Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Юкон

2014-11-14T03:37:03Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Carmacs-bridge across Yukon River.JPG|thumb|left|120px| Юкон өзені]]
'''Юкон''' (Yukon; үндістерше – үлкен өзен) – [[Канада]] мен [[АҚШ]] (Аляска) жеріндегі өзен. Ұзындығы 3700 км, алабының аумағы 855 мың км². Кордильерадан басталып, жоғарғы ағысы Юкон таулы үстіртінің терең тау аңғарымен өтіп, көпшілік бөлігі Аляска жазығы арқылы ағып, [[Беринг]] теңізінің Нортон шығанағына құяды. Ірі салалары – Танана (сол), Пелли, Поркьюпайн, Коюкук (оң). Суының орташа ағымы 6,5 мың м3/с. Негізінен қар суымен толығады. Су тасу маусымында (мамыр – маусым) деңгейі 15 – 20 м-ге көтеріледі. Қазан – қараша айларынан сәуір – мамыр айларына дейін қатады. Мамыр – қыркүйекте сағасынан 3200 шақырымға дейін кеме жүзеді. Теңіз толысуы өзен бойымен 160 шақырымға дейін таралады. Ірі қалалары: Танана ([[АҚШ]]), Уайтхорс, Доусон ([[Канада]]).
<ref>Қазақ энциклопедиясы, 10 - том</ref>

== Дереккөздер: ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Беринг теңізі]]

{{stub}}

Криосфера

2014-11-08T08:29:37Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Криосфера''' (''крио және сфера'') – Жер шарының [[атмосфера]], [[гидросфера]] және [[литосфера]] тоғысатын белдеміндегі мұзды қабаты. Орташа қалыңд. 10 км. К-ның жоғ. шегі [[полюс]]терде 8 шақырым, [[экватор]] маңында 17 км биіктіктен өтеді. Ешң төм. шекарасы жоғ. ендіктердегі аймақтарда 0,2 – 1 км, [[тропик]]терде теңіз деңгейінен 6 – 6,5 км биіктікте жатады. Жер шарындағы мұздың жалпы көл. 30 млн. км3, оның 98%-ы құрлықта, 1,6%-ы жер астында, қалғаны атмосфера мен гидросфераға тараған. [[Құрлық]] бетіндегі мұздар, негізінен, биік тау бастарына жиналған. [[Қазақстан]] тауларында 2700 мұздықтар бар, олардың жалпы ауд. 2000 км². К. терминін поляк ғалымы [[А.Добровольски]]й ұсынған (1923).<ref name="source1">"[[Қазақ энциклопедиясы]]"</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Экология]]
[[Санат:Табиғатты қорғау]]
[[Санат:География]]

{{Stub}}

Битедеком

2014-10-24T06:23:56Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''"Битедеком"''' – [[АҚ]] түрінде құрылған өндірістік кәсіпорын <ref>"Қазақ телевизисы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5</ref>.
[[Компания]] инж. жүйелер мен байланыс тармақтарын жобалау, телефон стансалары мен шоғырландыру құрылғыларын орнату және іске қосу, қалалық, аймақтық және магистральды байланыс жүйелері құрылыстарын жүргізу, т.б. шұғылданады. "Битедекомның" 7 филиалы, I еншілес кәсіпорны және облыс орталығыында орналасқан 3 бөлімшесі, 10 жылжымалы механикаландырылған колоннасы (ЖМК) бар.

[[Алматы]], [[Ақтөбе]] және [[Шымкент]] қалаларындағы 3 ЖМК-сы телекоммуникация нысандарында кез келген жөндеу жұмыстарын орындай алады. соңымен бірге жылына 1000 км [[талшықты-оптикалық байланыс желісі]]н тартуға маманданған. Компания жобалау орталығын құрып, онда қысқа мерзімде 2,5 мың км-лік [[Петропавл]]–[[Омбы]], [[Шымкент]]–[[Қызылорда]], Ақтөбе–Атырау-[[Астрахань]] талшықты-оптикалық байланыс желісінің жобасы жасалды. Байланыс нысандарын қажетті құрылғылармен, жабдықтармен, қосалқы бөлшектермен және металл бұйымдарымен, "Б-ның" "Байланыс құрылыс-конструкция" (Семей), "Өнеркәсіп байланыс" (Алматы) сияқты филиалдары қамтамасыз етеді.

Компания радиотелефон, сандық автоматты телефон стансаларын шығаратын "Комтел" (Орал) және "Вес-нет" (Павлодар) қазақ-түрік бірлескен кәсіпорындарының құрылтайшысы.

1996-97 жылдары компания 1786 шақырымдықь "Трансеуропа талшықты-оптикалық байланыс желісі магистралінің ел территориясынан өтетін бөлігінің құрылысын жүргізді.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Журналистика]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпорындары]]

Азуағаш

2014-10-22T18:29:01Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

Азуағаш - [[арба|арбаның]] тісағашы, белағашты ұстап тұрған тетік ретінде пайдаланады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Мэр

2014-10-22T09:23:41Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Мэр''' ''({{lang-fr|Maire}})''- [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Құрама Патшалық|Ұлыбритания]], [[Франция]], т.б. елдер [[муниципалитет]]терінің жоғары лауазымды, құрметті адам.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Басарал

2014-10-22T05:26:12Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''''Басарал'' ''' – [[Балқаш]] көлінің оңтүстік-батысындағы арал. [[Жамбыл облысы]], [[Мойынқұм ауданы]]ның аумағында орналасқан. Ұзындығы 12 шаршы шақырым, енді жері 8 км. [[Абсолют биіктік|Абсолюттік биіктігі]] 393 м. Жағалары түгелдей дерлік [[жарқабақ]]ты. Солтүстігінің біраз жері [[жыра]]мен тілімденген. Оңтүстігінің ойпаңдарында кішігірім [[көл]]дер бар. [[Тас көмір]] [[шөгінді]]лерінен түзілген. Оның бетін [[неоген]] кезеңінің [[қызғылт]] [[сары]] [[құм]]ды балшығы жауып жатыр. [[Сұр]], [[сортаң]] топырағында бұйырғын аралас [[баялыш]], [[қараған]], т.б. шөптер өседі.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Балқаш көлі]]
[[Санат:Аралдар]]

{{stub}}

Еуразиялық

2014-10-22T02:59:57Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

Еуразияшылдық - әлеуметтік-саяси және философиялық концепция, XX ғ. 20 жж. орыс эмигранттары арасында пайда болған концепция. <ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Химиотерапиялық заттар

2014-10-07T09:24:28Z

Кенес Ляззат: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Химиотерапиялық заттар''' — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи [[препараттар]]. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға [[сульфаниламидтер]] ([[этазол]], [[сульфапиридазин]], [[сульфадиметоксин]]), [[нитрофурандар]] ([[фурадонин]], [[фуразолидон]]), т.б., ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен [[антибиотик]]тер жатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және [[бактерия]] қоздырғыштарын жою үшін және асқынып кетпеуі үшін де ([[химиопрофилактика]]) қолданады.

==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Медицина]]
[[Санат: Химия]]

{{wikify}}

Ядро

2014-09-28T05:02:03Z

Кенес Ляззат:

'''Ядро''' (nucleus) – [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] жасушаларының ең маңызды құрам бөлігі. Ядро тұқым қуалаушылық ([[генетика]]) ақпараттың сақталуы және осыған байланысты жасуша [[цитоплазма]]сындағы [[белок]]тар мен [[фермент]]тердің түзілуін қамтамасыз етеді. Ядроны алғаш рет тауықтың жұмыртқа жасушасынан байқаған 1825 ж. чех ғалымы Я.Пуркине (1787 – 1869) болды. Ядроны өсімдіктер жасушасынан ағылшын ботанигі Р.Броун (1831 – 33), ал жануарлар жасушасынан Т.Шванн (1838 – 39) анықтады. Ядро [[кариолемма]]дан (ядро қабықшасы), хромосомалардан, ядрошықтан және [[кариоплазма]]дан (ядро сөлі, шырыны) құралады. Кариолемма ядроны жасуша цитоплазмасынан бөліп тұрады. Ол сыртқы және ішкі жарғақшалардан және олардың аралығындағы жарғақаралық (перинуклеарлы) кеңістіктен тұрады. Кариолеммада көптеген ұсақ тесіктер болады. Олардың саны жасушадағы түзіліс процестерінің белсенділігіне байланысты. Түзіліс процесі күшейген сайын, тесіктер саны да көбейеді. Ядро қабықшасы тесіктері арқылы жасуша цитоплазмасы мен ядро аралығында зат алмасу процесі ([[белок]]тар, көмірсулар, [[май]]лар, [[нуклеин қышқылдары]], су, әр түрлі [[ион]]дар) үздіксіз жүріп отырады. [[Кариолемма]] тесіктері арқылы ядро цитоплазмалық тормен, одан әрі жасушаны қоршаған ортамен байланысады. Ядроның біркелкі қоймалжың сұйық бөлігі кариоплазма деп аталады. Оның құрамына [[су]], белок, көмірсулар, нуклеопротеидтер, [[витамин]]дер, ферменттер, [[минералды тұздар]] иондары кіреді. Кариоплазма [[митоз]] кезінде цитоплазмамен қосылып кетеді. Ол ядроның құрам бөліктерін байланыстырып тұрады. Ядро құрамындағы қара-көк түске боялған, дөңгелек келген денешікті ядрошық деп атайды. Оның мөлшері 1 – 5 мкм, оның негізін жуандығы 60 – 80 нм жіпше торы құрайды. Ядрошықтың саны 1 – 2, кейде одан да көп болуы мүмкін. Ядрошық нуклеопротеидтен ([[РНҚ]] және белок) құралған. Онда [[рибосома]]лық РНҚ (р-РНҚ) және [[рибосома]]лар түзіледі.

Ядро (лат. nucleus, грек, kaiyon — ядро) — организмдегі протеиндік алмасуды реттеу арқылы тұқымқуалаушылық қасиеттерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін жасушаның негізгі бөлігі. Интерфазалық жасуша ядросы хроматин дәншелерінен (хромосомалардың көрінетін бөліктері), ядрошықтан, нуклеоплазмадан (кариоплазма — ядро сөлі) және нуклеолеммадан (кариолема) тұрады. Сыртқы және ішкі жарғақтардан құралған нуклеолеммада цитоплазмамен қатысатын диаметрі 80-90 нм тесіктер болады. Интерфазалық хроматин дәншелері хромосомалардың микроскоппен көрінетін бөліктері. Хромосомалардың таратылған, нашар боялатын және белсенді қызмет атқаратын бөліктерін — эухроматин, ал ширатылып жақсы боялатын, енжар қызмет атқаратын бөліктерін гетерохроматин деп атайды. Хромосомалар тұқымқуалаушылық қасиеттерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін құрылым. Олар дезоксирибонуклеопротеидтерден тұрады. Ядрошық дөңгелек келген, диаметрі 1-5 мкм денешік. Ядрошықта рибосомалар түзіледі. Кариоплазма ядроның біркелкі боялған қоймалжың бөлігі. Кариоплазма құрамында нуклеин қышқылдары мен протеиндерді түзуге керекті нуклеопротеидтер, гликопротеидтер және әртүрлі ферменттер болады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref>
[[Сурет:Diagram human cell nucleus ru.svg|нобай]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

[[ar:نواة (توضيح)]]