Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Деформация

2015-03-16T16:55:31Z

Насирдинова Меруерт:

[[Сурет:Stress strain generic.svg|thumb|300px|Деформациялау диаграммасы]]
'''Деформация''' ({{lang-en|deformation}}) — сыртқы күштер, температура, фазалық түрленуі және ылғалдылықтың т.б. әсерінен пішіні мен өлшемдерінің өзгеруі барысында дене бөлшектерінің орнын ауыстыруына алып келетін үдеріс.

Кернеуді арттырғанда деформация әсерінен дене толық бұзылуға алып келуі де мүмкін. .Материалдардың деформацияға және әсер етуші күштерге төзімділігі олардың механикалық қасиеттерімен сипатталады.
Қандай да бір деформация түріне ұшырауы оған әсер еткен күшпен сипатталады.

==Деформацияның түрлері==
Денеге әсер ететін күштердің сипатына қарай деформацияны келесі түрлерге жіктейді:

#Созылу деформациясы;
#Сығылу деформациясы;
#Ығысу деформациясы ( немесе кесу);
#Бұрау деформациясы;
#Майыстыру деформациясы.
Ең қарапайым деформация түрлері:созылу деформациясы, сығылу деформациясы және ығысу деформациясы ( немесе кесу) болып табылады.
== Толығырақ ==
{{wikify}}
Деформация — өзара әрекеттесуші екі дененің жанасуы кезінде оларды құрайтын жеке бөліктері қозғалысқа келеді де, бұл денелердің пішіні мен өлшемі өзгереді. Мысалы, серіппе денеге әрекет ете отырып созылады, жұқа таяқша иіледі, қолдың бұлшық еттері қатаяды.

[[Дене]] пішінінің немесе өлшемдерінің өзгеруін деформация (латынша деформация - бүліну, бұзылу) деп атайды.

Деформация денелердің өзара әрекеттесуі кезінде жүзеге асатындықтан, өзара әрекеттесетін екі [[дене]] де деформацияланады. Мысалы, қолдың эспандерге әрекетін алайық.

Эспандерді созу кезінде қолдың Бұлшық еттері қатаяды (деформацияланады), эспандер де деформацияланады, яғни ол өз пішінін өзгертеді.
Деформация [[пластик]]алық және серпімді болып бөлінеді.

Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін, [[дене]] өзінің бастапқы пішіні мен өлшемін өзгертетін болса, мұндай деформация пластикалық деп аталады.

Пластикалық деформациядан кейін дене өзінің жаңа пішіні мен өлшемін толығымен немесе жартылай сақтайды және ондай дене [[пластикалық дене]] деп аталады.Мысалы, [[пластилин]]нен немесе [[саз]]дан көп [[күш]] түсірмей-ақ қандай да бір пішіндегі дене жасауға болады. Ал қолымыздың пластилинге әрекет етуі тоқтағаннан кейін ол өзінің жаңа пішінін сактайды.

Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін дененің бастапқы пішіні мен өлшемі қайтадан қалпына келетін болса, мындай деформация серпімді деп аталады.

Тәжірибелер деформациялаушы күшке қарама-қарсы бағытталған жаңадан бір күш пайда болатынын кәрсетеді. Бұл күш [[серпімділік күш]] деп аталады. Мысалы, допты тепкен кезде, ол өзінің пішінін өзгертеді, яғни деформацияланады. Серіппеге қандай да бір күшпен әрекет ете отырып, оны созуға емесе қысуға болады. Деформациялаушы күш тоқтағаннан кейін серпімділік күші денені бастапқы қалпына келтіреді. Сол сияқты ауа шарын үрлеуді тоқтатсақ, ол да бастапқы пішінін алады. Дененің деформациялануы артқан сайын бұл кезде пайда болатын серпімділік күші де артады. Ал түсірілген күштің шамасы белгілі бір шектен асқанда (әр түрлі материалдар үшін түрліше), денелер серпімділік қасиетін жоғалтып, ең соңында пластикалық сипат танытады. Мысалы, ағаш сызғышты аздап иіп, сонан соң қайтадан босатсақ, онда ол бастапқы қалпына келеді. Ал егер оны июге едәуір көп күш жұмсайтын болсақ, сызғыш морт сынады. Металдардың, әсіресе болаттың серпімділік қасиеті едәуір жоғары болады.

Күнделікті өмірде пайдаланылатын көптеген нысандарды (тұрғын үйлерді, күнделікті өмірде кеңінен пайдаланатын нәрселерді) көбінесе қатты әрі берік материалдардан жасайды. Ондай материалдардың деформациясын (созылуын немесе сығылуын) жай көзбен байқап, сезіну мүмкін емес. Ал енді бір мезет көз алдымызға жұмсақ еденді, үстелді, ыдысты елестетіп кәрейікші. Әрине, мұндай оңай деформацияланатын әлемде өмір сүру де өте қиын болар еді.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0</ref>

==Деформация формуласы==
: <math>\left({e}\right) = (l_2 - l_1)/l_1</math>
Бұл жерде
* <math>l_2</math> — Элементтің деформациядан кейінгі ұзындығы
* <math>l_1</math> — Элементтің ұзындығы

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Техника]]
[[Санат:Машинажасау]]
[[Санат:Физика]]

Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары

2015-03-14T03:33:08Z

Насирдинова Меруерт:

[[File:Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Мәлени өсімдік (Лимон)]]''.]]
[[File:MANGO252.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Мәлени өсімдік (Манго)]]''.]]
'''Мәдени өсімдіктердің таралу орталығы''' <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>- әр түрлі [[мәдени өсімдіктер]]дің шыққан жері. Мұндай орталықтар болатынын алғаш рет Н.И. Вавилов дәлелдеді.
==Толығырақ==
Ол мәдени өсімдіктердің таралу орталығын 8 аймаққа бөлген, олар: [[Қытай]],[[Үнді]], [[Үнді-Малая]],Орта, Алдыңғы [[Азия]], [[Жерорта теңізі]], Батыс, [[Орталық Мексика]], [[Оңтүстік Америка]] және [[Чили]] Андысы. Орыс ғалымы [[П.М. Жуковский]] (1888 – 1975) мәдени өсімдіктердің таралу орталығын 12 аймаққа бөлді. Олар: Қытай, [[Жапония]], [[Индонезия]], [[Үндіқытай]], [[Австралия]], [[Үндістан]], Орта, Алдыңғы Азия, Жерорта теңізі маңы, [[Африка]], [[Еуропа]],[[Сібір]], Орталық, Оңтүстік, Солтүстік [[Америка]]. Мәдени өсімдіктердің таралу орталығының пайда болуы адамзат мәдениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай, Жапониядан күріш, қонақ тары, қытай капустасы, бұршақ түрлері, құрма, апельсин, мандарин, шай, т.б. өсімдік түрлері; [[Индонезия]], Үндіқытайдан [[нан]] ағашы, [[манго]], [[лимон]], бананның бірнеше түрі, қант пальмасы, эвкалипт, темекі, мақта; Австралиядан қант қамысы, [[қияр]], [[кенеп]], [[кокос]] пальмасы, күріш түрлері, қара бұрыш; Орта Үндістаннан қара бидай түрлері, бұршақтың бірнеше түрі, зығыр, мақсары, [[қарбыз]], [[сәбіз]], [[алма]], алмұрт, өрік, шие, банан жеміс ағашы; Орта Азиядан бидай, қара бидай, арпа, сұлы, бұршақ, жоңышқа, қант қызылшасы, алма, жүзім, анар; Алдыңғы Азиядан зәйтүн, лавр, жеміс ағаштары, т.б. мәдени өсімдіктер таралған. Дүниежүз. мәдени өсімдік тобына Африка орталығынан мақтаның бірнеше түрі, қарбыз, кофе; Америка орт-нан жүгері, картоп, қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі, [[какао]], [[жержаңғақ]], жер алмұрты қосылды.

[[Сурет:Vavilov-center.jpg|thumb|Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары]]
Осы заманғы адам мәдени өсімдіктерсіз өмір сүре алмаған болар еді. Мәдени өсімдіктер адамды ең қажетті заттармен қамтамасыз етедіндігі рас. Мәдени өсімдіктер - [[астық]], [[көкөніс]], жеміс-жидек, мата тоқуға қажетті шикізат. Мәдени өсімдіктерсіз [[қант]], [[май]], мал азығы да болмас еді. Үй жиһазы, қағаз, дәрі, үй ішін сәндейтін әр түрлі заттардан өзге де қажеттіліктерді тек [[мәдени өсімдіктер]]ден аламыз. [[Мәдени өсімдіктер]]дің сан алуан түрлері мен іріктемелерін алу үшін қаншама жылдар өтті емес пе?

[[Алғашқы адамдар тобыры|Алғашқы адамдар]] тек жабайы өсімдіктердің тұқымы, жемісі, пиязшығы және басқа бөліктерін пайдаланды. [[Өсімдіктер]]ді қолда өсіру әдісін меңгере алмағандықтан, табиғаттың бергенін ғана місе тұтты. Сондықтан бұл кезең жинаушы кезең деп аталды. Адамзат тарихындағы бұл кезең сан ғасырларға созылды.
Адамдар біртіндеп кейбір өсімдіктерді тұқымынан өсіру жолын тапты. Ондай адамдар құнарлы топыраққа өсімдікті өсірумен ғана шектелмей, ол өсімдіктің сапасын өзгертуді де меңгерді. Өсімдіктің өзіне қажетті өнім беруін реттеу үшін сұрыптал, іріктеу қажет болды. Адам сұрыптау жолымен қолдан шығарған бір тұр дарақтарының жиынтығы іріктеме деп аталады. Сөйтіп өмірге [[селекция]] ғылымы келді. Жануарлардың қолдан шығарылған түрін цолтщым дейді. Өсімдіктердің жаңа іріктемелерін, жануарлардың жаңа қолтұқымдарын шығарумен ұғылданатын ғылым - [[селекция]] деп аталады ([[Латын тілі|латынша]] «селекция» - іріктеу, сұрыптау).

Мәдени өсімдіктердің сан алуандығы және шығу орталығын орыс ғалымы [[Вавилов|Н. И. Вавилов]] зерттеді. Ол бес континентті айналып шығып, дүние жүзінің 52 елдерінде болды. [[Вавилов|Н. И. Вавилов]] өсімдіктердің 400-ге жуық түрінің О[[ңтүстік Азия]]да, 200-ге жуық түрінің [[Оңтүстік Америка]]да мәденилендірілгенін дәлелдеді. Ол осы сапарында мәдени өсімдіктердің 1 000-ға жуық түрін зерттеді. Сөйтіп өсімдіктер сан алуандығының орталықтарын белгіледі.

[[Қазақстан]]да қант қызылшашы мен кендірді биологиялық сұрыптау жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым - [[Кәрім Мыңбаев]]. Ол көксағыздың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Кандидаттық және докторлық диссер- тациясын Ленинградта академик [[Вавилов|Н. И. Вавиловтың]] жетекшілігімен қорғаған Кәрім Мыңбаевтың негізгі ғылыми еңбектер! өсімдіктер генетикасы мен селекция- сына арналған. [[Мыңбаев Кәрім|К. Мыңбаевтың]] армандаған іс-жоспарларының бірқатары кейін жүзеге асты. Сөйтіп, [[Қазақстан]]ды астықты өңірге айналдыру, Бетпақдаланы мал шаруашылығы үшін пайдалану, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Қазақстан аймақтарын суландыру, құмкөшкінін тежеу мақсатында жаңа жерлерге сексеуіл отырғызу жобалары халық игілігіне айналды.

Өсімдік шаруашылығының өнімін алуда мәдени өсімдіктерді егудің маңызы зор. Бұл - ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі. Егістік дақылдар тобы дәнді дақылдар, түйнекжемісті және тамыржемісті дақылдар, майлы дақылдар, малазықтық дақылдар, тоқыма дақылдары, бақша дақылдары болып бөлінеді. Ал жемісті дақылдар: шекілдеуікті дақылдар, сүйекті, жидекті, жаңғақжемісті, цитрусты дақылдарға жіктеледі. Демек мәдени өсімдіктер жергілікті халықты - азық-түлік өнімдерімен, мал шаруашылығын - малазықпен, адамзатқа қажетті шикізаттармен қамтамасыз етеді. Мәдени өсімдіктер мен олардың іріктемелерін адамзат қаншама жылдар табиғатты4 бергенін жинақтап, жинаушы кезеңді бастан өткізді. Сөйте-сөйте өсімдіктерді өсірумен ғана емес, оны өзіне қажетті өнім беруге сұрыптал, іріктеуді меңгерді. Өсімдіктерден - іріктеме, жануарлардан қолтұқым шы- ғарумен шұғылданады. Әйгілі ғалым [[Вавилов|Н. И. Вавилов]] мәдени өсімдіктердің шығу орталығын зерттеді. Ғалым-селекңионер [[Мыңбаев Кәрім|Кәрім Мыңбаев]] [[Қазақстан]]да өсімдіктер генетикасы мен селекңиясын зерттеуді өркендетті.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биология]]

{{Biosci-stub}}

Атамекен

2015-03-09T14:09:33Z

Насирдинова Меруерт:

‎'''Атамекен ''' ''[араб, мәкан - орын, жай]'' – туған жер, [[өлке]]. Түркі қауымына ортақ «ата» сөзімен қосылып, әуелде «ата қоныс» ұғымында қолданылған. Кейін келе мәні кеңейіп, ата-бабалар ғұмыр кешкен, олардың өз ұрпақтарына мәңгілікке қалдырған иелігі, ең қымбат [[мұра]]сы» деген ұғымды білдіреді. [[Отан]] ұғымдарының баламасына айналған Атамекен еліміздің, [[мемлекет]]тілігіміздің негізі.

'''Атамекен''' - атадан балаға мұра болып қалып отыратын, "кіндік қаны тамған" жер. Әуелде жалпы түркі қауымына ортақ "ата" сөзімен бірігіп "ата қоныс" үғымында түсінілген. Кейін келе мағынасы кеңейіп, "ата-бабалар мекен еткен, олардың өз ұрпақтарына мәңгілікке қалдырған ең асыл мұрасы" деген ұғымды меңзейтін термин түрінде орныққан. "Ата" - көне түркі дәуірлерінде әрі колбасы, әрі [[елбасы]] болған кісілер есіміне жанама қосылатын атау. "Ата" сөзі тіркескен қасиетті орындардың бәрі де сондай адамдардың аттарымен байланысты. Атамекен осындай жерді, мекенді киелі рухқа теңеуден шыққан. Атамекен ежелгі замандарда ру, тайпа иелігіндегі белгілі бір аймақ, өңір болса, бертін келе туған жер, Отан ұғымдарының баламасына айналған. Ол - елдіктің, мемлекеттіліктің негізі.

'''Атамекен''' - Адамның ата бабаларынан бері қарай кіндік қаны тамып, ата бабасының қоныс тепкен , өсіп өніп келе жатқан жері. Сондықтан адам туған жерін дүниедегі ең кымбаттты, ең қасиетті, ең аяулысы - Анасына балайды. Туған жерге қатынас - адамның адамшылығының , ізгілігінің, парасатының көрінісі. Туған жер- белгілі бір адам үшін , жанан пида ғып күресіп келе жатқан құт мекені.

<ref name="test">[[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.]]</ref>
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
Қазақ әдебиеті 10 сыныбына арналған оқулық Алматы МЕКТЕП баспанасы

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{Stub}}

Кебіс

2015-03-09T14:04:56Z

Насирдинова Меруерт:

[[Сурет:Кебіс.jpg|thumb|right]]
'''Кебіс''' – мәсінің сыртынан киюге арналған, былғарыдан тігілген қонышсыз аяқ киім. Тігілуіне, жайпақтығына қарай көксауыр ''кебіс, шоңқайма кебіс, шекшек кебіс'' деп атаған. Жайпақ кебісті ер адамдар киген. ''[[Көксауыр]], [[шоңқайма]], [[шекшегібар]]'' кебістерді қыз-келіншектер киетін болған. Бұрын кебісті [[галош]] орнына киген. Басын жұмсақ қара былғарыдан, табанын қатты [[ұлтан]]нан жасаған, биік өкше етіп тіккен. Оны оюлармен әшекейлеп, [[шажамай]]ы мен өкше [[сірісін]], тұмсығын сыздықтап [[күміс]], [[зер жіп]]пен әдіптеген. Кебістің қарт кісілерге арналған шолақ қонышты ''жайтабан, кең ауыз'' деп аталатын түрлері де бар. Ер адамдарға
арналған кебісті көннен немесе қалың былғарыдан түзу табан етіп тігеді, өкшесі биік болмайды. Әдетте, еркек етіктері мен кебістерінің өкшесіне темірден [[нәл]] қағады. Әйелдерге арналған кебістер түрлі түсті жұқа [[былғары]]дан тігіліп, биік өкше қағылады, әрі түрлі жібек жіптермен кестеленіп көркемделеді. Мұндай әсем кебісті ұзатылатын қыздарға арнап жасататын болған. Кебісті, әдетте, ерлер де, әйелдер де мәсімен киеді. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап кебістің түр-сипаты өзгере бастады. Өкшесіне бірнеше қабат ұлтан салынып, шегеленетін, тұмсығы домалақтау етіп жасалатын болды. Қазір [[сапиан]] терілерден [[ою-өрнек]] салып, зерлеп, лактап тігілген кебістер кездеседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Сөз морфологиясы==
Бұл сөз аяқ киім мағынасында иран тілінде де бар.
Бірақ тұлғасы «кәфш» қалпында көрінеді (Пер.-рус. сл.,
1983, 335). Әрине, бұл сөз түбірінің алғашқы мағынасы
басқаша болғандығын да [[иран тілі]]нен іздеп табамыз.
Онда «кәф» немесе «кәфф»— аяқтың табапы деген мағынада қолданылады (бұл да сонда, 333). Дүние жүзіндегі бірқатар тілдерде ([[Үнді тілдері|үнді]], [[Араб тілі|араб]], [[ескі ағылшын тілі|ескі ағылшын]], [[Фин тілі|фин]], [[Эстон тілі|эстон]] сияқты тілдерде) «һоф», «кәпп», «кәппә» тұлғалы сөздер «табан» мағынасында (В. М. Ил.-Св., ОСНЯ, 1971, 347) ұғынатындығын да ескерте кетеміз. «Табан» мағынасын беретін басқа тілдердегі «кәф» сөзі, одан туындаған «кәфш» сөздері [[қазақ тілі]]не ауысқаннан кейін
«кебіс» іспеттес дыбыстық өзгеріске ұшырап, мағынасын дәлірек қазақшаласақ—«табандық киім» болмақ.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]