Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Дойбы

2016-02-24T15:09:58Z

Кырмызов:

[[Сурет:International draughts.jpg|300px|Дүниежүзілiк дойбы. 10×10 тақтасы]]

'''Дойбы''' ({{lang-ru|шашки}}) — спорт түрі. Дойбыны алпыс төрт (орыс дойбысы) не жүз (халықаралық дойбы) шаршыға бөлінген тақтада он екі (орыс дойбысы) не жиырма (халықаралық дойбы) таспен екі адам ойнайды.<ref>Жолымбетов Ө.Ш., Құлназаров А.К., Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4</ref>

Ойынның мақсаты — қарсыласының тастарын түгел жою немесе жүріс жолдарын бөгеп тастау. Дүниежүзілік дойбы федерациясы ([[FMІD]]) 1947 ж. құрылған. Оған отыздан астам ел мүше.

==Тарихы==
Дойбы – бір жағынан ежелгі, екіншіден жас ойын. Ежелгі болатын себебі, ойынға арналған құралдар сонау ерте заманда [[Мысыр]] пен [[Русьтегі Киев]] аймақтарындағы қазба жұмыстары кезінде табылған. Сонымен бірге ежелгі болатын себебі, қазіргі заманғы зерттеушілер дойбының таратылу тарихы мен жолдарын әлі күнге дейін тапқан жоқ – олар ғасырлар қойнауында жасырын жатыр.

Жас болатын себебі, ойын тәртібі уақыт ағысымен өзгерістерге ұшырап, тұрақтандырылды, ол осы ғасырдың орта тұсына таман қазіргі заманға лайықталды. [[Ежелгі Рим]]де дойбы ойыны «латрункул» деген атауға ие. Бұл латын сөзі «латро», яғни қазақшаға аударғанда – сарбаз, жауынгер, т.с.с. мағына береді. Демек, ойын екі армияның соғысымен сипатталған әскери болып табылады.

Дойбы тақтасындағы соғыстың қалай өткенін [[Исидор Севильский]]дің (560-686 б.э.) хабарламасынан білуге болады. Ол жүрістер туралы төмендегіше жазады: «Дойбылардың бір бөлігі тәртіппен, бір бөлігі анда-мұнда жүреді, сондықтан да олардың жартысы қарапайым (ординарии), ал қалғандары адасқандар (ваги) деп аталады.

Қазіргі таңда дойбы дүние жүзінің он үш елінде әр түрлі атаумен, өзіндік ережемен ойналады. 1894 ж. дойбыдан ([[орыс дойбысы]]нан) алғашқы дүниежүзілік чемпионат өтті. Дүниежүзілік [[олимпиада]] 1986 жылдан (халықаралық дойбыдан), дүниежүзілік [[чемпионат]] 1984 жылдан (халықаралық дойбыдан, ал орыс дойбысынан 1985 жылдан) өткізіліп келеді. Қазақстанда дойбыдан ресми жарыстар 1935 жылдан бері өтіп келеді. Кейбір деректерге қарағанда дойбы қазақ жеріне 1740 жылдар шамасында келген. Абайдың атасы [[Өскенбай]], өз әкесі [[Құнанбай]], атақты [[Кемпірбай]] ақын және олардың көптеген замандастары дойбыны құмарта ойнаған. [[Абай]]дың Жидебайдағы [[мұражай]]ында ұлы ақынның дойбысы әлі күнге дейін сақтаулы тұр. 1956 жылдан бастап жүз шаршылы дойбыдан Қазақстан чемпионаты өтіп келеді.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref>

==Қазақтың тұңғыш дойбы шеберлері==
Қазақстандағы дойбы спортының дамуы бұдан бірнеше ғасыр бұрын басталды. Көшпенді бабаларымыз ([[сақ дәуірі]]ндегі) "шатран" деген ойынды білген екен. Әуелгі кезде оны ойнауға тиым салғанына қарамастан қазақ даласына тез тарап кетіпті. Сауда керуендерінің қазақ даласына келуіне байланысты қазақ даласына бұл ойын халықтың сүйікті ойындарының біріне айналған. Қазақстанның шығысында бұл ойынды "дойбы" десе, батыс аймақтарда "шатраш" деп атайды. Қазақтың "екі жеп биге шығу" деген сөзі бұл ойынның ежелден келе жатқандығының, оның ұлттық ойынымыз екенінің бір белгісі.

Қазақстанның бірінші чемпионаты [[1935 жыл]]ы өтіп, оған 12 ойыншы қатысыпты. Бір ерекшелігі, алғашқы чемпионның ұлы [[Абай]]дың немересі, семейлік [[Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов]]тың (бұрынғы деректерде Әкрам деп келген едік) болғандығында. Әрхам Кәкітайұлы екінші рет [[1949 жыл]]ғы өткен республика біріншілігінде чемпион болған. Бұл кісі сонымен бірге тоғыз құмалақты да жақсы ойнаған, бірнеше рет ел біріншілігіне қатысқан. Абайдың мұражайында ұлы ақын ойнаған дойбы тақтасы мен тастары сақталған.

Қазақтан бірінші болып дойбыдан спорт шеберлігіне кандидат болған – [[Шәкір Әлімбайұлы Жамбыршин]] (1902.01.09-1975.10.07). [[1931 жыл]]ы [[Мәскеу қаласы]]ның біріншілігінің қола жүлдегері, 1969-1975 жылдары Республика дойбы федерациясының президенті, екі рет Қызыл Ту орденді, КСРО Министрлер Кеңесінің лауреаты (1949). Бұл кісі соғыс алдында өткен Мәскеу қаласының біріншіліктерінде сол кезде Мәскеуде студент болған кезінде ойнап орындаса керек. Бұл нәтиже сол кездегі өте үлкен жетістік, себебі шеберлер мен кандидаттар ол кезде саусақпен санарлықтай болған. Сол кездерден бастап қазақ дойбышыларының спорттық жетістіктері бірте-бірте өсе бастады.

Қазақтан дойбы, шахмат және тоғыз құмалақ жайлы алғашқы үйрену кітабын жазған [[Талапбек Сұлтанбекұлы]] − (1930-2009) «Дойбы ойыны» (1954), «Шахмат ойнай білесің бе?» (1959), «Шахмат, дойбы, тоғыз құмалақ» (1967) кітаптарының авторы.

Қазақ жігіттері арасынан тұңғыш дойбыдан спорт шебері болған – [[Бақ Қуанышбайұлы Иманәлиев]] (1952.25.07 – 2008.28.07). Бақ [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], [[Қамбаш ауылы]]ның тумасы. Жастайынан көзі көрмей қалған жігіт тағдырдың тәлкегіне көнбей білім алып дойбы үйірмесіне қатысып, әуелі әздер арасындағы, сосын сау көзділер арасындағы жарыстарда озып [[1984 жыл]]ы алғаш рет КСРО финалына қатысқан бірінші қазақ жігіті. Қазақстанның өзінің дойбыдан спорт шебері көпке дейін болмады. Себебі дойбыдан спорт шеберінің нормасын орындау алынбайтын қамалдай болды. Республика чемпионы болу аздық етті. Мысалы, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы болған көкшетаулық [[Қайырлы Әбдірайымов]]тың өзі спорт шебері нормасын орындауға жете алмады. Спорт шеберінің нормасын орындау шарты өте қиын болды. Жарысқа кем дегенде 7 спорт шебері қатысқан жағдайда, кем дегенде 70 пайыз ұпай жинау қажет болды. Сонымен бірге арнаулы одақтық сарапшылар комиссиясы партиялардың сапасын тексеріп ойын шеберлігі тиісті деңгейде деген жағдайда ғана спорт шебері деген атақ берілетін. Міне, осы атаққа, мұндай шоқтығы биік көрсеткішке [[1982 жыл]]ы Бақ Иманалиев қол жеткізді. Ол 30 жасында «Буревестник» ерікті спорт қоғамының одақтық біріншілігінде қазақтар арасында тұңғыш рет спорт мастерінің нормасын артығымен орындап тұңғыш дойбыдан спорт шебері атанды.

Бақ Қуанышбайұлының бұл жетістігінің ерекшелігі – оның бұл жетістікке көздері сау ойыншылармен болған жарыста жеңуі еді. Көзі сау [[гроссмейстер]]лер мен мастерлердің өздері жарыстарға чемодандары толған дойбы теориясының кітаптарын арқалап жүретін, әр дойбышыға қарсы оның партияларын талдап дайындалатын, спорттың осы түрімен кәсіби айналысып жүргендер еді. Теориялық жаңалықтарды Бақ арнаулы дойбы әдебиетінен өз бетінше оқи алмады. Дойбы Меккесі саналатын [[Мәскеу]], [[Ленинград]], [[Одесса]] сияқты орталықтардан жырақ тұрғандықтан мықты гроссмейстерлермен кездесіп тұруға еш мүмкіндігі болмады. Міне осындай жағдайда бір ғана өзінің таланты мен ерекше есте сақтау қабілетіне сүйеніп ойнады. Ол осы атағын кейінгі жарыстарда одақтың ең мықты спорт шеберлері мен гроссмейстерлерімен жарыстарда бірнеше рет дәлелдеп көрсетті.

Бақ Иманалиев дойбы жарыстарында тамаша табыстарға қол жеткізді. Ол [[Қазақ соқырлар қоғамы]]ның ондаған жылғы (1981-2008 аралығында) чемпионы, үш рет Қазақстанның (64) чемпионы (1981, 1982,1984), 100 шаршылы дойбыдан қоғамның біріншілігінің жүлдегері, Қазақ қоғамының құрылғанына 30 жыл толуына арналған мерекелік жарыстың жеңімпазы (1986), Қазақстанның тәуелсіздігіне арналған турнирдің (2007) жеңімпазы, бірнеше ірі турнирлердің (Одесса, [[Юрмала]], [[Бендеры]] және т.б. қалаларда өткен дойбы фестивальдарының) жеңімпазы. Қазақ соқырлар қоғамының құрамында бірнеше рет КСРО командалық біріншіліктерінің чемпионы және жүлдегері болды. КСРО кубогі үшін өткен жарыстарға Қазақстан құрамасының мүшесі ретінде қатысты. Жақсы ұстаз ретінде де көріне білді. Ол дайындаған М.Құрманбеков, Р.Медиаров және З.Терехова спорт шебері нормаларын орындады.

Бақ салып берген жол еліміз тәуелсіздік алған соң дойбы өнеріне қарқындап жол ашты. Қазақстан халықаралық аренаға шығып дойбының 64 және 100 шаршылы түрінен, 64 шаршыдағы халықаралық дойбыдан (бразильдік түрі) ел біріншілігін жыл сайын өткізіп келеді. Жақын арада Б. Иманалиев жайлы кітап баспадан шықпақшы.

[[2010 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те өткен дойбыдан әлем біріншілігінде төрт бірдей қазақ өз жасындағы біріншілікте жеңіске жетіп әлем чемпиондары атанды. Ақтөбелік 15 жасар дойбышылар [[Мират Жекеев]] пен оралдық [[Алтынай Жұмагелдиева]] қазақтан шыққан тұңғыш әлем чемпиондары, ал Ресейде тұратын қандастарымыз Жанна және Мәжит Саршаевтар (Астрахань) өз құрдастары арасында әлем чемпионы атанды. Арада бір жыл өткен соң Мират Жекеев Азия біріншілігінде чемпион болып алғаш рет қазақтан бірінші болып халықаралық гроссмейстер атағын алды. 2013 жылы тағы бір жерлесіміз ақтөбелік [[Ахмет Бәшімов]] халықаралық гроссмейстер атағына қол жеткізді. Мират пен Алтынай, Ахметтің қатары жыл санап көбеюде.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Спорт түрлері]]

Сәкен Сейфуллин (кітап)

2015-11-25T14:11:59Z

Кырмызов:

{{Басылым
|Атауы = Сәкен Сейфуллин
|Түпнұсқа атауы =
|Басқа атаулары =
|Сурет =
|Ені =
|Сурет атауы =
|Авторы = [[Амантай Кәкен]]
|Жанры =
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Түпнұсқаның шыққан уақыты =
|Аудармашы =
|Безендірген =
|Сериясы =
|Баспасы = «Фолиант», [[Астана]]
|Шыққан уақыты = [[2009 жыл]]
|Беттері = 384
|Типі =
|Алдыңғы =
|Келесі =
|isbn = 9965-35-782-X<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref>
|Lib =
|Уикикітап =
|Қосымша ақпарат = қазақтың аса көрнекті ақыны, мемлекет қайраткерінің өмірі мен шығармашылығы туралы
}}
'''Сәкен Сейфуллин''' — [[2009 жыл]]ы [[Астана]] қаласы «Фолиант» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — А. Кәкен. Беттер саны — 384.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=9965-35-782-X&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]</ref>

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/9965-35-782-X|9965-35-782-X]].<ref name=ISBN />

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Бұл кітапта қазақтың аса көрнекті ақыны, мемлекет қайраткерінің өмірі мен шығармашылығының кейбір беймәлім тұстары сөз болады. Автор 20-30 жж. өзекті оқиғаларына (Алаш, айтыс-тартыс, ұлт мәселесі, большевизм, Ленин культі, репрессия т. б) деген Сәкен көзқарасын, ұстанымын нақты деректермен тұжырымдайды.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты]

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2009 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:Фолиант баспасының кітаптары]]

Испан азамат соғысы

2015-11-20T11:40:45Z

Кырмызов:

{{Infobox Military Conflict
|conflict=Испан азамат соғысы
|date=17 шілде 1936–1 сәуір 1939
|place=[[Испания]], [[Марокко]], [[Канар аралдары]], [[Балерик аралдары]]
|image=
|caption=
|result=Испания мемлекетінің жеңісі.
|combatant1={{flagicon image|Flag of the International Brigades.svg}} [[Испан Республикасы]] 
{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[КСРО]] {{flagicon image|Flag of the International Brigades.svg}} [[Интернационал бригадалары]] {{flagicon image|Flag of Mexico.svg}} [[Мексика]] 
|combatant2={{flagicon image|Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg}} [[Испания мемлекеті]] 
{{flagicon image|Flag of Italy (1861-1946).svg}} [[Италия]] 
{{flagicon|Germany|Nazi}} [[Үшінші Рейх]] 
{{flagicon|Portugal}} [[Португалия]] 
|commander1=[[Мануэл Азанио]] [[Франсиско Ларого]] [[Хуан Негрин]]
|commander2=[[Франсиско Франко]] [[Эмилио Мола]] [[Хосе Санджуро]]
|strength1=450,000 350 aircraft 200 batteries (1938)<ref>Thomas, p. 628</ref>
|strength2=600,000 600 aircraft 290 batteries (1938)<ref>Thomas, p. 619</ref>
|casualties1=
|casualties2=
|casualties3= ~500,000<ref>The number of casualties is disputed; estimates generally suggest that between 500,000 and 1 million people were killed. Over the years, historians kept lowering the death figures and modern research concludes that 500,000 deaths is the correct figure. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901, inclusive.</ref>
|notes=
}}

'''Испанияның азамат соғысы''' – [[1936]]-[[1939]] жж. болған әскери тартыс. Бір жақта испан социалистер болған, арғы жақта испан әскери фашистер. Азамат соғысы 17 шілде [[1936]] ж. басталды, және 1 сәурде 1939 ж. аяқталды. Социалистерға [[КСРО]] мен [[Мексика]] көмектесті, ал фашистерға – [[Үшінші Рейх]] және [[Италия]].

== Соғыстың басталуы ==

[[1931]] ж. испанлар өз елде [[Испан Республикасы]] жариялды. Ең бірінші үкіметке консеварторлар және ұлтшылық партиялар келді. Бірақ сосын сайлауда көп социалисттік және коммунистік партиясылар женіс алып, өз заңдар қабылдады. Мысалы, 1932 ж. Аграрлық Заң, осы заң шаруаларға мен диқанларға жері берілді. Осы бәрі консеварторлаға ұнамау болды.

[[1933]] жылы Испанияда сайлауда Коммунист және Социалситтік (Socialist Workers Party of Spain, PSOE) партиясылар жеңіс алып, биік басына келді. Олар өз адам [[Мануэл Азанио]] президент істеді. Осы жылда Алманияда билік басына NSDAP («Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы») келді. Германлар [[Еуропа]]лық фашистерға көмектесу бастады. Содықтан испан фашистер және консеварторлар төңкеріс жасау етті. Испанияның азамат соғысы басталды.

Азамат соғысы басталғанда әлемдін социалисттер Испанияға көмектесу келді. Олар [[интернационал бригадасылар]] ұйымдастырған. Тағыда [[Мексика]] [[Испания]]ға өзінін әскерлер және техника берілді. [[КСРО]] испан социалистерға қарулармен және ақшамен көмектесті. Көп КСРОның мамандық әскерлер және адамдар Испанияға көмектесу келді. Ал Ұлтшылық испанияға Италия және Алмания көмектесті. [[Бенито Муссолини]] италияның диктаторы испанияға 50000 адам жіберді. Алманияда [[Адолф Һитлер]] 15 мын адам жіберіп, испан фашистерға көп ақша берді.

== Соғыс барысы ==

Испан фашистер өз партиясы «[[Фаланга]]» жариялды. Оларға испан әскери қолбасшылар, консеваторлар және монархистер қосылды. Фашистердың басшы Санджуро 20 шілде 1936 ж. өлді және жаңа партияның басшы [[Франсиско Франко]] болды. Бірінші күндерде фашистерттер 50 мын адам өлтірді (социалистер және анти-фашистер).

21 шілде фашистер [[Феррол]] қаласы басып алды. 7 қыркүйектте олар Баск елге кіріп, Билбао қаласы алды, және Мадрид алу бастады. Бірақ [[Мадрид]]тте олар ұтылып шегінді. 1937 ж. фашистер Испан [[Морокко]] алып қайтадан Мадрид шабуылды, бірақ одан да ұтылды.

1938 ж. [[Теруел]] шайқаста республикалық әскерлер женіс алды. Бірақ Алманидан келген фашистер испан Фалангамен одақтасып Теруел тойтартты. 1939 ж. 14 қаңтарда испан фашистер [[Террагона]] қаласы басып алды, ал 26 қантарда [[Барселона]].

28 наурызда Франко әскерлер Мадрид басып алды. Азамат соғысы аяқталды.

== Ақыр ==

Фашисттер билік алғанда репрессиялар істеу бастады. 30-70 мын адам қамау немесе өлтірген болған. [[Екінші Дүниежүзілік соғысы]] басталғанда испан фашистер Алманияға көмектесті, олар «Когілдір дивизия»сы ұйымдастырды.

Франко Испанияда диктаторы болды. [[1975]] ж. ол қаза тапты, және испанлар демократия жолына қайтып бүгінгі [[Испания]] құрылысты.

== Шайқастары және операциялары ==

== Қолбасшылар ==
Испан Республикасы:

* [[Мануэл Азанио]]
* [[Франсиско Ларого]]
* [[Хуан Негрин]]

Испания мемлекеті:

* [[Франсиско Франко]]
* [[Эмилио Мола]]
* [[Хосе Санджуро]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Азамат соғыстары]]
[[Санат:Испания тарихы]]

Бутаков шығанағы

2015-11-18T09:54:24Z

Кырмызов:

{{Көл
|Аты = Бутаков шығанағы
|Көлдің-суреті = North Aral Sea.PNG
|Сурет-тақырыбшасы = <div style="margin-left: 5px; border-width: 0; text-align: left;">
'''Солтүстік Арал теңізі:''' 
1. [[Шевченко шығанағы]] 
2. Бутаков шығанағы 
3. [[Сарышығанақ]]
|Сурет-тереңдігі =
|Орналасуы =
|Координаттары =
|Бассейн-елдері = {{KAZ}}
|Көлдің-түрі =
|Құятын-өзендер =
|Шығатын-өзендер =
|Су кездері =
|Ауданы =
|Ұзындығы = 20 [[километр|км.]]
|Ені = 3 [[километр|км.]]
|Бет-ауданы =
|Су көлемі =
|Орташа-тереңдігі = 3 [[метр|м.]]
|Тереңдігі = 5 [[метр|м.]]
|Аралдар =
|Деңгейі =
|Қала =
}}

'''Бутаков шығанағы''' – [[Солтүстік Арал теңізі]]нің қиыр солтүстігінде, [[Шұбартау]] және [[Көктырнақ]] түбектері аралығында орналасқан. [[Теңіз]] суы тартылғанға дейін шығанақтың суы батыстан шығысқа қарай 40 км шамасында созылып, енінің жалпақ жері 20 км болған. 2004 жылғы деректер бойынша, [[Алексей Иванович Бутаков|А. И. Бутаков]] шыңының ұзындығы 20 км, теңізге шығар жерінің ені 3 к метр солтүстік жағалауы жарқабақты және тереңдеу, оңтүстік -батысы мен оңтүстік жайпақаласы [[Шығанаққа]] жақын жер бедері көтеріңкі, қырқалы, құмдауытты, сортаң және тақырлы алқап. [[Жер қыртысы]] [[бор]], [[палеоген]], [[неоген]] және төрттік кезеңдердің шөгінділерінен түзілген Шығанақтың батпақты - құмды топырағында [[қамыс]] пен [[құрақ]], [[ши]] өседі. Батыс жағалауында 3 км жерде [[Ақеспе]], оңтүстік шығысында [[Тастүбек]] ауылдары орналасқан. [[Арал]] теңізінен алғаш зерттеген А. И. Бутаковтың есімімен аталған.

==Дереккөздер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан шығанақтары]]
[[Санат:Арал теңізі]]

{{stub}}

Меншік салығы

2015-11-17T13:13:50Z

Кырмызов:

'''Меншік салығы''' ({{lang-en|property tax}}) - шынайы меншікке (жер мен мекеме) және кейбір құзыретке сәйкес – жеке меншікке, мысалы, автокөлікке, асыл тастарға, жиһазға салынатын салық. Кейбір елдерде фермерлік құрал-жабдықтары, өнеркәсіп жабдықтары мен оның бөлшектері сияқты меншік түрлеріне салық салынады, сонымен қатар акция, облигация сияқты болмашы активтерге де салық салынады. Меншік салығын әдетте жергілікті билік пен билік штатындағы органдар салады және сол жер салық түсетін негізгі орын болып саналады. Меншік салығы ежелгі дәуірден келе жатыр, ол кезеңде жер салығы деп аталған кейін шаруа үйіне, малға, т.б. салынатын салық болып көбейген. Меншік салығын басқарудан меншіктің салық салуға жататынын анықтау үшін оларды бірегейлендіру, оның бағасын шығару, тиісілі салық мөлшерін анықтау, төленген ақша сомасын жинау талап етіледі. Кейде бұл салықтар кедей отбасылары үшін ауыр болады, ал жалпы алғанда бай, табысы жоғары топтардан түсетін салықтың мөлшеріне шаққанда жағдайы төмен отбасылардан алынатын салық әлде қайта төмен болады. себебі, бай отбасылар негізінен мектепте білім алуға және басқа қызметтер үшін жиі төлейді.
==Қазақстанда==
===Мүлік салығын төлеушілер===

Салық салу объектісі бар жеке тұлғалар жеке тұлғалардың мүлік салығын төлеушілер болып табылады.

'''1. Мыналар жеке тұлғалардың мүлік салығын төлеушілер болып табылмайды:'''

1) мерзімді қызметті өткеру (оқу) кезеңіндегі мерзімді қызметтегі әскери қызметшілер;

2) меншік құқығындағы барлық салық салу объектілерінің жалпы құнынан Республикалық Бюджет туралы Заңда белгiленген және тиiстi қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болған айлық есептік көрсеткіштің 1000 еселенген мөлшері шегінде - Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ерлері, «Халық қаҺарманы», «Қазақстанның Еңбек Ері» атақтарын алған, үш дәрежелі Даңқ орденімен және «Отан» орденімен наградталған адамдар, «Ардақты ана» атағын алған, «Алтын алқа» алқасымен наградталған көп балалы аналар, жеке тұратын зейнеткерлер;

3) меншік құқығындағы барлық салық салу объектілерінің жалпы құнынан Республикалық Бюджет туралы Заңда белгiленген және тиiстi қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болған айлық есептік көрсеткіштің 1500 еселенген мөлшері шегінде - Ұлы Отан соғысына қатысушылар мен оларға теңестірілген адамдар, І және ІІ топтағы мүгедектер;

4) меншік құқығындағы барлық салық салу объектілерінің жалпы құнынан Республикалық Бюджет туралы Заңда белгiленген және тиiстi қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болған айлық есептік көрсеткіштің 1500 еселенген мөлшері шегінде - Ұлы Отан соғысы жылдарында тылдағы жанқиярлық еңбегі мен мінсіз әскери қызметі үшін бұрынғы КСР Одағының ордендерімен және медальдарымен наградталған адамдар, сондай-ақ 1941 жылғы 22 маусым - 1945 жылғы 9 мамыр аралығында кемінде алты ай жұмыс істеген (қызмет өткерген) және Ұлы Отан соғысы жылдарында тылдағы жанқиярлық еңбегі мен мінсіз әскери қызметі үшін бұрынғы КСР Одағының ордендерімен және медальдарымен наградталмаған адамдар.

*1-тармақтың 1) - 4) тармақшаларында аталған адамдар пайдалануға немесе жалға берілген салық салу объектілері бойынша салықты осы тарауда белгіленген тәртіппен есептейді және төлейді;

5) он сегіз жасқа толғанға дейінгі кезеңге жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар;

6) кәсiпкерлiк қызметте пайдаланылатын салық салу объектiлері бойынша дара кәсiпкерлер.

===Салық салу объектісі===

*Жеке тұлғаларға меншік құқығымен тиесілі Қазақстан Республикасының аумағындағы тұрғын үйлер, үйлер, саяжай құрылыстары, гараждар және өзге де құрылыстар, ғимараттар, үй-жайлар, сондай-ақ аяқталмаған құрылыс объектілері қоныстану, пайдалану күнінен бастап (бұдан әрі – пайдалану кезінен бастап) мүлік салығын салу объектісі болып табылады.

===Жекелеген жағдайларда салық төлеушіні айқындау===

*Меншік иесі салық салу объектілерін сенімгерлік басқаруға берген кезде, салық төлеуші Салық Кодекстің 35, 36-баптарына сәйкес айқындалады.

*Егер салық салу объектісі бірнеше тұлғаның ортақ үлестік меншігінде болса, осы тұлғалардың әрқайсысы салық төлеуші деп танылады.

*Бірлескен ортақ меншіктегі салық салу объектілері бойынша өздерінің арасындағы келісіммен осы салық салу объектісі меншік иелерінің бірі салық төлеуші бола алады.

==Тағы қараңыз==
*[[Тұтыну салығы]]
*[[Табыс салығы]]
*[[Прогрессивті салық]]
*[[Регрессивті салық]]
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Салықтар]]

Үркімбай би

2015-11-07T08:21:32Z

Кырмызов:

{{Тұлға
|Есімі = Үркімбай би
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың аяғы
|Туған жері =
|Мансабы = [[шешен]] [[би]]
|Азаматтығы =
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]]дың 1-ші жартысы
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}

'''Үркімбай би''' (т.-ө. ж. б.) — белгілі [[шешен]], [[би]]. [[Орта жүз]]дің [[арғын]] [[руының]] әйдерке тармағынан шыққан. Шамамен 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманында әділ де адуынды би болған. Оның [[Кенесары]] ханға айтқан сөзі ел аузында сақталған. Ол жайындағы деректер М.[[Әуезов]] атындағы [[әдебиет]] және [[өнер]] институтының қолжазбалар бөлімінде сақтаулы. Үркімбай бидің бейіті қазіргі [[Қостанай облысы]] [[Жангелдин]] ауданына қарасты [[Қызбел]] тауының етегіндегі [[Қаратал]] деген жерде.

==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]

Шаян (шоқжұлдыз)

2015-11-06T09:22:19Z

Кырмызов:

'''Шаян''' (лат. Cancer) — ең жарық жұлдызы 3,5-көрінерлік жылдық шамада жалтырап тұратын зодиактік шоқжұлдыз. Бұл шоқжұлдызда жай көзбен байқауға болатын М44 шашыранды жұлдыз шоғыры орналасқан. Шаян шоқжұлдызы [[Қазақстан]] аумағында жыл бойы көрінеді.

==Сілтемелер==
*[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Астрономия]]
[[Санат:Шаян (шоқжұлдыз)]]

{{wikify}}

Nature Chemical Biology

2015-11-06T09:16:07Z

Кырмызов:

{{Журнал
|атауы = Nature Chemical Biology
|шынайы атауы =
|сурет =
|өлшемі =
|сурет атауы =
|мамандануы = [[химия]] мен [[биология]] саласы
|мерзімділік = ай сайын
|қысқарту =
|тілі = [[ағылшын тілі|ағылшынша]]
|редакция мекен-жайы = 25 First Street, Suite 104
Cambridge, MA 02141
USA
|бас редактор = [[Терри Шеппард]]
|құрылтайшылары =
|баспашы = [[Nature Publishing Group]]
|ел = {{USA}}
|тарихы = 2005–қазіргі уақытқа шейін
|құрылуы =
|көлемі =
|жиынтықтылауы =
|таралым =
|ISSN = 1552-4450
|сайты = http://www.nature.com/nchembio/index.html
}}

'''«Nature Chemical Biology»''' – [[химия]] мен [[биология]] саласындағы ай сайын жарық көретін [[ғылыми журнал]]. [[2005 жыл]]дан ''«Nature Publishing Group»'' [[баспа үйі]]нде шығарылады. Журнал беттерінде химия мен биология саласындағы соңғы жетістіктер туралы мақалалар жарияланады. Бас редакторы: Терри Шеппард. ISSN: 1552-4450. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/Nature_Chemical_Biology</ref>

==Сыртқы сілтемелер==
http://www.nature.com/nchembio

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Журналдар]]

Маңғыстау өнер колледжі

2015-11-02T11:09:47Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = Маңғыстау өнер колледжі
|Қысқартылған аты = МӨК
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =МКҚК «Маңғыстау өнер колледжі»
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1993 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік колледж
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 70
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[5 шағын аудан]], [[Ақтау]]
|Сайты =
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Маңғыстау өнер колледжі''' – арнаулы орта оқу орны. [[1993]] жылы Министр Кабинетінің қаулысымен ашылған. Қазір колледж 9 түрлі мамандықтар бойынша мамандар даярлайды. Колледжде есімдері елге танымал, тәжірибелі мамандар жұмыс жасайды. Олардың қатарында Қазақстан еңбегі сіңген қызметкерлері, Алматы мемлекеттік консерваториясының құрметті профессор [[Шәкірат|С.Шәкірат]], ҚР-ның еңбегі сіңген артисі [[Айдарбаева Роза|Р.Айдарбаева]] және Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі А.Құлбаев, т.б. мамандар өздерінің өнерлерімен алуан түрлі республикалық, облыстық байқаулар мен көрмелердің жеңімпаздары атанған.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Маңғыстау энергетикалық колледжі

2015-11-02T11:05:18Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = Маңғыстау энергетикалық колледжі
|Қысқартылған аты = МЭК
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =МКҚК «Маңғыстау энергетикалық колледжі»
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = №194 Шевченко қалалық кәсіби техникалық училищесі №4 Маңғышлақ облыстық кәсіби техникалық училищесі
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1972 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік колледж
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[3б шағын аудан]], [[Ақтау]]
|Сайты =
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Маңғыстау энергетикалық колледжі''' – арнаулы орта оқу орны.
==Тарихы==
*[[1972]] жылы [[Каспий]] жағалауындағы тау-кен комбинат базасында, ғ194 ҚКТУ болып ашылған.
*[[1984]] жылы ғ4 ОКТУ болып өзгерген.
*[[1997]] жылдан бері осы атымен аталады. Алғашқы директоры – [[Черемисов|А.Г. Черемисов]]. Қазіргі директоры – [[Ибраев|Б.Т. Ибраев]]. Колледж облыстағы энергетика салалары үшін мамандар даярлайтын бірден-бір оқу орны. Қазақстанда әлеуметтік әріптестік жүйесінің өркениетті дамуы «''Әлеуметтік-экономикалық және еңбек қатынастарындағы әлеуметтік әріптестік туралы''» [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]] Қаулысынан бастау алды. Осы қаулының негізінде еңбек қатынастарының көп салалы ұжымдық шартының негізі қаланды.
*[[2002]] жылғы «''Қазақстандағы әлеуметтік әріптестік туралы''» Заңның қабылдануына байланысты әлеуметтік әріптестік мемлекет, жұмысшы және жұмыс берушілер арасындағы еңбек қатынастарын реттейтін жаңа статус болды. Бұл заң бойынша әлеуметтік әріптестік шарттық жүйеге негізделген. Бүгінгі таңда Маңғыстау энергетикалық колледжі мен 18 мекеме тәжірибе өткізуге мүмкіндік жасап, бітірушілерді жұмыс орнына мүмкіндіктеріне қарай қабылдауға келісімшарт жасаған.
*14 сәуір [[2005]] жылы колледж базасында [[Қазақстан Республикасының мұнай-газ өндірісі|ҚР мұнай-газ өндірісі]] үшін мамандар дайындау жөнінде колледж бен [[Маңғыстау облысы]]ның әкімшілігі, [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Назарбаев]] атындағы қоғамдық білім қоры және норвегиялық кәсіптік білім қоры арасында төрт жақты байланыс меморандумына қол қойылды. Меморандумның бірінші этапы бойынша тренингтік орталық төрт мамандық бойынша мамандар дайындау көзделген. Екінші кезеңі бойынша колледждегі тренинг орталықтарының оқу базасын салу және теңіз мамандары оқу базасын салу жоспарланған.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Маңғыстау политехникалық колледжі

2015-11-02T10:57:42Z

Кырмызов: /* Серіктестік */

{{Университет
|Аты = Маңғыстау политехникалық колледжі
|Қысқартылған аты = МПК
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =МКҚК «Маңғыстау политехникалық колледжі»
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = Гурьев кәсіптік училищесі Баутин кәсіптік училищесі №54 Форт-Шевченко қалалық кәсіптік училищесі Гурьев облыстық кәсіптік техникалық училищесі №11 Шевченко қалалық типтік училищесі №1 Шевченко кәсіби техникалық училищесі
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1941 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =[[1972 жыл]]
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік колледж
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті = [[Жанбек Қорғанбекұлы Ниталиев]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[3б шағын аудан]], [[Ақтау]]
|Сайты = [http://www.mptk.edu.kz www.mptk.edu.kz]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Маңғыстау политехникалық колледжі''' – арнаулы орта оқу орны. [[1941]] жылы «[[Ембімұнай]]» бірлестігі мен сол кездегі Петровский атындағы зауыт базасында ғ9 [[Гурьев]] қолөнеркәсіптік училище болып ашылып, [[1959]] жылы [[Түпқараған ауданы]]ның Баутин кентіне ауыстырылған. Соңынан ол оқу орны төмендегідей болып өзгерді: [[1973]] жылы – ғ11 орта кәсіптік-техникалық училище. [[1993]] жылы жоғарғы кәсіптік училище. [[1997]] жылдан қазіргі атымен аталады. Алғашқы директоры – М.А. Леснов. Қазіргі директоры – Д.Ешманов <ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>

==Тарихы==
Маңғыстау политехникалық колледжінің тарихының тамыры тереңде. [[1941 жыл]]ы Гурьев (қазіргі [[Атырау]]) қаласындағы Петровский атындағы зауытқа кәсіби мамандар дайындауға арналған ФЗУ, артынан кәсіптік училище болып құрылған болатын. Міне осы училище [[1961 жыл]]ы Маңғыстау түбегіндегі [[Баутин]] поселкесіне көшірілді. Ол кезде училище кеме жөндеу, оны техникалық жабдықтау ісінің жұмысшы мамандарын даярлайтын, кейін Форт-Шевченко қаласына [[Маңғыстау]] мұнай –газ барлау тресі қоныс теуіп, барлау мен бұрғылау көлемі ұлғайған соң, оқу орыны мұнай саласына жұмысшы мамандар даярлауға көшті. Осы училище [[1964 жыл]]ы № 54 Форт-Шевченко қалалық кәсіптік училищесі болып өзгерді. [[1972 жыл]]ы Гурьев облысындағы кәсіптік техникалық училищесі мен Форт-Шевченко қаласындағы № 54 училищесі бірігіп Шевченко (қазіргі Ақтау) қаласындағы 3б шағын ауданына № 11 қалалық типтік училищесі болып көшірілді.

[[1972 жыл]]ы - [[Гурьев облысы]]ндағы кәсіптік техникалық училищесі мен [[Форт-Шевченко]] қаласындағы № 54 училищесі бірігіп Шевченко (қазіргі [[Ақтау]]) қаласындағы 3б шағын ауданына № 11 қалалық типтік училищесі болып көшірілді.

[[1974 жыл]]ы [[Қазақ КСР]] Министр кеңесінің қаулысымен "Маңғышлақмұнай" өндірістік ұйымына салалар бойынша мамандар дайындайтын №1 – ші Ақтау қаласының кәсіби-техникалық училищесі атауы берілді.

[[1993 жыл]]ы [[Маңғыстау облысы]] әкімшілігінің шешімімен [[Ақтау]] қалалық №1 жоғары кәсіптік училищесі
1997 жылы Маңғыстау облысының әкімінің шешімімен Маңғыстау политехникалық колледжі болып аталды.
1972 жылы алғашқы оқу жылын 8 кабинет, 5 шеберхана және 500 оқушымен бастаған оқу орны бүгінгі таңда 4 оқу ғимаратынан, 73 оқу кабинетінен, 4 шеберхана, 5 зертхана, 4мыңнан астам студенттер білім алып жатқан іргелі оқу орнына айналды.

==Материалдық-техникалық базасы==
[[1996 жыл]]дың [[1 қазан]]ынан 1,2739 га жер көлемін пайдалану туралы колледждің мемлекеттік актісі және техникалық паспорты бар.

Колледж ғимараты үш қабаттан тұратын 4 оқу ғимаратынан және шеберханалардан тұрады.

===Басты оқу корпусы===
*Спорт зал, 250 орындық асхана;
*300 орындық акт зал;
*40 орындық конференц зал;
*Жалпы көлемі 59,38 м2 мұражай;
*Жалпы көлемі 42,36 м2 медициналық бөлімше ;
*73 пәндік оқу кабинеті;
*4 шеберхана және 5 зертхана.
===Оқу кабинеттерінің оқу-техникалық құралдармен жабдықталуы===
Колледждің материалдық – техникалық жағдайы кәсіби мамандарды қазіргі талаптарға сай дайындауға жан-жақты мүмкіндіктер жасалған. Оқу әдістемелік, ақпараттық және техникалық құралдармен толықтай жабдықталған 73 оқу кабинеті бар. Оның ішінде 5 компьютерлік кабинет хабарларды зерттеу, сақтау және жылдам жинақтау үшін жергілікті жүйе құрылды, 25 кабинет интернет желісіне қосылған. Компьютер техника саны — 150. Электронды және магнитті сақтаушылардың оқу бағдарламасымен бағытталған оқулықтарда жасақталуда және сатып алынуда. 2009-2010 оқу жылында барлық мамандықтар бойынша колледж оқытушыларының дайындауымен электрондық оқулықтар жасақталды және оқу үрдісінде қолданылуда. 28 оқу кабинеті интерактивті тақтамен жабдықталған.
===Оқу үрдісінің ақпараттық-әдістемелік және кітапханалық қамтылуы===
Колледж жанындағы кітапхананың көлемі 233,3 м , оқырман залына көлемі 50 м 30 стеллаж қойылған. Онымен қоса бір қабырғаға ҚР Президентінің еңбектері, жолдау материалдар, мемлекеттік қайраткерлігін баяндайтын материалдар бір стендаға топтастырылып қойылған. Екі жерге кітаптың құндылығы мен қажеттілігін және ұлттық тілді насихаттайтын сөздер безендіріліп ілінген. Колледж кітапханасы 70 орынға арналған оқу залы бар. Кітапханада 2 кітапханашы жұмыс істейді. Кітапхана оқырмандарға сапалы қызмет көрсетеді. Оқытушылар мен студенттерге кітапханада өз білімдерін жетілдіруге толық жағдай жасалынған.
==Серіктестік==
Теориялық алған білім сапасын тәжрибемен ұштастыру мақсатында 51 өндірістік кәсіпорындармен келісім-шарт жасақталды. Оның ішінде ірі алпауыт өндіріс мекемелері [[ЖШС]] «[[Қазатомөнеркәсіп|МАЭК Қазатомөнеркәсіп]]», ЖШС «ҚазАзот», [[ЖШС]] «[[Каскор|КаскорМашзауыт]]», ЖШС «Ақтау темір қорыту зауыты», ЖШС «ЕмірОйл», ЖШС «Arcelor Mittal Tubular Products Aktau», [[Қазтрансойл|БФ АҚ «Қазтрансойл]]» т.б. бар.

Колледждегі барлық мамандықтар бойынша студенттер оқу жылының басында стандартқа сай тәжірибе бағдарламаларын құрастырып, директордың оқу өндірістік тәжірибе жөніндегі орынбасарына бекітеді. Барлық мамандықтар бойынша тарификацияға сай, топтардың тәжірибе кестесі жасақталынып, тәжірибе жетекшілері тағайындалады. Тәжірибе жетекшілері колледж директорының оқу өндірістік тәжірибе жөніндегі орынбасарына бекітілген бағдарламаларын тапсырған соң, Қазақстан республикасы Білім және ғылым Министрлігінің 05.04.2004 жылғы №287 бұйрығымен бекітілген «Кәсіптік тәжрибе туралы» әдістемелік нұскаулығына сәйкес тәжірибелік есеп мазмұны мен толтырылуының бірыңғай талаптарымен танысып, қол қояды. Тәжірибе кестесіне сай он күн бұрын топтардың жетекшілері базалық кәсіпорынға студенттер туралы мәлімет толтырылған хат дайындайды. Содан кейін тәжірибе жетекшілері жасақтаған бағдарламалары бойынша топ оқушыларына тәжірибе жоспарын беріп, күнделік және тәжірибелік есепті қалай толтыру жолдарын көрсетіп, мекемеге орналастырады және сол мекеменің тағайындалған жауапты қызметкерімен біріге отырып, студенттерді тәжрибеден өткізеді. Студенттер оқу орнынан алған теориялық білімдерін тәжірибемен ұштастырып, барлық көрген-білгендерін күнделікке толтырып, тәжірибе есебін тәжірибе жетекшісіне тапсырады. Тәжірибе жетекшілері жасалынған жұмысына қарап бағалайды және қорытынды бағасын мәліметке түсіреді.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Маңғыстау гуманитарлық колледжі

2015-11-02T10:28:06Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = Маңғыстау гуманитарлық колледжі
|Қысқартылған аты = МГК
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты = Маңғыстау облыстық білім Басқармасының МКҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі»
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = Маңғышлақ педагогикалық училищесі Маңғышлақ педагогикалық колледжі
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[12 сәуір]] [[1983 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік колледж
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті = [[Мәзілбек Нұрбосынұлы Өтебаев]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары = 0
|Профессоры = 0
|Оқытушылар = 69
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[2 шағын аудан]], [[Ақтау]]
|Сайты = [http://www.kollej.kz/kz/ www.kollej.kz]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Маңғыстау гуманитарлық колледжі'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> – арнаулы орта оқу орны. [[1983]] жылы Маңғышлақ педагогикалық училищесі ретінде ашылған. [[1991]] жылы Маңғыстау педагогикалық колледжі, ал [[1997]] жылдан бастап Маңғыстау гуманитарлық колледжі. Ашылғаннан бері колледж директоры – [[А. В. Ушакова]].

==Тарихы==
Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» [[1983 жыл]]ы [[12 сәуір]]де құрылған (Қазақ ССР - нің халық ағарту министрлігінің 12.04.1983 ж. № 261 бұйрығы) және «Маңғышлақ педагогикалық училищесі» деп аталған.

- 29.01.1991 жылы облыс атауының өзгеруіне байланысты Қазақ ССР-нің халыққа білім беру Министрлігінің № 46 бұйрығы негізінде оқу орны «Маңғыстау педагогикалық училищесі» болып өзгертілді.

- [[1991 жыл]]ғы [[1 шілде]]ден бастап, Қазақ ССР-нің халыққа білім беру Министрлігінің 21.06.1991 жылғы № 291 бұйрығы негізінде жалпы білім беру мектептеріндегі бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелердің тәрбиешілерін дайындау сапасын көтеру үшін Маңғыстау педагогикалық училищесінің базасында эксперименттік тәртіпте жоғары үлгідегі орта кәсіптік оқу орны ұйымдастырылды, бұл - Маңғыстау педагогикалық колледжі.

- [[1997 жыл]]дың [[8 мамыр]]ынан Қазақстан Республикасының Жоғары Үкіметінің «Қазақстан Республикасының білім және мәдениет министрлігінің жоғары және орта кәсіптік оқу орындары туралы» № 814 қаулысы негізінде Маңғыстау педагогикалық коллдежі Маңғыстау гуманитарлық колледжі деп өзгертілді.

- [[1999 жыл]]дың [[16 маусым]]ында Маңғыстау облыстық білім басқармасының № 31 бұйрығы негізінде Маңғыстау гуманитарлық колледжі мемлекеттік қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп аталды.

- [[2002 жыл]]дың [[24 сәуір]]інде Маңғыстау облыстық білім басқармасының № 83 – ОД бұйрығы негізінде МҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді.

- [[2005 жыл]]дың [[26 желтоқсан]]ында Маңғыстау облыстық Әкімшілігінің № 414 қаулысының негізінде колледж Маңғыстау облысының білім Департаментінің МКҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді.

- [[2008 жыл]]дың [[5 қараша]]сында Маңғыстау облыстық Әкімшілігінің 2008.05.10ж. № 1489 қаулысы негізінде колледж Маңғыстау облыстық білім Басқармасының МКҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді.
==Материалдық - техникалық базасы==

*Заманауи құрылғылармен, оқу-әдістемелік, анықтамалық әдебиетпен жабдықталған 30 оқу аудиториясы; оның ішінде 1 – виртуалдық зертхана кабинеті, 2 – мультимедиалық кабинет, 3 – компьютерлік кабинет. Барлық кабинет интерактив тақтамен жабдықталған, интернетке қосулы.

*64 мың данадан асатын қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде педагогикалық, оқу-әдістемелік және әдеби кітаптармен жабдықталған, электронды оқу залы бар кітапхана;

*Тігін шеберханасы, ас әзірлеу технологиясы шеберханасы;

*Ырғақ және хореография залы;

*Тренажер залы;

*Жуынатын және киім ауыстыратын бөлмелерімен қамтамасыз етілген спорт залы;

*100 орындық асхана;

*Медициналық кабинет.
==Қоғамдық ұйымдары==
*Балдық билер үйірмесі;

*Халық билер үйірмесі

*Көркем сөз үйірмесі

*Волейбол секциясы

*Баскетбол секциясы

*Футбол секциясы

*«Тоғыз құмалақ» секциясы

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Маңғыстау облыстық медицина колледжі

2015-11-02T10:13:19Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = Маңғыстау облыстық медицина колледжі
|Қысқартылған аты = МОМК
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = Новый Узень медицина училищесі Маңғышлақ облыстық медицина училищесі
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1985 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік колледж
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Жаңаөзен]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Шұғыла шағын ауданы]], [[Жаңаөзен]]
|Сайты =
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Маңғыстау облыстық медицина колледжі'''<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> – арнаулы орта оқу орны. [[1985]] жылы [[Жаңаөзен қаласы]]ның медицина училищесін болып құрылған. [[1990]] жылдары Маңғыстау облыстық медицина училищесі деп өзгертілген, ал [[1996]] жылдан бастап осы атымен аталады. Оқу орны бүгінгі таңда бәсекелестікке бейім мамандарды дайындауды қамтамасыз етуге толық материалдық-техникалық базамен жарақталған.
*Алғашқы директоры – ''Қ.Өскенбаев''.
*Қазіргі директоры – ''Т.Тұрарбекұлы.''

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Кәсіптік мектеп №5

2015-10-31T17:03:00Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = №5 Кәсіптік мектебі
|Қысқартылған аты = №5 КМ
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =Маңғыстау облыстық №5 Кәсіптік мектебі
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = №82 [[Таушық]] ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1958 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = арнаулы орта оқу орны
|Басшының лауазымы =Директор
|Фио лауазымы = Н.Аманжол
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Шетпе]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты =
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Кәсіптік мектеп №5''' – арнаулы орта оқу орны. [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[Шетпе]] ауылында орналасқан. Бұл оқу орны 1958 ж. №82 [[Таушық]] ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі, кейіннен УМСХ №82 деген атпен Маңғыстау ауданының шаруашылықтары үшін механизатор кадрларын даярлау мақсатында құрылған. Алғашқы директоры – Х.Ахтанов. Қазіргі директоры – Н.Аманжол.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясы, Алматы, 1997;
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]]

{{Stub}}

Сүлейман Демирел атындағы университет

2015-10-14T13:44:29Z

Кырмызов:

{{Университет
|Аты = Сүлейман Демирел атындағы Университет
|Қысқартылған аты = СДУ
|Эмблемасы = [[Image:SDU.new.logo.small.png|SDU Emblem]]
|Сурет =[[File:Suleyman Demirel University, Outside view, Entrance.jpg|250px]]
|Шынайы аты = Сүлейман Демирел атындағы Университет
|Халықаралық атауы = Suleyman Demirel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[17 желтоқсан]] [[1996 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Университет
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы = [[Месут Ақгүл]]
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер = 7000-нан аса
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура = 7
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} 1/1, [[Абылай хан көшесі (Қаскелең)|Абылай хан көшесі]], [[Қаскелең]]
|Сайты = [http://www.sdu.edu.kz www.sdu.edu.kz]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09
|lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36
|CoordScale = 3000
|CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ
|edu_region = KZ
}}

'''Сүлеймен Демирел атындағы Университет, СДУ''' ({{lang-en|'''Suleyman Demirel University''', SDU}}, {{lang-ru|'''Университет имени Сулеймана Демиреля'''}}, {{lang-tr|'''Süleyman Demirel Üniversitesi'''}}) — Қазақстан Республикасындағы жоғарғы оқу орны. Университетті 1996 жылы 17-желтоқсан күні Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаев]] пен Түркия мемлекетінің Президенті [[Сүлеймен Демирел]] ашты.

СДУ – оқу үдерісін халықаралық үлгідегі бағдарламаға сай жүргізетін оқу орны болып табылады. Университеттің негізгі мақсаты – қол жетімді бағалармен бакалавриат, магистратура, докторантура және біліктілікті жетілдіру бағдарламалары саласында сапалы білім беруді қамтамасыз ету. Университет бағдарламалары жеке тұлғалардың, қоғамдық топтар мен мекемелердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға жауапты, сондай-ақ мемлекеттегі және әлемдегі әлеуметтік, саяси, экономикалық ортаға бейімделген.

Университеттің мақсаты – білім және ғылым саласында жеке және кәсіби шеберліктерін жетілдіру және арттыруды қалаушылар үшін бағдарламаларды үздіксіз дамыту және кеңейту болып саналады. Әрине, бұл мүмкіндікті әрбір студент әлеуметтік-экономикалық статусына қарамастан пайдалана алады. Сонымен бірге, студенттердің нәсіліне, ұлтына, мәдени әдет-ғұрпына қарамастан, олардың интеллектуалды потенциалы мен адамгершілігі біз үшін ең алғашқы орында.

Университет 2010-2011 оқу жылынан бастап өз жұмысын заманауи оқу-зерттеу құралдарымен жабдықталған «'''Smart Campus'''» қалашығында бастады. Бұл оқу кешені 7000-ға жуық студентті заманауи оқу орны және жатақханамен қамтамасыз ету үшін бой көтерген. Кампустағы 4 факультеттің дәрістері негізінен ағылшын және қазақ тілдерінде жүргізіледі. 17 гектар аумақта жайласқан жаңа оқу ғимараты өзінің 16 анфер лекция залы, 120 аудиториясы, 3 зерттеу орталығы, 8 компьютер бөлмесі, 2 интернет кафесі, 1 стадион, конференц-зал, медициналық пункт, заманауи оқу құралдары мен аса бай электронды ресурстармен жабдықталған 3 кітапханасымен білім алушыларға өте қолайлы жағдай туғызуда.

Оған қоса, кампуста 2 асхана және 3 кантин бар. Ол жерлерде студенттер тамақтанумен шектеліп қана қоймай, бос уақыттарында бас қосып, студенттік өмірлеріндегі маңызды мәселелерін талқылауға, демалуға мүмкіндіктері мол. Қазіргі таңда кампустың жекелеген бөліктері салынып, жетілдіру үстінде.

=='''БАҒДАРЛАМАЛАР ТҮРЛЕРІ'''==
[[File:Suleyman Demirel University, Outside view, Entrance.jpg|thumbnail|right|Сүлейман Демирел атындағы университет, Сыртқы көрініс]]
СДУ-де әртүрлі деңгей және салада күндізгі бөлім бағдарламалары оқытылады. Қазіргі уақытта СДУ '''бакалавр деңгейі'''нде 4 факультет бойынша бірнеше мамандықтарды ұсынады.
Университет ғимараты әлі де құрылыс үстінде, кеңеюде. Бұл - болашақта тағы да басқа бағдарламалар қосылатындығын білдіреді.
'''Магистратура бағдарламалары''' 7 түрлі салада ағылшын тілінде оқытылады. Бұл деңгейлер заманауи қоғам талабына толығымен жауап береді.
Сонымен бірге, университетте '''PhD бағдарламалары''' бойынша да зерттеу жұмыстарын жүргізу мүмкіндіктері бар.
Дамыған тіл мектебі кәсібилігін арттыру мақсатында ағылшын және түрік тілдерін үйренуді қалаушыларға әртүрлі деңгейдегі бағдарламаларын ұсынады.
Жалпы айтқанда, Тіл мектебіне барлық қалаушылар қабылданады. '''IELTS''' және '''TOEFL''' тесттері бойынша да біліктілігі жоғары мұғалімдер көмектесе алады.

=='''ФАКУЛЬТЕТТЕР'''==

'''Филология және педагогика ғылымдары факультеті'''

Филология факультетінде «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Қазақ филологиясы», «Шетел филологиясы», «Шет тілі», «Аударма ісі» және «Журналистика» мамандығы бойынша студенттер қазақ, ағылшын, түрік тілдерімен қатар, француз, қытай тілдерін еркін меңгере алады. Филология факультеті көпсалалы жұмыста өте пайдалы, қазіргі күнде маңызды болып есептелетін ағылшын тілін сапалы оқытуымен ерекшеленеді. Университеттегі бұл факультет түлектеріне қазіргі таңда жұмысқа орналасу ешбір қиындық тудырмайды. Филология факультеті ұжымының басты мақсаты - терең білімі бар, кәсіптік деңгейі жоғары бүгінгі күннің біліктілік талабына сай маман дайындау. Студенттер, сонымен қатар, ұстаздықпен, аудармашы болып, тілші әрі ғалым, сан салалы филолог, журналист, баспагер әдебиет сыншысы, редактор болып қызмет ете алады. Факультет түлектері алыс–жақын шетелдерде тәжірибеден өтіп, Түркия, Қытай, Ұлыбритания, АҚШ мемлекеттерінің беделді университеттерінде ғылыми зерттеулермен айналысуда.
:* 5B011700 Қазақ тілі және әдебиеті
:* 5В020500 Қазақ филологиясы
:* 5B011900 Шетел тілі (екі шет тілі)
:* 5B020700 Аударма ісі
:* 5В021000 Шетел филологиясы
:* 5B050400 Журналистика

'''Экономика және әкімшілік ғылымдары факультеті'''

Экономика факультеті әлемде өзгеріп жатқан экономикалық және саяси мәселелерден үнемі хабардар, және студенттерге өз білімдерін сол мәселелер бойынша тәжірибеде қолдануға бірегей мүмкіндіктер беруде. Факультет - бәсекелестікке қабілетті халықаралық үлгідегі жоғары деңгейде білім беру арқылы студенттерін өз қатарластарынан ажыралып тұруына себепші.

Факультет білім, ғылыми зерттеу, экономика және менеджмент ғылымында терең білім алу саласында заманауи үстемдік ретінде өсуде. Факультет түлектері – кәсіпкерлік, коммерциялық кәсіпорындарда, қаржылық, сақтандырушылық, банктік, басқарушылық және басқа да шетелдік компанияларда, өкілеттіктерде, бірлескен кәсіпорындарда, әлеуметтік–экономикалық, ұйымдастырушылық – технологиялық, ғылыми – зерттеушілік және инновациялық қызмет түрлерімен айналысатын сан салалы мамандар.

:* 5B050600 Экономика (ағылшын тілінде)
:* 5B050900 Қаржы (қазақ тілінде)
:* 5B050900 Қаржы (ағылшын тілінде)
:* 5B050700 Менеджмент (ағылшын тілінде)
:* 5B051100 Маркетинг(ағылшын тілінде)
:* 5B020200 Халықаралық қатынастар (ағылшын тілінде)
:* 5В050800 Есеп және Аудит (ағылшын тілінде)
:* 5В050800 Есеп және Аудит (қазақ тілінде)

'''Заң және әлеуметтік ғылымдары факультеті'''

Қоғамның барлық салаларында әрқашан қажеттілік тудыратын мамандықтың бірі – заңгер мамандығы. Құқық пен заңды білумен құқық әлемінде бағдарлану қабілеті өмірге кең көзқарас қалыптастырып, үлкен мүмкіндіктерге жол ашады.

Жалпы оқу бағдарламасы келешекте құқықтану бакалавры академиялық дәрежесін алған түлекті ҚР-ның құқық қорғау органдарында, заң шығару органында және сот жүйесінде, нотариат, адвокат мамандықтары бойынша ағылшын және түрік тілдерін терең меңгерген жаңа заман заңгерлерін даярлайды. Жоғарғы курстарда сабақ өткізу үшін Түркия мен Европа елдерінің беделді ЖОО профессорлары шақырылады.

Оқу процесі заңгерді болашақта заң мамандығын талап ететін кез-келген қызметте жұмыс істей алатын, сонымен қатар құқықтың белгілі бір саласында терең білімі бар, жан-жақты маман ретінде дайындау үшін ұйымдастырылған.

:* 5B030100 Құқықтану (қазақ тілінде)
:* 5В020300 Тарих (қазақ тілінде)

'''Инженерлік және жаратылыстану ғылымдары факультеті'''

Инженерлік факультет - университеттің бағдарлама жасау бойынша озық зертханасы бар, сапалы білім беру орталығы. Университет қабырғасында ақпараттық технологияларды программалық жабдықтауға арналған ғылыми зерттеу орталығы қызмет етеді. Факультетті түлектері қазірдің өзінде Қазақстанға және шетелде танымал.

Факультетте халық шаруашылықтың, бизнестің әр алуан салаларында табысты жұмыс істей алатын математика, ақпараттық технологиялар және механика мамандықтары бойынша біліктілігі жоғары мамандарды даярлауда; студенттердің, магистранттар мен Ph.D докторанттардың оқуына, шығармашылықтарына арналған мүмкіншіліктерді беру, ойдың және жекелік өздігінен жетілуіне жайлы шарттарды жасауда.

Мемлекеттік органдарды, түрлі мекемелер мен компанияларды сапалы білімді мамандармен қажеттілігінше толық қамтамасыз ету мақсатымен, сондай-ақ студенттердің сапалы және қажетті білім алуын қанағаттандыру мақсатымен, қазіргі технологиялардың даму динамикасын қадағалайтын икемді бағдарламалар бойынша білім беру қызметтерінің ашық және айқын жүйесін құру; ғылыми, педагогикалық және нақты өндірістік қарым-қатынасты нығайту мақсатымен мемлекеттік ұйымдармен, мекемелермен ынтымақтастықты дамыту – факультеттің басты мақсаты.

:* 5B010900 Математикалық педагогика (қазақ тілінде)
:* 5B010900 Математикалық педагогика (ағылшын тілінде)
:* 5B060100 Ғылыми Математика (қазақ тілінде)
:* 5B060100 Ғылыми Математика (ағылшын тілінде)
:* 5B070300 Ақпараттық жүйелер (қазақ тілінде)
:* 5B070300 Ақпараттық жүйелер (ағылшын тілінде)
:* 5B070400 Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету (қазақ тілінде)
:* 5B070400 Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету (ағылшын тілінде)

=='''ТІЛ МЕКТЕБІ'''==

15 жылдың төңірегінде Тіл мектебі жоғары дәрежелі, толық, заман талабына сай білім алуға мүмкіндік беріп келе жатыр. СДУ Тіл мектебінде тілді нәтижелі үйрену оның ең негізгі артықшылығы. Ағылшын тілін үйрену сол шет тілдің негізін түсіне отырып, қатынас жасауға негізделеді. Курстар таңертең және кешкі уақыттарда жүргізіледі.

'''Қол жетімді деңгейлер'''
:1 - деңгей – Бастауыш (Pre-A1)
:2 - деңгей – Элементарлық (A1)
:3 - деңгей – Аралық алды (A2)
:4 - деңгей – Аралық (B1)
:5 - деңгей – Аралық соңы (B2)
:6 - деңгей – Ілгерілетілген (C1)
:7 - деңгей – Кәсіби (C2)

'''IELTS және TOEFL курстары'''
Ағылшын тілі курстарында білім алушылардың жас ерекшеліктеріне және статусына, сонымен қатар, оқу ұзақтығына қарай ешқандай шектеу қойылмаған. Осы курстарда мектеп оқушылары, студенттер, жұмысшылар және шет тілін меңгергісі келгендердің барлығы да оқи алады.
Топтағы студенттер саны 8-ден 12 адамға дейін. Бұл студенттер мен оқытушылардың өзара жұмыс жасауын ыңғайлы ете түседі.
Дәрісханалар заман талабына сай жиһаздар, тақталар, компьютерлер, аудио және видео жүйелер, проекторлармен қамтамасыз етілген. Интернетке тегін кіруге рұқсат етілген.

=='''МАГИСТРАТУРА ЖӘНЕ PhD БАҒДАРЛАМАЛАРЫ'''==

Сулейман Демирел атындағы университет '''магистратура''' және '''PhD бағдарлама'''ларын да ұсынады. Бұл бағдарламалар халықаралық бағдарламалар негізінде ағылшын тілінде оқытылады. Сабақ кестелері студенттің уақыт талабына қарай түзіледі. Өйткені СДУ оқу үдерісін әрдайым жаңартып, заманауи түрде жүргізуге тырысады.

Университетіміз жоғары оқу орнынан кейiнгi бiлiм беру бағдарламасы бойынша төмендегідей магистратура мамандықтарын даярлауды іске асыруда. Магистратурада мамандар дайындау екі бағытта жүргізіледі: ғылыми- педагогикалық бағыт және бейіндік бағыт.
:* 6М011700 «Қазақ тілі және әдебиеті»
:* 6М011900 «Шетел тілі: екі шетел тілі»
:* 6М070400 «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
:* 6М010900 «Математика» (Педагогика)
:* 6М060100 «Ғылыми Математика»
:* 6М050700 «Менеджмент»
:* 6М050600 «Экономика»

Университетіміз '''PhD бағдарламасы''' бойынша төмендегі мамандықтар бойынша халықаралық талаптарға сай ғылыми мамандарды даярлауды іске асыруда:
:* 6D070400 «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
:* 6D010900 «Математика» (Педагогика)
:* 6D050700 «Менеджмент»

[[File:Suleyman Demirel University - Hall, Social activities.jpg|thumbnail|left|Университет, Жүйелі әлеуметтік шаралар университеттегі студенттер өмірінің бір бөлігі]]
=='''ҚОЛ ЖЕТІМДІ БАҒАЛАР'''==

Біздің университетте сапалы білім алу құны қол жетімді. Сонымен қатар СДУ-нің ішкі гранттары, білім алуға жеңілдіктер, университетте жұмыс және түлектердің жұмысқа орналасуына көмек ретінде қаржылай қолдау көрсетіледі.

=='''ӘЛЕУМЕТТІК ОРТА'''==

СДУ-де студенттердің өз мүмкіндіктерін академиялық, қоғамдық және әлеуметтік өмірде қалыптастыруға арналған, қызығушылықтарына байланысты әр түрлі клубтар мен үйірмелер жұмыс жасайды. Университеттің қоғамдық өміріне араласу студенттің көшбасшылық қасиеттерін дамытуға және топта бірігіп жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, СДУ студенттері университетаралық өткізілетін қоғамдық жұмыстарда белсенді қатысады. Студенттер арасында халықаралық сайыстарда жүлделі орын алғандар да бар.

=='''ЖҰМЫСҚА ОРНАЛАСУ МҮМКІНДІКТЕРІ'''==

Сулейман Демирел атындағы университет Қазақстандағы сапалы білім беретін университеттердің бірі. Университет түлектеріне жергілікті компаниялармен қатар халықаралық компаниялар да қызығушылық танытуда. Түлектердің 95%-ы университетті бітіргеннен соң жұмыспен қамтамасыз етілуі соның айғағы. Университет сапалы кәсіби мамандарды жетілдіріп шығаруда өз күшін салуда.

=='''ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР'''==

Университетаралық ынтымақтастықтың бірден-бір басты бағыты - білім алушыларға шетелдік жоғары оқу орындарында іс-тәжірибесін өтеуге мүмкіндік беруге және екі диплом алуға бағытталған бірлескен білім бағдарламаларын әзірлеуге және жүзеге асыруға барынша көмек көрсету болып табылады.

Университеттің халықаралық қатынастар бөлімінің қызметі - әлемдік білім беру және ғылыми қауымдастыққа ары қарай ықпалдастыру, университеттің имиджін нығайту жөніндегі міндеттерді шешуге бағытталған. Бұл жұмыс шетелдің жетекші университеттерімен ынтымақтастық бағдарламалары шеңберінде, халықаралық білім бағдарламалары мен жобаларды жүзеге асыру, бірлескен ғылыми-зерттеу қызметтерін жүзеге асыру, ғылыми-практикалық семинарлар мен конференциялар ұйымдастыру, оқытушы мамандармен өзара алмасу және студенттердің білімін дамыту бағдарламалары шеңберінде жүзеге асырылады. Университет 60тан астам білім-мекемелер, халықаралық ұйымдар және университеттермен серіктестік қатынас орнатқан. СДУ келісім негізінде АҚШ, Ұлыбритания, Швейцария, Оңтүстік Корея, Қытай, Түркия және Пакистан елдерінің серіктестерімен, сондай-ақ ТМД (Ресей, Армения, Азербайжан және Қырғызстан) университеттерімен тұрақты және перспективті байланыс орнатты.

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.sdu.edu.kz/kz Сулейман Демирел атындағы Университетінің ресми торабы]
{{Алматыдағы университеттер}}
[[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]]

Әлібек Зілқараұлы

2015-09-14T10:10:18Z

Кырмызов:

{{Тұлға
|Есімі = Әлібек би
|Шынайы есімі = Әлібек Зілқараұлы
|Сурет =
|Сурет ені = 220px
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туылған күні = 1815
|Туылған жері =
|Мансабы = [[би (тұлға)|би]] [[батыр]]
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1876
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}

'''Әлібек Зілқараұлы''' (шамамен 1815 — 1876 жылдары өмір сүрген) — [[би]], [[батыр]]. [[Ақан сері]]нің [[өкіл әке]]сі.

Арыстан, [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан]], [[Орынбай ақын]]дармен [[дос]] болған. Әлсіздерге қорған болып, әділеттілігімен аты шыққан. Озбырлардан жапа шеккендер келіп паналаған. Ақан сері Әлібек өлгенде көпке белгілі “[[Қараторғай]]” әнін шығарған. “Арысым, [[ел]] қорғаны, батырым-ай, Айырылдым қапияда сенен неғып?! Тәңірдей сыйынатын Әлекем-ай, Жүргейсің әруағыңмен елді қорғай” деген жолдары Әлібекке арналған. Әлібектің Біржанға айтқан: “Батыр жүрегін еліне береді, жанын құдайға береді, ал [[намыс]]ын ешкімге бермейді”, Орынбайға айтқан “Тірілердің өлмейтін жері, өлілердің мекені — [[кітап]]” деген қанатты сөздері күні бүгінге дейін ел жадында сақталған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:1876 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ билері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
{{Суретсіз мақала}}

Төле би

2015-09-14T10:03:55Z

Кырмызов:

{{Тұлға
|Есімі = Төле би
|Шынайы есімі = Төле Әлібекұлы
|Сурет = Portrait_of_Tole_bi.jpg
|Сурет ені = 220px
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туылған күні = 1663
|Туылған жері = [[Жайсан]] (қазіргі [[Жамбыл облысы]], [[Шу]] өңірі)
|Мансабы = [[би (тұлға)|би]]
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1756
|Қайтыс болған жері = [[Ақбұрхан-орда]] (қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Төле би ауданы]])
|Әкесі = [[Әлібек би]]
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Төле Әлібекұлы''' (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі, Қазыбек, Айтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған. Артында "бүтін билікке Төле би жеткен" деген сөз қалған тарихи тұлға. "[[Жеті жарғы]]<nowiki/>ны" жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан егесі кезінде Есім ханды қолдаған (Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме дейін" кітабынан). Яғни Есім хан тұсындағы, халық аузында "Есім ханның ескі жолы" атанып кеткен қазақ халқының заңдар жинағын құрастыруға қатысқан билердің бірі деп айтуға толық негіз бар. Өз заманында Қазақ хандығының тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.

==Өмірбаяны==
Төле би [[1663]] жылы қазіргі [[Жамбыл облысы]] [[Шу]] өңірінде туған. Ұлы жүздегі [[дулат]] тайпасының жаныс руынан. Бала күннен жас Төле әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт таниды, [[қазақ]] халқының ақындық-шешендік өнерінен тәлім алады. Он бес жасынан ел билігіне араласып, ақыл-парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.
===Тауке ханның басқару кезінде===
Төле би [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек]], [[Әйтеке би|Әйтеке]] билермен бірге [[Тәуке]]ні хан етіп көтеруге, үш жүздің ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп, бірегей [[қазақ хандығы]]н нығайтуға, [[жоңғар шапқыншылығы]]на қарсы бауырлас [[қазақ]], [[қарақалпақ]] және [[өзбек]] халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатынасты. [[Тәуке]] хан Төле биді [[Ұлы жүз]]дің бас биі еткен. Төле би [[Қазыбек би]]мен және [[Әйтеке би]]мен бірлесе отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы болып табылатын [[Жеті жарғы]]ның қабылдануына атсалысты. [[Ордабасы]] жиыны кезінде Төле би басшылық жасап, жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруге ұйытқы болды. Шашырап кеткен қазақтардың басын қосып, [[Ресей]] мен [[Қытай]] секілді екі алпауыт мемлекет арасында оңтайлы саясатты жүргізген [[Абылай хан]]ды өкіл бала етіп тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі орасан.
===Абылай ханның басқару кезінде===
[[1742]] жылы [[Абылай хан|Абылай]] тұтқиылдан шабуыл жасаған жоңғарлардың қолына түсіп қалғанда, оны тұтқыннан босатуда Төле би белсенділік танытты. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан [[Әбілқайыр]] хан мен Төле бидің [[Орынбор]] әкімшілігінен [[Абылай хан|Абылайды]] тұтқыннан босатуға ықпал жасауын өтінгендігі айтылады. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші боп барып, келіссөз жүргізіп, [[1743]] жылы 5 қыркүйекте [[Абылай хан|Абылайды]] тұтқыннан шығарып алады. Төле би ішкі және сыртқы саясатта сара бағыт ұстанды. Хандық пен мемлекет тұтастығын, тәуелсіздігін діттеп, жаугершілікте дұшпан қолында қалған қалалар мен жерлерді қайтаруға күш салды. [[1734]] жылы Ресей патшасы Анна Ивановнаға және [[1749]] жылы [[Орынбор]] губернаторы И.Неплюевке хат жолдап, бодандықты қабылдауға ризашылық танытты. Бұл сол тарихи кезеңде шарасыздан жасалған қадам болатын. Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын жақсартуды бірінші кезекке қойды. [[1748]] жылы орыс сауда керуені тоналғанда, бұған кінәлі Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл шығынды жұрт көзінше өтеттіреді. [[1748]] жылы [[Әбілқайыр хан]] қаза тапқанда, оның баласы [[Ералы]] сұлтан әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле би [[Әбілқайыр хан|Әбілқайырдың]] өлімі үшін айыпкерлердің [[Жеті жарғы]] заңына сәйкес жеті құн төлеуі туралы шешім шығарады. [[Ералы]] айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды кешіреді де, әкесін өлтіруге қатысушылардың бірі [[Сырымбет батыр]]ды жетінші құн орнына өз қолымен өлтіреді. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайырдың]] балалары бұған да тоқтамай, [[Барақ сұлтан]]ның жауапқа тартылуын Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып жүрген [[Барақ сұлтан]] Төле биге өзі келіп, жасаған ісі үшін сотқа тартуды сұрайды. Төле би билер сотына қазақ билерінің ішінен [[Барақ сұлтан]]ның ұсынуы бойынша төрт белгілі биді ([[Жалған би]], [[Сырлыбай би]], [[Даба би]], [[Қабек мырза]]) қатыстырады, өз тарапынан бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле би [[Барақ сұлтан]]ды ақтап алады.
Төле би [[Әбілқайыр хан]]ның өлімі үшін жеті адамның құнын кескенде де, [[Барақ сұлтан]]ды ақтап алғанда да, туысы [[Қойгелді батыр]]ға тоналған орыс сауда керуенінің өтеуіне екі мың жылқы төлеуге билік шығарғанда да елдің елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын, тұтастығын сақтауды көздеді. Төле бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады. Төле би хан, сұлтандардың, бектер мен билердің өзара қырқысының ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, татулықты жақтады. Оны елге танымал “Елге бай құт емес, би құт” дейтін қанатты сөзі айқын аңғартады. Бізге келіп жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ұлт бірлігін нығайтуды барынша жақтағандығы айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Көкі би|Көкі]], [[Мәлік би|Мәлік]], [[Ержан би|Ержан]] билердің еліңізге қандай өсиет қалдырасыз деген сұрағына былай деп жауап берген екен: “Жүзге бөлінгендердің жүзі қара. Руға бөлінгендердің құруға асыққаны. Атаға бөлінгендер адыра қалады. Көпті қорлаған көмусіз қалады. Хан азса, халқын сатады. Халық азса, хандыққа таласады”. Төле бидің артында кейінгі ұрпаққа жарық жұлдыздай жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін көптеген өсиет сөздері қалған. Оның шешендік сөздері айтпақ ойының ұшқыр да тапқырлығымен, тап басатын көркем теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де айқындылығымен ерекшеленеді. Оның Данагүл есімді келінінің де есімі көпке танымал.

==Шешендігі==

Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп [[бата]]сын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле "Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ" дегенді сұрайды. Сонда. әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады:

 - Балам, мынаны сындырып көрші. Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды. - Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би: - Бұдан не түсіндің, балам? - дейді. Сонда. Төле бала: - Түсіндім, әке бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. "Саяқ жүрген таяқ жейді" демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой. - Бәрекелде, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауызбірлікке, ынтымаққа шақыра біл. "Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын" дегенінің мәнісі осы, - депті.

----

Елдің [[Қазығұрт]] тауының бөктеріне көшіп-қонып жатқан көктеу кезі екен. Бір күні Төленің әкесі Әлібек биге екі даугер жүгініске келіпті. Біреуі: - Қырдан қуып індеткен түлкіме мынау таласып бермейді. Екіншісі: - Сыртынан жүні жетілсін деп бағып жүрген түлкім еді, оның үстіне жер де, ін де менікі, демек түлкі де менікі. Екеуі осылайша біраз дауласады. Әлібек би даугерлердің сөздерін тыңдап болған соң, баласына сілтеп, мұның билігін Төле берсін дейді. Даугерлер Төлеге келсе, ол бір шыбықты ат қылып далада "айт, шулеп" ойнап жүр екен. Алдына келіп дауларын баяндаған соң бала: - [[Түлкі]] арлан болса, сенікі, - дейді, "қырдан қуып келіп індеттім" деген жігітке. - Ұрғашы болса сенікі, - дейді "жер менікі" деген жігітке. Баланың бұл билігіне түсінбей әлгілер әкесіне қайтып келеді.

- Балаңыздың сөзіне түсінбедік... - Тәлежан төресін дұрыс берген екен, - дейді Әлібек би. - Түлкінің ұланын [[тұз]] сақтайды, ұрғашысын ін сақтайды. Түлкі еркек болса, сенікі, сенің қырдан куып келіп індеткенің рас, түлкі саған тиеді, ал ұрғашы болса, жер иесі саған тиеді.

----

Төленің жас кезі. Жотада мал бағып жүрсе, анадай жерде бес-алты аттылы кетіп бара жатады. Бала олардың алдынан шығып сәлем береді. Орталарындағы ақсақалды [[Қоңқа би]] деген жасы жетпістерге келген кісі екен.

 - Балам, бұл қай ауылдың малы? - Әлібек бидің. - Анау үйездеп жатқан [[жылқы]]лар кімдікі? - Ол Жыланкөз байдікі. - Е, е, іздеп келе жатқанымыз сол Жыланкөз бай еді. - Менің де сол ауылға барар шаруам бар еді, сіздерге ілесе барайын, - дейді Төле бала. Олар жүріп келе жатып сәске түс кезінде көп жылқыны көреді. Жылқының көптігі соншалық, кіші бесінге дейін шетіне шыға алмайды. Сонда жолсерік бала: - [[Ата]], мынау жылқы қандай байдың жылқысы болды екен? Білесіз бе? - деп сұрайды. Оған Қоңқа би: - Қарағым, бұл нысапсыз деген байдың жылқысы, - дейді. - Нысапсыз деген қандай бай? - Балам, айтайын: нысапсыз деген, осы малды жия берген, жия берген. Бұл нашарға, кедейге қайырымы жоқ, ат майын бермейтін байдың малы. Олар одан әрі жүріп келе жатады. Кенет кең далада жайқалып өсіп тұрған қалың егіннің үстінен түседі. - Ойпырым-ой, ата, мынау қандай адамның егіні болды екен? Көз жауын алып, жайқала өсіп тұр ғой, - дейді бала. - Ә, шырағым, бұл егін қайырсыз деген байдың егіні. - Қайырсыз деген бай ма? Қай ел болады, ата?

- О, шырағым, айтайын. Бай бір өзі пәлен адам жалдап, осынша жерді айдатты. Арзанға жұмыс істетіп, еңбегін бір жеді. Енді егінді біреудің еңбегімен орғызып, қырманға салды. Бастыртып, қамбаға құйды. Мұның бәрін өзі істемеді, біреуге істетті. Сонан соң елде астық болмай калған жылы қымбатқа сатты. Өзі жан қинамай үйде май шайнап жатты. Келесі жылы тағы егін ектірді. Енді екі есе адам жалдады. Жылдан-жылға осылай кете берді. Одан жұртқа пайда жоқ. Ел ашыққанда, қымбатқа сатты. Мұның қайырсыз болатын себебі осы. Түсініп ал, балам.

- Түсіндім, ата. Екеуі келе жатса, бір жерде көп адам жиналып, көр қазып жатады. - О, балам, - дейді Қоңқа би, - анау жиналған топ адам кімдер? Көзің жетік қой, қарашы? - дейді. Бала қарайды: - Ата, өлген адамды қойғалы жер қазып жатқан көрінеді.

- Ендеше, сен барып біліп қайт. Көметіндері өлген адам ба, тірі адам ба екен? Соны сұрағын.

Бала шабады да кетеді. Барып көр қазып жатқандарға сәлем береді. - Сіздердің жерлейтіндеріңіз өлген адам ба, тірі адам ба? Жақыны өліп, жаны күйіп тұрғандардың біреуі: - Не деп былшылдайды мынау? - Екінші бірі келіп, баланы қамшымен басына салып жібереді. - Иттің баласы, не оттап тұрсың? Бозбалалардың екеу-үшеуі оған жабыла кетіп еді, араларындағы бір қария кісі: - Тоқтаңдар, - дейді айқайлап: - Әуелі жөн сұрайық. Қайдан келе жатқан бала екен, білелік. Кәне, балам, сен не дедің? - дейді. - Көміп жатқандарыңыз өлі адам ба, тірі адам ба? - дедім. - Қарағым, осы сөзді өзің айтып тұрсың ба, жоқ басқа біреу айтқызды ма саған? - Қасымда үлкен кісі бар еді. Сол кісінің атқосшысы едім. Ол кісі: - Аналардың жерлейін деп жатқаны өлген адам ба екен, тірі адам ба екен, барып біліп келші? - деп жұмсады. - Апырым-ай, мұны сұраған қария тегін адам емес екен-ау. Қой, баланы ұрмаңдар, жігіттер. Мұнда бір мән бар. Сол қарияны біреуің барып шақырып келіңдер. Екі жігіт қарияға барып сәлем береді. - Ақсақал, бір қадірлі адамымыз қайтыс болып, соны қойып жатыр едік, ілгерінің жолы, өлікке құран оқып аттаныңыз. Қоңқа би: - Ә, ондай болса жарайды, - деп атының басын бұрып, әлгілерге барады. Өлікті қойып болған соң көпшілік: - [[Ақсақал]], алыстан келе жатыр екенсіз. Өзіңіз де бір қадірлі кісі көрінесіз. Бұл кісі де қадірлі адамымыздың бірі еді. Мына баланы бізге жіберген екенсіз. Бала шауып келді де бізден: - Қойып жатқан өліктеріңіз өлген адам ба, болмаса тірі адам ба? - деді. Соны көңілімізге ауыр алып, осында бозбалаларымыз қол көтерді. Баладан мұны қалай сұрадың, өзің бе, жоқ саған біреу үйретті ме? - деп едік, "ақсақалым бар еді, сол кісі осылай сұра деп жұмсады" - деп шынын айтты. Тағы бір қария былай деп сұрады. - Сізден сұрайтынымыз, мұны қалай айттыңыз? Бұл өлі адам ба, жоқ тірі адам ба дегеніңіздің мәнісі қалай, түсіндіріңіз? - Ә, оны дұрыс сұрайсыңдар. Тірі [[адам]] ба дегенім, артында өзіндей болатын бала-шағасы бар ма, ас-су беретін мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі адам ба дегенім, өзіндей болып өсетін артында бала-шағасы жоқ болса, ас-суын беретін мал-жаны жоқ болса, мұның аты шын өлік, шырақтарым. Осының қайсысы білгім келіп еді. Бұл өлік осының қайсысы? - Уа, ата, артында баласы бар, ас-суына жарайтын мал-жаны бар дәулетті кісі. Қоңқа ақсақал құран оқып, бата қылады. Көпшілік: - Ауылға жүріңіз, мейман болыңыздар, - деп өтінеді. - Шырақтарым, маған ауылға қонуға болмайды. Мен түздің адамымын, - деп Қоңқа би атының басын бұрып жүріп кетеді. Жолда келе жатып бала тағы да: - Ата, түздің адамымын? - дегеніңіз қалай? - деп сұрайды. - Қарағым, өзің аңғарымпаз бала екенсің. Сенің атың кім? - Атым - Төле.

- Төле қарағым, түздің адамымын дегенім - көпшіліктің халықтың адамымын дегенім... - Бата берейін, сені түзде кездестіріп, серік болдым. Мен секілді сенің де өмірің түзде өтсін, түздің адамы бол, балам, - деп бетін сипайды қарт. Төле би есейгенше сол жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты үнемі құрметтеп еске алып, өзіне ұстаз тұтқан екен.

----

Ертеде [[Шу өзені]]нің Балқашқа жақын жайылым алқабына үйсін мен арғын тайпаларының белді бектері таласыпты. Екі жақтың да билері бас қосып, кеңесіп, бәтуаласа алмайды. Көпшілікке еріп барған он бес жасар Төле билік айтушыларға көңілі толмайды. Ол: - Ақты ақ деп бағалар! О, игі жақсы ағалар! Өзегі талса ел біткен, Өзен бойын жағалар, -

деп сөз бастай бергенде: - "Ата тұрып, ұл сөйлегеннен без, ана тұрып қыз сөйлегеннен без" деуші еді. Мына бала кім өзі? - дейді, төрде отырған би. Төле қасқая қарап тұрып:

- О, би ата, он үште отау иесі демес пе, Кінәлімін бе, келіп қалсам он беске? Сөз сөйледім, бұйыра көрмеңіз айыпқа, Алакөз болу ағайын адамға лайық па? - деп, бір тоқталады да, төрде отырған биге былай деп сауал қояды: - О, игі асқар тауымыз, Әділ ме осы дауымыз? Жар астында тұрғанда, Жасырынып жауымыз? Сонда әлгі би: - Қой асығы демеңдер, Қолыңа жақса сақа ғой. Жасы кіші демеңдер, Ақылы асса аға ғой. - деген ғой, балам, билікті саған бердім, - дейді. Бала Төле жұлып алғандай:

- Сары табақтан сарқыт қайтады деген. Билікті маған берсеңіз, Шу өзенінің оң жағын үйсін, сол жағын арғын жайласын, бұған қалай қарайсыздар? - дейді. Бұл шешімге екі жақ та риза болып, бітімге келеді. Сонда төрдегі би:

- Үй баласы ма деп едім, Ел баласы екенсің. Ай маңдайлы арысым, Талабың алдан өтелетін. Ауылыңның таңы бол, Маңдайындағы бағы бол! - деп бала Төлеге бата берген екен. Осыдан бастап Төленің аты шығып, ел арасындағы дау-жанжал, келіссөзге араласып, билік айта бастапты.

----

Төле бала [[ауыл]] сыртында қозы бағып жүргенде, жанынан өтіп бара жатқан қос аттының бірі: "Әлібек қартайыпты, әділдігінен айныпты" деп ренжіп бара жатқанын естіп қалады. Төле олардың алдарынан шығып, сәлем беріп: - Оу, ағалар, әкем Әлібектің билігіне ризамысыздар жоқ, наразымысыздар? - дейді.

- Наразымыз, балам. Әкең әділ билік айтпады. - Ендеше қайтыңыздар. Екі жақ Әлібектің алдына қайта келгенде бала Төле: - Ата, билікке екі жақ бірдей риза болу керек. Әйтпесе, ол әділ билікке жатпайды. Жеңілген де, жеңген де шындықты мойындауы керек, - дейді. - Олай болса, балам, осы даудың билігін өзің айтып берші? Төле әуелі таластың мәнін сұрайды. Сонда дауды бастаған жігіт ботасында жоғалтқан түйесін жолда кезіккен керуен ішінен танығанын айтады. - Бұл өтірік айтып тұр, - дейді керуенбасы саудагер. -Ал, енді, жігітім, "тапқан қуанады, таныған алады"деген, сен таныдым дейсің, қалай таныдың?

- Менің танығаным, - дейді ол. - [[Түйе]]м туар уақтысына жақындаған кезде бошалап кетті. Бір жетіге дейін таптырмаған түйем тау баурайында боздап, ары-бері кезіп жүр екен. Ботасын қасқыр жесе де, шала туса да кетпес еді. Сонысына қарап, ботасын біреу алып кеткенін түсіндім. Содан бері жүргінші көрінген түйеге көз салып жүруші ем, көрген бойда Таныдым. Төле ойланып отырып: - Сол танып тұрған аруананың енесі бар ма? - дейді. - Бар. Төле қарсы жаққа қарайды. - Иә, [[саудагер]]ім, сөйле. - Бұл өз түйемнің [[бота]]сы. Жалақорға тура сөзіңізді айтыңыз. Іштегі ботаны танимын дегенге адам сене ме? - Енесі бар ма түйенің? - Туған енесі бар. - Онда екеуің де енелерін алып келіңдер? Дауласқан екеу бесті [[атан]]дарының енесін алдырады.

Төле:

- Атанды тізгіндеңдер де тақымына қыл бұрауды салыңдар, - дейді. Жұрт айтқанын лезде орындайды. Бесті атанның тақымына қыл шылбырды салып, шыңғырта бұрағанда, таныған жігіттің түйесі көзінен жас парлап, мұрындығын жұла-мұла бақырып жатқан атанның үстіне түсе қалады. Ал саудагердің түйесі орнынан қозғалмай, жайымен күйсеп тұра береді.
- Ау, халайық, көріп тұрсыздар. Мына жануар шын анасы екен, не дейсіздер?

- Рас, аруана ботасын танып тұр. Төлежанның бұл әділдігіне ризамыз, - деседі жұрт. Төле саудагерге қарап:

- Ә, саудагерім, мынау хайуан да болса әділетін халықтың алдында көрсетті. Атанның кімдікі екеніне халықтың көзі жетті. Сен енді құтыла алмайтын болдың. Күнәні мойынға алған жеңіл. Мына халықтың алдына шығып шындығыңды айт.

- Оу, халайық, осыдан бес жыл бұрын жайлаудан қалаға қайтып келе жатып, жапан түзде, бір төбенің баурайында боталаған түйенің үстінен түстім. Ботасы аяқтана алмай, жығылып, тұрып жатыр екен. Түйені алсам, сіңіре алмаймын. Жолда ел көріп. "Пәленше саудагер алып бара жатыр" дейді. Мына ботаны алып кетсем, ешкім білмейді. Алашаға ораймын да, қомның арасына таңа саламын. Бір жылдан кейін түйе боп шыға келеді. Бір түйе маған аз олжа ма деп сол ботаны алып кетіп ем. Кешсеңдер де, бас кессеңдер де өздерің біліңдер, - деп мойындапты. Міне, Төле би дауды осылай шешіп, жұртты риза етіпті.

----

1740 жылы жоңғар қалмақ билеушісі Қалдан Цереннің қолшоқпарлары Ұлы жүздің ханы Жолбарысты өлтіреді. Төле би бастаған ел Ташкенттен қуылады. Жау жағы Ташкентке Қоқым манапты әкімдікке тағайындайды. Бұл кезде Сыр бойы қалаларының біразы жоңғарлардың қоластында қалады. Осы тұста Күлтөбенің басында үлкен жиын ашылып, оған ел басшылары түгел жиналады. Сонда Қарабек батыр:

- Жауға тізе бүгуден басқа амал жоқ, - деген пікір айтады. Қарабекке ашуланған Төле би:

''Атадан ұл туса игі,Өзі біліп тұрса игі.'' ''Ата жолын қуса игі.Жаудан бұққан немені,'' ''Өзіне келер ұятын,Ортасынан қуса игі!'' -

деп, шырық бұзғандарды жиыннан қудырып жібереді. Сонан соң айналасындарыларға қарап:

''Уа, көсіле шабар жерің бар, Арылмайтын сорың бар...'' ''Ту көтерер ерің бар. Құлдық ұрсаң дұшпанға,'' ''Қол боларлық елің бар, Еркек болып туды деп,'' ''Атадан қалған жолың бар, Мына сені кім айтар?'' ''- Құлдық ұрсаң дұшпанға''

деп толғайды. Төленің осы төрелік сөзін өзгелер түгел құп алып, жауға қарсы күш біріктіріпті деседі.

Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі кедей жігітке құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне - саулық, екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған наразы болады. Төлеге келіп шағым айтады. Төле байға құдық қазған екі адамның еңбегі бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз дегенінен қайтпайды.

- Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем? - дейді байға.

- Ешқайсысының кемдігі жоқ. Екеуі де бірдей. Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін, - депті амалы құрыған бай.

----

Іргелес отырған Жанту жөне Жантас аулының екі жігіті шабындыққа таласып қалады. Ақырында бірін-бірі көрмеуге серт берісіп, екеуі ат кекілін кеседі. Ай өтеді, жыл өтеді. Бірақ екеуі татуласпай қояды. Әкелері мен аталарының ақыл-кеңесіне мойынсұнбайды. Осыны естіген би араздасқан жігіттерді шақыртады. Төленің үйіне екі жақтан келген екі жігіт аттарын бір казыққа байлап үйге кіреді. Тізе бүгіп, биге қол беріседі: Би ләм-мим демей, екі жігітпен сыртқа шықса, екеуінің аттары бірін-бірі қасысып тұр дейді.

- Япырм-ай, мына екеуінің татуын қарашы? - дейді Төле қасынып тұрған аттарды көріп. - Кекілдері де келісті екен.

Бидің осы сөзінен екі жігіт қол алысып, татуласады.

- Жолдарың болсын! - дейді оларға Төле би.

Той-тамашада бір жас келіншек төңірегінен именіп, өлең айта алмай отырады. Еріне жаутаңдап қарай береді. Күйеуі жайсыз, оған өлең айтуға тыйым салып қойған екен.

- Қыз кезінде алдына жан салмайтын әнші еді, енді суға түскен тауықтай боп отырғаны, - дейді Төлеге жақын отырған біреу сыбырлап.

- Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркін жүрген торғай артық, - дейді би.

- Ол не дегеніңіз, Төке?

- Торға түскен бұлбұл қайдан сайрасын?

Мұны есіткен әлгі келіншектің күйеуі Төле бидің алдына келіп, кешірім сұрайды.

- Биеке, түсіндім сөзіңізге. Бұдан былай бұл мінезімді тастайын. Келініңіздің беті ашық!

----

Таздар мен Сүлгетай елінің арасында біраз жылдан бері бітімі созылып келе жатқан жесір дауын шешіп аулына қайтып келе жатқан Төлe би қасындағылармен [[Бөген]] өзенінен өте бергенде анадай жерде келе жатқан бір топ қыз, келіншектерді байқайды. Жақындай бергенде әлгі кыз, келіншектер аттарынан түсіп, олардың алдын кесіп өтпей ізет қылып тұрып қалады. Төле би оларға жақындап барады:

- Бәрекелді, өркендерің өссін, қай ауылдың балаларысыздар?

Қыздардың біреуі:

- Досай аулынанбыз,- деп жауап береді.

- Алдақашан өтіп кететін едіңдер, аттарыңнан түсіп бізді неге тостыңдар, бір шаруаларың бар ма еді?

- Шаруамыз жоқ, ата, - дейді әлгі қыз, - үлкен кісілер айтушы еді, кісінің алдын кесіп өтпе, оларға ізет қылып сәлем бер - деп, сіздердің жастарыңыз үлкен, араларыңызда касиетті қариялар бар шығар, жолын кеспейік, аттан түсіп сәлем берейік деп, сіздерді сыйлап тұрғанымыз ғой.

Қыз жауабына риза болған Төле би, енді қыздың аты-жөнін білгісі келеді.

- Рахмет, қызым, көп жаса, кімнің қызысың, атың кім?

- Алакөздің қызымын, атым - Данагүл.

- Бәрекелде, қызым, өркенің өссін! Атың даналы болса, ақылың саналы болар түбі, - дейді де, Төле би жүріп кетеді. Былай шыққан соң оған ой келеді, қасындағыларға:

- Аттың басын қыз аулына бұрыңдар. Алакөз кандай адам екен, білейік. Сөйтеді де, бәрі Төрткүлдің жазық даласымен жүріп отырып, бір ауылға жетеді. Шеткері бір үйден Алакөздің үйі қайсы деп сұрайды. Ақ қалпақты жас жігіт:

- Алакөз жәкемнің үйі анау түрған қараша үй, - деп сілтеп жібереді. Төле би бәрі сол үйге барып аттан түседі. Момақан ғана Алакөз байдың жылқышысы екен. Топ аттылыны көргенде сасқалақтап, қалбалақтап қалады. Көршісінен бір қой қарыз алып сояды, алдына барын жайып күтіп алады. Сол заматта "Алакөздің үйіне бір топ аттылы кеп түсті. ішінде атақты Төле би бар" деген сөзді естіп қара батырдың жылқылы байы Алакөздің үйіне барып, Тәкеңе сөлем береді.

- Ау, биеке, менің сегіз қанат ақ үйім тұрғанда жылкышымның қара лашығына түскеніңіз калай? Мен сіздерді шақырып келіп тұрмын. Тай соямын, қымыз сапырамын. Алакөздің үйінде жағдайларыңыз болмайды, көне жүріңіздер? - дейді. Сонда Төле би:

- Байеке, әуре болмаңыз. Сіздей байлардың үйіне түсіп жүрміз ғой. Бір жолы Алакөз сияқты кедейлердің де үйін көріп қойғанымыз теріс болмас, - деп оған көнбепті.

Ет пісіп, кісілердің алдына табақ тартылыпты. Төле бидің алдына бас қойылыпты. Би "биссимилла" деп бастың құйқасынан дәм ауыз тиіпті де:

- Алакөз інім, балаң бар ма?

- Балам жоқ, Данагүл деген қызым бар.

- Сол қызыңды бері шақыршы?
Ошақ басында самаурын қайнатып, шешесіне қолқабыс тигізіп жүрген Данагүл үйге енеді. Төле би бастың құйқасын қасқалап кеседі де, бір кұлағын, тіліп, таңдайын алып қызға береді де, мынадай тілек айтады:

- Шырағым, [[құлақ]] бергенім - бас ием бол дегенім. Тіл мен таңдай бергенім - іштегі құпиямды айттырмай тауып, шешіп отыратын шешен бол дегенім, - депті.

Қыз:

- Рахмет, ата, тілегіңіз қабыл болсын, - деп, шығып кетеді. Бата беріледі, дастарқан жиылады. Енді Төле би Алакөзге қарап:

- Сенімен құда болғым келіп отыр, бұған қалай қарайсың? - дейді. Жаппарқұлда жан бар ма, бүкіл елді аузына каратып жүрген Төле бидей кісі солай деп қолқа салып отырған соң. Алакөз мақұлдап ризашылығын білдіреді. Көп үзамай-ақ екі жақ тойын жасап, Данагүл Төле биге келін боп түседі. "Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан" демекші, Данагүл өзінің ақылды, әдептілігімен бір ғана би атасына емес, бүкіл ауылға жағады. Атасы билікпен, ел қамымен жүргенде, Данагүл ауыл адамдарын, өзінің құрбы-құрдас, абысын-ажындарына ақылшы, бас-көз боп жүреді.

Данагүлдің ақылды, сезімталдығын, Төле би атасының ішкі ой-сезімін, емеурін-тұспалын айтқызбай түсінетінін ел былай аңыздайды:

Бір жолы Төле би Мойынқұм жайлауындағы елдің дау-дамайын шешіп жүріп, аулына қайтпақ болады. Қасындағы жігітіне:

- Қай жолмен жүрсек екен? Бір жол бар, ел жағалап жүретін. Онымен жүрсек ауылға он күнде жетеміз. Бір жол бар, шөл аралап жүретін. Ол жол төте ауылға бес-ақ күнде жетеміз.

Жігіт:

- Ел жағалап, қона жатып жүргенше, төтесінен күн-түн демей жүріп отырып, елге ертерек жеткен дұрыс-ау, биеке. Ауылда сізді күтіп түрған шаруа да аз емес шығар.

- Сенің айтқаның жөн екен, олай болса тарт сол төте жолмен, - дейді би. Сонымен екеуі бұйрат-бұйрат құмды кешіп жүріп кетеді. Үшінші күні кұдық басында отырған жалғыз үй түйешіге кездеседі. Одан сусындап, аттарының белін суытып, жемдеп алады да, тағы ілгері жүреді. Түнделетіп саймен келе жатқанда бір топ қарақшылардың қолына түседі. Жол торып жүрген қарақшылар екеуін аясын ба, аттарынан аударып, киімдерін тонап алады. Екеуін екі түп сексеуілге матап тастайды. Олар өздерінің кім екенін қарақшыларға айтпайды. Төле қарақшыларға былай дейді:

- Әй, жігіттер, сендерге біздің жанымыз керек пе, жоқ малымыз керек пе? Егер жан керек болса, көп азаптамай өлтіріңдер, ал мал керек болса, мәмлеге келейік, бізде сендерге жететін мал бар. Алдарыңа айдатып әкеп берейік, бізді босатыңдар.

- Әрине, бізге мал керек, - дейді қарақшылардың бастығы, - біз осы шөл далада мал табу үшін жүрмегенде, не үшін жүрміз. Бірақ сендер малды қайдан тауып бересіңдер? Бізді алдап кетіп жүрерсіңдер.

- Менің аулымда, - дейді Төле, - сендерге жететін мал табылады. Мен бай адаммын. Бірақ сендер енді ауылға жібермейсіңдер әрине, сенбейсіңдер. Олай болса былай етіңдер. Біреуің менің атыма мініңдер, киімімді киіңдер, мен хат жазып берейін. Хатты былай жазамын: "Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 қүнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер. Және оң босағамда тығулы жатқан алтынымды, сол босағамда жатқан күмісімді де қоса беріп жіберіңдер".

Қарақшылар орталарынан екі жігітін шығарып, олардың киімін кигізіп, аттарына мінгізіп, қолдарына хатты беріп жібереді. Екеуі салып ұрып Төле бидің аулына жетеді. Хатты табыс етеді. Екі жігітгі "біз малымызды жинастырғанша, тыныға тұрыңдар" деп, бір оңаша үйге түсіреді. Ауыл адамдары хатты олай оқып, бұлай оқып ештеңе түсінбейді. Сенбейін десе, хатты өз қолымен жазыпты, киімін кигізіп, атын мінгізіп жіберіп отыр. Сенейін десе, "40 құнан атан, 20 бура, 8 ак бас атан, оң босағадағы алтын, сол босағадағы күміс" дегені несі? Деп бәрі дал болып отырғанда Данагүл келіп атасының хатын оқиды.

- Сіздер атамның бұл хатына түсінбей отырсыздар. Мен білсем, ол кісі 40 қарақшының қолына түсіп калған болу керек. "40 құнан атан" дегені - 40 мықты жігіт, "20 бура" дегені - 20 палуан, "8 ақ бас атан" дегені - 8 ақсақал кісіні балам менен келінім ертіп келсін дегені ғой.
"Алтын дегені" - баласы, "күміс дегені" - келіні мен шығармын. Қой, тезірек аттанып барып құтқарып алайық.

Данагүлдің тапқыр даналығына ауыл адамдары риза болып, оның айтқанын орындайды. Хатта көрсетілген малды екі қарақшыға айдатып, Төле бидің баласы мен келіні бірге жолға шығады. Олар ұзай берген соң артынан 40 жігіт, 20 палуан, 8 ақсакал, көрінбестен еріп отырады. Жақындай бергенде Данагүл екі карақшыға:

- Сіздер озып барып хабар беріңіздер, біз малды жая жүріп кешке қарай жетеміз, - дейді. Екі қарақшы шабуылдап барып. "Мал келе жатыр" дейді. Өзге қарақшылар "мол олжаға кенелетін болдық" деп аттарын коя беріп, жайбарақат жата береді. Ел жатып, олар ұйқыға кіріскенде, 40 жігіт 20 палуан бәрі сау етіп, қарақшыларды сойылдап, байлап бәрін қолға түсіріп алады. Сонда Төле би пенде болған қарақшыларға:

- "Келер кезек, өмір - біреу, кезек - екеу" деген осы, жігіттер! Кеше мені тұтқындап едіңдер, бүгін сендер қолға түстіңдер. Дүние кезек деген осы. Сендер шөліркеп жатқан жалғыз-жарымды тонайсыңдар. Елді зар жылатып малын талайсыңдар. Біреудің бермесін тартып аласыңдар. Адал еңбек етпейсіңдер. Шөл далада қаңғырып, қатын жоқ, бала жоқ, ит қорлықпен күн көресіңдер? Қанша жыл карақшылық қылсаңдар да құтаймайсыңдар. істегендерің ұрлық, ал ұрлық түбі - қорлық. Қойға шапқан касқырды ұрып ал ар болар. Сендер де бір - қасқыр да бір. Сендердей ұры-қары карақшыға не істесе де болар еді, өттең! Амал қанша, сендерге өлім сыйлағанша, өмір сыйлағым кеп тұр. Мен Төле деген билерің боламын. Тілімді алсаңдар, тәубаға келіңдер. Қарақшылықты қойыңдар! Адал еңбек етуді ойлаңдар. Бала-шағаға карап, ел қатарлы тірлік етіңдер, ұрпақ өсіріңдер! Үйлі-жайлы болып, мал жинап, егіс егіп күн көрейік десеңдер мен сендерге көмектесемін, камқор боламын, жер беремін, мал беремін. Егер менің айтқаныма көнбесеңдер, өз обалдарың өздеріңе! Кәне, не істейсіндер! Өлім керек пе, өмір керек пе!
Төле би осылай дегенде, карақшылардың бастығы қара шойтпақ бұжыр бет нардай жігіт бидің алдына келіп басын иеді:

- Айналайын би-аға, сіздің бұл сөзіңізге түсіндік: біз көндік. Рас айтасыз, ұрлық қылғаннан тапқан пайдамыз жоқ. Тек қана елдің қарғысына калдық. Осы қырық жігіт туғаннан карақшы боп туған жоқпыз. Біріміз ойдан, біріміз қырдан, жоқшылық, зомбылықтың салдарынан жиналып ұры-қары боп кетіп едік. Сөйтіп елден, үйден безіп, аш бөрідей шөл даланы кезіп, ұрлық-зорлықпен күнімізді өткізіп жүрдік. Енді міне, сіздей қамқор, әділ кісіге кездесіп тұрмыз. Лайым айтқаныңыз келсін. Біз сіздің соңыңыздан ердік. Сіз не десеңіз, соған көндік. Керсен алдыңызда, кездік қолыңызда, бар шынымыз, сізден тілегіміз осы, би-аға! - Бастықтарының осы тілегін мақұлдап, өзге жігіттер шу етіп, биге тұс-тұсынан өтініш-алғыстарый жаудырады.
Төле би сөйтіп өзін тұтқындаған қырық қарақшыны тәубаға келтіріп, еліне ертіп барады. Біріне қой баққызады біріне түйе баққызады. Бірі егіс егіп, диқаншылықпен айналысып кетеді. Ұстагершілік, етікшілік, зергерлік қолынан келетіндеріне дүкен тұрғызып, жағдай жасайды. Бәрі де адал еңбекпен шұғылданып, Төле бидің ел-жұрттары атанып кетеді.

Төле би мен Әйтеке би Ормамбет биге Қасқа көл дауы жайлы хат жазады. Ормамбет екеуіне хатпен жауап қайырады. Халық жиналып бір олай, бір былай сөйлесіп, ақырында үй тігіп сөйлесуге келіседі: Қасқа көл жағасында жиырма үй тігіледі. Ормамбет келіп Төле мен Әйтекеге сәлемдеседі. Сонда Төле:

- Ей, Ормамбет! Мен әлі тірімін, өлгем жоқ. Бұдан бұрын неше сәлем айтсам да келген жоксың, ер кетер, жер жетер. Ей, Ормамбет, сен бізден кіші боласың, сен ілгері барасың, біз кейін келеміз, сен жас едің, көңілдегіңді аларсың! - дейді.
Әйтеке де Төленің сөзін қостап:

- Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін, батыр болсаң дұшпанға найзаң тисін. Бай болып пайдаң тимесе, батыр болып найзаң тимесе, жұрттан ала бөтен үйің күйсін, - деген. Бізге кейінгілер осыны айта ма деп қорқамын, - дейді. Сонда Ормамбет:

- Екі би, айтқан сөзің жарасады, еншіге әркімдер-ақ таласады, бұл Қасқа көл орта жүздің көлі еді, айтқандарың қиянатқа жанасады. Қанағатсыз билерді қабан деген, қамшылатқан жүйрікті шабан деген, біреудің ақысына зорлық қылса, акыретте мұндай істер жаман деген, - дейді.

Төле би айтады:

- Ей, Ормамбет, сен бізге Қасқа көлді бер. Қасқа көл рас саған жақынырақ. Бардан пайда, жоқтан задал деген, не берсе қайырын тілеп көріңіз. Үш жүздің ортасында Қасқа көл бар, әр жерде су ішетін басқа көл бар, үш бөліп енші қылып алысайық, жер жетер, көңіліңді ұстама тар.
Үшеуі олай сөйлесіп, былай сөйлесіп келісе алмайды. Ормамбет екі биге ырық бермеген соң, Төле қатты сөздер айтады. Дау бітпей, Ормамбет еліне қайтады. Үйіне келген соң даудың мән-жайын бастан-аяқ сөйлейді. Сонда Ормамбет бидің анасы:
- Балам, карт билерді бекер ренжіткен екенсің, әліде болса, тілімді алсаң, Қасқа көлді бөліп бер, - дейді. Анасы айтып қоймаған соң Ормамбет көнеді. Үй тігіп, тоғыз бие сойып, Төле мен Әйтекені шақырады. Сонда Төле би:
- Билер жақсы болса, білім иесі батыр даты, жаман болса сал бөкселі қатын даты. Әйел жақсы болса, елдің басшысы емес пе?! Бүрынғылар осылай демес пе? Қасқа көлді алам деп келіп едім, Ормамбет бермеген соң өліп едім. Жетпіс жасқа келгенде сөзім жерде калып, мәңгіде тірілмейтін өлік едім, жеңгей! Мені тірілттіңіз, енді балаңызға бата берейін, - дейді. Сөйтіп, билер Қасқа көлді ынтымақпен бөлісіп, ел ризаласып тарқапты.

Сыйқым елінде бір байдың үлкен баласы ұрдажық даңғазалау екен. Көрші ауылдың өзі сұлу, ақылды қызын алмақ болады. Тәрбиелі қыз оның ниетіне қарсылық жасап, өзін аулақ ұстап жүреді. Бір жолы оңашада қызды ұстап алып, мойнына қыл шылбырды салып буындырмақ болады. "Шылбырыңды тарт әрі, мойнымның кытығы бар" депті сонда қыз өжеттеніп.
Осы оқиға ауылға тарап кетеді. Жігіт әкесі намысқа тырысып Төлеге келеді. Бай қызының қалай болған күнде де баласының тұзағына түсетінін айтады.
- Қыз тілімен түйілген түйінді, балаң тісімен шеше алмайды, - депті сонда шешен.

----

Төле би заманы қиын кезеңде жаугершілікте өткен. "Ол кезде қазақ пен жоңғар хандықтары ұдайы жауласуда еді. Тәуке ханнан кейін қазақ хандығының ыдырай бастауына байланысты Төле би ендігі жерде Ұлы жүзді билеп, жоңғар басқыншыларына тәуелді болды. Оларға алым-салық төлеп түрғанымен Төле би саяси билікті өзінше жүргізді. Қазақ қауымдарын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдары езгісінен азат етудегі оның қызметі айтарлықтай. Кейбір деректерге қарағанда, Абылай сұлтанның көтерілуіне Төле би ықпал жасаған.

Төле бидің түйесін жайып жүрген Сабалақ атты баланың қалайша Абылай батыр (кейін хан) дәрежесіне жетуін ел әлі күнге дейін аңыздап келеді. Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығын жеңуде Төле би шешуші рөл атқарғаньі тарихтан белгілі. Әсіресе қазақ халқының "Ақтабан шұбырынды" кезінде ол Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек тағы сондай атақты батырлармен бірлесе, ақылдаса отырып, қалайда жауды жеңіп шығудың жолдарын қарастырды, яғни сол бір азаттық майданды өзі тікелей басқарды. Сондықтан ол бүкіл қазақтың Төбе биі аталды. Өзге билер оны ата санап, сыйлап, сөзін тыңдап өткен.
...Төле би өз дәуірінде белгілі батырлар мен билердің, тіпті хандардың бір сыпырасына акылшы болған. Оның Абылай, Жолбарыс, Өтеген, Тәттібай, Құттыбай сияқты батырлар, Тайкелтір, Есей, Досай тағы сондай би, шешендерді жас кезінде баулып, сынап тәрбиелегені, олардың болашағын болжағаны туралы аңыз, өңгімелер аз емес.

----

Төле би бір жұма намазда өзінің би, болыс, жүз басы, мың басыларымен Түркістанға келіп, Қожа Ахмет Иассауи мешітіне кіреді, намазға тұрады. Намаз тамам болған соң, мешіт бөлмелерін аралап, құдайы садақасын беріп, көпшілікке қарап былай депті:
- Біз бүткіл ұрпағымызбен Ақсақ Темірге алгыс айтуға тиіспіз. Және оның аруағы алдын да қарыздармыз. Ол біздің елге зор жаңалық әкелді. Қожа Ахмет Иассауи күмбезін тұрғызды. Мұндай ғажап күмбез бұрын-соңды жұртымызда бой көрсеткен емес. Бұған дейін даламыз өлі секілді еді. [[Ақсақ Темір]] сол әлі даламызды шырқ ұйқыдан оятып, екінші Мекке салдырды. Меккеде - Мұхаммед. Түркістанда - Қожа Ахмет. Бүл екеуінен құдіретті, киелі әулие жоқ. Осындай халқымызға жақсылық сыйлаған қолбасшының әруагына әр дайым дұға оқып, оны еске аламыз". - Мұндай ақылды нақыл сөз, өсиетнамаларды кезінде Төле би көп айткан.

Төле би мен Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекүлы, Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бөйбекүлы бәрі Әз-Тәуке ханның бас кеңесшісі, ақылшысы болды. Төле би "Төукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп бірегей қазақ хандығын нығайтуға жоңғар-ойрат шапқыншылықтарына қарсы бауырлас қазақ, карақалпақ, кырғыз және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларын жүзеге асыруға қатынасады. Ол Россиямен Ұлы жүз арасындағы қарым-қатынастарды қалыптастыруға және оны нығайтуға көп еңбек сіңірді"

Төле би қазақтың ежелгі құжаты "[[Жеті жарғы]]" әдет-ғұрып заңын жасауда жетекші рөл атқарған. "Жеті жаргыдағы" жер дауы, жесір дауы, күн дауы тағы осындай ел арасында бола беретін айтыс-тартыс, дау-дамайлардың көптеген тарам-тармақтары сол Төле би ұсынысымен қабылданғаны аян. Сол "Жеті жарғы" құжаты ел арасындағы әдет-ғұрып дәстүрлерін бұзушыларға тыйым салуда елеулі қызмет атқарады.

Жоңғар шапқыншылығынан жосыла көшкен қазақ елінің алды [[Жиделі]] байсынға, [[Хиуа]], Бұқар, [[Ташкент]]ке жетіп бекініс құрғаны тарихтан мәлім. Қалдан Церен жендеттері өкшелей қуып, қазақтарды ол жерден де тайдырмақ болады. Тағы да көш-қон, тағы да босу. Осы бір қиын-кыстау кезеңде ел басшысы [[Тәуке]] хан қайтыс боп, Төле би жалғызсырап калады. Ол ел-жұртқа: "Енді жаумен табан тіресе күресеміз, көшпейміз. Арық казындар, егіншілік кәсіпке көшіңдер!" деп ұран тастап, өзі бастап көшпей Ташкентте отырып алады. Елді отырықшылыққа, егін егіп, тірлік етуге үндеген Төле бидің сол бастамасы шежіреші акын Қазанғап Байболұлының "Төле бидін тарихы" аталған дастанында былай жырланған:

- Қоймайсың көш деп халқым-ау, Біреуің емес барлығын. Менде қасірет көбейді, Енді айтайын анығын. Әз Тәуке, Әзіз Төле би едім, жұбымнан мен айрылдым. Акылымнан егілдім Күтсем деймін моласын Көпшілік күйге саласың. Халайық, жолға кірсекші Жер емшегін емсекші. Орнықты болмай болмайды "Арпа-бидай - ас" деген, "Алтын-күміс - тас" деген. Қазыналы-гауһар зеріңнен Төрт түлік жиған малыңнан, Күндердің күні келгенде, Бір үзім артық наныңнан. Қалмасын деп ем бекерге Мынау жеті арығым,
Аяқты малға сенбегін, Бір борандық деген сөз, Опасы аз жиған малыңның. Үш жүз боп енші бөлгенде, Бабама тиген жерағаш. Отырықшы ел болсаң, Тойынар еді қарны аш. Киінер еді жалаңаш, Тәңірі не дер бекерді. Еңбек етпей болмайды, Үлгілі сөз бұл рас. Болмайды бектік шын мирас, Осыны айтып болды да, Құшақтап Тәуке моласын, Төле би қатты жылады. Көшіп, қашып ілгері, Қазақ нені көрмеді? Қайда жүрсе Төле би, Отырықшыны ойлаған, Жобада сондай сөз еді.

Төле биді тек қана қазақ халқы емес, өзбек, кырғыз, қарақалпақ, тәжік елдері де дуалы ауызды әулие кісі, бас биіміз деп, оның есімін осы кезге дейін қастерлеп еске алады. Тағы бір мынадай аңыз бар:

Жоңғар басқыншылары өрттей қаптап, қазақ жерін таптап, келе жатады. Қамсыз малын бағып отырған ел тым-тырақай босып үдере көшеді. Сонда жалғыз-ақ бір үй түтінін түтетіп отыра береді. [[Жоңғар]] қоңтайшысы батырларын жұмсап:
- Анау жалғыз үй неғып көшпей отыр, - барып біліп келіңдер! - дейді. Келсе, ол Төле бидің үйі екен. Жоңғар жігіттері өкіреңдеп:
- [[Жұрт]]тың бәрі көшіп кеткенде, сен кімсің, неғып отырсың?!
Төле би олардың алдынан шығады:
- Жігіттер, сабыр етіндер! Алдымен үлкен кісіге сәлем қайда? - Әдет- дәстүрден бір сүрінген олар сәлем беріседі.
- Енді тыңдаңдар, - деп сөз бастайды Төле би - шаңырағыма қарлығаш ұя салып еді. Сол құс қашан сарыауыз балапандарын қанаттандырып өргізіп кеткенше мен еш жаққа көшпеймін. Қарлығаш - қасиетті құс, адам баласының досы. Сендер білесіңдер ме.
Ертеде дүние жүзін топан су қаптағанда Нұх пайғамбардын кемесін суға батудан аман алып қалған осы қарлығаш! [[Адам]] баласына қастандық жасамақ болған жыланнан да корғап қалған осы қарлығаш! Мен жау келді деп үйімді жығып, оның ұясын бұзып балапандарын шырылдатар жайым жоқ! Сендердің де бала-шағаларыңды улатып-шулатып қырып, қырғын-сүргін қылып жатса, жақсы көресіңдер ме! Бар, хандарыңа осы сөзімді айтып барыңдар!
Жоңғар жігіттері барып Төле бидің осы сөзін айтса, Қоңтайшысы:
- Ол әулие адам екен, оған тимеңдер, оның төңірегіндегі елін де қозғамаңдар! - депті. Содан былай қарай Төле би "Қарлығаш әулие" атанып кетіпті.
Тәуке хан өлген соң орнына оның баласы Болат хан сайланады. Ол "билер кеңесінде" әкесіндей басшылық ете алмайды. Бүкіл халық болып "билер кеңесін" басқаруды, өзге хан, билерге жетекшілік етуді Төле биге жүктеді. Сөйтіп ол ақылшы аға, Төбе би болып белгіленеді. Жауды қалайда тезірек жеңу, сөйтіп қазақ даласына бостандық орнату жолында билігімен бірге әскери басшылықты да өз қолына алады. Қазыбек биді Арка жағына, Жүсіп, Әйтеке билерді алшын, қыпшақтар арасына, Сасбұқа биді қарақалпақ, Көкім биді қырғыз елдеріне жібереді. Өзі Саржан, Есей, Досай, тағы бірқатар билермен [[Қаратау]], [[Алатау]] елдерінен қол жинап, мың-мыңдап жасақ құрады. Ол жасақ әскерлерге [[Абылай]], Бөгенбай, Қабанбай, [[Барақ]], [[Жолбарыс]], Малайсары, Сәмен, [[Тәттібай]], Қойкелді, Саңырақ, Тайшық, Құдайназар, Жарықбас сияқты ержүрек атақты батырлар басшылық етеді. Міне, осындай зор дайындық пен ұйымдастырудың нәтижесінде қазақ халқы Жоңғар-ойрат шапқыншылығының быт-шытын шығарып жеңіп шыққан.
Бейбіт тыныш жатқан ауылға жоңғарлар шауып, мал-мүлкін тонап, ел- жұртын қиратып кетеді. Жау қорлығынан тоз-тоз болған ел-жұрт таулы жерге қашып, жан сауғалайды. Босқын халық арасында екі қабат жас келіншек бесікті арқалап бара жатады. Қара жолда Төле мен үзеңгі қағысып келе жатқан егде кісі:
- Мына бишараның көрпе-жастығын тастап, бос бесікті арқалап келе жатқанын-ай, - дейді.
- Баланың бесігі - кең дүниенің есігі! - депті сонда ақылгөй Төле.

----

Жаугершілік ойраны тынышталған бір күндері ел-жұрт малын, бала-шағасын іздестіре бастайды. Жұртта қалып кеткен бір кемпір екі-үш айлық нәрестені тауып алып бауырына басып, көш ізімен жүре береді. Бәрі бір ауылға келіп жетеді. Жап-жалаңаш бөбекті ешқайсысына бермейді. Екеуін ертіп биге келеді.
Төле кемпір құшағында шырқырап жылап жатқан баланы әуелі аққұбаша келіншекке береді. Ол нәрестенің бетінен сүйіп, арқасынан қағады. Бірақ бала жылағанын қоймайды. Енді би баланы қара торы келіншекке ұстататады. Бұл келіншек нәрестені бауырына басып, құйрығын шөпілдетіп сүйген кезде бала жылағанын бірден қояды.

- Бауырыңның жылуы кетпесін, - дейді би сонда қара торы келіншекке.

Жорықтан оралған жігіт Төле үйіне келіп, жол үстінде көрген-білгенін әңгімелеп отырады.
- Ауыл іргесіне жақындай бергенде екі-үш жасар баласын мойнына мінгізіп, бір арқа шеңгелді арқалап келе жатқан әйелді кездестірдім. Тікенек үстінде отырған баланы ерге отырғызып, алдыма алайын десем, шешесінің мойнынан айрылмай қойды.
Сонда Төле би:
- Кірпікшешен баласын арқалап жүріп өсіреді емес пе?
- Бұл не дегеніңіз, биеке?
- Ананың тікенектей арқасы балаға мамықтай жұмсақ тиеді, - дейді Төле.

----

Жоңғарлармен ақтық айқасқа түскен кырық жігіт ауылға жеңіспен оралады. Екі-үш жыл қолында болған төрт түлік малды шұрқыратып айдап келеді. "Жаудан кайтқан мал олжа" деп халық малды бөлісіп алады. Ауылдың жалбыр шапаны, кен етікті, жалғыз есекті кедейі көп малдың ішінен өз түйесін тани кетеді. Бірақ түйені иемденген кісі оны кедейге бере қоймайды.
Кедей Төле биге келіп, түйесінің белгілерін айтады. Оған байлардың жүгін артып, Самарқандқа екі-үш барып кайтқанын да тілге тиек етеді. "Әр сапарымда есекке мініп жетелеп жүрген түйем еді" деп те калады. Би түйені иемденіп жүрген адамға түйені жетектеп кел дейді. Ол түйені тайраңдатып қуып келеді. "Неге жетелеп келмедің" - деген сұрақ қойылған кезде түйенің жетекке жүрмейтінін айтады. Осы уәжден кейін би кедейге - түйені сен жетегіңе алып көрші, - дейді.
Кедей есегіне мініп, түйе бұйдасын қолына алады. Сөйтіп ол жалғыз аяқ жолға түсісімен атан түйе артынан бүлкілдеп ере жөнеледі.
- Түйе осы жігіттікі, - дейді Төле би калың жұртқа қарап.

----

Бір төре кедей адамға егін ектіріп, ақы төлемей, өзі пайдаланып жүреді. Кедейге бала-шағасын асырау қиын болыпты. Келесі күзде егін жақсы шығып, кедей егінді төреге айтпай жинап алыпты. Төре кедейді ұрып, басын жарыпты. Таяқ жеген кедей Төле биге арыздана барыпты. Төле кедейдің жағдайын естіген болса керек. Төрені шақыртып алып:

Таласқандарың кара жер, Қор болмасты ойласаң,
Төрем, болдың босқа тер. Мүсәпірдің қақын бер, -
Егіншіңмен айтысып,

деген соң әлгі төре ұялып, кедейдің ақысын беріп риза қылыпты.

----

Омаш ағашын өгізіне сүйретіп иен далаға шыкқан диқан Төлеге кездесе кетеді. Биден ол тары қандай жерге егілсе мол түсімді болатынын сұрайды. Ана жерге деп би алдындағы кұмдық жерді қамшы сабымен нұқып көрсетеді. Шаруа сол жерге тары тұқымын егеді. Орақ кезінде диқан мол түсімге қарық болып қалады. Қырманы тарыға үйдей боп үйіліп жатқан диқанға Төле келеді.
- Құдайдың күні көп пе, әлде менің тарым көп пе? - дейді жалғыз өгізді шаруа дәулетіне мәз болып.
- Әрине, сенің тарың көп, - депті сонда Төле.
- Тарыны осы жерге егілгенде түсімді болатынын қайдан білдіңіз?
- Тары өз жаулары: құрт-құмырысқасы, тышқаны, торғайы көп жерге жақсы шығады - депті Төле би.

----

Қазығүрт тауының баурайында өткен ас-тойдан [[Түркістан]]ға қайтып келе жатқан Төле би, Есейхан би бастаған бір топ игі жақсылар жолда Қарабас өзенінің бойындағы сазда бие байлап отырған Досай би аулына ат басын бұрады. Аталас, ағайын би, болыстар бірер күн қона жатып, ел жағдайынан біраз әңгіменің басын қайырады. Ел арасындағы кикілжің жанжал, кейбір бозбалалардың жағымсыз мінездерін есіткенде Төле би былайша термелепті:

 
''Арғымақ баптап не керек, Жабы қуып жеткен соң,''
 
''Ағайын-туған не керек, Аңдысып күні өткен соң.''
 
''Бес күн жалған өтеді, Ажал қуып жеткен соң.''
 
''Бір төбенің басына тыға салып кеткен соң. ''
 
''"Сөйле, Төле" дейсіздер, Жастар бар ма тыңдайтын?''
 
''Бұрынғыдай жұрт кайда, Айтатын оны біз қайда?..''

Сол жолы Төле би өзінің Тұрсынбай, Құттыбай дейтін батыр жігіттеріне қарап былай депті дейді:

 
''- Асып тусаң Керей бол, Үш қазакқа мерей бол.''
 
''Уақ болсаң Шоға бол, Даулы істе жорға бол.''
 
''Арғын-Қыпшақ болсаң Алтай бол.''
 
''Найман-Қоңырат болсаң Матай бол Байұлы болсаң Адай бол,''
 
''Үйсін болсаң Ботбай бол Бұл алтауы болмасаң,''
 
''Қалай болсаң солай бол?''

----

Ташкенттің [[Шыршық]] жағындағы қыстақта бір бай молда тұрады екен. Ол елге жағымсыз, тілемсек, өзі сараң және қарынды болыпты. Сол мінезі үшін ол бірер кездескеде Төле биден сөз естіп ықтап жүреді екен. Төле би түйесін бағып жүрген жігітін бір жақка жұмсап, түйесін өзі қайырып келе жатса, алдынан есек мінген баяғы сараң молда кездесе кетіпті. Ол Төле бидің түйеге мініп, түйесін өзі қайтарып жүргенін мазақ еткісі келеді:
- Ау, биеке, түйені өзіңіз бағып жүргеніңіз қалай, түйешіңіз жоқ па еді?
- Өз малый өзі баққан ар-намыс болып па!
Төле бидің ел қамын ойлап, күн-түн ұйқыдан безіп, жүдеңкіреп жүрген кезі болса керек. Әлгі молда тағы да кекете сөйлепті:
- Өзіңіз әбден арықтап, тұралап бітіпсіз ғой.
Сонда Төле би оған:
- Өлеңді жерде өгіз семіреді,
Өлімді жерде молда семіреді, -
деген, менің не үшін азып жүргенімді сендей ақымақ қайдан білсін, - деп жөніне жүре беріпті.

----

- Ел басшысы болу, елге жағу қиын, - депті бір әңгімесінде Төле би, - ілгеріде бір ханның дүйім жұртқа атағы шығыпты. Түс-түстан сәлем беріп келушілер жыл бойында таусылмайды екен. Сол хан бір күні той жасайды.
- [[Жұрт]] не айтар екен? - деп ол жасырын адам қойыпты. Күнде екі-үш ауылдан келіп, той ұзаққа созылады.
- Па, мынау байлығын бір көрсетті, күнде той. Тамағы май, жей алмадык, - деп жұрт жақтырмапты.
- Не деді ел? - деп хан сұраса. — Хан байлығын көрсетті. Еті семіз, тамағы майлы болып, жей алмадық деді, - дейді тыңшысы.
Хан келесі жылы сынамақ болып тағы той жасайды.
- Майды азырақ салыңдар, сойыс мал семіз болмасын, - дейді. [[Ел]] тағы келеді.
- Уай, бұл хан жас күнінде жетім боп өскен кедей еді. Бұл баяғы кембағалдығын танытты, - дейді халық берген етін арықсынып.
- Бүл әркімге бірдей жаға алмайсың деген мысал сөз. Бірақ барлық елге бірдей бола алғанға не жетсін. Бар қажыр-қайратты, ақылды соған жұмсау керек, - деп доғарыпты Төле би.

----

Қарасай батыр Төленің әкесі Әлібекке келіп, конады. Екеуі әңгімелесіп отырғанда бес жастағы Төлені көріп, [[Қарасай]] маңдайынан сипап, "балам, сен үш жүзге билік айтарсың, мен өліп калармын. Кенже балам Көшекеге нақақтан бір күн дау жабысар, сонда сен арашалап аларсың" депті сәуегей баба.
Төле би елу жасқа келіп Карасай айтқандай, елге тұтқа болған кезде Көшекенің ауылының сыртына кырғыздар бір жігітті өлтіріп тастап, күн даулап оны камалап жатыпты. Сонда "атамыз Қарасайдың сізге тапсырған аманаты бар еді" деп шадыраштылар Төле биге шауып барады. Төле би атқа қонып күн-түн демей Шымкенттен келіпті. Күн дауға шыққалы жаткан даугерлерге Көшеке "Құдай алдында мен ақпын" деп айтса сенбепті. Сонда Төле би даушыларға:
- Егер Көшекенің осы антын аспаннан оның әкесі Қарасай қайталап айтса тарқайсыздар ма? - дейді. Даугерлер Аслан таудан "Көшеке ақ" деген үн шықса, күн дауды тастап кетеміз, - депті. Төле би:
- Олай болса, ертең ертемен ауа тынық кезінде мынау іргелеріндегі тұрған Аспан тауға жиналыңдар. Көшеке де, мен де сонда барамыз, - дейді. Сөйтеді де өзінің қасына еріп жүрген батыр тұлғалы жігітін аруақтарша киіндіріп тау басындағыларға отырғызып қояды да, "Менің балам Көшеке ақ" деп ауық-ауық күңірентіп айқайлатып қояды.
- Әне, Қарасай өулие айқайлап арашашы болып тұр, есіттіңдер ме? - десе, ауылдың аңқау шаруалары:
- Есіттік, есіттік, ой аруағыңнан айналайын Қарасай баба! - деп дауласуды қойып еліне қайтыпты.

----

Өзі ақын жанды Төле би ақын, жыраулар мен әнші, күйшілерді жақтай да жанай жүрген.Қай елде талантты ақын, өнерпаз бар деп естісе, оған арнайы ат жіберіп алдырыпты. Бірнеше күн олардың жырын, ән- күйін жалықпай тыңдайды. Үстіне шапан жауып, ат мінгізіп, сыйлап аттандыратын болғаны. Ол әсіресе, оңтүстік өңіріне атағы жайылған Жанкел ақынды қасынан тастамайды екен. Жанкел асқан айтыскер, хиссапаз, жүйрік жырау болумен бірге, ас» тапқыр шешен кісі еді.
Бір жылы Тале би ер жетіп, азамат болған баласына отау тігіп, үйлендірмек болады да, өзінің ойлас, пікірлес билерін шакырады. Арқадан Қаз дауысты Қазыбек, Атыраудан Әйтеке, Алатаудан Ескелді, Есей, Қаратаудан Досай, тағы сондай бірқатар билер келеді. Кімде кандай жақсы қыз бар деп ақылдасып отырғанда, Қазыбектің бір жақын ағайына өзінің қызын атап, құда болмақ ойын білдіреді. Сөйтсе, ол қыздың жайын Жанкел ақын сырттан біледі екен. Ол дереу, домбырасын шертіп-шертіп жіберіп, жырлай жөнепті:

 
''Тобылғының түбінде торғай да бар, Бір жақсы мен бір жаман әрқайда бар.''
 
''Екі жаман қосылса күнде керіс, Екі жақсы қосылар күн қайда бар?''
 
''Мұңайтады жігітті малдың азы. Бейнет болар жігітке өмір - сауда,''
 
''Көлдің сәйкес келмесе коңыр қазы әйел, еркек әр істі дана қылар.''
 
''1с болар ма, жаманға шарақылар. Қандай еркек ақылды болғанменен бірақ әйел өмірін ада қылар...''

Жанкелдің осы өлеңінен ол қыздың қандай екенін анғарған Төле би: - Маңдайы тайқыдан, көкірегі қайқыдан, ерні түріктен, аузы бүріктен, көзі көктен, сылтау көптен сақта Құдайым! - депті. Ол кыздың дәл Төле би айтқандай ұсқынсыз екенін көріп жүрген Қаз дауысты Қазыбек бір сөзге келместен Төле бидің көріпкел әулие екеніне тәнті болыпты да:
- Сылтауыңыз сұңқардай, қаз бен үйрек дегдардай екен. Бұл сөз осымен бітті, - депті.

----

Төле бидің өзіне аумай тартқан бір ұлы 25 жасында кайтыс болады. Сонау Арқадан өзінің досы Қаз дауысты Қазыбек көңіл айтуға Түркістанға келе жатады. Қазыбектің келе жатқанын естіп, Төле би жылап жатқан ағайындарды тоқтатып таратыпты. Жақын жанкүйер мен қатын, бала, қыздарын да тоқтатып тастайды.
- Көптен бері көрмеген жан жолдасым. Қаз дауысты Қазыбек келе жатыр дейді. Берік болындар, сыр алдырмаңдар, - деп Қазықұрттың жайлауында жатқан жылқыдан ту бие алдырады, Бөген-Шаянның сазына ақ үй тіктіріп, Қазыбектің алдынан екі жігітті тостырып, өзі алдынан шығып күтіп алады. Қазыбек жағы құшақтасып көрісіп, көңіл айтады. Төле би іштей қабылдаса да, сыр білдірмей, қайта көңілді сыңай білдіреді. Төле бидің бәйбішесі, өзге бала-шағасы, ағайын-жұрты да жылап-сықтамайды, бәрі жылы шыраймен Қазыбектерді сыйлап күте бастайды. Қазыбек жағы аң-таң, істің аяғын бағайық деген оймен отыра береді. Ал, Төле би болса, сән-салтанат құрғызып, ақын-жыршыға ән-жыр шерткізеді, өздерінің өткен-кеткен өмірлерін еткен билік, төрелігін айтып, екі күндей әңгіме-дүкен құрады. Екі күннен кейін аттанарда Төле би:
- Ау, қадірлесім Қазыбек, бұйымтайың болса айт, - депті.
Қазыбек:
- Жүз көрген дидар ғанибет, ағаға сәлем бермек бізге міндет, - дей келдім, ешбір қалау жоқ, - депті.
Төле би:

іздеп келер інің бар болса. Бақытың барын содан біл. Аңсап келер ағаң бар болса, Аруағың барын содан біл.
Аларды біліп, бермегеннен без, Ел-жұрты қашып, ермегеннен без. Үйіне қонақ қонбағаннан без, Көптің айтқанына болмағаннан без,-

деп арғы атасы Жаныстан қалған наркескен қылышты Қазыбектің алдына қойып, бұлғын ішік жауыпты. Жолдастарына асыл шапандар кигізіпті.
Сөйтіп, Қазыбектер енді жүрейін деп отырғанда, сырттан "Ой, бауырымдап" бір қауым ел ат қойып кеп қалады. Екі жақ азан-қазан кұшақтасып көрісіп көңіл айтысып жатады. Қазыбектер де олармен қайта көріседі. Енді кәдімгідей көңілдері босап, көздеріне жас алады. Қариялар тоқтам айтып, Құран оқиды. Қазыбек біраз сөйлеп болады да, сөзінің соңын:

- Ау, Төке, тұғырдан ұшқан
сұңқарыңа. Тұмұйық жұтқан тұлпарыңа. Түбін берсін Құдайым!
Сіздей қазақ болар ма, Ойламайтын уайым. Қош аман бол, арысым, Тілектес боп тұрайын! -

деп түтіндеп аттаныпты, - деседі ел.

----

Атақты Қаз дауысты Қазыбектің Әлімжан деген баласы қайтыс болғанда Төле би бір топ адамдарымен барып көңіл айтады. Сонда:

 
-О, Қаз дауысты Қазыбагім!Қылыштың сабы кетіп, қабы қалды,
 
Кім білген бұл ғұмырдың азы-көбін, Бедеудің жаны кетіп, жалы қалды.
 
Батырдың ары кетіп, малы қалды. Өзі беріп ұлыңды өзі алды,
 
Халықтың нәрі кетіп, сәні қалды. Бұл пенде бір Аллаға не Уа,
 
Қазыбегім, нар көтермес қылады? -
жұмыс болды...
деп термелей сөйлеп, жұртты егілтіпті. Басын көтермей жатып қалған Қазыбек:
- Е, е, қадірлі Теке, құдайға да, халқыма да ризамын. Әлімжаным туғанда Орта жүздің елі ғана құтты болсын айтып еді. Енді ол қайтыс болғанда үш жүздің баласы келіп қалып айтып жатыр. Бұған да шүкіршілік! - деп кеудесін көтеріпті.

----

Аққоян жылы кар калың түсіп, көктем созылыңқырап шығыпты. Алшын аулы қыстан жұтап, ашаршылыққа ұшырапты. Күйзелген ел тоқшылық жаққа ауа көшпек болғанда, Әйтеке би оларға токтам салыпты.
- [[Қоныс]] аударып, бекерге боспаңдар, одандағы Төле би еліне оншақты кісіні астық әкелуге жіберейік, - деп, өзінің баласын бас етіп ауыл адамдарын аттандырыпты. Төле би бұл кезде Ташкентті билеп тұр екен. Келген ағайындарды қарсы алып, тойындырыпты. Көлігі көтергенше астық жинап, өзін сыйлас биіне селемдемеге алты кап бидай, бір жылқы сойыс беріпті. Төле би алшын жігіттеріне біраз әңгіме, аталы сөз айтыпты. "Ал, жолдарың болсын, елдеріңе, Әйтекеңе сәлем айтыңдар" десе, Әйтекенің баласы отырған орнынан қозғала қоймапты. Төле би:
- Е, е, балам, жайша тоқталдың ба? - деп сұрапты.
Сонда ол:
- Әлгінде айтқан аталы өсиетіңіздің аяғын біліп кетсем деп, соған қарап отырмын, - депті.
- Пәлі, балам, сөздің қадірін білетін есті бала екенсің, енді ол әңгіменің мәнісін таратып берейін. Жігіт адамға басты кесір - еріншектік, ортаншы кесір - ұйқышылдық, кенже кесір - кежірлік, тілазарлық. Осы үш кесір,
әдет бір адамда болса, ол адам өмір бойы оңбайды, - депті.

----
Ошақты елінің бір батыры барымта кезінде Мамай Жәдігер аулының Құлназар деген жігітін өлтіріп, күн дауы басталады. Ақбура атасынан шыққан Бөрібай ақын сол оқиғаны былай жырлапты.
Ошақты Құлназарға құн бермексің, Түлымды қыз бермексің,, айдарлы ұл бермексің,
Алты атаң, алпыс жылқы пұл бермексің, Құлназар келіп елді ауылыңа
ішім оттай күйеді баурыма.
Алты атаң, алпыс жылқы пүл бермесең Егерде пүл бермесең, қүн бермесең,
бермесең - Есекем таңба басар сауырыңа.
Акынның Есекем деп отырғаны Есенбай, Есмамбет батырлар екен. Ошақты кісілері бұл сөзді құл атына қыстырмайды. Жыл артынан жыл жылжып өте беріпті. Сол құнды даулап 14 жасар Едіге атқа қоныпты. Оған жүз кісі еріпті. Олар Шу өзеніне жетіпті. Ошақты оларды қарсы алып, он кісіге бір үйден жүз кісіге он үй тігіпті. Ошақтылар Түркістаннан Төле би атасын алдыртыпты. Кіші жүз елінен басты-басты адамдарын ертіп Әйтеке би, Арқа жағынан атақты адамдарын ертіп Қаз дауысты Қазыбек би барыпты. Оларға да үй тігіліпті. Қымыз сапырылыпты, мал сойылыпты. Ас-судан кейін бәрі кешкі намазға тұрыпты. Қона жатыпты. Азанғы шай үстінде ауыл ағасы Төле би - Әділ бидің елін дау араламайды, әділ патшаньщ елін жау араламайды дегендей, бұл ел тыныш еді. Әзір ешкімге тиісе қойған жоқ еді. Ал ағайын алыстан ат сабылтып, тұс-тұстан кеп қалған екенсіңдер, не сөздерің бар. Айта отырындар? - деп сөз бастапты. Мамайдың бір ақыны осыдан он жыл бұрын айтқан Бөрібай ақынның елге тарап кеткен әлгі аяғын айтып салады. Осы кезде Төле би сөздің аржағын айтқызбастан отырған көшпілікке былай депті:

- Бәрі түсінікті. Сөзді соза бермей, түйініне келейік. Алты атасын аркалап жүрген кім бар? Жеті атасын жетелеп жүрген кім бар? 'Алмасың болса мойным бар, асылың болса қойным бар. Бұл даудың кесімі осы болса қайтеді, ағайын!
Аға бидің бұл шешімін бәрінен бұрын түсіне қойған Едіге бала:
- О, қадірлі ата! Білек кімдікі болса, киіз сонікі ауыз кімдікі болса, сөз соныкі. Айтылған сөз - атылған ок, ол қайтып келмейді. Жарлық өзіңізден болды, енді жабық та өзіңізден болсын депті.
Отырған игі жақсылар ата би мен бала бидің де, оған қосып аларымыз жоқ десіпті.

Ертеңіне ошақты елі алты атан бастатып, жасауымен Мамай Жәдігер ауылына бір қыз ұзатыпты. Сол қыз он жылдан бері ала көз боп жүрген екі ел арасына дәнекер болыпты, өзара достасып, қарым-қатынас жасап кетіпті

----

Әсте, "Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ" деген мақал Төле би сияқты ешкімге бұра тартпай, қара қылды қақ жара әділ сөйлейтін азаматтарға бағышталса керек. Өрбір дау-шар, екі ел арасындағы бітім- келісімді шешерде Төле би бір ауыл, бір ру емес, халықаралық, мемлекеттік мүдде қамын ойлай білген ірі түлға боп саналады. Бұған Төле бидің көптеген қызметі, кесімді әділ билігі дәлел. Бір мысал: [[1743]] жылы Төле би Түркістан өлкесінде бас би боп тұрғанда, оған [[Ресей]] патшалығының елшісі К. Миллер келіп жолығады. Миллер осыдан 4 жыл бүрын Әулиеата мен Түркістан шаһары арасында керуенін бастап келе жатқанда жолда Қойкелді батыр жасағы кездесіп, оларды тонап кеткенін баян етеді. Бір жағынан жоңғарлар, екінші жағынан қоқандар қазақ даласына көз тігіп, анталап тұрғанда, Ресей патшалығымен келісімге келіп, бірлесе күш косу қажеттігін сезінген Төле би ол дауды Ресей елшісі К. Миллердің пайдасына шешуді ойлайды. Сөйтеді де, өзінің туысы Қойкелді батырды шақыртып, билік мәжілісіне салады. Бұл мәжіліске К. Миллер, [[Жәнібек батыр]], Қаз дауысты [[Қазыбек би]], [[Түркістан]] шаһарын билеп тұрған Сейітхан, [[Ташкент]] бегі [[Қоқым би]], Қарақалпақ биі [[Сасық би]], [[Барақ Сұлтан]] т.б. беделді кісілер қатысады. Қандай дау болса да, айтыс тартыссыз шешілмейтіні белгілі. Бұл жолы да солай болады. Бір билер Қойкелді батырды жақтап сөйлейді. Енді бірі Миллердің талабын орынды деп табады. Сонда Төле би ортадан мынадай кесім шығарады.
- Мен ел қамы үшін өз қолымды өзім кескелі отырмын. Қойкелді батыр бәріңнен маған жақын, жақын екен деп оны өзіме тартқам жоқ, Миллер мырза алыс, алыс екен деп көкірегінен итергем жок. Алдымен бір ауылдың емес, бүкіл халық қамын ойлайық. Жұртым-ау, мына жақтан жоңғарлар шабуылдап, мына жақтан Қоқандар қоқаңдап, ен даламызға көз тігіп отырғанда, бізге қол ұшын беретін дос керек емес пе? Осы мақсатпен біз орыс патшалығымен келісім-шарт жасастық қой. Сондықтан досыңа қимасыңды бер демекші, Миллер мырзаны ырза етейік. Қойкелді батыр екі мың жылқы төлеп орыс керуенініц шығынын төлесін. Тәйірі, мал деген қолдың кірі емес пе? Азар болса, қазақтың бір байының жылқысы кетердағы. Кейін ел болып оның орнын толтырармыз.
Төле бидің осы билігіне бәрі тұрыпты. Қойкелді батыр да мойындапты.

----

[[Әбілқайыр]] ханның бірқатар жүргізген саясатын, әсіресе Ресей патшалығына бар ықыласымен беріліп, соларға кең жол ашқан әрекеттерін Төле би қаламай оған карсы болады. [[1748]] жылы Әбілқайыр хан Төле би жіберген [[Барақ]] сұлтанды қабылдамайды, содан екеуінің арасы шиеленісе түседі. Сол жылы Әбілқайыр хан қайтыс болады. Әбілқайырдың Ералы деген баласы әкесінің құнын даулап Төле биге барады. Төле би өздері құрастырған "[[Жеті жарғы]]" заңына сүйеніп, хан өліміне жеті құн төлеуді бұйырады. Билік орындалады. Әбілқайырдың кекшіл балалары оның үстіне әкесін өлтіруге қатысқан Сырымбет батырды қапысын тауып өлтіреді. Онымен тынбай Барақ сұлтанды жауапқа тартуды сұранып, Төле биге тағы да жүгінеді. Төле би бұл билікке қатысу үшін [[Әйтеке би]], [[Есейхан би]], [[Жалған би]], [[Досай би]], [[Қаба би]], [[Қарабек би]] тағы бірқатар хан, бектерді шақырып, сот жүргізеді. Бұл тартыстары біразға созылады. Ақырында Төле бидің корытынды билігі бойынша Әбілқайыр балаларының шағымы негізсіз, ағайын арасындағы алауыздық, бас араздық деп тауып, Барақ сұлтанның басын даудан арашалап алады.
Бір Барақ [[сұлтан]] емес, Төле би - ұлы жүздің бас биі боп тұрғанда талай батыр, би, сұлтандарға ара түсіп, оларға қамқор болған. Сөйтіп оларды ел қорғау жұмысына жұмылдырған, батырлыққа, әділдікке, ел бірлігін сақтауға тәрбиелеген. Балқаштан [[Сарысу]]ға дейінгі аралық - Түркістан, Сайрам, Ташкент калалары жау қолында қалады. Жау жағадан, бері етектен алған осындай алмағайып қиын шақта Төле би қайткенде өз ұлысын аман сақтап калу жолын ойлайды. Қойкелді, Бөлек, Тайлақ, Саңырақ секілді өз маңындағы батырлардың басқыншыларға қарсы күрестерін бағыттап отырады. Жауға қарсы қол бастауға қабілеті бар батыр ұландарды бауырына тартады. Олардың қатарында күш асқаннан сасып, бас сауғалап келген хан тұқымдары да, ақылы мен батырлығы сай түсіп, қарадан қара үзіп шыққан ханға бергісіз ержүрек ел ұландары да болған. Әйгілі Абылай батырдың Төле бидің қолында бой тасалап, тәрбие алуында осындай мән бар еді.
Жау соққысынан ие жия алмаған қазақтардың бір тобы [[Бұқара]] мен [[Самарқан]]ға, бір тобы Шыршық өзеніне асты, бір тобы Сауран айналып, Хиуаға ауды. "Ақтабан пгұбырынды, Алқакөл сұлама", "Сауран айналған", "Қайың сауған" деген атаулар қазақ халқының тарихи тағдырындағы осындай ең бір ауыр, трагедиялы кезеңнің шындығынан туған.
Босқан, болдырған халық [[Орта Азия]] хандықтары тарапынан да қысым көреді:

 
''Бұлай барсаң Қоқан бар,''
 
''Коқаңдаған әкең бар.''
 
''Бұлай барсаң қалмақ бар,''
 
''Күшіңді ептеп алмақ бар...'' -

деген өлең жолдары қазақтардың ауыр жағдайынан басар жер, барар тау таппай қиналған, ширыққан шағынан хабар береді. Тұйықтан шығар жол іздеген ел басындағы қолында билігі бар азаматтар орыс патшасынан қолдау күтеді.
Осындай қиын шақта Төле би [[1733]] жылы орыс патшасына хат жазып, өз ұлысы ғана емес, тұтас ел болып оның қол астына енуге даярлығын білдіреді. Хатта Қодар би, Сатай батыр, Ханкелді батыр, Бөлек батырмен қатар Төле би Құлеке батырдың да атын атайды. Сонымен бірге Төле би Бөлек батырды жоңғар қоңтайшысына елшілікке жібергенін жасырады.Аталған құжат Төле бидің сыртқы да, ішікі де саясатқа батыл, белсенді араласа бастағанын көрсетеді. Осыдан бастап Төле би сыртқы саяси қызметін өле-өлгенше саябырсытқан емес. 1734 жылы [[Анна Ионановна]] Төле бидің хатына жауап қайтарып, онда Ұлы жүз қазақтарын қамқорлығына алғаны туралы жазады..."

----

Жасы тоқсан үшке келгенде Төле би баба төсек тартып жатып қалады. Өздерінің ақылгөй, батагөй қадірлі би атасын құрметтеп келіп оның көңілін сұрап қайтып жатады. Бір күні Шу, Жаңыл ақын барады.

 
''Жан аға, сұрамаппын аманыңды-ай, Естіп тұра алмадым хабарыңды-ай.''
 
''Жатырсың шөккен нардай енді көлбеп, Тоздырдың қарсы жауды табаныңда-ай.''
 
''Төле би ер Қазыбек, тілді Әйтеке, Асқартау - Қазықұрттай биік еді.''
 
деп мұңайып көзіне жас алғанда, Төле би бір жамбасынан аунап жатып - Қарағым Жаңыл, жүрген жолың даңғыл, ақыретің адал болсын!- деп ризашылығын білдіріпті.
Сол жолы Жаңыл ақын Төле би атасының қасында көңілін аулап өлең жыр айтады. Аулына қайтарында сұрақ қояды:

 
''Көргелі келдік сізді біз.''
 
''Жалпарынан дүниені,''
 
''Әбден басып жүрдіңіз.''
 
''Сізсіз шылбыр бермеді,''
 
''Түгел қазақ еліңіз.''

Жаңыл осылай дегенде, Төле би басын көтеріп:
- Жаңыл қалқам, баласың-ау, армансыз адам болушы ма едің: арманы біреу, екеу болса, менің арманым екеу, төртеу, тайын; мен қазақ, қырғыздың бір туғандай кезінде туылып, бөліне бастаған тұсында дүниеден кетіп барамын. Осы менің алдағы күндері халқымның күні қандай болмақ деп армандап кеттім.

----

Төле бабамыз өзінен кейінгі би, шешендерге талай тәрбиелеген ара би ұстаз боп өткен. Ол талай жас билерге бата берер батагөй ел ағасы болған екен. Бұған Тайкелтір шешеннің тала баулығанын дәлел етсек те жеткілікті.
Тайкелтір шешен жас кезінде жоғалған бір тайлағын іздеп кездейсоқ Төле бидің үйіне тап болады.
- Ассалаумағалейкум!
- Уағалейкумассалам! Сен кімнің баласысың?
- Айдаболдың баласымын.
- Балам, атың кім?
- Тайкелтір,
- Әкең саған болмас ат қойғаны қалай?
- Тақсыр, әкем мен жақсы болсам, ата-бабаға атақ-абырой ат келтірсін, жаман болсам, тай келтірсін деп қойған болар.
Төле би он екі жастағы баладан мұндай жауап күтпеген еді. Баланың тайсалмай жауап беріп тұрғанын ұнатып, қалың қабағын көтеріп тесіле қарапты.
- Балам, жәй ел қыдырып шықтың ба? Бел сыдырып шықтың ба?
- Бір тайлағым ауа жайылып желдеп кетіпті, соны іздеп Шу бойындағы қалың елді сүзіп келемін.
- Балам, тайлағың табылар. Құдай айдап, ойда жоқ жерде біздің үйге кез болдың. Осында қонып, әкеңнің сыбағасын жеп кет. Әкең досым еді, ол Шудың аяғын, мен Шудың басын жайлап жатушы ек. Көптен қатыса алмай жүрміз. Әке, шешең аман ба?
- Шүкір, ата, сіз үйғарсаңыз қонайын, - дейді бала.
- Бәйбіше, Тайкелтірге қымыз құй, күн ыстық, шөлдеп келген шығар, - дейді Төле жанындағы жұбайына бұрылып.
Бәйбішесі қымызын сапырып, алдын Төлеге ұсынып, екінші тостағанды балаға бергізеді, одан соң қымыз төрде жағалай отырған ақсақалдарға беріледі.
Төле бидің сөзін ұйып тыңдап отырған шалдарға, оның осы бір балаға сонша ілтипат көрсеткені, адам тіл қата алмайтын Төлеге баланың тақылдап жауап беруі оларға шаншудай тиіпті. Бірақ Төледен батып ешкім ештеңе айта алмайды.
Қымыз ішіліп, дастарқан жиналған соң қонақтарды күтіп жүрген орта бойлы дембелше жігіт бір сарбасты босағадан көлденеңдетіп "бата беріңіздер" дегенде, төрде күнімен қымыз алып отырған ақсақалдар ыңғайланып қолдарын көтере береді. Қонақ бала батаға кол көтермейді.
- Балам, неге колыңды жаймайсың?
- Мен бұл қойдың батасына қол көтермеймін, - дейді Тайкелтір байыппен. Шалдар "неге, неге" десіп қалады, Тайкелтір күле сөйлеп былай жауап береді.
- Қой сіздерге арналса, баталарыңызды беріп сойғыза беріңіздер. Ал егер матан арнап әкелінген мал болса, батасын өзім беремін. Бірақ әлгінде Төле атамның "әкеңнің сыбағасын жеп кет" деген сөзі бар еді, мен бұл койдың кімнің сыбағасы екенін түсінбей отырмын.
Төрде отырған қаба сақал қара шал не айтарын білмей сасқалақтап біресе Төлеге, біресе жанындағыларға жалтақтай карай береді.
- Өзің бір тақылдаған пәле екенсің!
- Ата, мен пәле емес, баламын.
Бағанадан үндемей сөз сарынын байқап отырған Төле Тайкелтірдің мына сөзінен амалсыз тосылады.
- Иә, Тайкелтір балам дұрыс айтады, әкесінің сыбағасын жеп кет дегенім рас. Айдаболдың осы дастарқаннан жылда жеп жүргені тоқты торым емес, қыстату бие, жазда - құлын, тай болатын. Бар! Қойды қоя бер де, жылқыдан бір құлын алып кел!..

----

Тоғыз жасар Жетес тоқсандағы Төле биге сәлем бере барыпты: сонда Төле би былай деген екен:
- Бата - басқа, қына - тасқа, ақыл - жасқа, не қалайсың, балам? - депті.
Сонда Жетес бала:
- О, қасиетті, баба! - Ат берсеңіз өліп қалады, тон берсеңіз тозып қалады. Ат, тонға бергісіз өлмейтін, өшпейтін, өмірі естен кетпейтін бір өсиет айтсаңыз соған ризамын, - депті. Онда колыңды жай, балам, - деп Төле би:

 
- Бір үйдің баласы болма, Көп үйдің санасы бол!
 
Бір елдің атасы болма, Бар елдің данасы бол!
 
Бір тонның жағасы болма, Көп көлдың ағасы бол!
 
Ақты ақ деп бағала, аумин, Қараны карала
 
Өзегің талса өзен бойын жағала, Басыңа іс түссе көпшілікті шағала.
 
Өзіңе-өзің кәміл бол. . - Халқыңа әділ бол,
 
Жауыңа катал бол! Досыңа адал бол! –

аумин, деп бата беріпті.

----

Өзінің саналы өмірінде Төле би бабамыз шындық, әділдік жолында қыруар қызмет атқарады. Сөйтіп, ол халқының бірлігі, тірлігі, тұрмысы, салт-сана дәстүрі үшін бүкіл ғұмырын арнады. Сол үшін де туған елі оны төбесіне көтеріп, кұрметтейді, шешімі мүлтіксіз жүзеге асып жатты. "Төбе би", "Әулие ата", "Қарлығаш өулие" деп атап кетті.
"Шындық шыңыраудан да алып шығады" демекші, Төле бидің саладағы бір әділ билігі жөнінде өзінің бір ұрпағы зерттеуші М.Қалдыбаев "Алматы ақшамы" газетінде (16 қаңтар, 1991) былайша баяндайды:
"...Төле бидің ұлдарының бірі Жолан кең даламен жатып, киімдері жыртық-жыртық мүсәпір қарт кісіге: сақалы ұйпа-тұйпа, жағы суалып, көздері қызарып кеткен:
- Ассалаумағалайкүм, ата жол болсың!
- Әлей болсын, шырағым. Мен де бір мүсәпір едім, сініп, бүгілген белін қолымен ұстап жерге отыра кетті.Жолына түсіп қасына келді.
- Ата, күн ыстық, жүріңіз, анау жиденің түбіне бара ғынан демей берді.
- Қарағым-ай, өзің қандай мейірбан бала едің, көп сол жиденің түбінен көрдім ғой.
Карт егіле жылап, екі қолымен басын ұстап, отырып қалды.
Жолан ер үстіндегі қоржынын алып, торсықтағы қымызын ішіп, шөлін басып, үһ деп демін алған қарт жиде саясына өткен жайды баяндады:
- Қарағым, балам, "өлмегенге өлі балық жолығады" жолыққаның жақсы болды, не істерімді білмей, есім шығып отыр едім. Өзім тақыр кедеймін. Бала-шағам көп. Көрші ауылда ұзатылған қызым бар. Үйде азығымыз таусылып, сол қызыма барып едім.
- Бала-шағам аш, ептеп-септеп азық бер, дедім.
- Жарайды, - деп күйеу бала мен қызым аздаған азық-түлік, киім-кешек тауып берді. Жаяу барған едім, жаяу қайттым. Қоржынымды ана-мұныға толтырып, иығыма асып, осы жерге азар деп жеткен едім. Мына жалғыз түп жиденің түбінде құр кұдық бар екен. Осында қондым. Қайғырып жатып, қалғып кетіппін. Біреу бассалып, тұншықтырып, катты соққылай бастады. Есімді жисам, қоржын жоқ. Жылап-жылап:
- Енді қайттім? Үйдегі аш, жалаңаш балаларыма қалай көрінем? Қызыма қайта барғаныммен, сыры мәлім, соңғы азығын аузынан жырып бергенін білем. Әбден масқара болдым-ау, айдалада ұйықтап нем бар еді? - деп қайғырып отырмын, балам.
-Ата, саспаңыз, бекер босқа жасып, жыламаңыз. Жасыңызды тыйыңыз. Бүл төңіректе біздің ауылдан басқа ауыл жоқ. Екеуміз мына атқа мінгеселік.
Ерге қартты отырғызып, өзі артына мінгесіп, ауылына келді. Ақ сақалы омырауын жапқан атжақты, қыр мұрынды, кең жауырынды, өткір жанарлы Төле би бар жайды ұйып тыңдап:
- Жарайды, қариям, қазір жұртты тегіс жинап хабарлаймын, - дейді.
Көп кешікпей ел жиналып, әділ бидің үкімін күтті.
Төле би орнынан тұрып, халық алдына келіп:
- Оу, жұртым, түгел жиналдыңдар ма? Бір кісі келмей қалмасын, - деді.
- Бәрі жиналды, биеке, - деп жұрт шулады. "Не болып қалды екен? Би бізді неге шақырды?" - деп бәрі аң-таң.
Төле би кедей, мүсәпір қартты алқақотан отырған жұрттың алдына шығарып:
- Иә, мүсөпір, сенің нең жоғалды? - деді.
Менің аш балаларыма әкеле жатқан азығымды, киім-кешегімді біреу құр құдықтың жанындағы жалғыз жиденің түбінде ұйықтап жатқан жерімнен ұрып-соғып, тартып ап кетті.
Жұрт тым-тырыс. Бәрі мұңайып, төмен қарап, үнсіз отыр.
- Уа, халқым, - деді Төле би. - Мына кедейді жылатпа. Сорлының киімі мен азығын бер. Бермесіңе шындық қоймайды. Біреуің ұсталасың. Ұсынған мойынды қылыш кеспейді деген, алғаным рас еді деп мойында.
Ешкім үндемеді:
- Жоқ табылғанша бір адамды босатпаймын. Бұл жерден бірде бірің кетпейсің.
Жүрт іштен тынып отыр. Ешқайсысында үн жоқ. Күн батуға таяды.
- Ойпырым-ай, иттің баласы-ай, қайсысы алды екен? Алған соң шынын айтпай ма? Жұртты босқа иіріп қойғаны несі? Малымыз, үй-жайымыз қараусыз қалды-ау, - деген секілді күңкіл шықты. Бірін-бірі түртіп, тілсіз ыммен сырласып жатқандар да баршылық.
"Мен алып едім" деген жауап болмаған соң, Төле би мүсәпір қартқа қарап:
- Сізді алғаш құр құдықтағы жалғыз жиденің түбінде тонады ғой. Қазір сол құдыққа жаяу барыңыз. Кімнің алғанын сол кұдық пен жалғыз түп жиденің өзі айтады. Оларда тіл жоқ емес, бар, - деді. Мүсәпір қарт топтан бөлініп, жаяу ұзай берді.
- Сіз барып келгеніңізше ешкімді үйіне қайтармаймын. Егер кететін адам табылса, жоғалған мүлкіңізді сол адамға төлетемін.
Жұрт бір-біріне қарап:
- Ол құдық пен жидеге қанша уақытта барып келе алады, ол қай жерде екен? Жаяу қашан келеді? Білетіндер бар ма? - десті күңкілдеп. Көп ішінде отырған мүсәпір қарттың киімі мен азығын ұрлап алған адам байқамастан:
- Ой, ол жиде мен құдыққа барып келгенше таң атады. Ұзақ жер ғой, - деп қалды. Кімнің аузынан қандай сөз шығады деп аңдып отырған Төле бидің жігіттері шап беріп ұстап, әлгіге:
- Тұр орныңнан! Мына жұртқа жауап бер! - деді. - Ұзақ жер ғой деп сен біліп айтып тұрсың. Оның мүлкін сенен басқа ешкім алған жоқ.
Төле би халықты үйлеріне қайтарып, кос атты қуғыншы жұмсап, кедей қартты алдыртты. Ұрыға:
- Бер мынаның мүлкін! - деді бұйырып.
- Алғаным жоқ!
- Қазір мынаны дарға асыңдар!
Екі жігіт білегінен ұстап сүйрей жөнелгенде:
- Ататай, алып едім, жанымды киыңыз, өлтіре көрмеңіз! – деп жалынды.
- Алған заттарымның бәрін қайтарайын.
- Ой, жазған, халықты кинамай-ақ бірден мойындамайсың ба?Шындық айтқызбай коя ма? - деді Төле би суық жымиып. – Саған берер жазам бар.
- Ататай, өтінемін, жанымды киыңызшы?
- Саған жазам, бұдан былай ұрлық істемеймін деген уәдеңді бер.
-Мақұл ата.Енді ұрлық істесем дарға асылайын...”
Міне, осылай Төле бидің алдынан ешбір айыпкер,күнәкар қашып құтылмаған.Қайсысы болса да оның алдында кінасын мойындаған.Сөйтіп тура ақ жолға түскен.Ел қатарына қосылып адал еңбек еткен.

----

Төле бидің даналығы, шешендік тапқыр сөздері, мақал-мәтел, нақылдары ел арасына мол таралған. Төле бидің өмірі, ел басқарудағы қызметі, ол айтып кеткен билік сөздер жөнінде кезінде [[Шоқан Уәлиханов]], Россияның А. Левшин, Г. Потанин, А. Диваев және совет дәуірінде Б. Адамбаев, Ә. Мәметова, М. Қалдыбаев және осы еңбектің авторы, т.б. фольклоршы, тарихшылар да жинастырып, зерттеген. Қазақстанның мемлекеттік архиві мен Ғылым академиясындағы қолжазбалар қорында ел арасынан жинақталған мате- риалдар да баршылық. Халық аузында хатқа түспеген, жинала қоймаған Төле би мұралары әлі де аз емес. Оларды мұқият жинастырып, зерттеу, кітап етіп халықтың өзіне қайта ұсыну болашақ міндетіміз.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

===Ескерткіштер===
[[File:Qaldirhochbiy-Mausoleum.jpg|180px|right|thumb| Төле бидің зираты, Ташкент]]
[[Сурет:Төле би ескерткіші (Тараз қаласы).jpeg|thumb|right|200px|Төле би ескерткіші (Тараз қаласы)]]
Төле би [[Шымкент]], [[Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларында көпшілік пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан. Төле би халық арасында “Қарлығаш әулие”, “Қарлығаш би” деген атпен танымал. Оның бұлай аталуы жайлы да аңыз сақталған. Төле би Ташкенттегі [[Шайқантәуір]] зиратына жерленген. Қабірі Бабырдың нағашы атасы [[Жүніс хан]] мазарының қасында. Төле би қабіріне кесене салынған. Ғибратты ғұмыр кешкен бидің жарқын бейнесіне көптеген ақын мен жыраулар оралып, оның даналығын шығармаларына арқау етіп отырды. Өткен дәуірлерде А.Левшин, П.Маковецкий, Л.Баллюзек секілді, т.б. орыс зерттеушілері өз еңбектерінде Төле би есіміне ілтипат білдіріп, құрмет тұта атап өтті. Әр кезде [[Мәшһүр Жүсіп Көпеев]], [[Шәкерім Құдайбердіұлы]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Мұхтар Әуезов]], Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, т.б.

Төле биге байланысты әр тараптағы зерттеулері мен ой-қорытындыларын жариялады. [[Жамбыл облысы]]нда Төле би есімімен аталатын елді мекен бар. [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда бір ауданға Төле би есімі берілген. [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], Оңтүстік Қазақстан облысында және [[Астана]] қаласында Төле биге ескерткіш қойылған. [[Алматы]]да, [[Шымкент]]те және бірқатар елді мекендерде Төле би есімімен аталатын көшелер бар.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазыбек би]]
* [[Әйтеке би]]

[[Санат:Қазақ билері]]
[[Санат:Қазақ шешендері]]

Қазақстан футбол клубтары еврокубоктарда

2015-09-13T17:21:16Z

Кырмызов:

{{see also|Қазақстан футбол клубтары еурокубоктардағы көрсеткіші}}
Қазақстан футбол клубтары еврокубоктарда. Бұл бет Қазақстан клубтарының Еуропа турнирлерінде қалай өткізгендігі жайында. Ол [[Қазақстанның Футбол Федерациясы]] 2002 жылы [[УЕФА]]ның 52-нші мүшесі болған кезден басталды. [[Астана ФК|Астана]] ең бірінші болып 2007 жылыҚазақстан клубтарының ішінен [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасында]] келесі айналымға жолдама алған болатын, дәл сол жылы [[Тобыл ФК|Тобыл]] [[ТМД]] елдерінің ішінде ең бірінші және ең соңғы болып [[УЕФА Интертото Кубогы|Интертото Кубогының жеңімпазы атанған]].

Барлығы Қазақстан клубтары [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасында]] 3 рет келесі айналымға жолдама алса, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]] мен [[УЕФА Кубогы]]нда әлі ондай жеңістерге жете қойған жоқ.

{| class="toccolours" border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" align="left" style="margin:0.5em;"
! Маусым
! Чемпиондар
! 2-орын
! 3-орын
! 4-орын
! 5-орын
! Кубок иегері
! Кубок финалисті
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2001|2001]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Астана
|bgcolor="#bfbfff"|Атырау
|Tобыл
|Eсіл Богатырь
|
|bgcolor="#bfbfff"|Қайрат
|Aстана
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2002|2002]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Ертіс
|bgcolor="#bfbfff"|Aтырау
|bgcolor="#bfffbf"|Tобыл
|Aстана
|
|bgcolor="#bfbfff"|Астана
|Ертіс
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2003|2003]]
|Ертіс
|Toбыл
|Aстана
|Aтырау
|
|Қайрат
|Toбыл
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2004|2004]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Қайрат
|Ертіс
|Toбыл
|Aқтөбе
|
|Taраз
|Қайрат
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2005|2005]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Aқтөбе
|bgcolor="#bfbfff"|Toбыл
|Қайрат
|bgcolor="#bfffbf"|Шахтер
|
|Aстана
|bgcolor="#bfbfff"|Қайрат
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2006|2006]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Aстана
|bgcolor="#bfbfff"|Aқтөбе
|bgcolor="#bfffbf"|Toбыл
|Шахтер
|
|bgcolor="#bfbfff"|Aлматы
|Астана
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2007|2007]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Aқтөбе
|Tобыл
|bgcolor="#bfbfff"|Шахтер
|Ертіс
|bgcolor="#bfffbf"|Жетісу
|bgcolor="#bfbfff"|Toбыл
|Oрдабасы
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2008|2008]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Aқтөбе
|bgcolor="#bfbfff"|Toбыл
|bgcolor="#bfbfff"|Ертіс
|Қайсар
|
|Ақтөбе
|bgcolor="#bfbfff"|Aлматы
|-
|[[Қазақстан Премьер Лигасы 2009|2009]]
|bgcolor="#ffbfbf"|Aқтөбе
|Локомотив4
|bgcolor="#bfbfff"|Шахтер
|bgcolor="#bfbfff"|Toбыл
|
|bgcolor="#bfbfff"|Aтырау
|Шахтер
|-
|}
 

'''Түстер белгісі'''
{| class="toccolours" border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" align="left" style="margin:0.5em;"
!bgcolor="#ffbfbf"|Чемпиондар Лигасы
!bgcolor="#bfbfff"|УЕФА Кубогы/Еуропа Лигасы
!bgcolor="#bfffbf"|Интертото Кубогы
|-
|}
 

==[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]==

{| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" align="left" style="margin:0.5em;"
|- bgcolor=#CADCFB
! Маусым
! Рауннд
!
! align="right"|1-ші клуб
! Есеп
! align="left"|2-ші клуб
!
! Бірінші матч
! Екінші матч
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2002-03|2002-03]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Moldova}}
|align="right"|''' [[Шериф ФК (Тирасполь)|Шериф]]'''
|align="center"|([[Сырт алаңда соққан голдың ережесі|с]])4-4
|[[Астана ФК|Жеңіс]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|2-1
|align="center"|2-3
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2003-04|2003-04]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Cyprus}}
|align="right"|'''[[Омония (Никосия)]]'''
|align="center"|2-1
|[[Ертіс ФК|Ертіс]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|0-0
|align="center"|2-1
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005-06|2005-06]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Қайрат ФК|Қайрат]]
|align="center"|3-4
|'''[[Артмедиа (футбол клубы)|Aртмедиа]]'''
|{{flagicon|Slovakia}}
|align="center"|2-0
|align="center"|1-4([[Қосымша тайм|қ]])
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2006-07|2006-07]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Latvia}}
|align="right"|'''[[Металлург (футбол клубы, Лиепая)|Металлург Лиепая]]'''
|align="center"|2-1
|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|1-0
|align="center"|1-1
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2007-08|2007-08]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Georgia}}
|align="right"|[[Олимпи (футбол клубы, Рустави)|Олимпи Рустави]]
|align="center"|0-3
|'''[[Астана ФК|Aстана]]'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|0-0
|align="center"|0-3
|-
|
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Астана ФК|Aстана]]
|align="center"|2-10
|'''[[Русенборг ФК|Русенборг]]'''
|{{flagicon|Norway}}
|align="center"|1-3
|align="center"|1-7
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2008-09|2008-09]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|align="center"|1-4
|'''[[Шериф ФК (Тирасполь)|Шериф]]'''
|{{flagicon|Moldova}}
|align="center"|1-0
|align="center"|0-4
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009-10|2009-10]]
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Iceland}}
|align="right"|[[Хабнарфьордюр ФК|Хабнарфьордюр]]
|align="center"|0-6
|'''[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|0-4
|align="center"|0-2
|-
|
|'''3-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|align="center"|3-4
|'''[[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби Хайфа]]'''
|{{flagicon|Israel}}
|align="center"|0-0
|align="center"|3-4
|-
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2010-11|2010-11]]
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|'''[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]'''
|align="center"|3-1
|[[Олимпи (футбол клубы, Рустави)|Олимпи Рустави]]
|{{flagicon|Georgia}}
|align="center"|2-0
|align="center"|1-1
|-
|
|'''3-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|align="center"|2-3
|'''[[Хапоэль (футбол клубы, Тель-Авив)|Хапоэль Тель-Авив]]'''
|{{flagicon|Israel}}
|align="center"|1-0
|align="center"|1-3
|}
 

==[[УЕФА Кубогы]] / [[Еуропа Лигасы]]==
{| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" align="left" style="margin:0.5em;"
|- bgcolor=#CADCFB
! Маусым
! Раунд
!
! align="right"|1-ші клуб
! Есеп
! align="left"|2-ші клуб
!
! Бірінші матч
! Екінші матч
|-
|[[УЕФА Кубогы 2002-03|2002-03]]
|'''Кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Атырау ФК|Атырау]]
|align="center"|0-2
|'''[[Пухов ФК|Матадор (Пухов)]]'''
|{{flagicon|Slovakia}}
|align="center"|0-0
|align="center"|0-2
|-
|
|'''Кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Қайрат ФК|Қайрат]]
|align="center"|0-5
|'''[[Црвена Звезда ФК|Црвена Звезда]]'''
|{{flagicon|Serbia}}
|align="center"|0-2
|align="center"|0-3
|-
|[[УЕФА Кубогы 2003-04|2003-04]]
|'''Кв. раунд'''
|{{flagicon|Czech Republic}}
|align="right"|'''[[Виктория (футбол клубы, Жижков)|Виктория Жижков]]'''
|align="center"|6-1
|[[Астана ФК|Жеңіс]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|3-0
|align="center"|3-1
|-
|
|'''Кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Атырау ФК|Атырау]]
|align="center"|1-6
|'''[[Левски (футбол клубы, София)|Левски София]]'''
|{{flagicon|Bulgaria}}
|align="center"|1-4
|align="center"|0-2
|-
|[[УЕФА Кубогы 2006-07|2006-07]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Hungary}}
|align="right"|'''[[Видеотон ФК|Видеотон]]'''
|align="center"|([[Қосымша тайм|қ]])2-2
|[[Қайрат ФК|Қайрат]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|1-0
|align="center"|1-2
|-
|
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Switzerland}}
|align="right"|'''[[Базель ФК|Базель]]'''
|align="center"|3-1
|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|3-1
|align="center"|0-0
|-
|[[УЕФА Кубогы 2007-08|2007-08]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Slovakia}}
|align="right"|'''[[ВиОн ФК|ВиОн]]'''
|align="center"|4-2
|[[Алматы ФК|Алматы]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|3-1
|align="center"|1-1
|-
|
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|align="center"|3-4
|'''[[Маттерсбург ФК|Маттерсбург]]'''
|{{flagicon|Austria}}
|align="center"|1-0
|align="center"|2-4
|-
|
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|align="center"|0-3
|'''[[Дискобилия ФК|Дискобилия]]'''
|{{flagicon|Poland}}
|align="center"|0-1
|align="center"|0-2
|-
|[[УЕФА Кубогы 2008-09|2008-09]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|align="center"|1-2
|'''[[Аустрия (футбол клубы, Вена)|Аустрия]]'''
|{{flagicon|Austria}}
|align="center"|1-0
|align="center"|0-2
|-
|
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер Қарағанды]]
|align="center"|1-2
|'''[[Дебрецен ФК|Дебрецен]]'''
|{{flagicon|Hungary}}
|align="center"|1-1
|align="center"|0-1
|-
|[[Еуропа Лигасы 2009–10|2009-10]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Hungary}}
|align="right"|'''[[Халадаш ФК|Халадаш]]'''
|align="center"|([[Қосымша тайм|қ]])2-2
|[[Ертіс ФК|Ертіс]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|1-0
|align="center"|1-2
|-
|
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Moldova}}
|align="right"|'''[[Зимбру ФК|Зимбру]]'''
|align="center"|3-2
|[[Оқжетпес ФК|Оқжетпес]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|1-2
|align="center"|2-0
|-
|
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|align="center"|1-3
|'''[[Галатасарай СК|Галатасарай]]'''
|{{flagicon|Turkey}}
|align="center"|1-1
|align="center"|0-2
|-
|
|'''Плэй-офф раунд'''
|{{flagicon|Germany}}
|align="right"|'''[[Вердер (футбол клубы, Бремен)|Вердер Бремен]]'''
|align="center"|8-3
|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|6-3
|align="center"|2-0
|-
|[[Еуропа Лигасы2010–11e|2010-11]]
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|align="center"|2-4
|'''[[Зриньски ФК|Зриньски]]'''
|{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}
|align="center"|1-2
|align="center"|1-2
|-
|
|'''1-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер Қарағанды]]'''
|align="center"|1-3
|'''[[Пух (футбол клубы, Хожув)|Пух Хожув]]'''
|{{flagicon|Poland}}
|align="center"|1-2
|align="center"|0-1
|-
|
|'''2-ші кв. раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Атырау ФК|Атырау]]
|align="center"|0-5
|'''[[Дъер ФК|Дъер]]'''
|{{flagicon|Hungary}}
|align="center"|0-3
|align="center"|0-2
|-
|
|'''Плэй-офф раунд'''
|{{flagicon|Netherlands}}
|align="right"|'''[[АЗ (футбол клубы, Алкмаар)|АЗ Алкмаар]]'''
|align="center"|3-2
|[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]]
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|2-0
|align="center"|1-2
|-
|}
 

==[[УЕФА Интертото Кубогы]]==
{| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" align="left" style="margin:0.5em;"
|- bgcolor=#CADCFB
! Season
! Stage
!
! align="right"|Team 1
! Agg.
! align="left"|Team 2
!
! First Leg
! Second Leg
|-
|[[УЕФА Интертото Кубогы 2003|2003]]
|'''1-ші раунд'''
|{{flagicon|Poland}}
|align="right"|[[Полония (футбол клубы, Варшава)|Полония Варшава]]
|align="center"|1-5
|'''[[Тобыл ФК|Тобыл]]'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|0-3
|align="center"|1-2
|-
|
|'''2-ші раунд'''
|{{flagicon|Belgium}}
|align="right"|[[Сент-Трюйден ФК|Сент-Трюйден]]
|align="center"|0-3
|'''[[Тобыл ФК|Тобыл]]'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="center"|0-2
|align="center"|0-1
|-
|
|'''3-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Тобыл ФК|Тобыл]]
|align="center"|0-4
|'''[[Пашинг ФК|Пашинг]]'''
|{{flagicon|Austria}}
|align="center"|0-1
|align="center"|0-3
|-
|[[УЕФА Интертото Кубогы 2006|2006]]
|'''1-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер Қарағанды]]
|align="center"|4-6
|'''[[Партизан (футбол клубы, Минск)|МТЗ-РИПО]]'''
|{{flagicon|Belarus}}
|align="center"|1-5
|align="center"|3-1
|-
|[[УЕФА Интертото Кубогы 2007|2007]]
|'''1-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|'''[[Тобыл ФК|Тобыл]]'''
|align="center"|3-2
|[[Зестафони ФК|Зестафони]]
|{{flagicon|Georgia}}
|align="center"|3-0
|align="center"|0-2
|-
|
|'''2-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|'''[[Тобыл ФК|Тобыл]]'''
|align="center"|3-1
|[[Слован (футбол клцбы, Либерец)|Слован]]
|{{flagicon|Czech Republic}}
|align="center"|1-1
|align="center"|2-0
|-
|
|'''3-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|'''[[Тобыл ФК|Тобыл]]'''
|align="center"|2-0
|[[ОФИ (футбол клубы, Крит)|ОФИ]]
|{{flagicon|Greece}}
|align="center"|1-0
|align="center"|1-0
|-
|[[УЕФА Интертото Кубогы 2008|2008]]
|'''1-ші раунд'''
|{{flagicon|Kazakhstan}}
|align="right"|[[Жетісу ФК|Жетісу]]
|align="center"|3-6
|'''[[Гонвед (футбол клубы, Будапешт)|Гонвед]]'''
|{{flagicon|Hungary}}
|align="center"|1-2
|align="center"|2-4
|
|}
{{Қазақстан Футболы}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан футболы]]

Нахшыван

2015-09-08T10:52:32Z

Кырмызов:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Нахшыван Автономиялық Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-az|Naxçivan Muxtar Respublikası}}
|Атау септігі = Нахшыван
|Елтаңба =Coat of arms of Azerbaijan.svg
|Байрақ = Flag of Azerbaijan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Azərbaycan Marşı
|Аудио =
|Картада = Azerbaijan-Nakhichevan.png
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 6|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 19|lon_sec = 0
|region = AZ
|CoordScale =
|Тілі = [[Әзірбайжан тілі|әзірбайжанша]]

|Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет
|Үкімет түрі = [[Автономия]]лық [[республика]]
|Құрылды = [[9 ақпан]] [[1924 жыл]] [[Нахшыван АКСР]]і ретінде
|Тәуелсіздік күні = [[17 қараша]] [[1990 жыл]]
|Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]дан
|Астанасы = [[Нахшыван]]
|Ірі қалалары = [[Нахшыван]]

|Басшы қызметі = [[Председатель|Әли Мәжіліс Председателі]]
|Басшылары = [[Васиф Талыбов]]
|Жер аумағы = 5 500
|Жер аумағы бойынша орны =
|Судың үлесі = 0%
|Этнохороним = Нахшывандықтар
|Жұрты = {{өсім}} 411 900
|Халық саны бойынша орны =
|Сарап жылы = 2011
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 77
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{Өзгеріссіз}} 0,772 <ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/AZE.html UNDP, Azerbaijan]</ref>
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі = жоғары
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Әзірбайжан манаты]] ([[ISO 4217|AZN, код 944]])
|Интернет үйшігі =

|ISO =
|Телефон коды =
|Уақыт белдеуі = +4
|Түсініктемелер =
}}
'''Нахшыван Автоно́миялық Респу́бликасы''' ({{lang-az|Naxçıvan Muxtar Respublikası}}) — [[Әзірбайжан]] [[эксклав]]ы, [[Әзірбайжан конституциясы]] бойынша Әзірбайжан құрамындағы [[автономия]]лық [[мемлекет]].

{{TÜRKSOY}}

[[Санат:Әзірбайжан әкімшілік-аумақтық құрылысы]]

Азғыр ядролық полигоны

2015-08-27T17:38:09Z

Кырмызов: /* Қазіргі жағдайы */

'''Азғыр ядролық полигоны''' (әскери шартты аты «Галит») – бұрынғы [[КСРО]] [[Қорғаныс]] минститрлігі мен [[Атом өнеркәсібі]] минститрлігі және Бүкілодақтық эксперименттік [[физика]] ғылыми-зерттеулер. институты («Арзамас-16») мамандарының басқаруымен ядролық жарылыстар сыналған [[құпия]] сынақ аймағы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Ауданы — 0,6 млн. га. Онда 1966 жылы көкектен 1977 жылы қазан айы аралығында 17 ядролық [[жарылыс]] (165-1500 м тереңдікте) сынағы жүргізілді. Ядролық [[қуат күші]] 10-25 тротилдің килотоннасына тең дәрежеге жеткен. Осының салдарынан жер астынан жалпы көлемі 1,2 млн. м3 9 қуыс пайда болды. 1991—92 жылы осы қуыстарды тексеру кезінде ыдырайтын радиоактивті заттардың сақталғаны анықталды (“Азғыр” [[ядролық полгон]]ындағы 9 жер асты қуысындағы радиоактивтік заттардың қалдықтары 1996 — 1997 жылы көмілді). Сондай-ақ бұл жерлерде [[таллий]], [[қорғасын]], [[кадмий]], [[мышьяк]], [[бром]], [[хлорид]], сульфаттардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары болып отыр. Жер асты сулары ауыр металдармен ластанған. Радиоактивті заттармен ластанған топырақты, суды, егістік жерлерді, мал жайылымдарын тазартып, залалсыздандыру жұмыстары аяқталмаған. “Азғыр” ядролық полигонындағы жергілікті тұрғындарды мед. тексеруден өткізгенде, ауруға шалдыққандары мен қайтыс болғандарының саны (әсіресе балалардың) облыстағы орташа деңгеймен салыстарғанда 2-2,5 есе жоғары болған. Әсіресе рак, сүйек тіндерінің аурулары, иммунды жүйелер мен қан құрамының бұзылуы басым (балалардың 95-і анемия ауруына шалдыққан). Сонымен қатар мал өлімі де көбейген. Мысалы, 1992 жылы Құрманғазы ауданында ірі қараның 40-і, жылқының 35%-і, түйенің 30%-і, қойдың 20%-і өлген.

===Азғыр ауылы===
[[Атырау облысы]] [[Құрманғазы ауданы]]ндағы [[Азғыр ауылы]]нан 15 км-дей жерде орналасқан. Ауданы 0,6 млн. га. Онда 1966 жылы сәуірден 1977 жылы қазан айы аралығында 17 ядролық жарылыс (165–1500 м тереңдікте) сынағы жүргізілді. Ядролық қуат күші 10–25 тротилдің килотоннасына тең дәрежеге жеткен. Осының салдарынан жер астынан жалпы көлемі 1,2 млн. м3 9 қуыс пайда болды. 1991–92 жылы осы қуыстарды тексеру кезінде ыдырайтын радиоактивті заттардың сақталғаны анықталды («А.» я. п-ндағы 9 жер асты қуысындағы радиоактивтік заттардың қалдықтары 1996–97 жылы көмілді). Сондай-ақ бұл жерлерде [[таллий]], [[қорғасын]], [[кадмий]], [[күшәла]], [[бром]], [[хлорид]], [[сульфат]]тардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары болған. Жер асты сулары ауыр металдармен ластанған. [[Радиоактивті заттар]]мен ластанған топырақты, суды, егістік жерлерді, мал жайылымдарын тазартып, залалсыздандыру жұмыстары аяқталмаған. «А.» я. п-ндағы жергілікті тұрғындарды мед. тексеруден өткізгенде, ауруға шалдыққандары мен қайтыс болғандарының саны (әсіресе балалардың) облыстағы орташа деңгеймен салыстырғанда 2 – 2,5 есе жоғары болған. Әсіресе [[рак]] (ісік), [[сүйек тіндері]]нің аурулары, [[иммунды жүйе]]лер мен [[қан құрамы]]ның бұзылуы басым (балалардың 95%-ы анемия ауруына шалдыққан). Сонымен қатар мал өлімі де көбейген. Мыс., 1992 ж. Құрманғазы ауданында ірі қараның 40%-ы, жылқының 35%-ы, түйенің 30%-ы, қойдың 20%-ы шығынға ұшыраған.

===Қазіргі жағдайы===
Ядролық физика институтының бөлім басшысы Виктор Николаевич Азғыр полигонында көлемі 1,2 миллион текше метрді құрайтын тоғыз жерасты шұңқырдың пайда болғанын айтады. Қолдан жасалған жарылыстардың әсерінен ойылған жердің қоршаған орта мен сол мекенде қоныстанған тұрғындарға, малға қауіпті екені ғылыми түрде дәлелденді. 2005 жылдан бері аталған институт радиоактивті ластанудың 100-ден астам аса қауіпті дағын жойып келді. Радиоактивті металл конструкциялар мен бөлшектердің де көзі құртылды. Енді қауіпсіз деп танылған кейбір дақтарды да көзден таса қылу жайы қарастырылды. Жұмыс комиссиясы азғырлықтар арасында арнайы сауалнама жүргізуді, 100 адам қатысқан бұл зерттеу қорытындысын жыл аяғына дейін жарияламақ. Зерттеу нәтижесінде Азғырды мекендеген тұрғындардың ағзаларында нуклеидтердің бар-жоғы анықталып, радиация көлемі сарапталу жоспарланды.

Қазіргі уақытта Азғырдағы қауіпті аймақтар қоршаусыз жатыр. Ядролық физика институты бұл жердегі шөптерде радионуклеид жоқ деп тауып, сондықтан да жоғарыға төрт түлік мал таза шөп жеп жатыр деген есеп берді. Бірақ жартылай қоршалып, жартылай ашық-шашық күйінде жатқан бұл қауіпті аймаққа жерге өрістегі мал аттап баспайды дегенге сену қиын.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Ядролық полигондар]]

{{stub}}

Дүниежүзілік сауда ұйымы

2015-08-20T15:42:13Z

Кырмызов:

{{Infobox Organization
|name=Дүниежүзілік сауда ұйымы World Trade Organization {{en icon}} Organisation mondiale du commerce {{fr icon}} Organización Mundial del Comercio {{es icon}}
|image=
|caption=
|map=WTO members.svg
|mcaption={{legend|#008000|ДСҰ мүшелері( қаңтар 1, 1995)}}{{legend|#3BC03B|ДСҰ-ның қазіргі уақыттағы мүшелері}}
|headquarters=[[Centre William Rappard]], [[Женева]], [[Швейцария]]
|head=Pascal Lamy (Director-General)
|membership=153 member states
|language=[[ағылшын тілі|Ағылшын]], [[француз тілі|Француз]], [[испан тілі|Испанша]]<ref>[http://www.wto.org/English/thewto_e/vacan_e/recruit_e.htm#languages General Information on Recruitment in the World Trade Organization], World Trade Organization</ref>
|leader_title=[[Дүниежүзілік сауда ұйымының генералды директорлар тізімі|Генералды директоры]]
|leader_name=[[Паскаль Лами]]
|formation= қаңтар 1, 1995
|budget=189 миллион [[швейцар франкы]] (2009 ж. шамамен 182 миллион [[АҚШ доллары]]).<ref>{{cite news|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/secre_e/budget08_e.htm|title=WTO Secretariat budget for 2008|publisher=World Trade Organization|accessdate=2008-08-25}}</ref>
|num_staff=625<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/secre_e/intro_e.htm Overview of the WTO Secretariat] All WTO staff are based in Geneva.</ref>
|website=[http://www.wto.org/ wto.org]
}}
'''Дүниежүзілік сауда ұйымы''' (ДСҰ) — халықаралық сауда ережелерін либерализм принциптеріне қарай реттейтін халықаралық экономикалық ұйым, ол 1995 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істей бастады. Алғашқы кезеңде ДСҰ-ға 77 [[мемлекет]] кірсе, 2005 жылғы 11 желтоқсандағы соңғы мәлімет бойынша оған 149 ел мүше болды. Бұрынғы кеңестік елдерден оның қатарында [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония]], [[Грузия]], [[Армения]], [[Молдова]], [[Қырғызстан]], [[Украина]] (соңғысы [[2008]] жыл 5 ақпанында қабылданды) бар. ДСҰ-ға кіретін елдердің үлесі әлемдік [[тауар]] айналымның 95% құрайды, яғни [[Ресей]]ді қоспағанда бүкіл дүниежүзілік нарықты қамтып отыр деуге болады. Және [[Қазақстан]]ды қосқанда 30-ға жуық ел осы ұйымға кіру ниеттерін білдірді, олар бүгінгі таңда бақылаушы мәртебесіне ие.

== ДСҰ міндеттері ==

ДСҰ басты міндеті — іркіліссіз халықаралық сауда-саттыққа мүмкіндіктер жасау. Дамыған елдердің бастамасымен құрылған аталған ұйым халықаралық саудада экономикалық өсім мен адамдардың тұрмыс тіршілігін көтеруге ықпал етеді деп есептеледі. Бүгінгі таңда әлемдік сауда жүйесі негізгі бес ұстанымға сәйкес келуі тиіс:

— Саудада еш кемсітушіліктің болмау шарты, яғни бірде-бір мемлекет қайсыбір мемлекетке [[экспорт]] пен [[импорт]]қа шектеушілік қоюға құқығы болмайды;

— Сауда кедергілерін азайту, немесе қайсыбір елдің нарығына шетелдік тауарлардың келуіне кедергі келтіретін факторларды жою, оларға бірінші кезекте кедендік алымдар мен импорттық квоталар жатады, басқаша айтқанда импортқа қойылатын көлемдік шектеулер;

— Тұрақтылық пен сауда шартының алдын-ала болжамдылығы, бұл шетелдік компаниялар, [[институттық инвестор|инвесторлар]] мен үкіметтер қолданыстағы сауда шарттарының кенеттен және бір тараптың еркімен өзгерілмейтініне кепілдік береді;

— Халықаралық саудадағы бәсекелестікті ынталандыру, яғни түрлі елдер фирмаларының тең құқықты бәсекелестігі үшін «әділетсіз» тәсілдерді жою, оған экспорттық субсидиялар (экспортшы-фирмаларға мемлекет демеушілігі), жаңа сату нарықтарын иелену мақсатында [[демпинг]]тік бағаларды пайдалану;

— Жоғары дамымаған мемлекеттер үшін халықаралық саудада жеңілдіктер жасау. Нақ осы бап жоғарыда көрсетілген ұстанымдарға кереғар келеді, алайда ол әлемдік шаруашылыққа осал дамыған елдерді тарту үшін қажет болды. Бұл елдер алғашқы кезеңде дамыған мемлекеттермен бәсекелесе алмайтыны айдан анық, сондықтан да нашар дамыған елдерге ерекше жеңілдіктер қарастыру «әділетті» болар деп есептеледі.

== Қазақстан — ДСҰ-ға кіруге мүдделі ==

Қазақстан Үкіметі ДСҰ-ға кіру — елдің сыртқы экономикалық саясатындағы басымды бағыттардың бірі деп біледі. Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі жұмысшы топқа осы ұйымның 38 мемлекеті кіреді, сонымен бірге нарыққа тауарларды шығару жөніндегі келіссөздерге 14 ел, ал қызмет нарығына қатысты 10 ел қатысады.

Келіссөздер [[Женева]]да орналасқан ДСҰ Хатшылығында көпжақты және екіжақты негізде жүргізіліп келеді. Бүгінгі таңда қазақстандық делегация төрт негізгі бағыттар бойынша келіссөздер жүргізуде:

— Тауарлар рыногіне шығу келіссөздері ұйымға кіргеннен соң Қазақстан пайдалануға құқық алатын импорттық кедендік алымдарды барынша байланыстыру деңгейлерін ДСҰ-ға мүше-елдермен анықтау және келісуді көздейді;

— Қызметтер нарығына шығу туралы келіссөздердің мақсаты қазақ нарығына шетелдік жеткізіп берушілердің шығу шарттары болып табылады;

— Ауыл шаруашылығына қатысты арнайы көп жақты келіссөздер, тарифтік аспектіден бөлек, ауыл шаруашылығын іштен қолдау білдіру мен экспорттық субсидиялардың мөлшерін келісуді көздейді;

— ДСҰ қатысушысы ретінде өз міндеттемелерін орындау үшін заңнамада қолдануға тиіс шараларды анықтау мақсатында жүргізіліп отырған жүйелік мәселелер бойынша келіссөздер;

Жеке елдермен өткізілген екіжақты келіссөздердің 14 раундының қорытындылары бойынша Қазақстан тауарлар нарығына шығу жөнінде келіссөздердің соңғы мәресіне жетті. Бүгінгі таңда тарифтік міндеттемелерді егжей-тегжейлі талқылап, АҚШ, Еуропалық Одақ, Канада сияқты елдермен диалог құруға қол жеткізді. Сонымен қатар қызметтер нарығына шығу жөніндегі келіссөздер процесін одан әрі қарқынды жүргізуге негіз қаланды.

Бүгінгі таңда, Грузия, [[Пәкістан]], [[Түркия]], [[Оман|Оман Сұлтанаты]], [[Корея]], [[Жапония]], [[Куба]], [[Мексика]], [[Қырғыз]] Республикасымен екіжақты келіссөздердің аяқталуы туралы Хаттамаларға және ҚР Индустрия және сауда министрлігі мен [[Мысыр]] Араб Республикасының Индустрия және технологиялық даму министрлігі арасында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды. ҚР мен ДСҰ арасындағы ынтымақтастықтағы маңызды оқиғалардың бірі 2004 жылғы тамыздағы ДСҰ Бас хатшысы С.Паничпакдидің Қазақстанға сапары болды. Осы тұста айта кетер бір жай ДСҰ басшылығы әдетте бір елге арнайы сапар ұйымдастырмайды, қалыптасқан тәжірибе бойынша бірнеше мемлекетті аралап шығады. Осы сапардың барысында ұйым басшысы Елбасы [[Нұрсұлтан Назарбаев]]пен, елдің бірқатар министрлерімен кездесіп, ДСҰ келісімдерінің міндеттемелерін қабылдау жөніндегі Қазақстанның ортақ ұстанымын түсінісуге қол жеткізілді.

Қазіргі кезде Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру процесі маңызды сатыда тұр. Келіссөздер жүргізу тұрғысында Қазақстан үшін бес мемлекет, атап айтқанда, [[АҚШ]], [[Еуропалық Одақ]], [[Канада]], [[Аустралия]] және [[Болгария]] ең маңызды болып табылады.

Келіссөздер процесінде уағдаластыққа жету қиыншылықтары тауарлар мен қызметтер нарығына шығуда көп жағдайда олардың нақты коммерциялық мүддені қозғамайтын, тіпті еліміздің экономикалық қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін әсіреқатаң талаптар қоюынан туындауда. Аталған проблемаларды реттеу үшін Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздер мен ресми кездесулер кестесі әзірленді. Бұл тұрғыда Сыртқы істер министрлігінің шетелдік мекемелері де ДСҰ мүшелері болып табылатын жеке елдерге саяси ықпалды күшейтуге барлық мүмкіндіктер жасауда.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wto.org/ Ресми торабы]

== Дереккөздер ==
Қазақ энцклопедиясы
== Түсініктемелер ==
{{commonscat|World Trade Organization}}
<references/>
{{WTO}}

[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]
[[Санат:Халықаралық сауда]]

Өзбекстан әнұраны

2015-06-19T17:53:25Z

Кырмызов: /* Сөзі */

{{Әнұран
|атауы = Serquyosh hur o'lkam
|оқылуы =
|қазақша аудармасы = Менің жарқын, еркін өлкем
|сурет =
|ені =
|сурет атауы =
|сөзін жазған = Абдулла Әріпов
|сөзі жазылған күн =
|композитор = Мұлат (Мұтаваккил) Бұрханов
|әні жазылған күн =
|мемлекет = Өзбекстан
|мемлекет-жің =
|мемлекет-тың =
|префикс =
|бекітілді = 10 желтоқсан 1992 жыл
|жойылды =
|аудио = Uzbekistan anthem.ogg
|сипаттамасы =
|формат =
|басқа атауы =
}}
'''Өзбекстан әнұраны''' — ({{lang-uz|O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi}} — ''Өзбекстан Республикасының мемлекеттік әнұраны'') Өзбекстан ұлттық әнұраны.

Кеңес дәуіріндегі Өзбек КСР әнұранының әні пайдаланады, [[1991]] ж., тәуелсіздік жарияланғада, жаңа сөзі қабылданған.

== Сөзі ==
:Сөзі: Абдулла Әріпов (Abdulla Oripov);
:Әні: Мұтаваккил Әріпов (Mytavakkil Burxonov).
<poem>
Serquyosh, hur o‘lkam, elga baxt, najot,
Sen o‘zing do‘stlarga yo‘ldosh, mehribon!
Yashnagay to abad ilmu fan, ijod,
Shuhrating porlasin toki bor jahon!

:Oltin bu vodiylar — jon O‘zbekiston,
:Ajdodlar mardona ruhi senga yor!
:Ulug‘ xalq qudrati jo‘sh urgan zamon,
:Olamni mahliyo aylagan diyor!

Bag‘ri keng o‘zbekning o‘chmas iymoni,
Erkin, yosh avlodlar senga zo‘r qanot!
Istiqlol mash’ali, tinchlik posboni,
Haqsevar, ona yurt, mangu bo‘l obod!

:Oltin bu vodiylar — jon O‘zbekiston,
:Ajdodlar mardona ruhi senga yor!
:Ulug‘ xalq qudrati jo‘sh urgan zamon,
:Olamni mahliyo aylagan diyor!
</poem>

== Тыңдаңыз ==
{{multi-listen start}}
{{multi-listen item|filename=Uzbekistan_anthem.ogg|title=Өзбекстан әнұраны;|format=[[Ogg]]}}
{{multi-listen end}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.szbszig.atw.hu/uzbekistan.htm Himnuszok] — Әнұрандың даусты нұсқасы;
* [http://www.uzbekistan.org/uzbekistan/symbols/ АҚШ-тағы Өзбекстан елшілігі] — Өзбекстанның мемлекеттік рәміздері.

[[Санат:Әнұрандар]]
[[Санат:Өзбекстан]]

Лиелупе

2015-06-07T13:55:22Z

Кырмызов:

{{Өзен
|атауы =Лиелупе
|шынайы атауы = {{lang-lv|Lielupe}}
|сурет = Pedestrain bridge over Lielupe river.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Лиелупе өзенінің бойындағы көпір
|карта = Fluss-lv-Lielupe.png
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы =119
|су алабының ауданы = 17 600
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны = 106
|өлшеу орны =
|бастауы =
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = N|s_lat_deg =56.40245682310831 |s_lat_min =0 |s_lat_sec = 0
|s_lon_dir = E|s_lon_deg =24.15623188018799 |s_lon_min =0 |s_lon_sec = 0
|сағасы = [[Рига шығанағы]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N|m_lat_deg =57.00858939938081 |m_lat_min =0 |m_lat_sec = 0
|m_lon_dir = E|m_lon_deg =23.933029174804688 |m_lon_min =0 |m_lon_sec = 0
|еңістігі =
|ел = [[Латвия]]
|аймақ =
|ортаққордағы санаты = Lielupe
}}

'''Лиелупе''' немесе '''Лелупе''' ({{lang-lv|Lielupe}}) — [[Латвия]]дағы өзен.

Ұзындығы 119 км, алабы 17,6 мың км2. [[Земгаль ойпаты]]мен ағып, [[Рига шығанағы]]на құяды. [[Қар]] және [[жаңбыр]] суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 63 м3/сек. [[Желтоқсан]]да қатып, [[мамыр]]да мұзы түседі. Қыста жылымық әсерінен [[сең буу]] жиі болып тұрады. [[Кеме]] жүзеді. Лиелупе өзенінің бойында [[Елгава]], [[Юрмала]] қалалары бар.<ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 7 том </ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{commons|Category:Lielupe}}

[[Санат:Өзендер]]
[[Санат:Латвия өзендері]]

Алтын глобус

2015-05-11T15:46:54Z

Кырмызов: /* Тарихы */

{{Жүлде
| атауы = Алтын глобус
| суреті = [[Сурет:Golden Globe icon (gold).svg]]
| фон түсі = '''Алтын глобус''' кинопремиясының эмблемасы
| шынайы атауы = {{lang-en|Golden Globe Award}}
| мемлекет ={{flagicon|USA}} [[АҚШ]]
| үшін мараппатталған = кино және теледидар саласындағы ең үздік жұмыстар үшін
| тапсырушы = [[Hollywood Foreign Press Association]]
| негіз = 1943 жылдан бастап
| соңғы иегері =
| барынша ұсынылған =
| сайты = {{URL|hfpa.org}}
}}

'''Алтын глобус сыйлығы''' — [[АҚШ]]-та кино және теледидар саласындағы ең үздік жұмыстар үшін журналистер тобына тапсырылатын сыйлық. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>.

== Тарихы ==
Кинопремия тарихы [[1944 жыл]]дан бастау алады, ол кезде көптеген кино жұлдыздары Fox студиясында жұмыс істейтін еді. Алғашында үздік актерді саны аз шетелден келген журналисттер таңдайтын, бірақ дами келе үздікті таңдайтын журналисттер саны да көбейе бастады.

== «Алтын глобус» премиясының номинациялары ==

=== Толықметражды ленталар ===
* [[Үздік фильм (драма)]] — [[1944 жыл]]дан бастап
* [[Үздік фильм (комедия/мюзикл)]] — [[1952 жыл]]дан бастап
* [[Үздік режиссер]] — [[1944 жыл]]дан бастап
* [[Үздік ер рөлі (драма)]] — [[1944 жыл]]дан бастап
* [[Үздік ер рөлі (комедия/мюзикл)]] — [[1951 жыл]]дан бастап
* [[Үздік әйел рөлі (драма)]] — [[1944 жыл]]дан бастап
* [[Үздік әйел рөлі (комедия/мюзикл)]] — [[1951 жыл]]дан бастап
* [[Екінші пландағы үздік актер]]
* [[Екінші пландағы үздік актриса]]
* [[Үздік сценарий]]
* [[Фильмге арналған үздік ән]]
* [[Үздік ән]]
* [[Шетел тіліндегі үздік фильм]]
* [[Үздік анимациялық фильм]]
* [[Сесиль Б. Де Милль премиясы]]

=== Тележұмыстар ===
* [[Үздік драма]]
* [[Үздік комедия/мюзикл]]
* [[Сериалда түскен үздік актер (драма)]]
* [[Сериалда түскен үздік актер (комедия/мюзикл)]]
* [[Сериалда түскен үздік актриса (драма)]]
* [[Сериалда түскен үздік актриса (комедия/мюзикл)]]
* [[TV-ға арналған үздік фильм әлде мини-сериал]]
* [[TV-ға арналған фильмде, мини-сериалда әлде сериалдағы рөлі бойынша үздік актеры]]
* [[TV-ға арналған фильмде, мини-сериалда әлде сериалдағы рөлі бойынша үздік актрисасы]]
* [[TV-ға арналған фильмде, мини-сериалда әлде сериалдағы екінші планды рөлі бойынша үздік актеры]]
* [[TV-ға арналған фильмде, мини-сериалда әлде сериалдағы екінші планды рөлі бойынша үздік актрисасы]]

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]

1994 Қысқы Олимпиада ойындары

2015-05-05T09:38:23Z

Кырмызов: /* Ұйымдастырушы қаланы таңдау */

{{Олимпиада ойындары
|Атауы = XVII қысқы Олимпиада ойындары
|Эмблемасы =
|Ені =
|Эмблема аты =
|Қала = [[Лиллехаммер]], [[Норвегия]]
|Ұраны =
|Елдер = 67
|Атлеттер = 1,737 (сарап бойынша)
|Медалдар = 12 спорт түрінен 61 комплект
|Ашылуы = [[12 ақпан]] [[1994]]
|Ашқан = [[Харальд V|Король Харальд V]]
|Жабылуы = [[27 ақпан]] [[1994]]
|Ант берген атлет = [[Ветард Ульванг]]
|Ант берген төреші =
|Ант берген бапкер =
|Олимпиада оты =[[Хокон (Норвегия ханзадасы)|Ханзада Хокон]]
|Стадион = [[Лисгардсбаккен]]
}}
[[Норвегия]] астанасы [[Лиллехаммер]] қаласында өтетін XVII қысқы [[олимпиада]] ойындары [[1994]]-ші жылғы акпанның 12-і мен 27-і аралығында өтеді.
== Ұйымдастырушы қаланы таңдау ==
{{Location map|Норвегия|label=Лиллехаммер|mark=Green_pog.svg|lat=61.11|long=10.46|width=230|float=right|thumb|alt=A map of Norway with Lillehammer in the middle towards the bottom|caption=Лиллехаммер қаласының Норвегияда орналасуы}}

{|class="wikitable plainrowheaders"
|-
|+1994 Қысқы Олимпиада қожайынын таңдау нәтижесі<ref name=votes>{{cite web |url=http://www.gamesbids.com/english/archives/past.shtml |title=Past Olympic host city election results |publisher=[[GamesBids]] |accessdate=17 March 2011 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5xFvf0ufx |archivedate=17 March 2011}}</ref>
|-
! scope=col | Қала
! scope=col | Ел
! scope=col | 1-ші раунд
! scope=col | 2-ші раунд
! scope=col | 3-ші раунд
|-
! scope=row | [[Лиллехаммер]]
| {{flagicon|Norway}} Норвегия || style="text-align:center;"|25 || style="text-align:center;"|30 || style="text-align:center;"|45
|-
! scope=row | [[Остерсунд]]
| {{flagicon|Sweden}} Швеция || style="text-align:center;"|19 || style="text-align:center;"|33 || style="text-align:center;"|39
|-
! scope=row | [[Анкоридж]]
| {{flagicon|United States}} АҚШ || style="text-align:center;"|23 || style="text-align:center;"|22 || style="text-align:center;"|—
|-
! scope=row | [[София]]
| {{flagicon|Bulgaria}} Болгария || style="text-align:center;"|17 || style="text-align:center;"|— || style="text-align:center;"|—
|}
== Үздік ондық ==
{| {{RankedMedalTable}}
|-
|1||align=left| {{Ресей}} || 11 || 8 || 4 || 23
|- bgcolor=ccccff
|2||align=left| {{flag|Норвегия}} || 10 || 11 || 5 || 26
|-
|3||align=left| {{flag|Германия}} || 9 || 7 || 8 || 24
|-
|4||align=left| {{Италия}} || 7 || 5 || 8 || 20
|-
|5||align=left| {{АҚШ}} || 6 || 5 || 2 || 13
|-
|6||align=left| {{flag|Оңтүстік Корея}} || 4 || 1 || 1 || 6
|-
|7||align=left| {{flag|Канада}} || 3 || 6 || 4 || 13
|-
|8||align=left| {{Швейцария}} || 3 || 4 || 2 || 9
|-
|9||align=left| {{flag|Аустрия}} || 2 || 3 || 4 || 9
|-
|10||align=left| {{Швеция}} || 2 || 1 || 0 || 3
|-
|12||align=left| {{Қазақстан}} || 1 || 2 || 1 || 4
|}

== Қазақстан нәтижесі ==
[[File:Stamp of Kazakhstan 039-040.jpg|thumb|Владимир Смирнов пошта маркасында]]
[[Қазақстан]] спортшылары тәуелсіз ел командасы ретінде әлі оңы мен солын тани қоймаған-тұғын. Бірақ [[Смирнов, Владимир|Владимирдің]] Лиллехаммердегі 1 алтын, 2 күміс және 1 қола медалі ол сәтсіздіктің бәрін естен шығарып, тәуелсіз ел жанкүйерлерін айрықша қуанышқа бөлеген.
Жалпы командалық есеп бойынша Қазақстан 12 орын алды.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>
{{Олимпиада}}

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Олимпиада ойындары]]

Ванкувер аралы

2015-04-15T08:23:24Z

Кырмызов:

{{Арал
|Позициялы карта =
|Атауы = Ванкувер Аралы
|Жергілікті атауы = {{lang-en|Vancouver Island}}
|Карта = Vancouver Island contour map.png
|Орын =
|Ел = Канада
|Елдің субъекті = Ванкувер
|Айдын =
|region =
|CoordScale =
|Аумағы = 31285
|Шығанақтар аумағы =
|Биіктігі = 2195
|Халқы = 759366
|Жыл = 2011
|Сурет =
|Сурет өлшемі =
|Сурет атауы =
|Ортаққордағы санаты =
}}

[[File:Vancouver in the Evening.jpg|thumb|Ванкувер аралы]]
{{coord|49|36|32|N|125|38|52|W|type:waterbody|display=title}}
'''Ванкувер аралы''' — [[Тынық мұхит]]та, [[Солтүстік Америка]]ның батыс жағалауларындағы ең ірі арал. Құрлықтан бұғаз, шығанақтармен бөлінген. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 500 км-ге созылған, ені 65 — 70 км. Аумағы 32,2 мың км². Арал түгелге жуық биікт. 2200 м-ге дейінгі тау жотасынан тұрады. Батыс жағалауы фьордты, шығысы жазық келеді. Жер бедерінің қалыптасуында мұздық пішіндердің басымдығы байқалады. Климаты қоңыржай теңіздік. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-дей. [[Арал]]да түгелдей қылқан жапырақты орман өседі. Балық ш. дамыған. Басты қаласы әрі порты — Виктория. Ағылшын зерттеушісі Дж. Ванкувердің есімімен аталған.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Тынық мұхит}}

[[Санат:Канада аралдары]]
[[Санат:Тынық мұхит аралдары]]

{{stub}}

Жаңа Гебридтер

2015-04-14T18:08:24Z

Кырмызов:

{{Арал
|Позициялы карта = Жаңа Гебридтер
|Атауы = Жаңа Гебридтер
|Жергілікті атауы = {{lang-en|New Hebrides}}
|Карта = Neue_Hebriden_140543a.jpg
|Орын =
|Аралдар саны = 83
|Ең ірі аралы = [[Эспириту-Санто]]
|Ел = Вануату
|Елдің субъекті = Жаңа Гебридтер
|Айдын = [[Тынық мұхиті]]
|region =
|Аумағы = 12 336
|Шығанақтар аумағы =
|Биіктігі = 1879([[Табвемасана тауы]])
|Халқы = 221 506
|Халқының тығыздығы = 17,956
|Жыл = 2006
|Сурет =
|Сурет өлшемі =
|Сурет атауы = [[Жаңа Гебридтер аралының 1905 жылғы картасы]]
|Ортаққордағы санаты = New Hebrides
}}

{{coord|16|38|S|168|1|E|type:waterbody|display=title}}
'''Жаңа Гебридтер''' — ({{lang-en|New Hebrides}}) [[архипелаг]] және [[Вануату]] республикасының тарихи атауы. [[Тынық мұхит|Тынық мұхиттың]] оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
{{stub}}

{{Тынық мұхит}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Тынық мұхит аралдары]]

Велоэргометрия

2015-04-11T11:09:25Z

Кырмызов: /* Велоэргометр */

'''Велоэргометрия''' - [[велометр]] тығыршығын аяқпен немесе қолмен айналдырып латенттік(жасырын) коронар артериясын айқындауға және баспалдақтық өсіру арқылы физиологиялық мөлшерді табуға қолданылатын зерттеу әдісі.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

Бұл әдістің негізі:[[ИЖА]] ауруымен ауыратын науқастарда [[Ишемия|ишемиялық]] [[Жүрек Бұлшықет ұлпасы|бұлшықет ұлпасы]] пайда болып, бұл жағдай [[ЭКГ]]нің өзгеруіне алып келеді(депрессия әлде ST сегментінің элевациясы,R әлде T тісінің өзгеруі,жүрекке қан өткізуінің бұзулуы әлде физикалық жүктеу кесірінен қозғыштығы). Велоэргометрияға физикалық жүктеу мөлшерінің сынамасы да жатады(соның ішінде ең танымалы-[[Степ-тест|степ-тест]] және [[Тредмил|тредмил]]). Степ-тестті өту үшін науқас ұзындығы 22,5 см. келетін екі баспалдақты кезекпен басады. Тредмил сынамасын өту үшін науқас бұлтару бұрышы өзгеріп тұратын жолақшаның үстінде жүгіруі тиіс.
== Жабдықтары ==
=== Велоэргометр ===
Велоэргометр - велотренажердің бір түрі. Басқа велотренажерлардан басты айырмашылығы - велоэргометр жүктеменің дәл мөлшерін табады. Велоэргометрдің екі түрі кездеседі:механикалық әлде электрикалық тоқтату системасымен.
*Механикалық велоэргометрді қолдану кезінде жүктеме велосипед аяғының сырт жағына әлде тоқтату колодкаларының системасында орналасқан белбеудің қажау күшімен реттеледі. Бұндай велоэргометрде сынама алу кезінде науқас минутына 60 айналым жылдамдығын сақтауы тиіс. Науқас бұл жылдамдықтан асырып жіберсе - жүктеме күші өседі,ал түсіріп жіберсе - жүктеме күші азаяды.
*

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{Stub}}