерінде, мемлекеттік мұрағат материалдары жөнінде 52 мақалалар берілген.
Қазіргі кезде Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында бөлім, үш топ және анықтамалық стол жұмыс істейді, штатта 27 қызметкер бар.

Мемлекеттік мұрағаттың ең құнды қазынасы, облыста мұрағат қызметінің өркендеуіне қомақты үлес қоысп және жалғастырушылар, оның кадрлары. Бұлардың санында Н.И.Байчиков, Т.Ж.Жұмағұлова, Т.И.Заборская, Б.Ж.Оразақова, Т.А.Дудко, Д.Н.Омарова, В.Э.Петровский және басқалар бар. Облыстық маслихаттың сессиясында [[2002]] жылдың [[12 сәуір]]інде «Ақмола облысында мұрағаттық істерді өркендету бағдарламасы» бектіліп, ол жемісті іске асырылды.
Бұл құжаттың қабылдауына, Қазақстан Респубикасында Ұлттық мұрағаттық қордың сақталуы және толықтырылуы, мемлекеттік мұрағаттардың материалдық-техникалық базасының нығаюы, жергілікті өкімет органдарын және азаматтарды өткенді шолатын ақпаратпен қамтамасыз етуде, мұрағаттық құжэаттардың жағдайын жақсарту жөніндегі жинақты жұмыстарды жүргізу қажеттілік жасады. Облыстық мұрағаттық қызметі республикадағы ең ірілердің бірі. 2003 жылдың 1-ші шілдедегі ахуалы бойынша аймақта 21 мемлекеттік мұрағат жұмыс істейді, оларда 1099056 сақталу бірлігі шоғырландырылған. Тарихи құжаттық байлықтың басты сақтаушылары: Ақмола облысының мемлекеттік мұрағаты, онда 344983 істер және Көкшетау қаласының – 246046 сақталу бірлігі болып табылады.<ref name="source2">«Мұрағат және тарих» Рысты Сариева 2004 ж.</ref><ref name="source3">Акмолинская область в цифрах и фактах прошлого. Справочник. Акмола, 1996 г.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мұрағаттары]]
[[Санат:Көкшетау]]

{{stub}}

Адана

2022-12-22T13:43:29Z

Рахман999:

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Адана
|шынайы атауы = {{lang-tr|Adana}}
|сурет = Adana555.png
|сурет атауы =
|жағдайы =
|ел = Түркия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 00|lat_sec = 00
|lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 19|lon_sec = 30
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінуі{{!}}Ил
|аймағы = Адана
|кестедегі аймақ = Адана (ил){{!}} Адана
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 13 844
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 23
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 768 860
|санақ жылы = 2019
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды = +90 322
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 01000–01999
|автомобиль коды = 01
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Adana
|сайты = http://www.adana.bel.tr/
|сайт тілі = tr
}}
'''Адана''' ({{lang-tr|Adana}}) — Адана облысының әкімшілік орталығы, Сейхан өзенінде, Жерорта теңізі жағалауынан 50 км жерде орналасқан. Бұл тоқыма, химия және тамақ өнеркәсібі дамыған ірі өнеркәсіп орталығы.

[[Санат:Түркия қалалары]]