Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Атырау облысының жануарлар дүниесі

2020-04-14T07:06:12Z

Магпар: /* Қазақстанның «Қызып кітабына» енген жануарлар */ емле

'''Жануарлар дүниесі''' табиғи ортаның құрамды бөлігі, кез-келген елдің табиғи байлығы.
Топырақ жабындысы мен ауа райының өзіндік ерекшеліктері бар Атырау облысы бойынша [[омыртқалылар]]дың 6 класының 43 отрядынан 410-н астам түрлері мен түршелері, кездеседі. Олардың негізгі тіршілік орындары: су және оның жағалауы, батпақты-шалшық, тегістік және құмды шөлейттер, дала белгілері бар жерлер, қала-ауыл бойлары және басқа да мәдени ландшафталар.

=== Ихтиофауна ===
Атырау суларында дөңгелекауыздылар мен сүйекті балықтар кластарының 51-ге жуық өкілдері таралған.

Каспий—Жайық су қоймаларында дөңгелекауыздылардан [[Каспий миногасы]] тіршілік етеді. Еті жеуге жарамды Патшалық Ресей заманында бұл минога көп ауланып кептіріліп, көбіне майшам ретінде пайдаланылған. Казіргі уақытта санының азаюына байланысты кәсіптік мақсатта ауланбайды.
[[Сурет:Waxdick (Acipenser gueldenstaedtii ) - crop.jpg|thumb|right|200px|Бекіре, қызыл балық]]
Облыс суларында сүйекті балықтар алуан түрлі. Оның 50-н астам түрлері мен түршелері 6 отрядтың 12 тұқымдасына бірігеді. Олар орташа және біршама ірі болып келеді. Жануар текті азықтармен қоректенетіндер, жыртқыштық жолмен балықтарды қорек етеді. Бекірелер көктемде, тұщы суда көбейетін балықтар. Уылдырығын су түбі топырағының қиыршық тасты немесе құмды болып келетін жерлеріне шашады. Атырау суларында бекірелерден [[қортпа]], [[бекіре]], парсы бекіресі, [[шоқыр]], пілмай (шип) бұрын көп болған, қазір өте сирек кездеседі. Бекірелер өте құнды кәсіптік маңызы бар балықтар. Жалпы ТМД елдері бойынша есептегенде, олардың 70—80% Атырау суларынан ауланады.

Облыс суларында майшабақ тәрізділерден - [[килька]], чархал майшабағы, қарынсау, қаражон және еділ майшабағы кездеседі. Майшабақтар ұсақ, көбіне теңіз суын мекендейтін балықтар. Бұлардың ішінде сан мөлшері жағынан көбірек ауланатыны килька.
Жүйелілік жағынан майшабақтарға жақын бірақ морфологиялық және тіршілік әрекеттері жағынан бірқатар ерекшеліктері бар балықтардың бірі— [[албырт]] тәрізділер. Осылардың ішінде кең таралғаны және аз мөлшерде болсада кәсіптік маңызы бары—[[шортан]]. Ал Каспий албырты және ақбалық түрлері өте сирек.

Тұқытәрізділердің 25-н астам түрлерінің ішінде облыс суларына кең таралғандары: [[қаракөз]] (вобла), тран (лещ), [[қылыш балық]] (чехонь), бозша мөңке (серебряный карась), [[сазан]], [[жайын]] т. б. Бұл аталған балықтардың азды-көпті болсада кәсіптік маңыздарыда бар. Басқа тұқы тәрізділердің сан мөлшерлері онша көп емес. Әсіресе кутум, ақмарқа, каспий мұртты балығы (каспийский усач), кәдімгі мөңке (золотой карась), тұрпан (голавль) т. б. сирек кездеседі.

Атырау балықтарының ішіндегі ең ұсағы тікенектітәрізділердің өкілі-тоғыз инелі кіші тікенекті балық, ақпайтын, тұщы сулардың жағалаулық бөлігінде тіршілік етеді, маңызы жоқ.

Облыс бойынша түр саны жағынан екінші орында алабұға тәрізділер. Солардың ішінде Каспий—Жайық су қоймасында жиі кездесетіндері және кәсіптік мақсатта ауланатындары [[көксерке]] (судак), теңбіл- серке (берш), [[алабұға]] (окунь) және басқалары. Ал тана- балықтар (бычки) көбіне Каспийдің солтүстік-шығыс, оңтүстік бөліктерінің жағалаулық аймақтарын мекендейді, спорт-әуесқойлық мақсатта ауланады.

=== Герпетофауна ===
Бұл омыртқалы жануарлар тобына [[қосмекенділер]] мен бауырмен жорғалаушылар жатады. Құйрықсыздар отрядынан Атырау жерінде бар болғаны үш түр кездеседі. Чесночница -бұл бақалар көптеген балықтардың, бауырмен жорғалаушылардың, құстардың және кейбір сүтқоректілердің қорегі ретінде маңызы бар.

Атырау өңірінде [[бауырмен жорғалаушылар]]дың 24 түрі бар. Ал қалғандары қабыршақтылардың өкілдері. Оларды көбіне жай ағатын, құмдық жағалауы бар, кіші-гірім өзендердің бойынан кездестіруге болады. Облыс бойынша белгілі 11-12 түрлі кесірткелердің ішінде құм алқабында құлақты дөңгелек-бас, ал тегіс жусанды-эфемерлі жерлерде көп реңді [[кесіртке]] кең таралған. Жыланның 10-н астам түрлері әртүрлі орындарда тіршілік етеді. Мысалы Нарын, Тайсойған құмдарында құм тұншықтырғышы, су жағалауларында сары-бас және су жыландары, ал сазды, тасты қатты топырақтарда қалқан тұмсық, оқжылан, қарашұбар [[жыландар]] және дала сұржыланы кездеседі. Жорғаушылардың басым көпшілігі жануар текті азықтармен, соның ішінде бунақ-денелілермен, кемірушілермен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын тигізеді.

=== Орнитофауна ===
Атырау жерінде [[құстар]] алуан түрлі және кең таралған. Жалпы 280-дей түрлері бар. Тіршілік орындарының әрқилы болуларына қарай құстар облыс көлемінде біркелкі орналаспаған. Облыс жерінде олардың ең басты тіршілік орындарының бірі су және оның жағалауы. Мысалы, нағыз су құстары ретінде сұқсырлар, гагарлар және ескекаяқтылардан 10-н астам түрлер кездеседі. Бұлардың ішінен сұқсыр (чемга) және үлкен суқұзғын тұрақты ұялайды. Ал кіші суқұзғын, бұйра және қызғылт [[бірқазан]]дар көбею орындарында экологиялық жағдайлардың жыл сайынғы жарамсыз бағытта өзгеруі салдарынан, соңғы жылдарда облыс көлемінде ұяламайды. Қызылмойын сұқсыр, ала және қызылжемсау гагарлар аймақтан қайту кездерінде ұшып өтеді. Аталған құстардың барлығыда балық қоректілер.
[[Сурет:Graureiher - Ardea Cinerea.jpg|thumb|right|200px|көкқұтан]]
Облыс көлемінде жоғарыда аталғандардан басқа, тіршілігі азды-көпті болсада су және оның жағалауымен байланысты құстар көп. Солардың бірі [[дегелек]]тер — мойны мен аяғы ұзын, суда жүзбейтін, орташа және біршама ірі құстар. Өзен, көл жиектері мен батпақты-шалшық жерлерді мекендеп, ондағы айқұлақтарды, көлбақаларды, балықтың шабақтарын және су бунақденелілерін қорек етеді. Дегелектердің ішінен жиі кездесетіндері [[көкқұтан]], [[аққұтан]], кіші аққұтан, қарабай т. б. Қазтәрізділер — мойны ұзын, құйрығы қысқа, суда жақсы жүзетін, ірі және орташа мөлшердегі су-жер құстары. Облыста кездесетін 28 түрінің 15-ке жуығы ұялайды, қалғандары қайту мезгілдерінде болады. Облыс суларының маңында сарыала қазды, барылдауық, сұр, шүрегей үйректерді, сүңгуірлерді, бейнарықтарды (крохоль) т. б. түрлерін жиі кездестіруге болады. Қаз тәрізділердің көпшілік түрлері кәсіптік аңшылықтың объектілері. Балықшылардың 6 түрінің ішінен [[қасқалдақ]] және сутартар сияқтылары кең таралған және ұялайды. Батпақты-шалшықтарда, қайраңдарда және сирек жағдайда шөлейт жерлерде тіршілік етуге бейімделген құстардың бірі балықшылар (кулики). Облыс бойынша белгілі 41 түрінің 13-і тұрақты ұялайды. Олардың жиі кездесетіндері [[қызғыш]], қарала, ұзын сирақ және бізтұмсық балшықшылар. Өзен, көл және жайылма сулардың маңында шағалалар ұдайы кездеседі. Олардың бізде кездесетін 20 түрінің 9-ы тұрақты ұялайды және кең таралған, мысалы көптеген қарқылдақтар, қалың [[шағала]], көл шағаласы т. б. Қалғандарының ішіне 6-ы кездейсоқ, ал 5-і қайту кезінде болады. Шағалалар ұсақ балықтармен, балық өлекселерімен, шаяндармен, су бунақденелілерімен, кейбіреулері ұсақ кемірушілермен қоректенеді. Аздап санитарлық маңызы бар.

Облыс көлемінде ашық ландшафтыларды (тегістік және құм шөлейттер, дала белгілері бар жерлер) мекендейтін құстарда баршылық. Атап айтқанда тырналардан-ақбас тырна ұялайтын болса, сұр және ақ тырна (стерх) қайту кезінде ұшып өтеді. Дуадақтардан — [[дуадақ]], жекдуадақ және безгелдек сияқты түрлері өте сирек кездесетін құстар болып есептелінеді. Көгершіндерден бары 5 түр, соның ішінде жиі кездесетіндері — түркентер, дыркептер, көккептер т. б. Бұлдырықтардан—қара-бауыр бұлдырық және ұбақ кездеседі. Облыста тауық тәрізділер өте аз. Оның екі түрінің ішінен сұр шіл кең таралған, ал бөдене сирек кездеседі.

Негізінен ашық жерлерде және су жағалаулары мен орман-тоғай алқаптарында күндізгі және түнгі жыртқыш құстар отрядтарының өкілдері кең таралған. Күндізгі жыртқыштардың облыстағы 23 түрінен 9-ы ұялайды, 11-і қайту кезінде болады, ал 3 түрі (тұрымтай, тазқара т. б.) кездейсоқ ұшып келетіндер деп есептелінеді. Жиі кездесетіндері күйкентай, кезқұйрық, дала қыраны, қарақұс, кейбір құладындар т. б. Үкілердің 8 түрінің ішіндегі кең тараған [[байғыз]] және саз жапалағы. Калған үкілер сирек кездеседі. Аталған жыртқыш құстар көбіне кемірушілермен жануар өлекселерімен қоректеніп, пайдасын тигізеді.

Облыста көптеген құстардың тіршілігі ағаш-бұта өсімдіктерімен, адам тұрғындарымен (ауыл, қала) және басқада мәдени ландшафталармен тығыз байланысты екендігі сөзсіз. Атап айтқанда көкек тәрізділерден -кәдімгі [[көкек]], ешкемерлерден-кәдімгі тентекқұс, көкқарғалардан-көкқарға, сарыалқым және жасыл аражегіштер, бәбісек, тоқылдақтардан-шұбар [[тоқылдақ]], ұзынқанаттылардан-сұр [[қарлығаштар|қарлығаш]]. Бұл отрядтар бойынша барлығы 11 түрдің жетеуі тұрақты ұялайды. Ал зымыран, дүпілдек және ақбауыр сұр қарлығаш сияқты құстар Атырау жерінде тек қайту кезінде кездеседі.
Жоғарыда аталған құстардың барлығыда бунақ денелілермен қоректенеді. Сондықтан олардың ауыл және орман шаруашылықтарында пайдасы мол.

Атырау құстарының ішіндегі түр саны жағынан ең көбі торғай тәрізділер. Облыс бойынша тіркелген 107 түрдің 56-ы ұялайды, 5-ін кездейсоқ ұшып келушілер деп есептейді, ал қалғандарын қайту уақыттарында кездестіруге болады. Облыста кең таралған торғай тәрізділерге-қосрең, кент және жар қарлығаштарын, [[бозторғай]], айдарлы, құлақты және қара бозторғайлар, ақ шақшақай, үлкен және кіші тағанақтар, шөл тасшыбыжығы, қамыс айқабағы, кәдімгі [[Құрқылтайлар|құрқұлтай]], сарбауыр шымшық, қараторғай, сарғалдақ сұрлыкеш, жауторғай, [[торғайлар|торғай]] және қарға тұқымдастарының өкілдерін ([[ала қарға]], шауқарға, ұзақ, [[сауысқан]] т. б.) айтуға болады. Торғай-тәрізділердің көпшілігі аралас, ал кейбіреулері жануар немесе өсімдік текті азықтармен қоректенетіндер.

=== Териофауна ===
Атырау облысында аңдар айтарлықтай көптүрлі емес. Жалпы ауылшаруашылық малдары мен үй хайуанаттарын қоспағанда, аңдардың 55-ке жуық түрлері бар. Олардың басты отрядтарының 5 түрінің ішінде кең таралғаны құлақты [[кірпі]]. Ал кәдімгі кірпі және басқа түрлері сирек кездеседі. Атырау өңірінде қолқанаттылардың 6—7 түрі бар деп есептелінеді. Солардың ішінде: түнтоғай, кәдімгі және екі түсті [[жарқанат]]тар жиі кездеседі.

Облыста қоян тәрізділер мен кемірушілердің өкілдері кең таралған. Олар орташа көлемді, ұсақ, шөп қоректі, көбіне ашық жерлерді мекендейтін жануарлар. Қоян тәрізділерден [[ор қоян]] және құм-қоян деп аталатын екі түрі бар. Қояндардың еті жеуге жарамды, терісі пайдалы. Әуесқой аңшылар кәсіп етеді. Кемірушілердің 27 түрі бар. Олар әртүрлі ортада тіршілік етеді. Мысалы, күндіз жер үстінде тіршілік ететіндердің ішінен кіші саршұнақ, құмтышқандар, түнгілерден-қосаяқтар (кіші және үлкен), [[атжалман]]дар, аламандар, [[егеуқұйрық]]тар, жер астындағылардан—соқыртышқандар, синантроптардан—үй тышқаны облыс көлемінде кең таралған. Облыс бойынша кемірушілердің экономикалық маңызы үлкен. Олардың көпшілігі ауылшаруашылығындағы екпе дақыл дардың зиянкестері (саршұнақтар, тышқандар т. б.), қайсыбіреулері оба тағы басқа қауіпті жұқпалы аурулардың бактерияларын тасымалдаушылар және таратушылар (саршұнақтар, құмтышқандар т. б.) Сондықтан зиянды кемірушілерге қарсы күрес шараларын дұрыс және жүйелі түрде ұйымдастыру қажет. [[Ондатра]] сияқтыларының терісі бағалы.

Атырау облысында жыртқыш аңдардан 12-ге жуық түрлері бар. Кең таралған өкілдеріне: [[қасқыр]]ды, [[түлкі]]ні, [[қарсақ]]ты, және теңіз жағалауында болатын жанат тәрізді иттер жатады. Ал сирек кездесетіндеріне [[борсық]], ақкіс, аққалақ, күзендер (сасық, қарашұбар) және жабайы мысықтар (шұбар және қамыс мысықтары) жатады. Ескекаяқтылардан — [[Каспий итбалығы|Каспий түлені]] теңізде тіршілік ететін аң. Оның негізгі көбейетін орны Каспий теңізінің Солтүстік-шығыс және шығыс жақ жағалауы. Сан мөлшері аз, сондықтан кәсіптік мақсатта ауланбайды.

Облыс көлемінде жұп тұяқтылардың жабайы түрлерінен [[қабан]] және [[киік]] кең таралған. Қабанның саны аз, ауланбайды. Облыста қабан мен киікті заңсыз, жылдың кез-келген уақытында броконьерлік қала берді жауыздық жолдармен аулау кең өріс алып келеді. Мысалы киіктің аталығын оның мүйізі үшін көп мөлшерде атып өлтірушілік орын алуда. <ref>Атырау табиғаты және оны қорғау, №5-7667 0607-3. 81-87 бет</ref>

== Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген жануарлар ==
Қазақстанның [[Қызыл кітап|«Қызыл кітабына»]] Каспий-Жайық алабының табиғаты бойынша енгізілген жануарлар түрлері: [[ақбас тырна]], [[ала жертесер]], [[Соқыр тышқан|алып соқыртышқан]], балықшы, [[безгелдек]], [[бұйра бірқазан]], бүркіт дуадақ, [[жалбағай]], [[жорға дуадақ]], [[жұпар тышқан]], жылан, [[бүркіт]], [[каспий албырты]], [[қоқиқаз]] немесе қызылқаз, [[кіші аққұтан]], [[қарабай]], [[қарабауыр бұлдырық]], [[қаракүзен]], қаракірпі, [[қарақал]], [[қарақұйрық]], [[құндыз]], [[мәрмәр шүрегей]], оңтүстік орал сусары, [[сары алақоржын]], [[сарыбауыр қарашұбар жылан]], сарықұтан, [[субүркіт]], [[тарғақ]], [[төртжолақты қарашұбар жылан]], ұзынқұйрық ақ йық, үстірт қойы, [[шағыл мысығы]], [[шұбар күзен]]. <ref>Е.Қаженбаев, Атырау облысының географиясы. Атырау, 2006 48-бет</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан фаунасы]]
[[Санат:Атырау облысы]]

Маккиндер Хэлфорд Джон

2015-03-07T13:11:05Z

Магпар:

'''Маккиндер Хэлфорд Джон'''
(15 ақпан 1861 - 6 наурыз 1947 ) британдық географ және тарихшы, халықаралық катынастардың теоретигі, жалпы палатаның депутаты.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>

«[[Хартленд]]» қағидасының негізін қалаушы.
1887-жылдан Оксфорд университетінде дәріс берді, кейін Лондон мектебінің директоры болды. 1904 жылдан геосаясатқа араласты.

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Везер (өзен)

2015-02-22T17:00:09Z

Магпар:

{{Өзен
|атауы = Везер өзені
|шынайы атауы =
|сурет = Weser-bei-Polle.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Везер Полле елді мекені тұсында
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 432
|су алабының ауданы = 46 мың
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Верра]] және [[Фульде]] өзендерінің қосылуынан
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі = 116,5
|s_lat_dir = |s_lat_deg =51 |s_lat_min =25 |s_lat_sec = 17
|s_lon_dir = |s_lon_deg =9 |s_lon_min =38 |s_lon_sec = 53
|сағасы = [[Солтүстік теңіз]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі = 0
|m_lat_dir = |m_lat_deg =53 |m_lat_min =32 |m_lat_sec = 08
|m_lon_dir = |m_lon_deg =8 |m_lon_min =33 |m_lon_sec = 56
|еңістігі =
|ел = {{DEU}}
|аймақ =
|ортаққордағы санаты =
}}

==Географиялық орны ==
''' Везер (өзен)''' -[[ ГФР]]-дегі өзен. Мюнденнен есептегенде ұзындығы 432 км, [[Верра]]ның бастауынан санағанда 724 км. Алабы 46 мың км<sup>2</sup>

==Бастауы ==
[[ Мюнден]] қаласының тұсында [[Верра]] және [[Фульде]] өзендерінің қосылуынан құралады. [[Солтүстік теңіз]]ге құяды.

== Гидрологиясы ==
Ені Мюнден тұсында 94 м, [[Бремен]] маңында 220 м, теңізге шығар жерінде 11 км-ден астам. Төменгі ағысында жылдық орташа су шығыны 300 м3/сек. [[Эльюа]] және [[Эмс]] өзендерімен Орта Германия каналы арқылы жалғасқан.
<ref>Қазақ энциклопедиясы </ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:География]]

[[Санат:Өзендер]]

Геоурбанистика

2015-02-21T14:33:48Z

Магпар:

Геоурбанистика- [[экономикалық география]]ның тарауы.
Урбанистика бұл –қала орталығының дамуына және қала тіршілігіне кешенді анализ жасап оның функцияларының дамуына әрекет етеді.

Геоурбанистика – қала эволюциясының географиялық талдауын қоса зерттейтін интегральды (қосылған) саласы. Қала жүйелерінің және қала географиясының қалыптасуын, урбандалу үрдістерінің проблемаларын, заңдылықтарын, негізгі ұғымдарын қарастырады, нақты географиялық объектілер мен әртүрлі типтегі елдердің үдістерінде урбандалу жағдайларын қабылдауға көмектеседі.<ref>[http://www.geogr.msu.ru/GeoSite/depts_gmh.html Кафедра Географии мирового хозяйства МГУ]</ref>
[[Қала]] айырмашылығы шекара ішінде діни, әскери-саяси, экономикалық және мәдени қызметтің жүзеге асырылу деңгейімен және үлкен көлемімен ерекшеленеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub }}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]

Діни география

2015-02-21T10:17:30Z

Магпар:

'''Діни география''' –[[экономикалық география]]ның салаларының бірі. Ол дүние жүзі халықтарының конфессиальдық құрамын, ұлттық – тілдік, нәсілдік құрамдарын, [[этнология]] мен [[этногеография]]ның негізгі ұғымдарын қарастырады.

Ислам дініне дейін арабтар арасында [[география]] ғылымы тек дәстүрлі әрі ежелден келе жатқан мәліметтер және арабтар мен аумағындағы жерлер туралы білімдерімен шектелген.
Исламға дейін [[арабтар]] география ғылымының кейбір, атап айтқанда жел туралы мәліметтерінен хабардар болған. Олар бұл саладағы білімін құрлық пен теңіз арқылы жасайтын саудаларында пайдаланған. Сонымен қатар жұлдызтану мен планеталар және аспандағы басқа денелердің жылжуы туралы мәліметтерін сапарлары мен ықтималды соғыстар үшін қажет еткен. Әртүрлі салалардағы мәліметтердің қажеттілігі география мен астрономия ғылымдарының маңыздылығын өрістетті.

[[Ислам ]] келген соң география ғылымы туралы жазылған кейбір жазбалар мұсылмандарға көмектесті. Ресей жазушы әрі ирантанушы Игнатий Крачковский: "Исламдық биліктің таралуы мен хижраның 2-3-ші ғасырларындағы Исламның көптеген әсіресе қаржы саласындағы мекемелік мамандардың пайда болуына себепті болды. Мұсылмандар бұрынғы мәліметтерді пайдалану мүмкіндікке ие болды. Иранда жерді өлшеу үшін Хусру Ануширван кезіндегі мәліметтерді пайдаланған. Мысыр үшін Шығыс Римның билік жүйесі үлгі болды. Бірақ жағдай нақты мәліметтермен, жаңа салықтар белгілеуді қажет етті. Сол себепті арнайы кітаптар, атап айтқанда "Әл-Харадж" деп аталатын кітаб шықты. Сонымен қатар Бағдаттағы барлық жұмыстар, саяси және кеңселік істерімен айналысатын ұйымдар астанамен қарым-қатынас орнатуға жолдар іздестіруге себеп болды. Сол кездегі әлемнің ең үлкен құдыреті болған аббасидтер үкіметі тек өзінің және аумағындағы елдермен шектелмей, басқа жерлер, әсіресе исламдық үкіметпен шекаралас елдер туралы нақты мәліметтер жинады. Елшілер немесе өз еліне оралған тұтқындар мәліметтердің негізгі көздері болды.

Исламның пайда болуының алғашқы онжылдығынан сапарға шығу кеңінен тарала бастады. Бұл сапарға барлық мұсылмандардың діни міндеті болып саналған қажылық пен Алланың үйіне зиярат жасау себепті болды. Сонымен қатар құрлық және теңіз жолдары арқылы жасалған сауда, оның ішінде алыс жерлерде тұратын мұсылмандар арасындағы айырбас, мұсылмандарды география ғылымын меңгеруге жігерлендірді. Сауда географиясының исламдық жерлер шекарасынан асып, Африка мен Солтүстік-Шығыс Еуропа және Оңтүстік-Шығыс Азияға жетті. Осыған орай Ислам сауда арқылы Үнді теңізіне қарай таралды.

Исламның білім алу насихаттары география ғылымының кеңеюіне әсер етті. Исламның ұлық Пайғамбары: "Қытайға дейін сапар шегу қажет болса да, ғылым үйреніңдер,"- деп айтқан болатын. Сол себепті хижраның бірінші ғасырынан бастап, білім іздеп, оны толықтыру мақсатымен жасалған сапарлар көбейді. Мәселен, алыста орналасқан [[Қытай]] жерлеріне сапар шеккен Асхад Әл-Хейр Ансари Анласи "Сини" яғни "қытайлық" деген лақабымен белгілі болды. Мұсылмандардың [[астрономия]] мен [[математика]] салаларындағы білімдері қамари айларын белгілеп, әсіресе рамазан айының басталуымен күнделікті намаздардың уақытын анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, Исламдық жерлердегі намаз оқитын адамдар үшін Қыбланың бағыты айқындалды. Мұсылмандар география ғылымын меңгеруге итермелеген келесі бір манызды себеп – [[Құран Кәрім]]нің өткендердің мұраларын үйреніп, ақиқатты түсіну үшін сапар шегуге насихаттауы болды

Сонымен қатар Құран Кәрімде географиялық мәліметтерді кездестіруге болады.
Жаратушы Құранның әртүрлі аяттарында жеті аспанның жаратылысы және жер мен аспанның байланысты болуына тоқталады. Бұл аяттар жердің теңіздері мен қырлары туралы айтады. Мұндай мәліметтер де мұсылмандардың географиялық білімін көбейтулеріне себеп болды. Мұсылмандар бастапқы кезінде география саласында басқа, атап айтқанда математика мен медицина ғылымдар саласында [[Грекия]], [[Иран]] және [[Үндістан]] өркениеттердің еңбектеріне сүйенді және оларды зерттеп, аударып, одан әрі дамытты. [[Иран]], [[Мысыр]], [[Үндістан]] жеңістері мұсылмандарға ғылыми және мәдени жетістіктерге жетуге мұрсат болды.

Мансур Аббосидің билігі кезінде география мен астрономия ғылымы санскрит кітабының араб тіліне жасалған бірінші аудармасы мұсылмандар қолына жетті. Сөйтіп мұсылмандарға Үнді астрономиясы мен географиясы туралы маңызды дерек болды. Ирандықтардың мұсылмандардың география ғылымы мен карталар жасауға өз үлестерін қосқандары туралы деректер бар. Германиялық географтар хижраның үшінші ғасырында грекиялық географияның исламдық география ғылымын басып алғаны туралы айтады. Бірақ бұл ғасырдың соңында Шығыс әсіресе Иран географиясы Батыс географиясынан артығырақ әсер етті. Өйткені мұсылман географтарының көбісі ирандықтар болған. Сонымен қатар ирандық салт-дәстүрлер теңіз сапарларына және кеме саяхаттарына байланысты араб тіліндегі еңбектерге үлкен әсер еткен. Мұндай әсерді ирандық теңіз түсініктері мен парсы тіліндегі сөздерден, атап айтқанда порт, капитан, компас деген сөздер білдіреді. Сондай-ақ, бұл терминдер Иранда жол мен мекендерді көрсететін карталардың ежелден бар болуын анықтайды. <ref> http://kazakh.irib.ir/component/k2/item/</ref>

Бүгінде әлемде дүниежүзілік діндер деп аталатын үш дін бар, олардың бұлай деп аталатыны бұл діндерді кейде әр түрлі континеттерді мекендейтін көптеген халықтар ұстанады.

Олардың ішінде ең көп тарағанының бірі – [[христиандық]], оны ұстанатындар 1 млрд. адамнан асады. Христиандықтың ықпалы Еуропа, Америка, Австралия елдерінде неғұрлым күшті. Христиан дінін ұстанушылар Азия мен Африкада да бар, мұнда олар еуропалықтардың миссионерлік әрекетімен тараған.

Енді бір дүниежүзілік дін – [[ислам ]] неғұрлым шоғырланып тараған. Мұсылмандар негізінен Азия мен Африкада (Сауд Арабиясы, Түркия, Иран, Ирак, Ауғанстан, Пәкістан, Бангладеш, Алжир, Марокко, Египет, Индонезия, Үндістан, Малайзия және т.б.). Исламды ұстанушылар Орта Азияда, Қазақстанда, Кавказда, Ресейде, Қытайда, Еуропада тұрады. Дүние жүзінде мұсылмандардың жалпы саны 1,5 млрд. адамға жуық және мұсылман елдерде халықсаны артып келе жатқандықтан тез көбеюде.

Үшінші дүниежүзілік дін – [[буддизм]]нің тараған ауданы географиялық жағынан анағұрлым шектеулі. Оны ұстанатындар непалдықтар, бирмалықтар, [[Үндіқытай]], [[Үндістан]], [[Шри-Ланка]], [[Қытай]], [[Моңғолия]] елдерінің дінге сенетін тұрғындарының біразы.
{{Stub }}
{{Суретсіз мақала}}

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}
[[Санат:География]]

Атыраудың алтын адамы

2015-02-19T18:46:43Z

Магпар:

{{мағына|Алтын адам}}
'''Атыраудың алтын адамы''' — [[1999 жыл]]ы [[Атырау облысы]]ның [[Аралтөбе қорғаны]]нан ([[Жылыой ауданы]]) табылған археологиялық ескерткіштің шартты атауы. Ескерткіш алтын киім киген сақ жауынгерінің қалдықтары болып табылады.

Ахеологиялық олжаны [[1999 жыл]]ы белгілі архелог [[Зейнола Самашев]] тапқан. Б.з.д. III ғасырға жататын осынау алтынмен көмкерілген жауынгерді оның болат семсеріне қарап, ғалымдар [[сармат]]ттардың көсемі деген қорытындыға келген екен. Сол жерде қазылған үш зираттың бірінен адамзат тарихы үшін «Екінші [[алтын адам]]» табылды<ref>{{cite web | url=http://gazeta-ko.clan.su/news/tarikhi_taylym_azastanda_ansha_altyn_adam_bar/2009-10-01-154 | title=Тарихи тағылым Қазақстанда қанша «Алтын адам» бар?}}</ref>.

== Сипаттамасы ==
1999 жылы Аралтөбе қорғанына Ә.Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы кезекті қазба жұмыстарын жасады. Аралтөбе қорғанынан негізінен үш зират қазылып, оның алғашқысынан адамдардың қаңқалары мен олар қолданған шыны моншақтар, жебе ұштарының сынықтары табылды.

Екіншісінен басы оңтүстікке қаратылып жерленген мүрде жанынан жүзден астам жебесі бар қорамсақ, бүйірлі үлкен қыш құмыра, темір қылыш кездесті.

Қазылған үшінші зираттан тарихымыздың тереңдігін, түп - тамырымыздың тектілігін дүние дидарына жария еткен асыл қазына – Алтын киімді адам табылды.
Оның сырт киімі түгелдей алтын әшекейлермен безендірілген. Шашбауы, қару-жарағы, қорамсақ жиектері, асатаяғындағы самұрық бейнесі алтынмен апталған. Әйел және ер адам мүрделерімен бірге олардың аяқ жағында мәйіт жанынан екі жылқы мен қыран құс сүйектері, жүзден астам жебесі бар қорамсақ, қыш құмыра, қайқы қылыш табылған. Ер адам киімі әшекейлі алтын бұйымдармен безендірілген, тіпті шашын түйген байламшасы, жанындағы қару - жарақтары, қорамсақ жиектері, асатаяғындағы самұрық бейнесіне шейін алтын мен апталып, әшекейленген. Табылған бұйымдар, киім үлгілері және салынған өрнектердің, әшекейлердің табиғаты бұл ескерткіштің қазақ даласында б.з.д. ІІІ ғасыр б.з. ІV ғасыры аралығында өмір сүрген сармат тайпаларына жататындығын дәлелдеп отыр. Белгілі шебер [[Қырым Алтынбеков]] қалпына келтірген бұл ескерткіш қазір Атыраудың облыстық мұражайында тұр<ref>{{cite web | url=http://suhbat.kazakhsoft.com/Read.aspx?TID=358&Ln=cn | title=Қазақ даласынан табылған екіші алтын адам}}</ref><ref>«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. [[Арнайы:Кітап қайнарлары/9965264074|ISBN 9965-26-407-4]]</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Археологиялық ескерткіштер]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Алтын адам]]
[[Санат:Қорықтар]]

Нечако

2015-02-03T06:47:41Z

Магпар: координаталарын енгізу

{{Өзен
|атауы ='''Нечако''' (Nechako River)
|шынайы атауы =
|сурет = Nechako River.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 240
|су алабының ауданы = 4710
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = Нечако үстірті
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = |s_lat_deg =53 |s_lat_min = 55|s_lat_sec = 03
|s_lon_dir = |s_lon_deg =122 |s_lon_min =42 |s_lon_sec = 56
|сағасы = [[Фрейзер]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec =
|m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec =
|еңістігі =
|ел = [[Канада]]
|аймақ =
|ортаққордағы санаты =
}}

'''Нечако''' (Nechako River), Канада өзені, Британ Колумбиясы орталығы. Ірі саласы Фрейзер өзеніне құяды, шығысқа қарай ұзындығы 240 км. Стюарт саласы Форт-Фрайзер және Принс-Джордж арасында құлап ағады. Канада ұлттық темір жолын (415 км) бойлап ағады. 1952ж. Кенней бөгетінен асып өтті, пайда болған су қоймасы электроэнергия береді.

[[Санат:География]]
[[Санат:Канада өзендері]]
[[Санат:Нечако]]

Қалалық экожүйе

2015-01-30T07:39:40Z

Магпар:

'''Қалалық экожүйе''' (''Городская экосистема'') — қала аумағы және оның тұрғындары (адам және басқа тірі организмдер). Қалалық экожүйе — бұл [[гетеротрофты антропогенді экожүйе]]. [[Мазинг|В.Мазинг]] бойынша қалалық экожүйеде үш ерекшелік бар: 1) [[тәуелділік]], яғни, [[ресурстар]] мен [[энергия]]ның тұрақты түсіп түру қажетгілігі; 2) теңсіздік, яғни, экологиялық тепетеңдікке жетудің мүмкін еместігі; 3) қатты заттектің қалалық экожүйеге шеттен әкелінуі оның шетке шығарылуынан артық болуы есебінен оның тұрақты шоғырлануы. [[Одум|Ю.Одумның]] бейнелеп айтуынша, қала "[[биосфера паразиті]]" болып табылады. Өйткені, қала өттектің, [[су]]дың және т.б. ресурстың көп мөлшерін пайдаланып, тек [[көмір қышқыл газы]]н шығарып, [[Қоршаған ортаның ластануы|қоршаған ортаны ластайды]]. Қалалық экожүйенің [[биосфера]]ға зардапты ықпалын азайту және қалалық экожүйе ішіндегі адам тіршілігінің жағдайының жақсарту мүмкіндіктерін [[қалалық экология]] зерттейді.

Қазіргі кезде қала экожүйесіне түсетін қатты заттардың едәуір бөлігі ғимраттарда және көшелер мен алаңдардың беткі қатты қабаттарында жинақталады. Сонымен қатар тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды сақтайтын полигондардың ауданы ұлғайып келеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Экология]]
[[Санат:Табиғатты қорғау]]

{{Stub}}

Тірі заттек

2015-01-30T07:25:34Z

Магпар:

'''Tipi заттек''' - [[биосфера]]дағы тірі [[организм]]дердің жиынтығы және [[биомасса]]сы. [[Вернадский|В.И.Вернадский]] бірінші рет [[биосфера]]ның тірі заттектерінің жалпы [[масса]]сын есептеп шығарды (101S т). Алайда бұл шама біраз артық болып шықты. Сондықтан оңы Н.И.Базилевич, Л.Е.Родин жоне Н.Н.Розов есептеп шығарды (1012 т). Құрлық [[биомасса]]сының негізгі бөлігін жасыл [[өсімдіктер]] (99,2%), ал [[мұхит]]та — [[жануарлар]] мен [[микроорганизмдер]] (93,7%) құрайды. Материк бетіндегі тipi заттектің [[масса]]сы мұхит [[биомасса]]сынан 800 есе артық. [[Биосфера]]дағы мекен етушілер түрі және [[морфология]]сы жағынан әр алуан. Қазіргі кезде жер бетінде [[организм]]нің 2 млн-нан артық түрі бар. Олардың 1,5 млн-нан астамы [[жануарлар]]дың, 500 мыңға жуығы [[өсімдіктер]]дің түрлері болып табылады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
В.И.Вернадскийдің теориясы бойынша тірі зат биосферада 5 негізгі қызмет атқарады:
* тірі заттың '''энергетикалық қызметі'''
* тірі заттың '''газдық қызметі'''
* тірі заттың '''концентрациялау қызметі'''
* тірі заттың '''тотықтыру-тотықсыздандыру қызметі'''
* тірі заттың '''ыдырату (деструктивтік) қызметі''' <ref> М.Ш.Алипов.Экология және тұрақты даму. Алматы 2012 ISBN 978-601-7275-58-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Мониторинг

2015-01-28T08:48:07Z

Магпар:

==Мониторинг==

'''Мониторинг''' ({{lang-en|monіtor – қараушы, қадағалаушы, күні бұрын ескерту, сақтандыру}})<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref> – қоршаған табиғи орта жағдайының антропогендік факторлардың әсер-ықпалынан өзгеруін болжау мен бағалаудың, бақылаудың кешенді жүйесі. Мониторинг термині [[БҰҰ]]-ның қоршаған орта жөніндегі [[Стокгольм]]дегі [[конференция]]сының алдында (1972) “''бақылау''” ұғымына толықтыру ретінде пайда болды. Адамдардың іс-әрекеттеріне байланысты Мониторингке деген қажеттілік артуда. Мыс., соңғы 10 жылдың ішінде 4 млн-нан артық жаңа хим. қосылыстар синтезделген, жыл сайын 30 мыңдай әр түрлі химиялық заттар өндіріледі. Мониторинг [[телевизор]] бейнелеу, фотография, көп спектрлі түсірілім және т.б. әдістер арқылы іске асырылады. Мониторингтің: базалық, ғаламдық, аймақтық, авиацалық, ғарыштық, т.б. деңгейдегі түрлері бар. Базалық Мониторинг – жалпы [[биосфера]]ның табиғи құбылыстарына бақылау жүргізу. Ғаламдық Мониторинг – Жер биосферасы мен оның [[экосфера]]сындағы жалпы әлемдік процестер мен құбылыстарды бақылау. Аймақтық Мониторинг – белгілі бір аймақтағы экологиялық процестер мен құбылыстарды бақылау. Авиациялық Мониторинг – экологиялық процестерді әуеден ұшақтар, тік ұшақтар және ұшатын аппараттар арқылы бақылау. Ғарыштық Мониторинг – экоқұбылыстарды ғарыштық құралдардың көмегімен бақылау. Бұл қоршаған ортаның өзгеру өзгешелігі мен ластану ошағын жедел анықтауға; экологиялық өзгерістің амплитудасы мен ондағы қарқынды процестерді бақылауға; техногендік жүйелердің бір-біріне әсер ету әрекетін анықтауға мүмкіндік береді.

==Қоршаған ортаның Мониторингі==
[[File:EPA GULF BREEZE LABORATORY, CHEMISTRY LAB. THE CHEMIST IS TESTING WATER SAMPLES FOR PESTICIDES - NARA - 546277.jpg|thumb|Экологиялық лаборатория. Пестицидтер үшін су үлгілері.]]
Қоршаған ортаның Мониторингі – адамдардың тіршілік ететін орта жағдайын бақылау арқылы, адамдарға табиғатта болып жататын қауіп-қатерлерді алдын ала ескерту үшін қажет. Сондай-ақ, Мониторингтік бақылаулар биосфералық қорықтарда да жүргізіледі. Мониторинг қызметі көптеген елдерде ұйымдастырылған. 1988 жылы қоршаған ортаның дүниежүзілік мониторингі ортасы құрылды.<ref>Қазақша энциклопедия</ref><ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref>
Мониторинг үш деңгейге ажыратылады:

1. '''Санитарлық-токсикологиялық мониторинг''' -[[қоршаған орта]]ның күйін, табиғат нысандарының зиянды заттармен ластану деңгейін, осы ластаушылардың [[адам]]ға, [[жануар]]лар мен [[өсімдік]]терге әсерін зерттейді.

2. '''Экологиялық мониторинг''' -экожүйелердегі, табиғи кешендердегі өзгерістерді, олардың өнімділігін бақылау.

3.'''Биосфералық бақылау''' -табиғаттағы ғаламдық-[[фон]]дық өзгерістерді: [[радиация]] деңгейін, атмосферадағы [[зиянды заттар]], шаңның мөлшерін, жылудың тасымалдануын, планетадағы [[ауа райы]] мен [[климат]]тың т.б. өзгерістерді бақылау.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экология]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

{{Economy-stub}}

Фитофаг

2015-01-23T11:04:56Z

Магпар:

[[Сурет:White-tailed deer (Odocoileus virginianus) grazing - 20050809.jpg|right|200px]]
'''Фитофаг''' — тек қана өсімдіктекті қорекпен тіршілік ететін [[жануарлар]], көптеген [[жәндіктер]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
Бұл құрлықтық экожүйелердегі әртүрлі таксондар -жәндіктерден бастап (мыс. тропиктік ормандардың негізгі фитофагы термиттер) бұғы, керік, сусиыр, піл тәрізді ірі сүт қоректілер кіретін алуан түрлі топ. Зоопланктонның ұсақ организмдері су экожүйесіндегі негізгі фитофактар болып табылады.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Экология]]
[[Санат:Табиғатты қорғау]]

{{Stub}}

Иван Федорович Махорин

2015-01-19T06:48:45Z

Магпар:

'''Иван Федорович Махорин''' (1916 ж. [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], Горы с., 1998 ж. Ресей Воронеж қ.)– жауынгер, [[Кеңес Одағының Батыры]]. Соғысқа дейін Қарақалпақстанда жұмыс істеген Қызыл Армия қатарына 1942 жылы шілде айында шақырылды. Қызыл Тулы 6-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында Орталық және 1-Украина майдандарында шайқасты. Орталық майданның 13-армия жауынгерлері Днепрден өту ұрыстарын 1943 жылы 22 қыркүйекте бастады. Бірінші болып ұрысқа гвардия сержанты Махориннің пулемет бөлімшесі кіріп, оң жағалық плацдармды ерлікпен қорғады.

Соғыстан кейін [[Қызылорда қаласы | Қызылорда қаласындағы]] «Қызылордақұрылыс» тресінде жемісті еңбек етті.

==Сілтемелер==
[[Сыр елі энциклопедиясы| "Сыр елі энциклопедиясы"]]
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]

Өскенбай мазары

2015-01-18T17:29:49Z

Магпар: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Өскенбай мазары''' - архитектуралық ескерткіш. [[Атырау облысы]], [[Махамбет ауданы]]нда [[Жайық]] өзенінің сол жағында, 15-ауылдан солтүстік - шығысқа қарай 35 шақырым жерде, [[Атырау]] қаласынан 100 км қашықтықта, Сары деген жерде.

Осы өңірдегі белгілі Өскенбай деген ауқатты адамның басына тұрғызылған. [[Мазар]] жылқының қылы араластырылып, сүтке илеген шикі кірпіштен салынған. Ішінде он шақты адам жерленген. Ертеде іші сәнді безендіріліп, түрлі әшекейлер болған, бұйым-мүліктер, ыдыс- аяқтар қойылған. Жаздың ыстығында да, қыстың суығында да әрлі-берлі өткен жолаушыларға пана боп, тынығып кетуіне мүмкіндік жасалынған. Биіктігі — 8,8 м. Мазар шамамен 19 ғ-дың бас кезінде ежелгі архитектуралық әдіспен салынған. Композициялық құрылысы 8—9 ғ-да Сарыарқада салынған Домбауыл мазарына ұқсайды.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ескерткіштер]]

Аламан бәйге

2014-12-26T11:11:06Z

Магпар:

'''Аламан бәйге''' — [[ат]] [[жарыс|жарысы]]. Қазақтың ертеден келе жатқан ұлттық ойыны. Аламан бәйгеге 20-60, кейде одан да көп сәйгүлік қосылады. Ат 25-100 шақырым қашықтыққа шабады. Жолда [[өзен]], [[көл]] кездесуі де мүмкін. Жарыс тәртібін бақылайтын арнаулы адамдар белгіленеді. Бәйге атына салмағы жеңіл жас балалар мінгізіледі. Аламан бәйге елге күні бұрын хабарланып, жүйрікті ерте баптауға мүмкіндік жасалады. [[Той]] (ас) иесінің шамасына қарай, 1-ден 9-ға дейін жүлде аталады. Аламан бәйге кейін [[ипподром|ипподромдарда]] бастады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref><ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Аманқос Ершуов

2014-12-24T16:12:02Z

Магпар:

'''Аманқос Ершуов''' - [[1943 жыл]]<nowiki/>ы 18 тамызда [[Атырау облысы]], Ембі ([[Жылыой ауданы|Жылыой]]) ауданы «Коммунизм таңы» совхозында ([[Ақкиізтоғай]] ауылы) дүниеге келген. [[1966]] жылы Гурьев педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетін бітірген. [[1966]] — [[1967]] жылдары Атырау облыстық «Коммунистік еңбек» газетінде әдеби-қызметкер болған. 1967 жылдан бастап өз ауылындагы Амангелді орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген. [[1970]] — [[1980]] жылдары интернат директоры болып қызмет жасаған. Өлеңдері «Жас керуей», «Алтынтау», «Көңілді тоқсан», «Жолдас комсомол», «Революция жырлары», «Өмір өрнегі», «Бір нәзік сәуле», «Сенің өмірің — сиқырлы әлем» жинақтарына енген. Жылыой ауданының Құрметті азаматы. «Халық ағарту ісінің үздік қызметкері» белгісімен, «Еңбек ардагері» медалімен, «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. [[1994]] жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» атағын алған. Жазушылар одағы, Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті, Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеті жабық конкурсының 2 мәрте лауреаты болған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

*«Ойсылқара» (1970)
*«Көкжиегім — келешегім» (1974),
*Шопан баласы. «Жалын», [[1978]];
*«Шырқау» (1978),
*Жылқышының ұлы.»Жалын», [[1983]];
*Алтын босаға. «Жазушы», [[1982]];
*Шұғылалы шақтар. «Жазушы», [[1988]];
*Пір Бекет пен Жыр Зекет. «Ақ Жайық», [[2000]];
*Оғыланды. «Ақ Жайық», [[2000]];
*Бабам мен Атамның жолы бақытқа бастаған жол. «Өлке», [[2002]];
*Таңдамалы. «Өлке», [[2000]];
*Аманқос. «Арыс», [[2003]];
*«Махаббат мәңгілік»,
*«Жаралы жылдар»,
*«Асалы мен Көкетай» драмалары бар.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Атырау облысында туғандар]]
[[Санат:1943 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]

Досжан Сексенбайұлы

2014-12-23T05:20:18Z

Магпар: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Досжан Сексенбайұлы''' (1838, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы - 1874, Атырау қ.) - [[ақын]]. Шыққан тегі - [[Кіші жүз]], Байұлының Есентемір руы. Ел ішінде ''"Есентемір Досжан"'' атанған. Досжанның ақындығымен елге ерте танылған. Өмірінің соңғы жылдарында ел әкімдерінің көз қырына ілініп, жаламен ұсталады, отыз алты жасында патша түрмесінде қаза болды. Түрмеде тез ағашына байлаулы жатып айтқан ''"Даусым, саған не болды?"'' деген ұзақ толғауы ел арасына кең тараған. Досжан толғауы ''"Атаман"'' (1926), ''"Ақберен"'' (1972), ''"XIX ғасырдағы қазақ поэзиясы"'' (1985) жинақтарында жарияланған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
Досжан ақын бұл толғауында өнер адамының озбырлықка, әділетсіз заманға қарсылығын айқын бейнелеген.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Дендер (газет)

2014-12-22T17:15:40Z

Магпар: /* Дереккөздер */

'''«Дендер»''' - [[Индер ауданы|Индер]] аудандық газеті. 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. «Дендер» газеті ауданның сан алуан өмірін жүйелі көрсетіп отырады. Бір күннің жаңалықтарын жинақтап, тұтас газет санын шығару тәжірибесі бар. Әсіресе ауданның таңдаулы адамдарын, олар атқарған игі істерді жария етуге күш салады. Газет жұмысына оқырмандар, жұртшылық кеңінен қатысады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») - Ғ. Аманғалиев. Әр жылдарда мұнда У. Машанов, Д. Шененов, С. Ерғалиев, Қ. Қарабалин, I. Нұркасынов, Ғ. Сайханов, Т. Ысқақов, М. Шәріпов, I. Көпбаев, Е. Көшековтер редактор болды. Белгілі ақын М. Сатыбалдиев, геология-минералогия ғыл. докторы Н. Сейітов, республикалық «Тамаша» ойын-сауық отауының ұйымдастырушысы, ақын [[Қойшығұл Жылқышиев]], танымал журналист М. Қабиев кезінде осы редакцияда жұмыс істеген. Газет ұйымдастыру-бұқаралык жұмысты жүргізуде бай тәжірибе жинақтаған. Тілшілерге жыл сайын М. Өтемісұлы атындағы жүлде беріліп тұрады. 1998 жылдан редакторы С. Базарбаев. Аптасына 2 рет шығады. Таралымы 1500 дана (2000 ж.).<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан газеттері ]][[Санат:Атырау облысы газеттері]]
[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]

Бэр төбешіктері

2014-12-21T17:43:05Z

Магпар: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Бэр төбешіктері ''' – ендік бағытта біріне-бірі қатарлас жатқан, ұзынша келген қырқалар.Негізінен хвалын кезеңінің құмды-сазды жыныстарынан қат-қабатталып түзілген, гипстелген, тұзға қаныққан, кейде сілтісізденген төбешіктерден құрылған.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> [[Каспий маңы ойпаты]]ның оңт. бөлігінде, [[Кума]] ([[Ресей]]) және [[Жем]] ([[Ембі]]) өзендерінің төм. ағыстары аралығында кездеседі. Биікт. 10 – 45 м, ұзындығы 25 км, ені 200 – 300 м, арақашықтығы 1 – 2 км шамасында. [[Құм]] мен тығыздалған [[саз]]дан түзілген. Құмды қырқалар арасындағы сайларда (қолаттарда) [[тұз]]ды [[көл]]дер, [[сор]] және тақырлар орын алған. Акад. К.М. Бэрдің пікірінше (1856), [[төбешіктер]] [[Каспий|Каспий деңгейінің]] күрт құлдырауы салдарынан [[теңіз]] түбінен пайда болған. Көптеген [[геоморфолог]]тар (Федорович және т.б.) төбешіктердің пайда болуын жел әрекетімен (эолдық) байланыстырады. Өйткені [[Еділ]]дің атырауында таза құмнан тұратын ендік бағыттағы қырқалар жиі кездеседі. [[Каспий маңы ойпаты]]ның оңт. етегінде кездесетін Б. т-не ұқсас жергілікті шоқылар тектоник. жолмен пайда болған және тұзды [[күмбез]]дермен де байланысты. Сондықтан төбешіктердің пайда болуына теңіздің, [[эрозия]]лық әрекеттің, кейіннен эолдық өңдеудің әсері болған. Б. т-н алғаш рет сипаттап жазған Бэр болғандықтан соның есімімен аталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Нәбиден Әбуталиев

2014-12-19T17:53:13Z

Магпар: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Нәбиден Әбуталиев'''- [[1928 жыл]] 18 мамырда [[Атырау облысы]], Новобогат ауданының (қазіргі Исатай ауданы) Молшағыл ауылында дүниеге келген.<ref>"Қазақстан жазушылары" анықтамалық, Ан Арыс баспасы, Алматы, 2009,ISBN 978-601-7130-43-5</ref>. қаламгер, журналист. [[1945 жыл]]ы педагогика училищесін, [[1952 жыл]]ы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген соң, ұзақ жылдар "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде, "Парасат" журналында, [[Қазақ КСР]] Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде, "Жазушы" баспасының көркем аударма редакциясында қызмет істеген.

«Ақ Жайык» атты тұңғыш өлеңі 1943 ж. жарияланды. <ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref>"Қайран Нарын", "Өттің дүние" атты екі повесть, "Наркескен" атты романы жарық көрген. "Өтті дүние" атты тарихи драмасы М. Әуезов театрында қойылған (1992). Ол [[Э. Хемингуэй]]дің "Климанджаро"-қарлы тау", "Мереке қызық мол жылдар" атты шығармаларын, орыс жазушысы С. Сартаковтың "Тау самалы" деген атпен бірнеше повестерін, манғол жазушысы Б. Чойндонның "Ұлы Гобиде" атты повесін, В. Пикульдің, Ә Бикчентаевтың әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Көптеген медальдармен, "Баспасөз үздігі" білгісімен марапатталған.

==Шығармалары==
Толқы, дала. Өлеңдер. А., "Жазушы", 1970; Жаңарған ауыл. Очерктер. А., "Қайнар", 1970; Боран Нысанбаев. Очерк. А., "Жазушы", 1971; Жайлауда. Әңгімелер. А., "Жазушы", 1972; Сахара сыйы. Очерктер. А., "Қазақстан", 1973; Құрдастар. Әңгімелер. А., "Жазушы", 1975; Қайран Нарын. Повесть А., "Жазушы", 1980; Өттің дүние. Повесть А., " Жазушы", 1986, Наркескен. Роман. А., "Жазушы" 1989; "Сегіз сері". Әңгімелер. А., "Жалын", 1991;Әйтке би А., "Жалын", 1995; Ордабасы Қожаберген. А., "Жеті жарғы", 1995; Мұқағали Мақатаев.А., "Рауан", 1996; Есентемір Бөкен би. А., 1996; Шоқ жұлдыз. А., 1998

Дереккөздер
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1928 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]