Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Квант физикасы

2017-03-22T15:49:27Z

Макбек: /* Термоядролық реакциялар */

[[Сурет:Max Planck (1858-1947).jpg|thumb|200px| [[Макс Планк]] (1858-1947)]]
[[Сурет:Fermilab.jpg|thumb|Теватрон коллайдері және Бас инжектордың сақинасы]]
'''Квант''' ({{lang-de|Quant}}, {{lang-la|quantum }} – ''қанша'') – физиканың бөлінбес негізгі бөлімі.

# табиғаты [[дискретті]] (''үзілісті'') физикалық шаманың мүмкін болатын өзгеруінің ең кіші мөлшері;
# ''әсер кванты'' – негізгі физикалық тұрақтылардың бірі;
# қандай да бір физикалық өрістің қасиетін тасушы бөлшек.
(мысалы, ''электрмагниттік'' өрістің кванты – ''[[фотон]]'', ''дыбыс тербелістері'' өрісінің кванты – ''[[фонон]]'').

[[Физика]]да болған ең ұлы төңкерiс [[XX ғасыр]]дың бас кезiне дәл келедi. Тәжiрибеде байқалған жылудың сәуле шығару (қызған дененің электромагниттiк толқындар шығаруы) [[спектр]]лерiне [[энергия]]ның үлестiрiлу заңдылықтарын түсiндiру мүмкiн болмады. [[Максвелл]]дiң сан рет тексерiлген электромагнетизм заңдарын заттың қысқа [[электромагниттiк толқындар]] шығару проблемасына қолданбақшы болғанда, кенет «қарсылық керсеттi». Бұл заңдардың антеннаның [[радиотолқындар]] шығаруын тамаша сипаттауы және өз кезінде электромагниттiк толқындардың барын осы зандар негiзiнде алдын ала айтуы таңқаларлық едi.

Максвеллдiң қызған дене электромагниттiк толқындар шығару салдарынан унемi энергия жұмсап шығындана отырып, абсолют нөлге дейiн салқындауы тиiс деген электродинамикасы мағынасыз тұжырым жасауға келтiрiлген-дi.

[[Классика]]лық [[теория]] бойынша зат пен толқын шығару арасында жылулық тепе-теңдiк болуы мүмкiн емес. Алайда күнделiктi тәжiрибеде шындығында мұндай ешнәрсе жоқ екенiн көрсетедi. Кызған дене өзiнiң барлық энергиясын электромагниттiк толқын шығаруға жұмсайды.

Физикада болған ең ұлы [[революция]] XX ғасырдың бас кезіне келеді. Тәжірибеде байқалған жылулық сәуле шығару спектрлерінде энергияның үлестірілу заңдылықтарын түсіндіру мүмкін болмады.

Классикалық теория бойынша зат пен толқын шығару арасында жылулық тепе-теңдік болуы мүмкін емес. Алайда күнделікті тәжірибеде шындығында мұндай ешнәрсе жоқ екенін көрсетеді. Қызған дене өзінің барлық энергиясын электромагниттік толқын шығаруға жұмсамайды.

Теория мен тәжірибе арасындағы осы қарама- қайшылықтан шығудың жолын іздеу барысында неміс физигі Макс Планк атомдар электромагниттік энергияны жеке порциялармен – кванттармен шығарады деп болжаған.

Әрбір порцияның Е энергиясы оны шығару жиілігі v-ге

: '''E=hv'''

[[Пропорционал]]дық [[коэфицент]]і Һ '' [[Планк тұрақтысы]]'' деп аталады.

==Жарық қысымы==
[[Жарық қысымы]]н [[Петр Николаевич Лебедев|П.Н. Лебедев]] өлшеді.

Толқынның электр өрісінің әсерінен денедегі электрондар тербеліс жасайды. Электр тогы пайда болады. Бұл ток электр өрісі кернеулігінің бойымен бағытталған. Реттелген қозғалыстағы электрондарға магнит өрісі тарапынан Лоренц күші әсер етеді. Сол қол ережесі бойынша Лоренц күші толқынның таралу бағытына қарай бағытталған. '' Жарық қысымының күші '' деген сол.

[[Максвелл теориясы]]ның дұрыстығын делелдеу үшiн жарық қысымын өлшеу маңызды болады. Көптеген ғалымдар солай жасамақшы едi, бiрақ жарық кысымы өте аз болғандыктан, оның сәтi келмедi. Күн ашық күндерi бір метрге не бары 4 . 10-6 Н күш әсер етеді. Жарық қысымын алғашкы рет атақты орыс физигi [[Петр Николаевич Лебедев]] 1900 ж. өлшедi.

==Жарықтың химиялық әсері==
[[Молекула]]лардың кез келген түрленуi — [[химия]]лық [[процесс]]. Көбiнесе жарықтың әсерiнен молекула ыдырағанда, тiзбектелген химиялық түрленулер басталады. Күн сәулелерiнiң әсерiнен матаның оңуы және күнге тотығу — жарыктың химиялық әсерінің мысалдары.

[[ағаш|Ағаштар]] мен [[шөп]]тiң жасыл жапырақтарында, қылқан жапырақтылардың қылқандарында, тағы басқа көптеген микроағзаларда жарықтың әсерiнен аса маңызды химиялық реакциялар жүредi. Күннің әсерiнен жасыл жапырақтарда Жердегi барлык тiршiлiк үшін қажеттi процестер журедi. Олар бiзге қорек бередi, сондай-ақ бiзге дем алу үшін оттегiн бередi.

[[Жапырақ]]тар ауадан көмiрқышқыл газды жұтады да, оның молекулаларын құрама бөлiктерiне: көміртегi мен оттегiне ыдыратады. Орыс биологы Климент Тимирязев анықтағандай бұл хлорофилл молекулаларында күн спектрiнiң қызыл сәулелерiнiң әсерiнен орындалады. Көмiртегi тiзбегiне жерден тамыр арқылы алынатын басқа элементтер атомын бiрiктiре отырып, өсiмдiктер адам мен жануарлар үшін қореқ белоктардың, майдың және коміртегінің молекулаларын құрастырады.

==Фотосурет==
[[Фотопластина]]ның сезгiш қабаты желатинге енгiзiлген бромды күмiстiң майда кристалдарынан тұрады. Кристалдарға жарық кванттары түскенде электрондар бромның кейбiр иондарынан бөлiнiп кетедi. Бұл электрондарды күмiстiң иондары қармап алады да, кристалдарда шағын мөлшерде күмiстің бейтарап атомдары пайда болады. Бiрақ осы процестiң есебiнен бөлiнiп шыққан металл күйдегi күмiстiң мөлшерi аз.

Шындығында, фотопластинаның (немесе фотопленканың) уақыт өтуiне байланысты жарықтан аз да болса қараятынын байқауға болады. Бұл қараю [[металл]] [[күмiс]]тiң пайда болуынан туған. Жарыктың әсерiмен объектiнiң фотопластинада пайда болған кескiнiн жасырын деп айтады.

[[Пластина]]ны өңдеудегi бiрiншi операция айқындау болып табылады. Пластина гидрохинонның металдың немесе баска заттардың ертiндiсiне батырылады, олардың әсерiнен бромды күмiстiң жеке молекулалары ыдыраған барлық кристалдарынан металл күмiс бөлiнiп шығады. Пластинада объектiнiң негатив кескiнi пайда болады, онда объектiнiң жарық жерлерi караңғы және керiсiнше болады.

Бұдан кейiнгi операция — бекiту — мұнда бромды күмiстiң калған кристалдары ерiтiледi де, жуылады. Осының салдарынан пластина жарық сезгiш болмай калады. Бекiту үшiн пластинаны гипосульфиттiң ерiтiндiсiне батырады. Суға жуған соң негатив дайын болады. Оны фотоқағаздың, яғни жарық сезгiш қабат қапталған кәдiмгi қағаздың үстiне орналастырып, жарықтандырып және жоғарыда көрсетiлгендей, химиялық оңдеу жасаған соң, позитив кескiн шығарып алады. Ендi позитивте жарық және караңғы реңктердiң таралуы дұрыс (айналдырылмаған) болды.

==Бордың кванттық постулаттары==
Табиғаттағы процестер туралы кванттық тусiнiктердi одан әрi дамыта отырып, 1913 ж. данияның ұлы физигi Нильс Бор физиктердi ойландырған өте қиын жағдайдан шығарудың жолын тапты.

Бордың еңбегiне сүйсiнген [[Эйнштейн]], оны “ақыл-ой саласындағы жоғары музыкалық дарын” деп бағалады. Бір-бiрiнен дара жатқан тәжiрибе деректерiне сүйене отырып, Бор данышпандық интуицияның жәрдемiмен iстiң мәнiн дұрыс аңғарды.

Бордың ''бiріншi постулатында'' былай делiнген: '''атомдық жүйе тек ерекше стационар немесе кванттық күйдерде ғана болады, олардың әрқайсысына белгiлi бiр энергия Еn сәйкес келедi. Стационар күйде атом сәуле шығармайды.'''

Бордың ''екінші постулатына сәйкес'', '''атом үлкен энергиялы Ек стационар күйден аэ энергиялы Еn стационар күйге өткенде жарық шығарылады. Шығарылған фотонның энергиясы атомның стационар екi күйдегi энергияларының айырмасына тең.'''

==Атом ядросының физикасы==
[[Атом ядросы]] және [[элементар бөлшектер]] деген сөз физика курсында әлденеше рет қайталанады. Атом ядросының өзi элементар бөлшектерден тұрады.

Физиканың атом ядроларының кұрылысы мен турленуi зерттелетiн бөлiмi ядролық физика деп аталады.

==Радиоактивтіліктің ашылуы==
[[Атомдар]]дың тұрақты еместiгi ХIХ ғасырдың ақырында ашылғанды. 46 жыл өткен соң ядролык реактор жасалды. Бiз атом ядросы физикасының тарихи ретпен жедел дамып келе жатқанын көрiп отырамыз.

Радиоктивтілік — атом ядросының күрделi құрлысын дәлелдейтiн құбылыстың ашылуы сәттi кездейсоқтықтың жемiсi болды. Өздерің бiлетiндей, рентген сәулелерi алғаш рет шапшаң электрондар разрядтық түтiктiң шыны ыдысының кабырғаларының соқтығысуынан алынған-ды. Олармен бiр мезгiлде түтiк қабырғаларының жарық шығаруы байкалған. Беккерель ұзақ уақыт осы тектес құбылысты алдын ала күн жарығына сәулелендiрiлген заттардың соңынан сәуле шығаруын зерттеумен шұғылданған.

==Изотоптар==
[[Радиоактивтiлік]] құбылысының зерттелуі атом ядроларының табиғатына қатысты маңызды жаңалықтардың ашылуына себепшi болды.

Көптеген радиоактивтiк қасиеттері мүлдем әр түрлi (яғни түрлiше тәсiлдермен ыдырайтын), бiрақ өздерiнiң химиялық қасиеттерi жөнiнен барабар заттар бар екенi анықталды. Белгiлi химиялық тәсiлдердiң бәрiмен де оларды ажырату ешбiр мүмкiн болмады. Осының негiзiнде [[1911]] ж. Содди химиялық қасиеттерi бiрдей, басқа жағынан, мәселен өзiнiң радиоактивтiлігімен ұқсамайтын элементтер бар екенi жөнiнде болжам айтты. Мұндай элементтердi [[Менделеев]]тiң периодтық жүйесiнiң бiр тор көзiне орналастыру керек. Сондықтан [[Содди]] оларды [[изотоптар]] (яғни периодтық жүйеде бiрдей орын алатындар) деп атады.

==Ядролық реактор==
[[Ядро]]лық (немесе атомдык) [[реактор]] деп ядролардың басқарылатын бөлiну реакциясын жүзеге асыратын құрылғыны айтады.

[[Уран]]ның ядросы, әсiресе 255/92 U изотоптың ядросы баяу [[нейтрон]]дарды анағұрлым тиiмдiрек қармап алады. Соңынан ядро бөлiнуi болатын баяу нейтрондарды қармап алу ықтималдығы, шапшаң нейтрондарға карағанда, жүздеген есе артық. Сондықтан табиғи урандармен жұмыс iстейтiн ядролық реакторларда нейтрондардың көбею коэффициентiн жоғарылату үшiн нейтрон баяулатқышы пайдаланылады. Ядролық реактордағы процестер схема түрiнде суретте кескiнделген.

==Термоядролық реакциялар==
'''[[Термоядролық реакция]]''', [[термоядролық синтез]] - миллиондаған градус температурада жүзеге асатын ядролық бірігу реакциясы деп аталады.

Жеңіл элементтерді ([[сутек]], [[гелий]], [[литий]], т. б.) жүздеген миллион [[градус]]қа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдары тұтастығын жойып, ядролар мен электрондарға ыдырайды.

Нәтижесінде оң [[заряд]]ты ядролардан, теріс зарядты электрондардан тұратын ерекше орта - ''жоғарғы температуралық плазма'' пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетін (барьерін) жеңе алатын кинетикалық энергияға ие болады:

<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:20%">
<center><math>~E_k =\tfrac{3}{2} kT =\tfrac{1}{2} mv^2</math>
</blockquote>

мұндағы k—[[Больцман тұрақтысы]]; Т—[[плазма]]ның [[температура]]сы; m және v — бөлшектің массасы мен жылдамдығы.

Температурасы жүздеген миллион градус болатын ыстық плазмадағы ядролар аса үлкен жылдамдықпен бір-біріне жақындап, ядролық күштердің әрекет аймағына енеді. Сол сәтте-ақ тегеурінді ядролық күш оларды біріктіріп, жаңа ядроны түзеді. Бұл кезде пайда болған m масса ақауы есебінен аса мол энергия босап шығады.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Тағы қараңыз ==
*[[Квант]]
*[[Физика]]
*[[Квантометр]]
*[[Кванттық генератор]]
*[[Квантор]]
*[[Кванттық электроника]]

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Кванттық физика}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Phys-stub}}

Палеозой

2017-03-22T15:17:26Z

Макбек:

{{Геохронологиялық шәкілі}}
{{Geological era}}
''"Палеозой тобы "''және ''"палеозой эрасы "''[[термин]]дерінін
қысқаша атауы.

'''Палеозой тобы''' (эратемасы).

''[[Жер қыртысы]]на'' тиесілі тау жынысы қабаттарының ''[[фанерозой]] эонотемасына'' қарасты, яғни
''[[протерозой]] [[эонотема]]сынан''(кембрийге дейінгі эонотемадан) есептегендегі алғашқы
тобы; алты жүйеге жіктеледі, олар (төменнен жоғары қарай):
*''[[Кембрий кезеңі|кембрий]],''
*''[[Ордовик кезеңі|ордовик]],''
*''[[Силур кезеңі|силур]],''
*''[[Девон кезеңі|девон]],''
*[[''таскөмір (карбон)'']]
*''[[Перм кезеңі|перм]]''
жүйелері.

'''Палеозой эрасы'''.
Жер дамуының фанерозой [[эон]]ына қарасты,
яғни протерозой эоны (кембрыйге дейінгі эон) аяқталғаннан кейінгі алғашқы
эра; 540 — 250 млн жылдар аралығын қамтыған, жалпы ұзақтығы шамамен 290
млн жыл шамасында деп есептеледі; алты кезеңге жіктеледі, олар:
*кембрий кезеңі,
*ордовик кезеңі,
*силур кезеңі,
*девон кезеңі,
*таскөмір (карбон) кезеңі
*перм кезеңі.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref>

==Палеозой==
'''Палеозой''' ({{lang-grc|παλαιο}} — «көне» және {{lang-grc|ζοιον}} — «жәндік», бірге «көне тіршілік» мағынасында) — [[фанерозой]] эоны замандарының алғашқысы (542—251 млн жыл).

[[Кембрий]], [[ордовик]] және [[силур]] кезеңдері астыңғы палеозой субзаманын, ал [[девон]], [[карбон]] және [[перм кезеңі]] үстіңгі палеозой субзаманын құрайды. Палеозой кезінде екі үлкен орогенез орын алған: астыңғы палеозой кезіндегі Каледон және соңғы палеозой кезіндегі Варискан.

[[Сурет:Asaphiscuswheelerii.jpg|thumb|right|150px|Соңғы Палеозой заманында өркендеген [[Перм кезеңі]]нде жойылған [[Трилобиттер]]дін бірі]]
Палеозой фауналары көптеген [[омыртқасыз]] ағзалардың болғанымен белгіленеді, оның ішінде [[трилобиттер]] (Trilobita), [[грабтолиттер]] (Grabtolithina), [[иінаяқтылар]] (Brachiopoda), [[сефалоподтар]] (Cephalopoda) және [[маржандар]]. Заманның соңында амфибия мен рептилиялар әр-түрлі биологиялық топтаныстардың зор компоненті болды, ал алып талды циатея (Cyathea arborea), атқұйрық (Equisetum) және цикадалар ормандардың кең таралуына себепші болды.

Палеозой терминін алғаш 1838 ж. ағылшын геологы А.[[Седжвик]] (1785 – 1873) ұсынған. Палеозой осыдан 540 – 250 млн. жыл бұрын басталып, ұзақтығы 290 млн. жылға созылған эра. Құрамына [[кембрий]], [[ордовик]], [[силур]], [[девон]], [[таскөмір]] ([[карбон]]), [[пермь]] дәуірлері енеді. Бұл дәуірлер геологиялық картада төменгі Палеозой ([[кембрий]], [[ордовик]]), ортаңғы Палеозой ([[силур]], [[девон]]), жоғарғы Палеозой ([[таскөмір]], [[пермь]]) деп бөлінеді. Палеозойдың басында [[Гондвана]] мен солтүстік құрлықтардың (Солтүстік [[Америка]], Шығыс [[Еуропа]], [[Сібір]], [[Қытай]], [[Корея]]) және оларды бөлетін мұхиттардың ([[Палеоатлант]], [[Палеотетис]], [[Палеоазия]]) нобайы айқындалған. Бұл мұхиттардың ені мыңдаған км-ге, ал тереңдігі мыңдаған м-ге жеткен. Олардың өмір сүру ұзақтығы да әр түрлі. Ең бірінші [[Палеоатлант]] ([[Япетус]]) девонның басында жабылып, карбонның ортасына дейін [[Палеотетис]] өмір сүрген, ал [[Палеоазия]] палеозойдың соңында [[Лавразия]] алып құрлығын жасап барып жабылған.

==Тіршілік әлемі==
Мұндағы айқын өзгеріс венд пен кембрий шебінде болды, қаңқалы организмдер – [[трилобиттер]], [[моллюскілер]], т.б. өмірге келген. Бұл өзгеріс [[протерозой]] мен [[фанерозой]]ды жіктеуге негіз болды. Алғаш кең таралған бақалшақтылар [[карбонат]]ты емес, [[фосфат]]ты болған. [[Ордовик]]-[[силур]]да алғашқы [[омыртқа]]лылар – [[балықтар]], [[карбон]]да [[қосмекенділер]] (амфибиялар), яғни құрлыққа шыққан жануарлар пайда болды. [[Силур]]-девонда алғашқы құрлық өсімдіктері өсіп, соңғы [[девон]]-карбонда қалың өсімдік жабыны пайда болған, нәтижесінде көміржаралу кеңінен таралған.
==Пайдалы қазбалары==
[[Орал]], [[Сарыарқа]], [[Алтай-Саян]], [[Тянь-Шань]], т.б. қатпарлықтарында [[калцедон]] және [[герцин]] интруз. тау жыныстарымен тектес көптеген металл кендері бар. Шөгінді тау жыныстармен қоса мұнай-газ, ірі көмір алаптары ([[Қарағанды]], [[Екібастұз]], [[Донбасс]], [[Ертіс]] маңы, [[Кузбасс]], [[Гондвана]], т.б.), жанғыш тақтатас ([[Балтық]] маңы), мысты құмтастар мен тақтатастар ([[Жезқазған]], [[Орал]] бөктері, [[Маңғыстау]], [[Атбасар]], т.б.) кендері жаралды. Одан басқа [[фосфорит]] ([[Қаратау]], [[АҚШ]]), [[боксит]] ([[Орал]], [[Салаир]]), шөгінді темір-марганец кентастары ([[Атасу]], [[Жезді]], [[Рейн]] алабы, [[Саян]], т.б.), тұз кендері ([[Соликамск]], [[Иран]]-[[Пакистан]], т.б.) де Палеозой тау жыныстарымен қатарлас. Қоры мол, қолайлы жағдайларда орналасқан әр текті құрылыс тастары, цементтік шикізат, асыл, әшекей, қаптама тастар да көп кездеседі.
==Дереккөздер==
* [[Беспалов]] В.Ф., Геологические строение Казахской ССР, А.-А., 1971;
* [[Хаин]] В.Е., [[Короновкий]] Н.В., [[Ясманов]] Н.А., Историческая геология, М., 1997;
* [[Байбатша]] Ә.Б., [[Тарихи]] геология, А., 2004.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commonscat|Paleozoic}}

{{Phanerozoic Footer}}
{{Paleozoic Footer}}

{{wikify}}

[[Санат:Геологиялық кезеңдер]]
[[Санат:Палеонтология]]
[[Санат:Палеозой]]
[[Санат:Геологиялық дәуірлер]]

{{Geology-stub}}

Ұлы Қытай қорғаны

2017-03-22T15:09:51Z

Макбек: Қатені түзедім

{{Infobox World Heritage Site
| WHS = Ұлы Қорған
| Image = [[Сурет:GreatWall 2004 Summer 4.jpg|250px|The Great Wall]]
| State Party = [[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|22px]] [[Қытай]]
| Type = Мәдениеттік
| Criteria = i, ii, iii, iv, vi
| ID = 438
| Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|Asia-Pacific]]
| Year = 1987
| Session = 11-ші
| Link = http://whc.unesco.org/en/list/438
}}

'''«Ұлы Қорған»''' ({{zh-tsp|t=長城|s=长城|p=Chángchéng}}; «ұзын қала қорғаны») немесе ({{zh-tspl|t=萬里長城|s=万里长城|p=Wànlǐ Chángchéng|l={{formatnum:10000}} [[Ли (қытай өлшемі)|ли]] ұзынды қорған (里)[[#Notes|¹]]}}) — [[Қытай]]дың [[Миң]] әулеті ([[1368]]—[[1644]]) тұсында салынған құрылыс.

«Ұлы Қорғанның» шығысы [[Ляудұң]]ның [[Жолбарыс тауы]]нан басталып, батысы [[Гансу]]дағы [[Жяйүйгуан]]ға дейін барады, жалпы ұзындығы 6700 км артық. [[7 ғ. ЗБ]] дәуірден бастап [[17 ғ.]] дейінгі 1000 жылда, жиыны 10 патшалық әулеті құрылыс салып, осы қорғанды жасаған.

'''Ұлы Қытай қорғаны''' (қытай Ваньли чанчэн – он мың шақырымдық қамал) – Қытайдағы ежелгі қорғаныс құрылысы. Қытай қорғанының құрылысы Қытай тарихындағы Чуньцю («Көктем және күз» б.з.б. 770 – 476 жылы) және Чжаньго («Жауласқан патшалықтар» б.з.б. 475 – 221 жылы) заманында салына бастаған. Ол кезде [[Хуанхэ өзені|Хуанхэ]] алқабында жеті шағын патшалық жеке-дара өмір сүрді. Олар өздерінің солтүстігіндегі [[ғұн]] және дунху сияқты көшпелі тайпалардан қорғану үшін өз шекараларына қорғаныс қамалдарын тұрғыза бастады. Б.з.б. 221 жылы тұңғыш император Цинь Шихуанди өзге алты патшалықтың басын біріктіріп, біртұтас Қытай империясын құрды. Ол әр патшалық тұрғызған үзік-үзік қорғаныс қамалдарын бір-біріне жалғастырып салдырды. Оның ұзындығы 5000 километрге жетті. Хань империясы заманында қорған-қамалдар шығыста Ляодун түбегінен батыста Линьтаоға (қазіргі Ганьсу провинциясының жерінде) дейін жеткізілді. Қорғаныс қамалдарының бұзылып, бүлінген жерлерін Қытайды билеген әрбір патшалық жөндеп, қалпына келтіріп отырды. Әсіресе Мин әулеті солтүстігіндегі көршілері – шүршіттер (маньчжур) мен моңғолдардан қорғану үшін сол заманның ең озық техникасын пайдалана отырып, биік тау жоталары мен шатқалдарына және шөл далаға дейін қорғаныс қамалдары мен бекіністерін салдырып, қорғанды ұзарта түсті. Шығыста Бохай теңізінің жағасындағы Шаньхайгуань бекінісінен батыста Ганьсу провинциясындағы Цзяюйгуань бекінісіне дейін созылып жатқан қорғанның жалпы ұзындығы 10000 километрге жетті. Қытай қорғанының бүгінгі күнге дейін бүлінбей жеткен 5000 километрден астам бөлігі сол Мин дәуірінде жөнделіп, жаңадан тұрғызылған. Мұның негізгі бөліктерінің орташа биіктігі 7 – 8 метр, табанының ені 6,5 метр, үстіңгі жағының ені 5,8 метр. Қорғанның үстінде әр 100 метр сайын 2 – 3 қабаттан тұратын қарауыл мұнарасы салынған. Онда гарнизон сарбаздары тұрған, әрі қару-жарақ, оқ-дәрі сақталған. Ал қорғаныс шебінің ең маңызды деген тұстарында ірі бекіністер, ішкі өткелдер бар. Қорғанның ішкі, ал кейде сыртқы жағынан тау жоталарының үстіне аралары белгілі қашықтықты сақтай отырып салынған дабыл мұнараларында күндіз түтін түтетіп, түнде алау жағу арқылы бір-біріне белгі беріп отыратын болған. Осы тәсілмен бір сағаттың ішінде 500 километр алыс жерге әскери дабыл беріп, қауіп-қатерді хабарлай алған. Екі жарым мың жылдан астам тарихы бар Қытай қорғаны адамзаттың сәулет өнері тарихындағы ғажайып кереметтердің бірі. Ол Қытай тарихында белгілі дәрежеде әскери қорғаныстық және [[Ұлы Жібек жолы]]ндағы сауда-саттық байланысында қауіпсіздік рөлін атқарды. Алайда солтүстіктегі көшпелі жауынгер халықтарға ол ешқандай тосқауыл бола алған жоқ. [[Ғұндар]], [[түркілер]], [[қидандар]], [[моңғолдар]] мен [[шүршіттер (маньчжурлер) қорғаннан өтіп, отырықшы елдермен емін-еркін саяси, мәдени және сауда байланыстарын жүргізді, әуелі олар Қытай жерінде Вэй (таб-ғаш), Ляо (қидан), Юань (моңғол), Цинь (маньчжур) империяларын құрып, Қытайды көптеген ғасыр биледі. 1961 жылы ҚХР үкіметі қорғанның көптеген тұстарын қайта қалпына келтіріп, мемлекет қорғауына алды, ал 1987 жылы ол адамзаттың мәдени құндылығы ретінде ЮНЕСКО-ның бүкіл әлемдік мәдениет және табиғат ескерткіштері тізіміне кіргізілді.

[[Бейжің]], [[Хыбый]], [[Шанши]], [[Гансу]] сияқты жерлердегі қорғанның орташа биіктігі 7—8 м, қорған үстінің кеңдігі 4—5 м. Қорған үстінде бақылау және атқылау қарауылы бар. Қорғанды бойлай, белгілі аралыққа белгі отын жағатын тұғыр орнатылған. Жау нышаны байқала қалса, күндіз түтін салып, түнде от жағып бір-біріне әскери белгі беретін болған. Осыған негізделіп «Ұлы Қорғанның» жәй қорған емес, өткел аузы, әскерлер тұрағы, от жағатын тұғыр түгел қамтылған әскери қорғаныс жүйесі екендігін білеміз.

Қорғанды салғанда, көбінесе, кірпіш жинап, тас қалаған, шыңдап дуал түйген.

== Чу ==
Ең ертедегісі [[656 ЗБ]] ж. немесе одан көп бұрын салынған. Бұл [[Қытай]] тарихында [[Көктем мен күз кезеңі|Чұнчиу шидай]] деген кезеңіне тура келеді. Қытайдың орта және терістік бөлігінде көптеген ұсақ мемлекеттер болған, соның ішіндегі [[Чу мемлекеті]] жаудан қорғану үшін осы қорғанды салған. Әне содан бастап әр қайсы мемлекет қорған салып, қорғаныс орнатқан. Жасаған қорғандарының бірнеше жүз км ұзындығынан 1,2 мың км дейін жеткен.

== Чин ==
[[221 ЗБ]] ж. [[Чин әулеті]] патшасы — [[Чин Шыхуаң]] [[Қытай]]ды бірлікке келтіреді. Солтүстіктегі көшпенді [[ғұндар]] оңтүстікке жасаған шапқыншылығын бөгеу үшін, патша солтүстікте салынған ішінара қорғандарды бір-біріне тұтастыру бұйрығын түсіреді. Ол тұстағы қорғанның жалпы ұзындығы 5000 км жеткен әрі сол тұстан бастап «Ұлы Қорған» деп атала бастаған.

== Хан ==
[[Хан әулеті]] ([[206 ЗБ]]—[[220]]) тұсында, [[қытайлар]] мен [[ғұндар]] арасында үнемі соғыс болып тұрады да, Хан патшалығы «Ұлы Қорғанды» батысқа қарай соза түсіп, жалпы ұзындығын мөлшермен 10 мың км жеткізеді. Бұл [[ханзулар]] тарихындағы ең ұзын қорған есептелінеді. Хан патшалығының бұлай істеуі, жаңа ашылған «Жібек Жолын» қорғау үшін де еді.

[[Сурет:Gran Muralla Xinesa.jpg|thumb|200px|«Ұлы Қорған» фотосуреті]]
[[1987]] ж. «Ұлы Қорған» мәдениеттік [[дүние мұрағаты]]на кіргізілді.

{{commonscat|Great Wall of China}}

[[Санат:Қытай]]