Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сухум

2025-11-05T08:17:34Z

Жаңадан Б: /* Сілтемелер */

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Сухум
|сурет =2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg
|ел = Грузия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg = 43|lat_min = 00|lat_sec = 12
|lon_deg = 41|lon_min = 00|lon_sec = 55
|CoordAddon =
|CoordScale =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым округі түрі =
|қауым округі =
|кестедегі қауым округі =
|құрылған уақыты = 6 ғасыр
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 27
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 66530
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = 3:00
|DST =
|телефон коды = +7840
|пошта индексі = 384900
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = ABH
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Сухум''' ({{lang-ab|Аҟәа}}) — [[Грузия|Грузиядағы]] қала, тәуелсіздігі мойындалмаған [[Абхазия Республикасы|Абхазия Республикасының]] астанасы. Сухум республиканың орталық бөлігінде және Қара теңіз жағалауында орналасқан. Ресеймен шекарадан 107 км қашықтықта.

== Тарихы ==
Орта ғасырларда Цхуми қаласы Грузия патшалығының құрамында болды. 16 ғасырда Абхазия территориясы түріктердің қол астында болды. 1578 жылы олар қаланы басып алды, оны Сухум-Кале деп атады 1724 жылы бекініс қайта салынды. 18 ғасырдың аяғынан 1864 жылға дейін қала Абхаз княздігінің астанасы болды. Абхаздар бекіністі түріктерден қайтарып алды.

1810 жылы 17 ақпанда Абхазияның Ресейге қосылуы туралы манифестке қол қойылды.

1992 жылы желтоқсанда мойындалмаған Абхазия Республикасының Жоғарғы Кеңесі Сухумиді Сухум деп өзгерту туралы қаулы шығарды.

== Бауырлас қалалар ==
{| class="toccolours" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;"
!Ел
!Қала
!Жыл
|-
| colspan="3" |
|-
|{{ту|Шотландия}} ([[Ұлыбритания|Великобритания]])
|[[Килмарнок]]
|
|-
|{{ту|Түркия}}
|[[Адапазары]]
|
|-
|{{ту|Грекия}}
|[[Ахарнес]]
|1989
|-
|{{ту|Гваделупа}} ([[Франция]])
|[[Пуэнт-а-Питр]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Krasnodar_(Krasnodar_krai).png|20x20 нүкте]] [[Краснодар]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_arms_of_Ufa.svg|25x25 нүкте]] [[Үфі|Уфа]]
|
|-
|{{ту|Молдова}}
|[[Сурет:Tiraspol_Coat-of-Arms.gif|23x23 нүкте]] [[Тирасполь]]
|2006
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Cherkessk_(Karachay-Cherkessia).png|30x30 нүкте]] [[Черкесск]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Podolsk_(Moscow_oblast).svg|25x25 нүкте]] [[Подольск]]
|2006
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_arms_of_Volgograd_city.svg|23x23 нүкте]] [[Волгоград]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Grozny_(Chechnya).svg|24x24 нүкте]] [[Грозный]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Nizhny_Novgorod.svg|26x26 нүкте]] [[Төменгі Новгород|Нижний Новгород]]
|
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Arkhangelsk.svg|26x26 нүкте]] [[Архангельск]]
|2011
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Сурет:Coat_of_Arms_of_Tambov_(2008).svg|сүрмесіз|25x25 нүкте]] [[Тамбов]]
|2012
|-
|{{ту|Италия}}
|[[Сант-Антиоко]]
|2014
|-
|{{ту|Никарагуа}}
|[[Манагуа]]
|2021
|-
|{{ту|Ресей}}
|[[Чебоксары]]
|2021
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* {{cite web|url=http://abhazy.com/suhum.shtml|title=Сухум|deadlink=yes|accessdate=2008-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100516042526/http://abhazy.com/suhum.shtml|archivedate=2010-05-16}}
* http://www.sukhumcity.ru/
{{сыртқы сілтемелер}}
{{Азия елордалары}}
{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Абхазия]]

Макао

2025-11-05T08:04:48Z

Жаңадан Б: /* Дереккөздер */

{{Мемлекет
|Статусы = даулы жағдай
|Қазақша атауы = Макао (Аомынь) әкімшілік аймағы<ref>As reflected in the Chinese text of the Macau emblem, the text of the [http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp Macao Basic Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205042947/http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp |date=2012-02-05 }}, and the [http://www.gov.mo/egi/Portal/index.htm Macao Government Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629213931/http://www.gov.mo/egi/Portal/index.htm |date=2012-06-29 }}, the full name of the territory is the Macao Special Administrative Region of the People's Republic of China. Although the conventions of "Macao Special Administrative Region", "Macao" and "Macau" can also be used.</ref>
|Шынайы атауы = {{lang-zh|中華人民共和國澳門特別行政區}}
|Атау септігі =
|Елтаңба = Regional Emblem of Macau.svg
|Байрақ = Flag of Macau.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты =
|Аудио =
|lat_dir = N |lat_deg = 22 |lat_min = 9 |lat_sec = 42
|lon_dir = E |lon_deg = 113 |lon_min = 33 |lon_sec = 30
|region = MO
|CoordScale = 150000
|Картада = Macau locator map.svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі = Арнаулы әкімшілік аймақ
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = 20 желтоқсан 1999
|Тәуелсіздігін алды = [[Португалия]]дан
|Тілі = [[қытай тілі]], [[португал тілі]]
|Мемлекеттік діні =
|Астанасы =
|Ірі қалалары =
|Басшы қызметі = Орындаушы әкімшісі Әділет басқарушысы Сот төрағасы Ассамблея президенті
|Басшылары = Фернандо Чуи Флорида Чан Сам Хоу Фай Хо лат Сенг
|Жер аумағы = 29,5
|Жер аумағы бойынша орны = 235
|Судың үлесі = 0
|Этнохороним = 92,4% қытайлықтылтар 2,7% филиппиндіктер 
1,5% ағылшындар 
1,4% португалдықтар 
2,0% басқалар
|Жұрты = {{өсім}} 653 100<ref>[https://www.dsec.gov.mo/PredefinedReport.aspx?ReportID=3]</ref>
|Халық саны бойынша орны =
|Сарап жылы = 2017
|Санақ бойынша халық саны = 165-ші
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 21 204,54
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 51,8 млрд
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2013
|ЖІӨ бойынша орны = 78-ші
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 87 306<ref>{{cite web|url=http://www.dsec.gov.mo/getAttachment/5c2f5428-d313-42e9-b815-c2e45ddb0256/C_PIB_PUB_2013_Y.aspx|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT 2013|accessdate=2014-03|publisher=Statistics and Census Service (DSEC) of the Macau Government}}</ref>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = 4-ші
|ЖІӨ (АҚТ) =
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ =
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = Макао патакасы
|Интернет үйшігі = [[.mo]]
|ISO = MO
|Телефон коды = 853
|Уақыт белдеуі = +8
|Түсініктемелер =
}}
[[File:Lago Nam Van, Macao, 2013-08-08, DD 05.jpg|thumb|Макао]]

'''Макао арнайы әкімшілік аймағы''' ({{lang-pt|Macau}}) немесе '''Аомынь''' (澳門|澳门, Àomén, ''Oumun'') — [[Қытай]] республиканың құрамындағы автономиялық аймақ. Бұрынғы [[Португалия]] отары.

Халық саны — 653,531 адам (2020<ref>https://www.worldometers.info/world-population/china-macao-sar-population/</ref>). Ресми тілдері: [[португал тілі]] және [[қытай тілі]] (катон диалекті)].

Макао арнайы әкімшілік аймағы ({{lang-pt|Região Administrativa Especial de Macau}}) 1999 ж. 20 желтоқсанда Макао португалиялық отарын жойылуына байланысты құрылды. Сонымен, Қытайдағы 2 арнаулы әкімшілік аймағының бірі болды (екіншісі - [[Гонконг]]).

[[1557]] жылдан бастап 442 жыл Макаоны Португалия басқарған, Шығыс Азиядағы Еуропаның ертеден келе жатқан отарының бірі болған. Қытайға қайтарылғаннан кейін арнайы әкімшілік аймағы статусын алды. Қытайдың құрамына кірген мен Макаоның айтарлықтай автономиясы бар: өзінің заңдары, әділет, қаржы, кедек және эмиграциялық жүйелері бар. Болжам бойынша, бұл статусты Макао 2049 жылға дейін тағы 50 жыл сақтайды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Macau-CIA WFB Map.png|thumb|left|220px]]
Макао — [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік Қытай теңізінің]] жағалауында орналасқан.

Макаоның құрамына кіреді:
* Макао түбегі
* Тайпа аралы
* Колоан аралы.

Жалпы ауданы - 27,2 км².

Жер беті - жазық. Екі арал да түбекпен көпірлермен байланысады.

Ең биік жері - Колоан-Альто (172,4 м.).

== Климаты ==
Қаңтарда орта есеппен Макао ауа температурасы 14 °C

шілдеде 14 °C

Жылына орта есеппен 2100 мм жауын-шашын түседи.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Макао арнайы әкімшілік аймағы 2 муниципалитеттен тұрады:
* Макао Муниципалитеті (континенталды):<ref>[http://www.imprensa.macau.gov.mo/bo/i/88/40/lei24.asp Loi n.º 24/88/M] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013021519/http://www.imprensa.macau.gov.mo/bo/i/88/40/lei24.asp |date=2008-10-13 }}</ref>.
** Носса-Сеньора-ди-Фатима
** Санту-Антониу
** Сан-Лазару
** Сан-Лоренсу
** Се
* Аралдар Муниципалитеті:<ref>La municipalité des Îles a été créée par le diplôme législatif n ° 44, après l'extinction du commandement militaire de Taipa et de Coloane (qui les administrait depuis le début de leur occupation portugaise jusqu'à 1928), mettant ainsi fin à l'administration militaire des îles.</ref>
** Носса-Сеньора-ду-Карму
** Котаи
** Сан-Франсиску Шавьер

<div style="clear:both;margin:0.5em 0;border:1px solid #CCCCCC;background:white;color:black;padding:0.2em">
{|width="100%" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:0;border:1px solid white;border-collapse:collapse;text-align:center;line-height:1,2;font-size:95%"
|-
!width="100%" colspan="9" style="background:#CCCCCC;padding:0 0.5em;font-size:136%"| Аймақтар
|-
!width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"|  
!width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Аймақ
!width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Ауданы, км²
!width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Халықы, адам
!width="16%" rowspan="11" align="center" valign="middle" style="border:none;border-left:1px solid black;border-right:1px solid black;background:white"|[[Сурет:Administrative Division of Macau.png|250px|Административное деление Макао.]]
!width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"|  
!width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Аймақ
!width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Ауданы, км²
!width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Халықы, адам

|-
|style="background:#EEEEEE"| 1
|style="text-align:left"|Носса Сеньора ди Фатима
| 3,2 || 201 000
|style="background:#EEEEEE"| 5
|style="text-align:left"|Се (Макао)
| 3,4 || 40 600
|-
|style="background:#EEEEEE"| 2
|style="text-align:left"|Санту Антониу
| 1,1 || 112 900
|style="background:#EEEEEE"| 6
|style="text-align:left"|Носса Сеньора ду Карму
| 6,8 || 63 300
|-
|style="background:#EEEEEE"| 3
|style="text-align:left"|Сан Лазару
| 0,6 || 30 900
|style="background:#EEEEEE"| 7
|style="text-align:left"|Котаи
| 5,8 || 0
|-
|style="background:#EEEEEE"| 4
|style="text-align:left"|Сан Лоренсу
| 1,0 || 48 300
|style="background:#EEEEEE"| 8
|style="text-align:left"|Сан Франсиску Шавьер
| 7,6 || 3 300
|}
</div>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Тәуелді аймақтар}}
{{Азия елдері}}
{{Азия елордалары}}

[[Санат:Макао|*]]
[[Санат:Қытай қалалары]]