Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ылғалдылық

2014-06-12T05:28:36Z

Жолдыбаев кайсар:

'''Ылғалдылық''' — қатты денедегі, ұнтақ заттағы, газдағы ылғал мөлшері. Абсолюттік ылғалдылық — материалдардың құрғақ бөлегі массасының өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Салыстырмалы ылғалдық материал массасының бір өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Кеннің ылғалдылығы байыту фабрикаларындағы жұмыс процестеріне елеулі әсер етеді. [[Магнит]]ті және электрлі байытуда ылғалдық белгілі мөлшерден аспауы қажет. Металлургиялық зауыттарға жөнелтілетін концентраттардың ылғалдығы тиісті талаптарға сай болуға тиіс. <ref> Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9 </ref>.
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Физика]]
[[Санат: Терминология]]
[[Санат: Металлургия]]
[[Санат: Тау-кен ісі]]
[[Санат: Химия]]

Антропогендік фактор

2014-06-12T05:23:48Z

Жолдыбаев кайсар:

'''Антропогендік фактор ''' (грек. anthropos – адам, genos – тегі, пайда болуы, лат. factor – іс-әрекет) – адамның барлық тірі [[организм]]дердің мекен ортасы ретіндегі табиғатты өзгертуіне әкеп соғатын немесе олардың тіршілігіне тікелей әсер ететін сан алуан әрекеттері. Антропогендік факторға қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінің нәтижесінде [[атмосфера]], өзен-көл және [[мұхит]] құрамының өзгеруі, сондай-ақ технология қалдықтар мен радиоактивтік заттардың әсерінен топырақтың ластануы, сөйтіп, жалпы экожүйенің құрамы мен құрылысының бұзылуы жатады. Қазіргі кезде адамның іс-әрекетінің кең көлемде бүкіл [[биосфера|биосфераға]] ерекше әсер етуі жер шарының барлық аймақтарында айқын байқалуда. Бүкіләлемдік бақылау институтының ([[АҚШ]], [[Вашингтон]] қ.) мәліметтері бойынша табиғи орта жылдан-жылға нашарлап барады. Интернет жариялаған негізгі мәліметтерде жыл сайын 16,8 млн. га тропиктік ылғалды орман жойылатыны, жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан жыл сайын 6 млн. га [[шөл]] пайда болатыны, қышқыл жаңбырдан 50 млн. га [[орман|орманның]] зақымдалғаны, жыл сайын біздің [[планета|планетамызда]] жыртылатын жердің 26 млрд. т құнарлы қабаты жойылатыны, өсімдіктердің 25 – 30 мың түрі жойылып кету қаупінде тұрғаны атап көрсетілген. Кейінгі кезде атмосфераға жыл сайын 400 млн. т күкірт диоксиді, азот және көміртек оксид|оксидтері, қатты бөлшектер шығарылатыны анықталды. Қазақстанда [[Арал]] өңірінің, [[Семей]] жерінің, [[Балқаш]] маңының, [[Каспий]] алқабының экол. апатты аймақтарға айналуына Антропогендік факторлар негіз болып отыр.<ref> Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том; </ref>

==Сілтеме==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Табиғат]]

Биоталық фактор

2014-06-12T05:22:06Z

Жолдыбаев кайсар:

'''Биоталық фактор'''- тірі организмдердің бір біріне және табиғи ортаға жағымды немесе жағымсыз әсер етуі. Бұл өте күрделі процестер жиынтығы. Өйткені тірі организмдер бір бірімен қоректену , бәсекелестік, паразиттік, жыртқыштық,селбесіп тіршілік етуі арқылы алуан түрлу қарым қатынаста болады.
* 1) шығу негізі тірі [[организм]]нің ортаға аралық әсері болып табылатын фактор. Биоталық факторға, мысалы, [[химия]]лық бөлінділер (фитонцидтер тағы басқа), [[организм]]дердің жойылуы ([[көмір]], [[теңіз]] [[карбонаттар]]ының түзілуі), олардың бұрынғы [[ұрпақ]]тарының қарекеті (топырақ түзілуі) және тағы басқа жатады;
* 2) БИОГЕНДЕР|биогенді фактордың синонимі. Басқаша айтқанда биоталық фактор дегеніміз — бір организмнің [[тіршілік]] әрекетінің басқа [[организм]]нің [[тіршілік]] әрекетіне, сондай-ақ өлі мекен ету ортасына әсер-ықпалының жиынтығы. Бұлар тірішілік ([[демография]]лық, [[этология]]лық, топтық эффект және тағы басқа) және тұраралық (селбесу, мутуализм, паразитизм, жыртқыштық және тағы басқа) болып бөлінеді. [[Өсімдіктер]], [[жануарлар]] және [[микроорганизмдер]] арасындағы қарым- қатынас алуан түрлі. Олар тікелей, бір организмнің басқасына тікелей әсер етуіне байланысты және жанама — өсімдіктің қатысуы ортаның абиоталық факторларының режімін өзгертіп, басқа [[организм]]дерге әсер етеді.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Ацетилен

2014-06-08T07:32:10Z

Жолдыбаев кайсар:

[[Сурет:Acetylene 8164.JPG|thumb|Ацителен]]
[[Сурет:Acetylene-2D.svg|thumb|Ацителен формуласы]]
'''Ацетилен''',(латынша acetum — сірке және грек. nyle — [[ағаш]], [[орман]], зат), HC≡CH — түссіз газ, қайнау [[температура|температурасы]] — 83,8 °С, тығыздығы 1,0896 г/л. Оны 1836 жылы ағылшын химигі Э. Дэви ашқан, 1862 жылы [[француз]] химигі Бертоле синтездеп алған. Ацетилен сутегісінің қышқылдық қасиеті болғандықтан сілтілік металдармен ацетиленидтер түзеді, ал -электрондар бұлтының қатысуы арқылы әр түрлі элементтермен комплекстер құрайды. Ацетиленге қосылу реакциясы тән. Ол екі сатыда жүреді: алдымен этилен, одан кейін алкан туындылары түзіледі. Ацетиленді галогендеу реакциясы тетрахлорэтилен, трихлорэтилен, винилхлорид т.б. галогенді туындылар өндіруде қолданылады. Ацетилен әр түрлі катализаторлар көмегімен сумен әрекеттесіп сірке алдегидін түзеді. Ацетиленге [[спирт]] қосу арқылы әр түрлі бағалы полимерлер және сополимерлер алу үшін қолданылатын мономерлер өндіріледі. Ацетиленді ĕ-пирролидонға қосқанда N-винилпирролидон, ал оны полимерлеу арқылы жасанды қанның негізін құрайтын зат алынады. Ацетиленнің карбонилді қосылыстармен әрекеттесуінен ацетиленді [[спирт]]тер, ал олардан әр түрлі биология активті және микроэлектроникаға қажетті заттар өндіріледі. Ацетиленнің циан қышқылымен әрекеттесуінен акрилонитрил, ал көміртек тотығымен, [[спирт]]термен не аминмен әрекеттесуінен акрил қышқылының эфирлері мен амиді түзіледі. Бұлар өте құнды полимерлер алуға жұмсалатын мономерлер. Ацетилен кальций карбидін сумен өңдегенде алынады. Ацетиленді табиғи газды электрокрекингтеу, термототықтыру крекингі, пиролиздеу арқылы және плазмохимиялық жолмен де өндіреді. Ацетилен 5000°С температурада немесе 0,2 МПа қысымда жарылғыш келеді. Басқа газдармен араластырса ([[азот]], [[метан]], [[пропан]] т.б.) жарылу қаупі азаяды. Ацетиленді инертті кеуек заттармен толтырылған (ағаш көмірі) болат баллондарда, ацетондағы ерітінді түрінде 1,5 — 2,5 МПа қысымда сақтайды және тасымалдайды. <ref>Қазақ Энциклопедиясы, 1 том</ref> Молекулаларында бір және екі қос байланысы бар көмірсутектерден басқа да қанықпаған көмірсутектер болады. Қарапайым өкілі ацетилен болып табылатын тағы бір қосылыстар тобы болады.
Ацетиленнің құрылысы. Ацетилен қатарындағы бірінші мүше түссіз газ, суда аздап ериді. . Ацетилен молекуласының құрылысын зерттеу, көміртегі және сутегі атомдарының бәрі бір түзу сызық бойына орналасқанын көрсетеді, молекула сызықтық құрылысты болады. Жүйелеу [[номенклатура]]сына сәйкес, үш байланысты көмірсутектер атаулары өздеріне сәйкес қаныққан көмірсутектердегі '''–ан''' жұрнағын '''–ин''' жұрнағына алмастыру арқылы шығады. Ацетилен көмірсутектерінің изомері бутиннен басталады.
[[Химия]]лық қасиеттері. Осы қатардағы көмірсутектердің қасиеттерін практикалық маңызы зор ацетилен мысалында қарастырамыз.
Ацетиленнің [[метан]]нан және [[этилен]]нен айырмашылығы – ол [[күйе]]лі жалын шығарып жанады. Ацетиленнің қанықпаған қосылыс екенін анықтау үшін ацетилен толтырылған [[цилиндр]]ге калий пермаганаты ерітіндісін құямыз. Ерітінді тез түссізденеді. Сөйтіп, этилен сияқты, ацетилен де оңай тотығады.

'''Ацетиленнің қолданылуы.''' Молекуласында үш байланысы бар көмірсутектерден ең көп қолданылатыны – ацетилен.
Осыдан аз – ақ бұрын ацетилен металл пісіру және кесу үшін жанғыш зат ретінде ғана пайдаланылатын. Қазір ол әр түрлі органикалық қосылыстарды синтездеу үшін көбірек қолданылады.

==Пайдаланған әдебиеттер==
<references />

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

Құрлық құстары

2014-05-24T02:38:37Z

Жолдыбаев кайсар:

Жер құрлығының үлкен бөлігі ормансыз. Құрлықтың үштен бір бөлігін (33,1%) тек қана шөл мен шөлейт алып жатыр, дала, тундра, саванна және шалғындық үлесіне жалпы алғанда сол мөлшерге жуық (қоса алғанда-28,9%) тиесілі. Алайда құрлықтың ашық кеңістігімен байланысты құстар онша көп емес. Оларға 22 тұқымдас 10 отрядтан 420-ға жуық түрлерді жатқызуға болады: [[түйеқұс]]<nowiki/>тар, [[Нандулар|нанду]] және [[эму]], қазуарлар, [[Қоқыс тауықтары|қоқыс тауық]]<nowiki/>тар, [[Қырғауылдар тұқымдасы|қырғауыл]] тұқымдастар, сырдаңтауықтар, [[Күркетауықтар|күркетауық]]<nowiki/>тар, үшсаусақ құстар, тырналар, арама тұқымдастар, кернейшіқұстар, кариамалар, дуадақ тұқымдастар, тырдулар, қарақас тұқымдастар, бөтегелі жүргектер, бұлдырықтар, арасақтар, көкқарғалар, құрлық көкқарғалары, бозторғайлар жатады. Бұлардың ішінде 8 тұқымдастан 150 шақты түрлері ғана нағыз құрлықта өмір сүреді. Бұл құстар үшін ең маңызды жағдай - тез жүгіруге қалыптасу. Бұл тұрғыдан қарастырғанда қанаттылар арасындағы чемпиондар африкалық түйеқұстар, нанду, қазуар және эму тәрізді қыртөссіз құстар болып табылады.
==Африкалық түйеқұстар==
Сағатына 50 шақырымдық жылдамдықпен жүгіретін африкалық түйеқұсты ешқандай жылқы қуып жете алмайды. Құстың осындай жүгіргіштігі оның ұшуына толықтай әсер етті. Түйеқұстардың ұшпайтыны бізге мәлім. Олардың төсінде қыртөс жоқ (сондықтан оларды қыртөссіз құстар деп атайды) және төс бұлшық еттері нашар жамыған. Алайда олар басқа құстар тәрізді барлығы дамығанмен, түйеқұстар ұша алмас еді. Өйткені мұндай ауыр денені (түйеқұстың салмағы 100 килодан асып түседі) ауаға көтеру үшін үлкендігі түйеқұстай құстың ең дамыған бұлшық еті өндіретін бұлшықеттік қуаты бірнеше есе жоғары болуы тиіс.
[[Сурет:Түйеқұс.jpg|нобай|оңға|Құрлық құстары]]
==Дуадақ және тырду==
Бұлар басқа құстар тобының шөлдала жағдайларында бейімделуі де шамамен осы бағытта өтті. Қауіпті жағдайда дуадақтар тек аяқты ғана емес, қанатты да пайдаланады, тіпті кейде өсімдіктердің арасына да тығылып қалады. Тырдулар күн батып, қараңғы түскен кезде ымыртта өмір сүреді. Сондықтан да олар дуадақтар сияқты жақсы ұшса да олардың негізгі жасырыну амалы-тығылып қалу. Біздегі дуадақтардың ең кішкенесі - [[безгелдек]]. Ол шөптері биік өскен далада мекендейді, ол да жүгіріп қашқаннан гөрі тығылып құтылуға ұмтылады. Жауы жақындай берген кезде әуелеп ұшып, едәуір қашықтыққа ұшып кетеді. Бұл құстардың барлығы ашық кеңістікті ұнатып, орман және қалың өскен бұталарға жоламайды.
==Келтаяқты бұлдырықтар және қарақастар==
Бұлар ашық кеңістікте басқаша бейімделген. Бұлдырықтар тәрізді қып-қысқа аяқпен алысқа ұзауы мүмкін емес. Сондықтан да тек көзге түспеуі мен қанатына ғана үміт артады. Жем жейтін жерде немесе суатта тығылған бұлдырықты дүрліктіре қанатын қағып, пыр етіп ұшып кеткенше көру мүмкін емес. Кейде бұлдырықтың бар болғаны 8-9 метр қашықтықта отырғанын байқай алмайсың. Бұл құстардың күшін сала екпіндеп, ұшуы судан бірнеше шақырым қашықтықта отырып, суатқа бірнеше рет ұшып баруға мүмкіндік туғызады. Қарлығашқа ұқсас-кішкене балшықшы қарақастар жоғары өрлеген ауа ағынымен биікке көтеріліп, сонда ұшып жүрген бунақденелерді аулап, аспанда қоректенеді.
==Тауықтәріздестер==
Құстардың 253 түрі бар деп есептелетін үлкен отряд тауықтәріздестер. Бұлардың барлығы құрлықтан ағашта өмір сүруге бейімделген өтпелі формадағы құстар. Австралия және Мұхит аралдың жартылай шөлді үлескілерін мекендейтін бұтажай тұқымдастардың басым көпшілігі құрлықта өмір сүретін қоқыстауықтар, олар шіріген қоқыс үймесі түріндегі жасанды ''инкубаторларымен'' әйгілі. Солтүстік және Орталық Американың орманды даласын мекендейтін африкалық сырдаңтауықтар жақсы жүгіреді және ұшуға өте құлықсыз, дегенмен сырдаңтауық ағашқа жиі қонақтайды. Кең таралған қырғауыл тұқымдастардың өкілдері орманмен бұдан да жиі байланыс жасайды. <ref>Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А. К45 ҚҰСТАР. Мектеп энциклопедиясы(<<Қазақстан жануарлар>>сериясы).Алматы:Атамұра, 2010.-352 бет.</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Құстар]]

Конституциялық құқық

2014-05-22T04:42:28Z

Жолдыбаев кайсар:

'''Конституциялық құқық''' — құқық жүйесінің басты саласы (кейбір елдерде ол "мемлекеттік құқық" деп аталады). Конституциялық құқық, құқықтың басқа салаларының жасалуы, әрекет ету мен қалыптасуының негізі болып табылады. Мұндай салалар бүгінгі күні жиырмадан астам: мысалы, [[әкімшілік құқық]], [[азаматтық құқық]], [[қылмыстық құқық]], [[қаржы құқығы]] және т.б.

Конституциялық құкық маңызды мынадай мәселелерді:
*қоғам мен мемлекет құрылысының негіздерін;
*мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі басқару ісін жүзеге асырудың тәртібін;
*адам және азамат құқығын, бостандығы мен міндеттерін реттейді.
Конституциялық құқық — адам, мемлекет пен қоғамның өз тіршілік әрекетін құруына өте кажетті оған лайықты басты ережелерді белгілейді. Мемлекеттік билікті жүзеге асырумен байланысты пайда болатын қоғамдық қатынастар конституциялық құқықтың пәнін құрайды.
[[Қазақстан Республикасы]]нда азаматтарға мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуға кепілдік берілген. Азаматтардың бұл құқығын кім камтамасыз етеді? Әрине осыны жүзеге асыруға құқылы мемлекеттік органдар (мысалы, Білім және ғылым министрлігі).
Біздің елімізде әркім [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]н және заңнамаларын сақтауға, басқа тұлғалардын құқықтары мен еркіндіктерін, ар-ожданы мен абыройын қастерлеуге міндетті. Аталған талаптар сақталмаған жағдайда оны бұзушыларға мемлекеттік органдардың алдында ([[полиция]], [[прокуратура]], [[сот]]) жауап беруге тура келеді.
Конституциялық құқық қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуге багытталған әдістер мен тәсілдер арқылы реттейді. Оларға мыналар жатады:
*''міндеттеу әдісі'';
*''тыйым салу әдісі'';
*''ерік беру әдісі'';
*''мойындау әдісі''.
Қазақстанда әркім [[Мемлекеттік Рәміздер|мемлекеттік рәміздерді]] құрметтеуге міндетті (аталған жағдайда міндеттеу әдісі қолданылады).
Республика азаматын Қазақстаннан тысқары жерлерге қуғындауға жол берілмейді (мұнда тыйым салу әдісі колданылады).
Біздің елімізде әркім өзінін ана тілін, мәдениетін пайдалануға, колдануға құқығы бар екендігі белгілі (бұл жағдайда ерік беру әдісі колданылады).
Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адамдардың құқықтары мен еркіндіктері танылады және оған кепілдік беріледі (көріп отырғанымыздай, мұнда мойындау әдісі колданылады).
==Конституциялық құқықтың қайнар көздері, ұғымы және оның түрлері==
Қоғамдық құбылыс ретінде құқықтың ''ішкі'' және ''сыртқы'' түрі болады. Құқықтың ішкі пішіні — оның мазмұнын құрайтын бөлшектердің құрылымы мен жүйесі. Құқықтың сыртқы пішіні — құқықтық тәртіп ережелері арқылы бекітілетін заңдық қайнар көздердің жиынтығы. Құқықтық нормалардың жиынтығын құқықтық қайнар көздері деген ұғымға жинақтауға болады. Құқық тек мемлекеттік органдардың іс-әрекетінің нәтижесінде пайда болады.
*Конституция;
*конституциялық заңдар;
*әдеттегі заңдар (жай заңдар);
*президенттің нормативті жарлықтары;
*үкімет қаулылары;
*қоғамның негізгі құрылымын, мемлекеттік билік ұйымдарының ұйымдастырылуын реттейтін басқа да құқықтық-нормативтік актілер Қазақстан Республикасы конституциялық құқығының кайнар көзі болып табылады.
Көрсетілген актілердің әрқайсысының нақты заңдық күші, оны кабылдаудың (өзгерістер енгізудің), жариялаудың, күшін жоюдың тәртібі болады. Аталған мәселелердің барлығы Қазақстан Республикасының "Нормативті құқықтық актілер туралы" Заңында толық карастырылған.
*Конституцияның ең жогары зандық күші болады және Қазақстан Республикасының барлық аумағына тікелей ықпал етеді. Бұл құқықтың басқа барлық кайнар көздері Конституция негізінде жасалатындығын және оған кайшы келмеуі қажет дегенді білдіреді. Конституцияның нормалары кез келген басқа актіні кабылдауынсыз қолданылады. Кез келген азамат өзінің құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін Конституцияны, оның нормаларын мемлекеттік органдар мен сотқа шағымдану арқылы колдана алады.
*Конституцияның нормалары мемлекет пен қоғам өмірінің барлық: саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени аяларына ықпал етеді. Олар қоғамдық қатынастардың басты жақтарын реттейді.
*Конституция тек конституциялық құқықтың ғана қайнар көзі емес, сонымен қатар басқа құқық салаларының да кайнар көзі болып табылады.
*Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізудің ерекше тәртібі бекітілген.
Конституция халықтың тікелей дауыс беруі арқылы референдумда қабылданады, заңдарды [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] қабылдайды. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығының келесі қайнар көзі — [[конституциялық заң]]дар болып табылады. Олар Конституцияда бекітілген нормаларды нақтылайды және тек Конститудияда көрсетілген мәселелерді ғана реттеуде колданылады.
Конституциялық заңда Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерінің (ту, елтаңба, әнұран) сипаттамасы және оны ресми қолдану тәртібі; республикада [[сайлау]] өткізу мен ұйымдастыру тәртібі; республикалық референдум өткізу тәртібі; республиканын сот жүйесі бекітіледі; президенттің құқықтық мәртебесі; парламентті құру және кызметін ұйымдастыру, оның депутаттарының құқықтық мәртебесі; үкіметті құру және оның кызметін ұйымдастыру құзыры айкындалады; Конституциялық кеңестің кызметі және оны ұйымдастыру тәртібі реттеледі.
''Жай заңдар'' — қоғамның, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының барлық жақтарын реттейді. Елімізде көптеген жай заңдар әрекет етеді. Солардың қатарына кодекстерді жаткызуға болады.
[[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің нормативті жарлықтары — мемлекет пен қоғам өмірінің әр түрлі мәселелеріне қатысты президент кабылдайтын акті.
''Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулылары'' — [[үкімет]]тің өз кызметі шеңберінде қабылданған, конституциялық-құқықтық мазмұндағы актісі.
[[Халықаралық келісімшарт нормалары]] да конституциялық құқықтың кайнар көзіне жатады. Себебі, мұнда адам құқығы, қоғамдық бірлестіктер, Қазақстан Республикасы азаматтарының құкықтары мен міндеттері туралы нормалар бар.
Қоғамның құрылымы мен мемлекеттік билікті ұйымдастырумен байланысты басқа да нормативті құқықтық актілер конституциялық құқықтың қайнар көздеріне жаткызылуы мүмкін.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref>
==Конституциялық-құқықтық нормалар==
Мемлекет белгілейтін маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін жалпыға бірдей міндетті тәртіп ережелері. Құқықтың басқа салаларының нормаларымен салыстырғанда, конституциялық құқықтық нормалар:
*-Реттеуге бағытталған қоғамдық қатынастардың мәнімен байланысты өзінің мазмұнымен;
*-Баяндалған деректерінен. Олардың ең маңыздылары Конституцияда-мемлекеттің Негізгі заңында көрініс тапқанымен;
*-Құрылымының ерекшеліктерімен ерекшеленеді;

Конституциялық-құқықтық нормаларға тән немесе дәстүрлі түрде бөлініп алынатын үш сатылы құрылым:
*[[Гипотеза]];
*[[Диспозиция]];
*[[Санкция]];
Әдетте, конституциялық құқық нормасының құрылымында ''гипотеза'' (норма қандай жағдайларда өз күшіне енетінін көрсететін норма бөлігі) және ''диспозиция'' (құқық субъектілерінің тәртіп ережелерін қалыптастыратын норма бөліг) болады. ''Санкция'' оның бұзылғаны үшін ықпал ету шаралары белгіленетін норма бөлігі ретінде коституциялық-құқық нормалар құрылымында тек жекелеген жағдайларда ғана кездеседі.

*-''құқық беру нормалары'' субъектілердің оларда көзделегн әрекеттерді жүзеге асыру құқығын баянды етеді;
*-''міндеттейтін нормалар'' құқық субъектілерінің өз іс-әрекетін осы нормалар талаптарымен үлестіретін міндеттерін баянды етеді;
*-''тыйым салатын нормалар'' өз ұйғарымдарында белгілі бір әрекеттерге тыйым салуларды қамтиды;

==Дереккөздер==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
*[[Конституция]]
*[[Құқықтық мемлекет]]
*[[Әлеуметтік мемлекет]]
*[[Сайлау құқығы]]

{{Stub:Құқық}}
{{wikify}}

[[Санат:Конституциялық құқық|*]]