Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Революцияға дейінгі орыс оқу орындарындағы қазақтар

2026-07-01T08:37:44Z

Зилола Садирханова: граматикалық қәтені жөндеу

[[Сурет:Khalel Dosmuhamed.jpg|thumb|right|[[Халел Досмұхамедов]]]]
[[Сурет:Jusip.jpg|thumb|right|[[Жүсіпбек Аймауытов]]]]

Ұлттық орта оқу орындарының болмауы қазақтарды өз балаларын орыс оқу орындарына беруге мәжбүр етті,ал олардағы оқу үрдісінде орыс мәдениетіне басымдық берілетін және орыс тілі үстемдік ететін. Сонымен бірге революцияға дейінгі [[Қазақстан]]ның көптеген прогресшіл қайраткерлерінін орыс оқу орындарында білім алғаның ұмытуға болмайды.Бұратаналардың балалары кіре алатын алғашқы орта оқу орны [[Орынбор]]дағы Неплюев әскери училищесі болды, ол кейіннен Орынбор кадет корпусы деп аталды. 1825 жылдан 1866 жылға дейін [[Орынбор]] кадет корпусын 35 қазақ бітірді.141 Кадет корпусынын алғашқы түлектерінің бірі - Орыс географиялық қоғамының мүшесі сұлтан [[Мұхаметқали Тәукин|М. Тәукин]], Орынбор өлкесінің бұратаналарға арналған мұғалімдер мектептерін құру туралы ережелер әзірлеу комиссиясының мүшесі [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин|С. Жантөрин]] болды.142 «[[Этнография]]
бөліміне еңбегімен жәрдемдескені және қырғыздардың (қазақтардың) тұрмысы туралы мақалалар мен әр түрлі этнографиялық бұйымдар бергені» үшін Орыс географиялық қоғамының күміс медалімен марапатталған, қоғамның [[Ш. Уәлиханов]]тан кейінгі алғашқы мүшелерінін бірі [[Мұхамед-Салық Бабажанов|М.С. Бабажанов]] та кадет корпусының түлегі болатын.
Қазақтар оқыған оқу орындарының бірі Орынбор гимназиясы болды, 1868-1892 жылдарда гимназияда 52 қазақ оқыды. Олардын ішінде [[С. Сүйіншәлиев]] гимназияны 1877 жылы үздік бітірді; [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов|А. Бірімжанов]] 1891 жылы оқудағы жетістіктері үшін күміс медальмен марапатталды. Орынбор гимназиясының көптеген түлектері өз білімдерін Қазан университетінде жалғастырды. Мәселен, Қазан университетінде оқыған 25 қазақтың 10-ы Орынбор гимназиясын бітіріп келгендер. XIX ғасырдың 70-жылдарына дейін [[Қазан университеті]]нде оқыған қазақтар бірлі-жарым болатын. 1863 жылы университет Жарғысының қабылдануына байланысты гимназияларда курс бітірген мұсылмандар Қазан университетіне түсу құқығын алды.

Осы кезенде жоғары медициналық білімі бар алғашқы қазақ дәрігерлері шықты. Олар негізінен [[Қазан]], [[Саратов]], [[Томск]], [[Мәскеу]] университеттерінде, сондай-ақ [[Санкт-Петербург|С.-Петербургтің]] әскери-медицина академиясы мен университетіңде білім алды. Мәселен, 1868—1913 жылдарда Қазан университетінің медицина факультетін қазақтың 30 жас дәрігері бітіріп шыққан. [[Қазан университеті]]нің медицина факультетін 1887 жылы бітірген алғашқы қазақтардың бірі [[Мұхамеджан Қарабайұлы Қарабаев|Мұхамеджан Қарабаев]] болатын. Оны бітіргеннен кейін ол [[Қостанай]]да, [[Торғай облысы]]ның [[Ақтөбе]], [[Ырғыз]] уездерінде дәрігер болып істеді. 1892 жылы М. Қарабаев медициналық қызмет көрсету саласындағы патшалық саясатты сынағаны үшін Орынбор әкімшілігінің қырына ілігіп, аз уақытқа Самараға кетуге мәжбүр болды. Содан соң Ырғыз уезінде дәрігер болып жұмыс істей жүріп, өлкенің қоғамдық өміріне белсене қатысты. 1895 жылы ол [[Торғай]] комитетінің толық мүшесі болып сайланды, орыс дәрігерлерімен бірге медициналық қызмет көрсетуді түбірінен өзгерту және қазақ халқы арасынан медицина кадрларын даярлау жолында күресті.
Революцияға дейінті Қазақстандағы оба ауруының тұңғыш маманы [[Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов|М. Шомбалов]] - 1899 жылы, [[Әбубәкір Бермұхамедұлы Алдияров|Ә. Алдияров]] - 1905 жылы Қазан университетінде медицина факультетін, [[Нұрғали Ипмағамбетов|Н. Ипмағамбетов]] С.-Петербург медицина академиясын 1911 жылы бітірді. Олар қазақ халқына медициналқ қызмет көрсетуді ұйымдастыруда көп іс тыңдырды, сондай-ақ Қазақстанның қоғамдық өміріне белсене қатысты. Қазан университеті ұлттық зиялылардың алғашқы кадрларын қалыптастыруда зор рөл атқарды.
Қазан мал дәрігерлік институтын қазақтар арасында алғашқы бітірушілер [[Мұхамет Ақтанов|М. Ақтанов]], [[Е. Қүлпейісов]], [[М. Жасмағамбетов]], [[Ф. Иманбаев]]тар болды.
[[Әлихан Бөкейханов|Ә. Бөкейханов]] С.-Петербург Императорлық орман институтын 1894 жылы үздік бітіріп шықты.
[[Жақып Ақбаев|Ж. Ақбаев]], [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Б. Қаратаев]], [[Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин|С. Лапин]], [[Мұстафа Шоқай|М. Шоқаевтар]] С.-Петербург университетінің заң факультетін бітірді. [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин|С. Жантөрин]], Б. және Ә. Ниязовтар, С. Нұралыханов және басқалар [[Санкт-Петербург|С.-Петербург]], [[Қазан]], [[Томск]], [[Мәскеу]] университеттерінің заң факультетінде оқып жоғары білім алды.
1906 жылы Император 1 Александр атындағы С.-Петербург Жол қатынасы институтың [[Мұхамеджан Тынышбаев|М. Тынышбаев]] бітіріп шықты.
[[Халел Досмұхамедов|X. Досмұхамедов]] [[Санкт-Петербург|С.-Петербург]] Императорлық Әскери медицина академиясын 1909 жылы бітірді. 1902 жылы [[Садық Аюкеұлы Аманжолов|С. Аманжолов]] Верный гимназиясын бітіргеннен кейін Қазан университетінің заң факультетіне түсті.
Верный гимназиясының басқа да түлектері: Т. Есенқұлов, И. Дүйсенбаев, [[Ж. Жақыпбаев]], [[И. Жақсылықов]] [[Ресей империясы|Ресей империясының]] жоғары оқу орындарында оқуға мүмкіндік алды. Жетісу өлкесіндегі алғашқы жоғары білімді қазақ зиялыларының бірі [[Барлыбек Сыртанов|Б. Сыртанов]] 1891 жылы С.-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірді. Осы оқу орнын 1887 жылы [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов|Б. Құлманов]] та үздік бітірген еді.
[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә. Ермеков]] Семей ерлер гимназиясын, содан соң Томск технологиялық институтын, [[Халел Ғаббасов|X. Ғаббасов]] Мәскеу университетінің физика-математика факультетін бітірген.

Сонымен Ресей оқу орындары революцияға дейінгі кездің өзінде — XIX ғасырдын екінші жартысы - XX ғасырдың басында білімді адамдар тобының кеңеюіне, әрбір халықтың ұлттық зиялыларының қалыптасуына жәрдемдесті.<ref>145 Дулатов М.Ұрпакка хат// Дала дидары, 1991, 8 мамыр.
146 Байтурсынов А. Бастауыш мектеп /Казак, 1914, №87.
147 Материалы по истории политического строя Казахстана. А., 1960, т. 1, 460-6.
148 Тынышбаев М. Ресей Министрлер Комитетінін Төрағасына хат //Өркен, 1991, 28
желтоқсан.
</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Торғай облыстық қазақ съездері

2026-07-01T07:52:39Z

Зилола Садирханова: граматикалық қәтені жөндеу

'''Торғай облыстық қазақ съездері'''. Облыстық қазақ съездерін бастап берген 1917 жылы болып өткен [[Торғай облысы]] қазақтарының съезі еді.

== Бірінші Торғай облыстық қазақ съезі==
Оған өкіл есебінде қатысқан 300 адамның арасында ақсақалдар мен ел адамдары, дін басы молдалар мен мұғалімдер, оқытушылар мен заңгерлер, дәрігерлер мен шығармашылық интеллигенция өкілдері бар болатын. Газетте берілген хабарларда съез Торғай және [[Орал облысы|Орал облыстарының]] қазақтары үшін деп айтылғанымен, оған [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Семей облысы|Семей]], [[Сырдария облысы|Сырдария]] облыстарынан, [[Бөкей ордасы]]нан, [[Орынбор губерниясы]] мен [[Қазан]], [[Уфа]], [[Ташкент]] және басқа қалалардан да өкілдер қатысқан еді. Делегаттар мен шақырылған адамдар арасында сондай-ақ ескі ұлттық интеллигенция өкілдері, I Мемлекеттік дума мүшелері Алпысбай Қалменов пен [[Ахмет Бірімжанов]], есімдері енді жаңадан мәлім бола бастаған [[Мағжан Жұмабаев]], [[Мұстафа Шоқай]], Т.Жаманмұрынов сияқты жас қайраткерлер де болды. Бұлармен бірге съездің құрметті қонақтары қатарында өзбек, татар және башкұрт халықтарының аса көрнекті қоғам қайраткерлері Мунаууар Кари, Фатих Каримов және Теміршах Соловьев сияқты кісілер де бар еді. Съезге жаңа ғана Торғай облысының комиссары қызметіне бекітілген [[Әлихан Бөкейханов|Ә.Бөкейхан]] да қатынасады. Бұл «Қазақ» тілшісі Имам Әлімбеков тура атап көрсеткендей, «қазақтың орыс қоластына кіргеннен бері зор қалыпта құрылған тұңғыш съезі» еді.
Съез атына [[Семей]], Қазан және [[Мәскеу]] калаларындағы қоғамдық ұйымдар мен жеке адамдардың атынан құттықтаулар түседі. Қазандағы мұсылмандар комитеті жолдаған жеделхатта: «комитет бостандық болғаннан бері бірінші болып жасалып жатқан қазақ бауырларының съезін құттықтайды. Қазақтың өз тізгіні өзінде болсын! Съездің жұмысы өнімді болып, [[Ресей]]дегі барша түрік-татар халықтары бірігіп, игілікке жетуге жазсын» деп көрсетілген еді. Семейдегі Қазақ комитетінің мүшесі Нәзира Құлжанова жолдаған жеделхатында съез қазақ әйелінің жағдайын да үмытпас деген тілек айтып, «бостандыққа қарқ болған Ресейде қазақ әйелдерінің кісішілдеулі күйінде түруы келіспейді. Еркекті асырап-сақтап, азатшыл арлы, намысты азамат қатарына қосу күңдіктен құтылған, адам санына қосылған әйел қолынан келеді» деген орынды пікірін қосады.
Съезді кіріспе сөзбен [[Әлихан Бөкейханов|Ә.Бөкейхан]] ашады. Оның ашылу сәтінде ескі далалық аристократия, патша чиновниктері мен ұлттық демократиялық интеллигенция арасындағы өзара жіктелу байқалды. Съезге төрағалыққа үсынылған [[Ахмет Байтүрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]]ның кандидатурасына троицкілік Жансұлтан Сейдалин қарсы шығып, наразылық танытады. Бірақ съез делегаттары бір ауыздан [[Ахмет Байтүрсынұлы|А.Байтұрсынұлын]] сайлайды. Съез жаңа тәртіп жайы, жер мәселесін, земство туралы, зиянды мекемелер мен шенеуніктер ісін, тағы сол сияқты барлығы 13 мәселші қарап, олар бойынша қаулы қабылдады. Ол мемлекеттік құрылыс жөнінде кеңесе келіп, «Ресей мемлекеті демократиялық, парламшттік, қатаң бір орталыққа бағынбаған республика болсын» деген тоқтамға келеді. Ал [[бүкілресейлік құрылтай жиналы]]сына әр халықтан санына қарай депутат сайлауын, сайлауға әйелдердің де қатынасуын қолдайды.
Съез үкімет орындары - ауылдық, болыстық, >ездік және облыстық комитеттер ашу туралы қаулысында оларды құру жолдарын көрсетіп, ескі биліктің өз өкілдігін жаңа сайланған атқару комитеттеріне өткізу тәртібін, сондай-ақ жаңа билік орындарының жұмыс ретін белгілеп берді.

== Екінші Торғай облыстық қазақ съезі==
Торғай облысы қазақтарының екінші съезі 1917 жылдың 20-25 тамыз аралығында [[Ақтөбе]] қаласында болып өтті. Съезге 150 делегат қатынасты. Съез төрағалығына М.Есболов, орынбасарларына С.Досжанов, А.Түнғаншин сайланды. Съезде қаралған ең өзекті мәселелер: мемлекет билеу түрі; жер, мәселесі; земство; оқу мәселесі; сот ісі; рухани-діни іс; әйел мәселесі; [[Бүкілресейлік мұсылман кеңесі]] т.б. Съез облыстағы қазақ халқын басқару үшін ұлттық-территориялық қазақ автономиясын шгізуді талап етті, қазаққа өз алдына ұлттық саяси партия құруды қажет деп тапты, әйел мәселесін шешуді мұсылман діни жиналысына тапсыру керектігін айтты.
Қорыта айтқанда, Торғай облыстық қазақ съездерінде заман ағымындағы өзекті мәселелер талқыланып, белгілі бір дәрежеде нақты іс-әрекеттерге қол жеткізілді.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]

{{stub}}

Алаш жылнамасы

2026-07-01T07:38:43Z

Зилола Садирханова: граматикалық қәтені жөндеу

'''Алаш жылнамасы'''
* 1905 жыл, 26 маусым - [[Қоянды жәрмеңкесі]]нде Ресей патша үкіметінің министрлер кабинетіне сөз бостандығы мен ана тілінде оқу, діни еркіндік т.б. мәселелерді көтерген 12.767 қазақ азаматы қол қойған петиция ([[құзырхат]]) жолданды.
* 1905 жыл, 15 тамыз - Нижний Новгород қаласында Бүкілресейлік мұсылмандардың I съезі өтті.
* 1905 жыл, 17 қазан - Ресей патша үкіметі баспасөз бостандығына, мектепте ана тілде оқу еркіндігіне т.б. рұқсат берген [[манифест]] жариялады.
* 1905 жыл, 6-13 қараша – Мәскеуде жергілікті жер және қала қайраткерлерінің съезі өтіп, мұнда [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]] сөз сөйледі. Ресми үкімет «А.Байтұрсынұлының 46 мысалын бастыруға рұқсат бермей жатқанын» жеткізді.
* 1905 жыл, 19 қараша - I автономшылар съезінде [[Мұхаметжан Тынышбаев]]тың «Киргизы и освободительное движение» атты баяндамасы оқылды.
* 1905 жыл, 25-27 қараша - «Семипалатинский листок» газетінде Ә.Бөкейханның «Абай (Ибрагим) Кунанбаев. Некролог» атты еңбегі жарияланды.
* 1905 жыл, желтоқсан - Орал каласында Қазақ облыстары өкілдерінің съезі өтті. «Қазақ конституциялык-демократиялық партиясын» кұру туралы шешім алынды. Съезге Ә.Бөкейхан, Ж.Сейдалин, [[Қаратаев Бақытжан Бейсәліұлы|Б.Қаратаев]], Б.Сыртанов, М.Тынышбаев, [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатов]], [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедұлы]], Ғ.Бердиев, М.Бақытгереев, И.Тоқбердиев, Н.Ипмағамбетов, М.Мұқанов, М.Рахымберлиев, Ізбасаров, Ү.Дүйсембин т.б. қатынасты. Мұнда «Қазақ конституциялық-демократиялық партиясының» бағдарламасы қабылданды.
* 1906 жыл, 15-23 қаңтар - [[Санкт-Петербург]] қаласында Бүкілресейлік мүсылмандардың II съезі өтті. Съезге С.Жантөрин, У.Танашев, М.Оразаев, Ш.Қосшығұлұлы т.б. қазақтар қатынасты.
* 1906 жыл, 27 сәуір-10 шілде - Ресей Мемлекеттік I Думасы жұмыс істеді. Оған қазақтан Ә.Бөкейхан, А.Бірімжанов, С.Жантөрин, А.Қалменов, Д.Тұндыт, Ш.Қосшығұлұлы, Б.Құлманов, М.Тайын мүше болды.
* 1906 жыл, маусым - Семейде қазақ сайлаушыларының съезі өтті. Съезде Ә.Бөкейхан, [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Ш.Құдайбердіұлы]] т.б. сөз сөйледі.
* 1906 жыл, 16 тамыз - Нижний Новгородта Ресей Мұсылмандарының III съезі өтті. Съезге С.Жантөрин, Ш.Қосшығұлұлы, Ж.Алдоңғаров т.б. қазақтар қатысты.
* 1906 жыл - Қазан қаласында Ресей мұсылмандары мұғалімдерінің съезі өтті.
* 1906 жыл - «Русский Туркестан» журналында М.Тынышбаевтың «Киргизы и освободительное движение» атты мақаласы жарияланды.
* 1907 жыл, 20 ақпан-3 маусым-Ресей Мемлекеттік II Думасы жұмыс істеді. Оған қазақтан М.Тынышбаев, Т.Алдабергенов, Ш.Қосшығұлұлы, Б.Қаратаев, Б.Құлманов, А.Бірімжанов, Т.Нүрекенов мүше болды.
* 1907 жыл, 31 наурыз - Санкт-Петербургте Оқу министрлігінде ұлт мектептерінің жайын қараған кеңес өтті. Оған қазақтан Ғ.Балғымбайұлы мен О.Әлжанов қатынасты.
* 1907 жыл, 3 маусым - Ресей патша үкіметі баспасөз бостандығына, мектепте ана тілде оқу еркіндігіне т.б. шектеу қою туралы Заң шығарды.
* 1907 жыл - II Мемлекеттік Дума таратылғанда, Ш.Қосшығұлұлы Ә.Бөкейханның ұсынысымен Ресейдегі түрік-мұсылмандарының, соның ішінде қазақтың нақты жағдайын баяндау үшін [[Түркия]]ға барып кайтты.
* 1907 жыл - Қазанда [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|М.Көпейұлының]] «Хал-ахуал», «Тіршілікте көп жасағаннан көрген бір тамашамыз», «Сары Арқаның кімдікі екені» атты 3 кітабы бірдей жарық көрді.
* 1907 жыл, 18 желтоқсан - Санкт-Петербург сот палатасының төтенше мәжілісі Ә.Бөкейханды «Выборг үндеуіне» кол қойғаны үшін 1908 жылдың 21 қаңтарынан 3 ай мерзімге Семей түрмесіне камауға шешім шығарды.
* 1908 жыл - Париждың «Lа Revue du Monde Musulman» журналы ұлт, дін және әлемдік келісім мен татулыққа еңбек сіңіргені үшін Исмаил Гаспринскийді Нобель сыйлығына ұсынды.
* 1909 жыл - [[Ахмет Байтұрсынұлы]] «Қарқаралыда өкіметке қарсы әрекеттер жасады» деген айыппен тұтқындалып, 2 жылға жер аударылды.
* 1909 жыл - Шәкәрім мен [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай]] Ә.Бөкейханға хат жазып, «Қарауыл мұжыққа кетіп барады. 15 десятинадан жер алайық па?» деп сұраған. Әлихан: «Бұл жолсыз қоқан-лоққы. [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] баласы [[Тобықты]]ға мұрындық болды деген атқа қаларсың. Не болса да жұртпен көр» деп ақыл қосқан.
* 1909 жыл - Петерборда [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] өлең кітабы басылып шықты.
* 1909 жыл - Петерборда А.Байтұрсынұлының «Қырық мысал» жинағы жарық көрді.
* 1909 жыл - Уфаның «Шарқ» баспасынан М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» кітабы жарық көрді.
* 1910 жыл, 9 наурыз - А.Байтұрсынұлы [[Орынбор]]ға келді. Ағартушы өмірінің жаңа кезеңі басталды.
* 1910 жыл, 30 қыркүйек - сұлтан Б.Қаратаев Ә.Бөкейханға Қазақстандағы жер мәселесін шешу жолдары туралы хат жолдады.
* 1910 жыл, 21 қазан - Ұзынағашта Жетісу қазақтарының жер мәселесіне байланысты кеңесі өтті. Оны Б.Сыртанов ұйымдастырды.
* 1910 жыл - Қазанның Кәрімовтер баспасынан қазақтың тұңғыш романы М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамалы» жарық көрді.
* 1910 жыл - Орынбордың «Вақт» газетінің баспаханасынан [[Ғұмар Қараш|Ғ.Қараштың]] «Ойға келген пікірлерім» атты пәлсапалық-танымдық кітабы жарық көрді. Мұнда мұсылман әлемін оятуға себепші болған М.Абдуһу мен Ж.Ауғани пайымдары зерделенеді.
* 1911 жыл - Қазақтың тұңғыш журналы - «[[Айқап]]» шыға бастады. Бас редакторы - М.Сералин.
* 1911 жыл - Уфадағы «Ағайынды Кәрімовтер мен Хұсайыновтар баспаханасынан» Ғ.Қараштың «Өрнек» атты пәлсапалық-танымдық кітабы жарық көрді. Мұны «Ғалия» медресесінің шәкірттері бастыртты. Аталған еңбекте де мұсылман әлемін оятуға себепші болған М.Абдуһу мен Ж.Ауғани ойлары біршама сараланған.
* 1911 жыл - М.Дулатов «Оян, қазақ!» кітабында өкіметке қарсы халықты көтерді» деген айыппен Семейде абақтыға жабылып, 103-129 статьялар бойынша 19 ай қапаста жатты.
* 1911 жыл - Орынборда Шәкәрім қажының «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» және «[[Мұсылмандық шарты (шығарма)|Мұсылмандық шарты]]» атты екі бірдей кітабы жарық көрді.
* 1911 жыл - Уфада «Ғалия» медресесінің шәкірттері И.Арабаев пен Х.Сәрсекеұлының қазақ-қырғыз балаларына арналған жәдитше әліппесі жарық көрді.
* 1912 жыл - Орынборда А.Байтұрсынұлының «Оқу құралы. Усул сотие жолымен тәртіп етілген қазақша алифба» еңбегі жарық көрді.
* 1912 жыл - Қазанда [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаевтың]] «Шолпан» атты өлеңдер жинағы басылып шықты.
* 1913 жыл, 2 ақпан - Орынбордағы Кәрімов-Хұсаинов баспаханасынан [[Қазақ газеті|«Қазақ»]] газетінің 1-саны шықты. Бас редакторы - А.Байтұрсынұлы.
* 1913 жыл, 23 мамыр - «Қазақ» газетінде Х.Досмұхамедұлының «Алаш» не сөз?» атты мақаласы жарияланды.
* 1913 жыл - «Айқап» журналында Ж.Сейдалиннің «Азып-тозып кетпеске не амал бар?» атты мақаласы жарияланды.
* 1913 жыл, 18 маусым - «Айқап»журналында Ә.Бөкейханның Ж.Сейдалиннің хатына жауап ретінде «Ашық хат» деген мақаласы жарияланды
* 1914 жыл, 18 сәуір - Омбыда қазақ жастарының бейресми «Бірлік» ұйымы құрылды.
* 1914 жыл - Петербордың «Речь» газетінде Ә.Бөкейханның қазақ халқын орыстандыру мен шоқындыруға қарсы мақаласы жарық көрді.
* 1914 жыл, қыркүйек - түркі жұртының даңқты қайраткері И.Гаспринский (1851-1914) қайтыс болды. Қазақ басылымдарында мұнақып берілді.
* 1914 жыл - Орынборда А.Байтұрсынұлының «Тіл-кұрал. Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық» атты оқулығы жарық көрді.
* 1914 жыл, 6-10 желтоқсан - Петерборда Мұсылмандар съезі өтіп, «ортақ тіл» мәселесі талқыланғанда биік мінбеден Қазақ тілінің түрік тілдері ішінде айрықша орны бар екені айтылды.
* 1915 жыл - М.Тұрғанбаевтың «Пайғамбар заманы» атты кітабы жарық көрді.
* 1915 жыл - Н.Күзембайұлының «Құран құралы» атты еңбегі жарияланды.
* 1915 жыл - М.Шоқай Ташкентте зиялылар мен білікті шәкірттердің басын қосқан «Кеңес» атты жасырын ұйым құрды.
* 1915 жыл, 4 қаңтар - «Қазақ» газетінде С.Дөнентаевтың «Ұлтшылға» атты өлеңі басылды.
* 1915 жыл, 21 қыркүйек - даңқты ғалым, қазақ халқының кең жүректі досы, Ертіс бойындағы Тұзқаланың тумасы [[Григорий Николаевич Потанин|Григорий Потанин]] 80-ге толды. Ол туралы Ә.Бөкейхан 1913 жылы, М.Дулатов 1915 жылы «Қазақ» газетінде мақала жазды. Мерейтойға А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов тағылымды жыр арнады. Қазақ шәкірттері арнайы жинақ шығаруды жоспарлады.
* 1915 жыл, 8 желтоқсан - түркі халықтарының атынан Венага келген ресми делегация Австрия министр-президенті Шрюргк пен Сыртқы істер министрінің орынбасары граф Форгачқа негізгі мәселелердің қатарында «Қазаққа саяси- әкімшілік тәуелсіздік әперу» ұсыныс-хатын тапсырды.
* 1915-1918 жылдар - Уфада «Ғалия» медресесінің шәкірттері «Садақ» атты қолжазба журнал шығарды.
* 1916 жыл - Мемлекеттік Думаның Мұсылмандар фракциясы жанындағы бюроға Ә.Бөкейхан еніп, жұмыс істеді.
* 1916 жыл - Н.Төреқұлов жасырын бағыттағы «Еркін дала» ұйымын кұрды.
* 1916 жыл - Торғайдағы ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1916 жыл - Қарқара көтерілісі басталды.
* 1916 жыл - «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның, А.Байтұрсынұлының, М.Дулатовтың [[Алаштың азаматы (мақала)|«Алаштың азаматтарына»]] атты үндеуі жарық көрді.
* 1916 жыл, 8 қазан - «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Алашқа» атты өлеңі жарияланды.
* 1916 жыл, 26 қараша - [[Алаш басылымы|«Алаш»]] газеті шыға бастады. 1916 жыл - Б.Қаратаев, Ж.Досмұхамедұлы, Ж.Сейдалин Петроградқа арнайы барып, IV Мемлекеттік Дума алдында қазақтарды окоп жұмысына алу жөніндегі жарлықты тоқтатуды сұрады.
* 1916-1918 жылдар - Омбыда «Бірлік» ұйымы жастарының «Балапан» атты қолжазба журналы шығып тұрды. Редакторы - Қ.Кемеңгеров.
* 1916 жыл, 23 желтоқсан - 1917 жыл, 12 қаңтар - Ә.Бөкейхан бастаған қазақ қайраткерлері Күнбатыс майданының Земскі комитетінің рұқсатымен Земгордың дружиналарында әскери қызметтегі жерлестерімен (саны 12 мыңнан асады) кездесіп, жағдайларын білді.
* 1917 жыл - Б.Күлеевтің «Шын сүйіскендер», М.Дулатовтың «Тікбақайлар», «Қызыл қашар» пьесалары сахналанды.
* 1917 жыл - Мемлекеттік Думаның Мұсылмандар фракциясы жанындағы бюроға М.Шоқай еніп, жұмыс істеді.
* 1917 жыл, наурыз - Оралда, Семейде, Омбыда, Алматыда, Торғайда Қазақ комитеттері құрылды.
* 1917 жыл, 9 наурыз - «Алаш» газетінде Н.Күзембайұлының «Ұраным - Алаш!» атты өлеңі жарияланды.
* 1917 жыл, 15 наурыз - Минскіден Ә.Бөкейхан бастаған 15 қайраткер Алаштың 25 белгілі елді мекеніндегі нақты азаматтарға хат жолдады. Мұнда: «Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа ұйымдасу керек. Учредительное собрание сайлауларына қазақ болып қамдану керек» деп жазылған.
* 1917 жыл, 17 наурыз - «Қазақ» газетінде А.Мәметұлының «Алашқа сәлем» атты өлеңі басылды.
* 1917 жыл, 2-8 сәуір - Орынбор қаласында Торғай облыстық қазақ съезі өтті. Съез жалпықазақ съезін шақыру жөнінде бюроның құрамын бекітті. Оған Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов т.б. мүше болып енді. Съез төрағалығына А.Байтұрсынұлы сайланды.
* 1917 жыл, 12 сәуір - «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның, М.Шоқайдың, М.Дулатовтың [[дентин]]нің «Алаш ұлына» атты үндеу-мақаласы жарық көрді.
* 1917 жыл, 12 сәуір - «Қазақ» газетінде [[Сәбит Дөнентаев|С.Дөнентаевтың]] «Азаттық күні» өлеңі жарияланды.
* 1917 жыл, 12-14 сәуір - Алматы каласында Жетісу облыстық қазақ съезі өтті. Съез төрағалығына Ы.Жайнақов сайланды.
* 1917 жыл, сәуір - Түркістан комитеті құрылды.
* 1917 жыл, сәуір - Ә.Бөкейхан Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы комиссары болды.
* 1917 жыл, 16 сәуір - [[Ташкент]] каласында Түркістан мұсылмандарының I құрылтайы өтті.
* 1917 жыл, 21 сәуір- «Алаш» газетінде елді бірлікке, белсенділікке шақырған «Алаш балалары» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл, 19-22 сәуір - Орал қаласы Орал облыстық қазақ съезі болды.
* 1917 жыл, 20-25 сәуір - Бөкей Ордасы облыстық қазақ съезі өтті. Съез төрағалығына У.Танашев сайланды.
* 1917 жыл, 25 сәуір - 7 мамыр - Омбы қаласында Ақмола облыстык қазақ съезі өтті. Съез төрағалығына А.Тұрлыбаев сайланды.
* 1917 жыл, 27 сәуір - 7 мамыр - Семей облыстык Қазақ съезі болды. Съез төрағалығына Ж.Ақпаев сайланды.
* 1917 жыл, 1-11 мамыр-Мәскеу каласында Бүкілресейлік мұсылмандар съезі өтті. Съезде құрылған мұсылман Кеңесінің атқару комитетіне Ж.Досмұхамедұлы, У.Танашев, Ж. Ақпаев, К.Тоғысов сайланды. Съез шешімімен Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі, [[Шура-И Ислам|«Шура-и ислам»]] құрылды..
* 1917 жыл, 2 маусым - Верный каласында Жетісу облыстық қазақ съезі өтті.
* 1917 жыл, маусым - Ойыл каласында Орал облыстык II Қазақ съезі өтті.
* 1917 жыл, маусым - «Сарыарқа» газеті шыға бастады. Шығарушылары - Х.Ғаббасов, Р.Мәрсеков.
* 1917 жыл, 24 маусым - «Бірлік туы» газеті шыға бастады. Шығарушысы - М.Шоқай.
* 1917 жыл, 21-26 шілде - Орынбор қаласында Бірінші жалпықазақ съезі өтті. Съезде мемлекеттік кұрылыс, Қазақ автономиясы, жер, оқу, дін, қазақ саяси партиясы, әйел, құрылтай жиналысына, мұсылмандар кеңесіне депутаттар сайлау, партия бағдарламасын дайындау мәселелері көтерілді.
* 1917 жыл, 2-5 тамыз - Ташкент-Түркістан аймағы қазақ-қырғыздарының съезі өтті. Съез төрағалығына М.Тынышбаев сайланды.
* 1917 жыл, тамыз - Верный каласында Жетісу облыстық II қазақ-қырғыз съезі өтті.
* 1917 жыл, 21 тамыз - «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Қайда едің?» атты терең пәлсапалы, елшіл өлеңі жарияланды.
* 1917 жыл, 20-25 тамыз - Ақтөбе қаласында Торғай облысы қазақтарының II съезі өтті. Съез төрағалығына М.Есполов сайланды.
* 1917 жыл, қыркүйек - Ақмола облысы қазақтарының II съезі өтті.
* 1917 жыл, 8-11 қыркүйек-Ташкент қаласында Түркістан мұсылмандарының II құрылтайы өтті.
* 1917 жыл, 10 қыркүйек - [[Бөкей Ордасы]] облыстық II қазақ съезі болды.
* 1917 жыл, 12 қыркүйек - Семей облыстық II қазақ съезі болды.
* 1917 жыл, 17-20 қыркүйек - Ташкент қаласында Түркістан мұсылмандарының III құрылтайы өтті.
* 1917 жыл, 18 қыркүйек - Түркістан каласында Орал облысы молдаларының съезі өтті.
* 1917 жыл, 8-11 қазан - Түркістан қаласында Сырдария облыстық қазақ съезі өтті.
* 1917 жыл, 8-15 қазан - Том каласында Сібір автономиясын құру туралы жалпысібір съезі өтті.
* 1917 жыл, 31 қазан - Омбы қаласында ұлттық [[Алаш партиясы]]н құруға арналған Құрылтай өтті.
* 1917 жыл, қазан - Семей жүртшылығы қайраткер Ә.Бөкейханды құрметпен қарсы алды.
* 1917 жыл - «Сарыарқа» газетіне «Алаш» партиясына мүшелікке кірмек болған азаматтарға қойылатын талаптар мен партияның бағдарламасына енгізілетін мәселелер турасындағы «Алаш партиясы» мақаласы жарияланды.
* 1917 жыл, 14 қараша - «Қазақ» газетінде «Алаш партиясы» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл, 21 қараша-«Қазақ» газетінде «Алаш партиясының проғрамының жобасы» жарық көрді.
* 1917 жыл, 21 қараша - «Сарыарқа» газетінде [[Торайғыров Сұлтанмахмұт|С.Торайғыровтың]] «Алаш ұраны» өлеңі жарияланды.
* 1917 жыл, 22-27 қараша - Торғай облыстық Кеңесінің съезі өтті.
* 1917 жыл, 25 қараша - Петроградта Ресей боданындағы сансыз ұлттың тағдырын шиеленістірген, Азамат соғысына себепші төңкеріс болды.
* 1917 жыл, 26 қараша - «Қазақ» газетінде ұлт әскерін қалыптастыру туралы «Ел қорғау» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл, 26-28 қараша - Түркістан мұсылмандарының IV өлкелік төтенше құрылтайы. Құрылтайда «Түркістан автономиясы» жарияланды. Оның төрағасы болып М.Тынышбаев сайланды.
* 1917 жыл, 27 қараша - Қоқанда Түркістан автономиясы (мұхтарият) жарияланды.
* 1917 жыл, 5-13 желтоқсан - Екінші жалпықазақ съезі болды. Съезде Алашорда үкіметі, Алаш автономиясы жарияланды. Алашорданың төрағасы болып баламалы негізде Ә.Бөкейхан сайланды.
* 1917 жыл, 23 желтоқсан - «Қазақ» газетінде «Жалпы қазақ съезінің қаулысы» атты Алаш Орда үкіметін жариялаған жиынның құжаты шықты.
* 1917 жыл, 23 желтоқсан - «Қазақ» газетінде «Түркістан автономиясы» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл - «Сарыарқа» газетінде С.Торайғыровтың «Ғалиханның Семейге келуі» атты мақаласы жарияланды.
* 1917 жыл, 23 желтоқсан - «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның «Мен кадет партиясынан неге шықтым?» деген мақаласы жарияланды.
* 1917 жыл, 26 желтоқсан - «Сарыарқа» газетінде Алашқа қарсы адамдар туралы «Қазақтан шыққан арамзалар» атты макала басылды.
* 1917 жыл, 31 желтоқсан - «Қазақ» газетінде «Алаш бірлігі» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл - «Қазақ» газетінде жалпы қазақ съезі бекіткен Алаш автономиясының таяудағы міндеттері туралы «Тығыз жұмыстар» атты мақала жарияланды.
* 1917 жыл, желтоқсан - 1918 жыл, ақпан - Алаш қайраткерлері туралы халыққа кең мағлұмат берген С.Торайғыровтың «Таныстыру» дастаны жазылды.
* 1918 жыл, 6-9 қаңтар - Түркістан қаласында Сырдария облысы қазақтарының съезі өтті. Съезге Алашорда атынан Б.Құлманов, М.Дулатов, Т.Құнанбаев қатысты.
* 1918 жыл, қаңтар - Алматы қаласында Жетісу облыстық қазақ съезі өтті.
* 1918 жыл, қаңтар - «Абай» журналында [[Аймауытов Жүсіпбек|Ж.Аймауытұлының]] «Алаш ұлдарына арналған ұран» атты өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл, 15 қаңтар - «Қазақ» газетінде Алаштың елдік рәмізін сипаттаган «Орда гербі (таңбасы)» атты мақала басылды.
* 1918 жыл, 22 қаңтар - «Сарыарқа» газетінде Ж.Аймауытұлының «Алашқа» атты өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл - «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның «Саяси хал» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл, 22 қаңтар - «Сарыарқа» газетінде Ә.Ермековтің «Жасасын, Алаш, жасасын!» атты мақаласы басылды.
* 1918 жыл 22 қаңтар - алғаш «Ұран» газетінде, «Сарыарқа» газетінде Ғ.Қараштың «Алаш азаматы» атты өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл, 22 қаңтар - «Сарыарқа» газетінде Х.Ғаббасовтың «Алаш автономиясы» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл, ақпан - Қаратөбе қаласында Орал облыстық VI қазақ съезі өтті.
* 1918 жыл, наурыз - Х.Досмұхамедұлы және Ж.Досмұхамедұлы Мәскеуге барып, Алашорда атынан В.Ленинмен, И.Сталинмен кездесіп, II жалпықазақ съезінің қаулысын табыс етті.
* 1918 жыл, 6 наурыз - Алаш қаласында (Семей) ұлт әскерінің басшысы Қ.Нұрмұхамедов большевиктер қолынан қаза тапты. Оны ел «тұңғыш құрбан» деп атап кетті.
* 1918 жыл, 15 наурыз - «Бірлік туы» газетінде большевиктердің Түркістан автономиясын талқандағанын айна-қатесіз сипаттаған Х.Болғанбаевтың «Тұла бойлары қан сасиды» атты мақала-естелігі жарық көрді.
* 1918 жыл, 19 наурыз - Совет үкіметінің мүшесі, ұлт жұмыстарын басқарушы комиссар Сталин Мәскеуден Семейдегі Алаш Ордасының бастығы Ә.Бөкейхан мен Х.Ғаббасовты телеграфқа шақырды. Онда Сталин: «...қазақ-қырғыз өкілдері жергілікті советтермен бірігіп, ұлт ниеттерін жарыққа шығаруға сиез шакыратын комиссия құру керек» - деп, алашордашылардан осы мәселеге байланысты жауап қайтаруын өтінді.
* 1918 жыл, 21 наурыз - Алашордашылар кеңес үкіметін Россиядағы барлық автономиялы халықтардың кіндік үкіметі деуге қаулы қылды.
* 1918 жыл - «Сарыарқа» газетінде Сырдария съезінде қаралған мәселелер туралы «Алаш һәм Түркістан» атты мақала жарияланды.
* 1918 жыл, 3 сәуір - Алашорда үкіметі атынан Алаш автономиясын жариялау жөнінде РКФСР министрлер кеңесіне жеделхат жіберілді.
* 1918 жыл, 3 сәуір - "[[Үш жүз]]" партиясы барлық жұмысшы табының мүдделерін қорғайтын үндеу тастады.
* 1918 жыл, 5-13 сәуір - Омбы қаласында қазақ жастарының тұңғыш съезі өтті. Мұнда барлық жастар ұйымы «Жас Азамат» ұйымына топтасты.
* 1918 жыл, 5 мамыр - Омбы қаласында Алаш жастарының I съезі өтті.
* 1918 жыл - Большевиктер қолынан Оралда - сардар Н.Сарбөпин, Мақаншыда - қайраткер О.Әлжанов опат болды.
* 1918 жыл, 10-13 мамыр - Алаш қаласы Семей облыстык III Қазақ съезі өтті.
* 1918 жыл, 18-21 мамыр - Жымпиты каласында Орал облыстық IV Қазақ съезі өтті. Сиез төрағасы болып Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Съезде «Ойыл уәлаятының уақытша үкіметі» құрылды.
* 1918 жыл, 25 мамыр - Жетісу облыстық IV қазақ съезі болды.
* 1918 жыл, 11-12 маусым - Алашорданың кеңес үкіметі декреттерінің күшін жою, уақытша жер пайдалану, әскери кеңес құру, облыстар мен сиездерде Алашорда үкіметінің кеңестерін құру туралы қаулылары шықты.
* 1918 жыл, 30 маусым - «Қазақ» газетінде қаламгер Ж.Жәнібекұлының «Аттан, Алаш азаматы!» атты мақаласы жарық көрді.
* 1918 жыл, 3 шілде - «Сарыарқа» газетінде [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Б.Майлиннің]] «Алашордаға» өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл - «Қазақ» газетінде Н.Наушабаевтың «Алашордаға» өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл - «Абай» журналында М.Дулатовтың «Алашқа» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл - «Абай» журналында Ж.Аймауытұлының «Ұлтты сүю» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл, 15 шілде - Омбыда Сібір Уақытша үкіметінің министрлер кеңесі Ә.Ермековтің «Қазақ және Сібір қарым-қатынасы туралы» жобасын тыңдады.
* 1918 жыл, 30 шілде — Омбыдағы Алаш партиясының бас кеңесі Алашорда үкіметін қолдауға шақырған «Алаш азаматтарына» үндеуін жариялады.
* 1918 жыл, 30 шілде - «Қазақ» газетінде большевиктерге қарсы күресуге шақырған «Аттан, Алаш азаматы» атты үндеу жарияланды.
* 1918 жыл, 30 шілде - Петропавл каласында Алаш жастарының тұңғыш газеті - «Жас Азамат» басылымының 1-саны жарық көрді.
* 1918 жыл, 30 шілде - «Жас Азамат» газетінің 1-санында большевизмнің имансыздығын меңзеген Қ.Кемеңгеровтің «Бұлінгеннен бұлдіргі алма!» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл, 29-30 шілде, 2-3 тамыз - Алашорда үкіметі Сібірдің Уақытша үкіметімен келісім жасады.
* 1918 жыл, 18 тамыз - «Жас Азамат» газетінде М.Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін» атты өлеңі жарияланды.
* 1918 жыл, 10-31 тамыз - Лепсі қаласында Жетісу облыстық V қазақ съезі өтті.
* 1918 жыл - Түркістан тұлғасы, өзбек қайраткері А.Фитраттың «Әмір-Темір сағанасы» атты пъесасы жарық көрді. Мұнда жалпы түркі халқының ауыр тағдыры сипаттала келе «Тұранның ... қазағы аштан өлді» делінеді.
* 1918 жыл, ақпан-қазан - Семейде «Абай» журналы шығып тұрды. Ұйымдастырғандар - Ж.Аймауытов пен М.Әуезов.
* 1918 жыл, 10 қыркүйек - «Қазақ» газетінде «Үш жүз» партиясының серкесі К.Тоғысовтың Алаш Ордаға хаты және осы хатқа берілген жауап басылған.
* 1918 жыл, 11 қыркүйек - Батыс Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағалығына Ж.Досмұхамедұлы сайланды.
* 1918 жыл, 16 қыркүйек - «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Алаш Орда» атты мақаласы жарияланды.
* 1918 жыл, 8-23 қыркүйек - Уфа мемлекеттік мәжілісі өтті. Оған Ә.Бөкейхан, М.Шоқай, Х.Досмұхамедұлы, М.Тынышбаев, А.Байтұрсынұлы т.б. қатысты.
* 1918 жыл, қазан - Түркістан каласында Сырдария облыстық қазақ съезі өтті.
* 1918 жыл, 14-17 қазан - Қостанай қазақтарының төтенше съезі.
* 1918 жыл - Алаш қайраткерлері А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, Р.Мәрсеков [[Қытай]]дың Шәуешек қаласына барды.
* 1918-1923 жылдар - Орталық Азияда түркі халықтарын большевизмнен азат ету қозғалысы (басмашы) жүрді.
* 1919 жыл - Омбыда шығатын «Трудовая Сибирь» журналында [[Смағұл Сәдуақасов|С.Садуақасұлының]] қазақ әдебиетіне кең талдау жасаған «Киргизская литература» атты очеркі жарияланды.
* 1919 жыл - М.Шоқай эмиграцияға кетер алдында Тифлиске аялдағанда, «Вольный горец», «Борьба» газеттерінде жұмыс істеді.
* 1919 жыл, 14-20 шілде - Ойыл қаласы Орал облыстық VI қазақ съезі өтті.
* 1919 жыл, 3 тамыз - «Жизнь национальностей» газетінде А.Байтұрсынұлының «Революция и киргизы (казахи)» атты мақаласы жарияланды.
* 1920 жыл - Орынборда Қазақ халыққа білім беру институты ашылды. Директоры-М.Мырзаұлы. А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров, М.Дулатов, Т. Шонанов осында дәріс оқыды.
* 1920 жыл - Қазақстан баспасы ашылып, мұнда қазақ кітаптарын сараптайтын алқа құрылды. Оның құрамына А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейхан, Ж.Аймауытұлы, С.Садуақасұлы, Х.Болғанбаев кірді.
* 1920 жыл,18 наурыз - Жетісу қазақтарының съезі өтті. Съезді М.Тынышбаев басқарды.
* 1920 жыл, наурыз - Ж.Досмұхамедұлы В.И. Ленинге, И.В. Сталинге, Л.Д. Троцкийге «Батыс Алашорда үкіметінің кызмет-әрекеті туралы баяндама хатты» тапсырды.
* 1920 жыл, 25 мамыр - [[Тұрар Рысқұлов|Т.Рысқұлов]] ОК мен В.И. Ленинге «Түркістан республикасының жағдайы туралы» жоба тапсырды. Мұнда саяси, қаржылық, әскери, аумақтық тәуелсіздік мәселесі айтылған еді.
* 1921 жыл - Орынборда С.Садуақасұлының «Жастарға - жаңа жол» атты кітабы жарық көрді. Мұнда XX ғасыр басындағы жастар ұйымдары туралы деректер бар.
* 1922 жыл - Х.Досмұхамедұлының жетекшілігімен «Абай. Таңдамалы өлеңдері» атты жинақ жарық көрді.
* 1922 жыл - Қазақ АССР-нің Қазан қаласындағы баспа істері жөніндегі өкілі, ақын Б.Күлеевтің әзірлеуімен осы қалада Абайдың, С.Торайғыровтың, М.Жұмабаевтың кітаптары жарық көрді.
* 1922 жыл, 8 шілде - «Еңбекші қазақ» газетінде А.Байтұрсынұлының «Қалам қайраткерлері жайынан» атты мақаласы жарияланды.
* 1922 жыл, тамыз - Ташкентте Түркістан зиялылары А.Байтұрсынұлының 50 жылдық мерейтойын лайықты атап өтті.
* 1922 жыл, 19 тамыз - С.Садуақасұлы, Ә.Байділдин, Е.Алдоңғаров Қазақстан автономиялық республикасының басшылығы атына 30 қазақ азаматын білім және технология үйрену үшін Батыс Еуропаға жіберуді өтініп хат жазды.
* 1922 жыл - Түркістан зиялылары А.Байтұрсынұлына сыйлық-ескерткіш ретінде алтын жетон тапсырды. Оның бір жағына: «Түркістан зиялыларынан белгі. 1922 жыл, 2 тамыз», екінші жағына: «Ақа! Күшті сенің қаламың. Халық ісі - сенің тамағың. Жаса, ұлт мектебінің жүрегі!» деп жазылыпты.
* 1922 жыл, қараша - желтоқсан - Орынборда білікті қазақ жастарының «Өртең» атты газеті шығып тұрды. Ол 29 желтоқсанда «ұлтшылдық әрекеті үшін» жабылды.
* 1922 жыл 4 желтоқсан - Түркістан автономиялық республикасы Білім комиссиясы жанынан «Талап» мәдениет көркейтушілердің қауымы ашылды. Төрағасы - Х.Досмұхамедұлы.
* 1922 жыл - қазақтың тұңғыш киносценарий - «Бекет батыр» жазылды. Оны Х.Досмұхамедұлы мен Ә.Диваев қарап пысықтап шықты.
* 1922-1927 жылдар - Мәскеуде КСРО халықтарының орталық баспасының Шығыс бөлімінде қазақ секциясы (қарапайым тілде «Күншығыс» баспасы) жұмыс істеді. Мұнда Ә.Бөкейхан, М.Жұмабаев, Н.Төреқүлов т.б қызмет атқарды.
* 1923 жыл, 6 қаңтар - Ташкенте «Талап» ұйымында С.Қожанов қазақ ағарту ісінің қазіргі қалпы мен болашағы туралы баяндама жасады.
* 1923 жыл, 26 қаңтар - Ташкентте Қазақ институтында «Талап» ұйымының кезекті жиыны өтіп, М.Тынышбайұлы «Түрік-моңғол тарихы туралы» атты дәріс оқыды.
* 1923 жыл, 29 қаңтар - Қазан қаласында ақын Б.Күлеев трагедиялық жағдайда қайтыс болды. Мағжан оны «таспиықтан үзіліп түскен тас» деп бағалады.
* 1923 жыл, ақпан - Мәскеудегі «Күншығыс» баспасының жанынан Н.Төреқұлов редакторлық жасаған «Темірқазық» журналы шықты.
* 1923 жыл - Орынборда А.Байтұрсынұлының 50 жылдык мерейтойы ресми аталып өтіп, онда С.Садуақасұлы «Ақаңның алдында» атты баяндама жасады.
* 1923 жыл, 16 наурыз - «Талап» ұйымында М.Жұмабаев «Абай өлеңдері туралы» атты дәріс оқыды.
* 1923 жыл, 17 наурыз - «Талап» ұйымы Алматыда бөлімшесін ашты. Оны Х.Басымұлы басқарды.
* 1923 жыл, шілде - Алаш тұлғасы Ә.Бөкейхан кейін театр директоры болған Д.Әділұлына «Алашқа қызмет» мәнін талдаған атақты хатын жазды.
* 1923 жыл - Ташкентте М.Есполовтың «Түркістанда келімсектер орын алған аудандарда жер мәселесі» атты кітабы жарияланды.
* 1924 жыл - Ташкентте «Сана» атты ғылыми-танымдық журнал шықты.
* 1924 жыл, желтоқсан - 1925жыл, қаңтар-М.Жұмабаевтың ұйымдастыруымен Алаш қайраткерлері «Алқа» әдеби ұйымының бағдарламасын даярлап, белгілі қаламгерлер мен кайраткерлерге таратты.
* 1924 жыл - Мәскеудегі «Күншығыс» баспасынан Қ.Кемеңгеровтің «Қазақ тарихынан» зерттеуі жарық көрді.
* 1924-1927 жылдар - Уфада Бүкілресей және Сібір Орталық Діни басқармасы «Ислам мәжілісі» атты журнал шығарып тұрды. Осында қазақ қази болып жұмыс істеген М.Мақұл Алаштың діни-рухани өмірі туралы бірнеше макала жариялады.
* 1925 жыл - «Лениншіл жас» журналының №5 санында Ж.Аймауытұлының Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институты студенттерінің алдында оқыған «Мағжанның ақындығы туралы» атты дәрісі мақала ретінде жарияланды.
* 1925 жыл, 1 маусым - А.Байтұрсынұлы Мәскеудегі Ә.Бөкейханға хат жазды. Хатында елдегі жағдайды, шығармашылығының барысын, латын қарпіне байланысты пікірін жеткізген. Хатты НКВД тәркілеген. Мұрағатта сақталған.
* 1925 жыл, 23 маусым - Мәскеуден Ә.Бөкейхан А.Байтұрсынұлына хат жазды. Хатта [[Әміре Қашаубаев|Әміренің]] Париж сапарының жауапкершілігін, Абай мен [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]] туралы зерттеуін жазып бітіруге әлі уақыт барын, коммунистердің біржақтылығын жазады. Хатты НКВД тәркілеген. Мұрағатта сақталған.
* 1925 жыл - Мәскеуде Қ.Кемеңгеровтің «Бұрынғы езілген ұлттар» атты кітабы жарық көрді.
* 1925 жыл - Ташкентте Х.Досмұхамедұлының жетекшілігімен «Исатай- Махамбет. 1-бөлім» жинағы жарық көрді. Осының алғысөзін М.Әуезов тарихи мағлұмат беретін маңызды еңбек деп бағалады.
* 1925 жыл, 22 қазан - Халық ағарту комиссары (министр) С.Садуақасұлы Қызылордада ұлт театрын ұйымдастыру туралы мәжіліс өткізді. Бұл Қазақстан кеңестерінің 15-19 сәуірде өткен V сиезінде қабылданған «ұлт театрын құру» қарарына сәйкес жүзеге асты. [[Мұқанов Сәбит Мұқанұлы|С.Мұқанов]] бұл съезді «Алашордашылардың жиыны болды» дегені мәлім.
* 1926 жыл, 13 қаңтар - Қазақ үлттық мемлекеттік театрының ресми ашылған күні. Түңғыш сахналық қойылым - Қ.Кемеңгеровтің «Алтын сақина» пьесасы.
* 1926 жыл, 26 ақпан-6 наурыз - Баку қаласында I бүкілодақтық түркітану съезі өтті. Оның жұмысына Қазақстаннан А.Байтұрсынұлы бастаған ғалымдар қатысты.
* 1926 жыл, 29 қазан - Ташкентте Қазақ жоғары педагогика институты ашылды. Ашылу салтанатында кайраткер С.Садуақасұлы «Қазақстан үшін жоғары педагогика институттың маңызы» атты баяндама жасады.
* 1926 жыл - Ташкентте А.Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» кітабы жарық көрді.
* 1926 жыл - Т.Шонановтың «Қазақ жері мәселесінің тарихы» атты әйгілі кітабы жарық көрді (Қызылорда-Ташкент).
* 1927 жыл - Қызылордада М.Әуезовтің «Қазақ әдебиетінің тарихы» кітабы жарық көрді.
* 1927 жыл - Алаш қозғалысына едәуір бөлігі арналған, большевиктік көзқараста жазылған [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллиннің]] «[[Тар жол, тайғақ кешу]]» романы жарық көрді.
* 1927 жыл, 20 мамыр - жазушы Ж.Аймауытұлы Шымкенттен Баян жеріндеғі діндар ақын М.Көпейұлына хат жазып, қарт қаламгерді жігерлендіреді.
* 1928 жыл - Мәдине медресесін, Арабстанның «Ишфха» медресесін, Каирдың «Жамие Асхари» медресесін бітіріп келіп, елде ислам тарихы мен діни құндылықтар туралы кітаптар жаза бастаған діндар ақмолалық А.Әділбайұлы тұтқындалды.
* 1928 жыл, ақпан-наурыз - ВКП (б) ОК «Большевик» журналының осы жылғы 1-санында С.Садуақасұлының кеңес үкіметін шошытқан «О национальностях и националах» атты мақаласы жарық көрді.
* 1928 жыл, 15 қазан - А.Байтұрсынұлы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры болып жұмысқа қабылданды.
* 1928 жыл, 29 желтоқсан - Қызылордада М.Дулатовтың тұтқындалған күні.
* 1929 жыл, 14 мамыр - Қызылордада Ж.Аймауытұлының тұтқындалған күні.
* 1929 жыл, 29 маусым - Алматыда А.Байтұрсынұлының тұтқындалған күні. 5 шілдеде ҚазПИ басшылығы ағартушыны жұмыстан шығару туралы бұйрық шығарды.
* 1930 жыл, 1 қазан - М.Әуезов мен Қ.Кемеңгеров Ташкентте тұтқындалды. 24 қарашада ұсталған күнінен бастап САГУ-дың аспирантурасынан шығарылғаны туралы бұйрық шықты.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]

{{stub}}