Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері

2026-07-01T10:44:17Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

''Көптеген ғасырлардың барысында [[қазақтар]]дың өзіндік бірегей [[әдет-ғұрып]]тары мен [[салт-дәстүр]]лері қалыптасты. XVIII ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде оның бірқатарын [[Ресей]] [[Әкімшілік|әкімшілігінің]] өкілдері, орыс және шетел [[ғалым]]дары, [[саяхатшы]]лар [[айқын]] байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері үй ішіндегі [[отбасы]]лық және адамдардың өзге де топтары арасындагы өзара [[қарым-қатынас]]тарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.''

== Қонақжайлылық қасиеті және өзара көмек ==
[[Сурет:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|thumb|300px|[[Киіз үй]]дің ішінде]]
[[Қазақтар]]ға дәстүрлі қонақжайлылық [[қасиет]] ежелден тән. Олардың бұл қасиеті көптеген ғасырлар барысында қалыптасқан. Бұл жөнінде XIX ғасырдың аяқ кезінде [[Ресей]] зерттеушісі '''Виктор фон Герн''' былай деп жазған болатын: ''«Жалпы алғанда, қазақтар осы [[уақыт]]қа дейін жылы жүзділігімен, қайырымды ақкөңілділігімен және қонақжайяылық қасиетімен таңғалдырады. Мұның өзі олардың [[Сүйек|сүйегіне]] ежелден сіңіп кеткен керемет асыл қасиет».''

[[Үй]]ге келген қонақ оларда әрқашан үй иесінің қамқорлығы мен қорғауында болады. XIX ғасырда [[Қазақстан]]да болып, оны зерттеген неміс зерттеушілерінің бірі '''Ф. фон Хелльвальд''' та былай деп жазды: ''«Қырғыз-қайсақтар барынша қонақжай мейірімді болып келеді. Олардың [[киіз үй]]іне кіріп жайғасқан кез келген жатжерлік [[адам]]ның өзімді біреулер тонап немесе өлтіріп кетеді-ау деп қауіптенбей, алаңсыз уйықтай беруіне әбден болады».''

Қазақтарда үйіне келген кез келген [[адам]]ға міндетті түрде тегін қонақасы беру, оған жайлы төсек-орын салып, қондырып жіберу әдет-ғұрпы ежелден орын алды. Егер үй иесі [[қонақ]]қа ондай [[құрмет]] көрсетудің дәстүрлі әдет-ғұрпынан бас тартса, әлгі бейтаныс жолаушы үй иесінің үстінен биге барып, шағым айтуға [[құқық]]ты болған. Ал би қонақжайлылық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне ат-тон айып салатын. Әдетте мұндай келеңсіз [[оқиға]] қазақ арасында өте сирек ұшырасқан.

Қазақтарда ежелден келе жатқан әдет-ғұрыптың бірі - ''дәм ауыз тию''. Үйге бас сұққан кез келген адамды дәмнен [[ауыз]] тигізбейінше жібермейтін — «Қуыс үйден құр шығармайтын».

Қазақтардың және бір жақсы әдет-ғұрпы - ''[[ерулік]]'' беру. Басқа жақтан жаңадан көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы [[дастарқан]]ға шақырып, ерулік [[тамақ]] беретін болған. Бұл арқылы көшіп келген туыстарына немесе көршілеріне деген ыстық [[ықылас]]ы мен ізгі ниетін білдірген. Ал көшіп келгендер жаңа [[қоныс]]қа тез үйреніп, оңдағы адамдармен жақсы [[қарым-қатынас]] орнатуға ықыласты болатын. Далалық көшпелілердегі кеңінен таралған әдет-ғұрыптардың бірі - ''қалау''. Үйге келген [[қонақ]]тың сол үйдегі өзіне ұнаған заттың кез келгенін қаладым деп айтуына болады, ал үй иесі ол затты міндетті түрде беруі тиіс. Мұның өзі де адамдар арасындағы достық [[қарым-қатынас]]тың негізін қалайтын. Анасы [[аман-есен]] босанып, дүниеге жас [[нәресте]] келген соң тап осы әдет-ғұрып бойынша ''кіндік шешенің'' де өз қалауын айтып, ұнаған нәрсесін алуына болатын.

''Қымызмұрындық'' - [[қымыз]] ашыту маусымының басталуына [[байланыс]]ты әдет-ғұрып. [[Ауыл]] адамдары бірін-бірі шақырып, қымыз ішер алдында арнайы [[дастарқан]]нан тамақ жеседі. Қымызмұрындыққа шақырған үй иелеріне ауыл ақсақалдары ''ақ батасын'' береді. Қазақтарда ''жылу жинау'' әдет-ғұрпы да бар болатын. Оның мәні кездейсоқ [[жағдай]]да үйі өртеніп кеткен немесе дұшпанның шабуылынан, қатал қыстың ауыртпалығынан, су тасқыңынан, аштықтан зардап шеккен [[отбасы]]ларына ауылдас немесе туысқан адамдардың көмек; көрсетуі болып табылады. Олар зардап шеккен жандардың алдына қолдарынан келгенінше [[мал]] салып береді, киім-кешек, көрпе-төсек, [[ыдыс-аяқ]] жағынан көмек көрсетеді, бастарына [[шаңырақ]] көтеруіне жәрдемдеседі. Мұның өзі зардап шегіп, қиналған ағайынға жаны ашынғандықтың, қамқорлық жасағандықтың [[көрініс]]і еді. Мүмкіндігі бола тұрып, ондай көмек көрсетуден бас тартқан ағайын-туыс ру ішінен қуылып, аластатылатын. Ал мұндай жазаға кесілгендер өз руының тарапынан жанашырлық жақсылық дәмете алмайды. Өйткені ондай [[құқық]]тан айырылған болып саналады. Оларды кез келген қарақшы аяусыз тонап кете алатын.

Қазақ даласында ''[[жұртшылық]]'' деген әдет-ғұрып та кеңінен тараған. Оның мәні белгілі бір себеппен бөлшесінен [[қарыз]]ға батып, оны төлеуге [[жағдай]]ы жоқ туысқан адамға рулас ағайын-туғандарының көмек көрсетіп, қарызынан құтылуына көмектесуі болып табылады. Мұндай көмек ауыл ақсақалдары кеңесінің шешімі бойынша көрсетіледі. Қазақтардың ауызбірлігінің, өз жақындары мен туыстарына жанашырлықпен жәрдем жасауының бір [[көрініс]]і міне осындай.

Дала тұрғындарының [[дәстүр]]лі әдет-ғұрыптарының бірі — ''[[асар]]''. Онда ауыл тұрғындары ешқандай ақы алмастан бірлесе жұмылып, біреудің белгілі бір [[жұмыс]]ын бітіріп береді. Мәселен, олар біреудің қысқы [[баспана]]сын немесе мал қорасын салып беруге, сондай-ақ құдығын қазып беруге жұмыла көмектеседі. Асар ауылдас отырған рулас адамдардың туысқандығы мен [[Ынтымақтастық|ынтымақ]] бірлігінің жарқын көрінісі болып табылады. Асарға шақырылғанда оған бармай қалу әдепсіздік саналатын. Қазақтар XX ғасырдың бас кезінде осы әдет-ғұрыпты пайдаланып көптеген жерлерде зайырлы [[мектеп]]тер және [[мешіт]]тер салып алды.

Әрбір қазақ суға кетіп бара жатқан [[адам]]ға жәрдем қолын созуға, қиналған адамның өтінішін орындауға, шөлдеген адамға сусын беруге міндетті. Рулас адамдар жоғалған немесе ұрланған малды бірлесе іздеген. [[Дала]] тұрғыны өте-мөте мұқтаж, кейінге қалдыруға болмайтын шұғыл міндетті орындау қажеттігі туған жағдайда кез келген қазақтың [[жылқы]] қосынан ат ұстап мініп кете беруге [[құқық]]ты болған. Бұл үшін ат иесінен рұқсат сұрау міндетті емес-ті. Ондай кезде [[көлік]] беруден бас тартқан адамға ат-тон айып салынған және ол туралы жағымсыз қоғамдық [[пікір]] қалыптасқан.

== Әдептілік пен сыпайылық ==
Екі қазақ кездесе қалғанда жасы кішісі жасы үлкеніне «Ассаламағалейқұм!» деп бірінші болып [[сәлем]] береді. Жасы үлкен кісі оған «Уағалайқұмассалам!» деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады. Бұлай [[сәлемдесу]] бірін-бірі тіпті танымайтын адамдар үшін де міндетті болып саналады.

[[Дала]] тұрғындарына тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір [[көрініс]]і — үлкен кісінің есіміне ''әке (еке)'' сияқты [[жұрнақ]] сөз қосып айту. Мәселен, Қазбек — ''Қазеке'', Диқан — ''Дәке'', Бауыржан — ''Бауке'' сияқты айтылады. Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі '''Л. Баллюзек''' те байқаған: ''«Қырғыздардың сыпайылығы, кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір көрінісі — жасы үлкен кісілердің есіміне еке (әке) сөзін қосып айтуы».''

Жас келіндер ер [[азамат]]ты ерекше [[құрмет]]теудің белгісі ретінде күйеуінің жақын туысының атын атамаған. Күйеуінің [[әке]]сі мен [[шеше]]сін ата, ене деп атаған. Күйеуінің іні-қарындастарын ''шырақ, жарқын, айнаш, гүлім, бауырым'' деп еркелете ат қоятын. Өзге туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап табатын.

Қазақтар екіқабат әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп өтуді әдепсіздік санаған. [[Келін]]дер атасының, [[қайын]] ағаларының көзіне түспеуге тырысқан.

Отағасы үйде жоқ кезде ересек ер адамның үйге түсуіне [[рұқсат]] етілмеген. Қазақ даласының мызғымас заңы, міне, осындай еді. Қазақтар үйге [[бас]] сұғар алдында қару-жарағын әрқашан тыста қалдыратын. Ал ханның алдына [[қамшы]] ұстап кіруге де болмайтын.

Алыс [[сапар]]дан немесе жәрмеңкеден қайтып оралған адам өзінің жақын туыстары мен көршілеріне әр түрлі [[сыйлық]]тар - ''базарлық'' ала келетін. Ауыл ақсақалдары [[тамақ]] үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге ''асату'' жасайтын. Егер кімде-кім әлдебір жаңа [[киім]] кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстарының, дос-жарандарының ''байғазы беру'' әдет-ғұрпы болған.

Әйелдер үйде қалған [[бала]]лары мен жақындарына [[мереке]]-[[той]]ларда болған жерлерінен ''[[сарқыт]]'' ала келетін. Мұның өзі, бір жағыман, тағамға деген [[құрмет]]ті білдірсе, екінші жағынан, болып өткен мереке тойлардан үйде қалғандардың да [[дәм]] татып, қатысты болғанын сезінуге тәрбиелейді. Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына қымбат бағалы заттардан, әдемі естелік [[бұйым]]дардан, [[қазы-қарта]], мүшелі жіліктерден, сүр еттерден ''[[сәлемдеме]]'' беріп жіберу әдет-ғұрпы да болған.

Сәлемдемені алған жақ шын ниетімен разы болып, ізгі батасын беретін. Базарлықтар мен сыйлықтарды туған-туыстар, дос-жарандар мен көрші-қоландар өзара бөлісетін.

Дала тұрғындары бір-біріне қуанышты [[хабар]] жеткізгенде ''сүйінші'' сұрайтын [[әдет-ғұрып]] та болған. Қуанышты хабар жеткізген адамға жақсы сыйлық жасалатын. [[Саят құру]] кезінде жас [[аңшы]] бағалы олжасын өзімен бірге аңға шыққан адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны [[дәстүр]] бойынша өз еркімен жасаған.

Қазақта ежелден бар тұрмыстық әдет-ғұрыптың бірі - ''[[ажырасу көже]]''. Оның мәні ауылдың бір түрғыны басқа бір алыс жаққа көшіп кетерде ағайын-туғандарымен, көрші-қолаңдарымен қоштасу ретінде ажырасу аяқ деп аталатын тамақ беруінде болатын. Ауылдастарына айтпай, үн-түнсіз көшіп кету көргенсіздік, тәрбиесіздік саналатын. Ал көшіп бара жатқан жақ өздерінің туған-туыстарына, [[құрмет]]ті ауылдастарына көзіміздей көріп жүріндер деп, естелік сыйлықтар қалдыратын. Ал ауылдастары өз кезегінде [[ризашылық|ризашылығын]] білдіріп, көш көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты болсын айтысып, ақсақалдар ақ [[бата]]ларын берісетін.

== Құрмет ==
=== Жасы үлкендерге құрмет ===
Дәстүрлі қазақ [[қоғам]]ында жасы үлкен адамдарды [[құрметтеу]] рәсімі ежелден бар болатын. Ондай құрмет жасы үлкен кісінің қай [[ру]]дан, қай [[жүз]]ден, қай [[ұлт]]тан екендігіне қарамай көрсетілетін. XIX ғасырдың аяқ кезінде неміс ғалымдарының бірі '''Ф. фон Шварц''' былай деп жазған болатын: ''«Қырғыз-қайсақтарда сұлтан, батырлармен қатар барлық жасы үлкен, қартайған ер [[азамат]]тардың бәрі де кім екеніне, қандай тектен шыққанына қарамай, ерекше сый-құрметке бөленеді».'' Олар барлық мерекелерде, жиын-тойларда құрметті орындарға, төрге шығарылады. Жиналыстарда олар елеулі рөл атқарады. [[Жастар]] олардың айтқан сөзін жерге тастамай, мүлтіксіз орындайтын. Жас [[жігіт]] үшін үлкен табақтан ақсақалдың өз қолынан ет асау ең жоғары марапаттың белгісі саналатын. Кіші [[іні]] үлкен [[аға]]ның [[рұқсат]]ынсыз [[дастарқан]] басына өз бетінше ешқашан отырмайтын.

Жас адамның үлкен [[кісі]]нің алдын кесіп өтуі көргенсіздік деп есептелінетін. Бұл ереже [[әйел]] адамның ер азаматтың алдын кесіп өтпеуіне де қатысты болатын. Жасы кішілердің жасы үлкендерге [[дауыс]] көтеруіне барып тұрған әдепсіздік ретінде үзілді-кесілді [[тыйым]] салынатын. [[Әңгіме]] үстінде жасы үлкен кісінің сөзін бөлуге ешқашан [[рұқсат]] етілмейтін.

Жастар алыс жолға аттанарда не [[үй]] болып, [[шаңырақ]] көтерерде жасы үлкен ақсақалдардың алдынан өтіп, ақ батасын алатын. Қазақтар жасы үлкен әрі құрметті адамдардан мұндай [[бата]]ны жауға аттанарда да тілейтін.

== Тамырлық ==
Қазақтардың арасында достасып-бауырласу немесе ''тамыр болу'' әдет-ғұрпы да кеңінен тараған. Бұл рәсім куәлардың көзінше салтанатты жағдайда өткізіліп, нығайтыла түсетін. [[Рәсім]] кезінде екі дос қылыштың не қанжардың жүзін сүйіп, мәңгі адал [[дос]] болуға серттесіп, [[ант]] ішісетін. Олар бір-біріне мәңгі достықтың белгісі болсын деп қымбат бағалы бұйымдар ұсынатын. Дос-жаран, тамырдың үйінде қашан болса да қонуға болатын, ал үй иесі оған қолдау көрсетіп, [[қамқорлық]] жасайтын.

[[Қазақстан]] аумағында [[Ресей]] қазақтары мен [[қоныс]] аударып келген орыс шаруаларының пайда болуына байланысты [[мал]] өсіретін көшпелі қазақтар мен [[егін]] салатын отырықшы орыстардың арасында достасып, тамыр болу әдет-ғұрпы етек алды. [[Іс]] жүзінде әр қазақтың орыс шаруалары мен [[шекара]] шебіндегі әскери қазақтардың арасында өзінің тамыр-досы болды. Мұның өзі халықтар арасындағы достықтың кеңінен [[қанат]] жаюына игі [[ықпал]]ын тигізді. Әдетте олар бірінің тілін бірі үйренді, бірінің [[мәдениет]]ін бірі құрметтеді. Бұл әдет-ғұрыптың ең мықты түрі ''дос-тамыр'' болу еді. Олар бір-бірінен өздеріне ұнаған нәрсесінің бәрін де қалап ала беретін. Дос-тамырлық әкеден балаға, [[ұрпақ]]тан ұрпаққа жалғасып кете беретін сипат алды.

== Қоныс таңдау ==
Қазақтарда қыстаудан өзге жер меншігінің толық дерлік жоқ болуы себепті көшіп-қонып жүруі үшін уақытша [[қоныс]] таңдау әдет-ғұрпы кеңінен таралған болатын. Ал жайылымның негізгі бөлігі қоғамдық меншік негізінде пайдаланылатын. Мұндай [[ереже]] [[1867]]—[[1891]] жылдардағы [[әкімшілік]] реформаларының қолданылу барысында да сақталып, бекітілген еді. Алайда көші- қон үшін кейде [[жер]] дауы да туындап отырды. Бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша, ауылдар мен [[ру]] ақсақалдары өздерінің бірінші жетіп қоныс тандаған жерлеріне арнайы белгілер қоюы тиіс саналатын. Ондай белгілер жерге [[найза]]ның сабын немесе ''құрық'' қадап кету арқылы қойылатын. [[Құм]]ның бетіне немесе [[саз]]ды жерге сол [[ру]] таңбасының суреті салынатын. Немесе биік өскен шөптің басын буып, белгі салып кетуге де болатын. Мұндай белгілері бар жерлерге өзге ешкімнің қоныстануына [[рұқсат]] етілмейтін.

Егер жаңа [[қоныс]]қа әр түрлі ауылдардың [[өкіл]]дері бір мезгілде келе қалса, онда жер дауы мынадай тәртіппен шешілетін: [[сұлтан]] мен қатардағы қазақ дауласса, сұлтан жеңіп шығатын, [[би]] мен [[старшын]] дауласса, старшынның мерейі үстем болатын, ал егер би мен [[қатар]]дағы қазақ дауласса, бидің талабы орындалатын. Егер жер дауы сұлтан мен сұлтанның, би мен бидің, старшын мен старшынның, қатардағы екі қазақтың арасында болса, онда олардың қай жасы үлкені [[жеңіс]]ке ие бола алатын. Жерге дауласушылардың [[мәртебе]]сі мен [[дәреже]]сі тең болған [[жағдай]]да олардың қай жағының руы не [[тайпа]]сы жолы жағынан үлкен болса, сол жағына [[артықшылық]] берілетін.

== Отбасы және неке ==
Сөз болып отырған кезеңде [[қазақтар]]да отбасы мен [[неке]]ге қатысты сонау ежелден ккеле жатқан бірегей әдет-ғұрыптары мен [[салт-дәстүр]]лері болатын. [[Дүние]]ге келген жас нәрестеге оның құлағына ''азан шақырып'' ат қойылатын. Жасы үлкен туысқандардың бірі [[Құран]]нан [[аят]] оқып, нәрестенің атын оның құлағына үш рет қайталап дауыстайтын.

Ер бала 3,5 және 7 жасқа толғанда оны ''[[сүндет]]ке отырғызу'' рәсімі өткізілетін. [[Сүндет]] тойына қонақтар шақырылатын, ат шаптырылып, [[спорт]] жарыстары өткізілетін.

Ата-ана өздерінің ұлын үйлендіру қамын әрқашан ойластырып жүретін. [[Болашақ]] келінді бала кезінен іздестіре бастайтын. Тіпті балалар [[дүние]]ге келмей жатып-ақ ''атастыру'' рәсімі болатын. Құдаларды өнегелі, құрметті, текті жерден іздестіретін. [[Құда]] түсудің салт-дәстүрлері бойынша арнайы рәсім өткізілетін. Қазақтарда жеті атаға толмаған туыстар арасында [[неке]] қиюға қатаң [[тыйым]] салынатын.

[[Бала]]ны үйлендіруге қатысты әдет-ғұрыптардың реті мынадай болатын: ''құда түсуге алдын ала келісу, ата-ананың құда түсуі, күйеудің [[қалыңдық]]қа ұрын баруы, келін түсіру тойы, неке қию рәсімі''. Ұзатылатын қыздың әкесі құда түсіп келген құдаларға [[құйрық]]-[[бауыр]] жегізетін. Бұл [[салт-дәстүр]] құдалық рәсімінің орындалғанын көрсететін. Ал [[құдалық]] екі жаққа да белгілі [[міндет]]тер жүктейтін. Құдалықтан айнуға болмайтын.

Құда түсудің ресми бөлігі аяқталғаннан кейін [[жігіт]] жағы қыздың [[қалыңмал]]ын төлейтін. Қалыңмал әдетте [[мал]] басымен есептелетін. Оның мөлшері құда түсушілердің қаншалықты бай, ауқатты екендіктеріне қарай белгіленетін. Қалыңмалдың [[мөлшер]]і 5 жылқыдан 1000 жылқыға дейін жететін. [[Үйлену тойы]] кезінде құдалар бір-біріне ''[[киіт]]'' кигізетін болған. Ол түрлі қымбат бағалы киімдерден, [[мата]] кездемелерден, мал басынан тұратын. Құдалар жағы бір-бірімен ''қоржын алмасып'', өзара [[сыйлық]] жасасатын. Үйлену тойының әдет-ғұрыптары ''неке қию'' рәсіміне ұласады. Қазақтардың дәстүрлі қоғамында қыздың ''жасауын'' берудің де зор маңызы болды. Жасау қыз баланың жас кезінен әзірлене бастайтын. Қыздың жасауына киіз үй, [[кілем]], [[текемет]], [[сырмақ]] сияқты бұйымдар, киім-кешек түрлері мен [[ыдыс-аяқ]]тар, әр түліктен тұратын мал басы және басқалары кіретін болған.

Күйеуі өліп, жесір қалған жае әйелге күйеуінің жақын туыстарының біреуі ''[[әмеңгерлік]]'' жолымен үйленуге [[құқық]]ты саналатын. Көшпелі қазақ халқының [[өмір]]інде мұның әлеуметтік маңызы үлкен болды. Әйел ерден кетсе де елден кетпеді. Марқұм болған адамның балалары өз руының, өз туысының қарамағы мен қамқорлығында қалды, жат [[жұрт]]қа жіберілмеді. Өйткені олар өз туыстарының арасында [[жетімдік]] көрмейді, бейшаралық халге душар болмайды. Сондықтан да құдалардың арасы суыспайды. Егер біреудің отбасы [[перзент]] көрмесе немесе баласы тұрмай, шетіней берсе, ол алдын ала [[келісім]] бойынша, өз туыстарының бірінің баласын ''бауырына басып'', асырап ала алатын.

Жеке [[шаңырақ]] көтеріп, ата-анасынан ''еншісін'' алып шыққан жас отбасында күнделікті [[тіршілік|тіршілігіне]] қажетті нәрсенің бәрі де — отауы, төсек-орындары мен үй ішінің [[жабдық]]тары, есік алдында малы да болатын. Ежелден келе жатқан әдет-ғұрып бойынша ата-анасының қолында кенже ұлы қалып, қара шаңыраққа бүкіл мал-мүлкімен қоса иелік ететін. Қазақтар өздерінің ата-анасын ешқашан тастап кетпейтін. Даланың жазылмаған бұл әдет-ғұрпын бұзғандарды [[қазақтар]] нағыз жексұрын, жауыз жандар ретінде жек көрді.

== Бата беру ==
Қазақтарда ''бата беру'' әдет-ғұрпы кеңінен етек алды. Ол әрбір іске кірісер алдында [[міндет]]ті саналатын. Бата поэтикалық тілмен жалпы [[жұрт]]қа қарап тұрып беріледі. Онда [[бата]] беруші адам езгелерге ізгі жақсылық, табыс тілейді Батаны жасы үлкен [[адам]] немесе жолы үлкен [[қонақ]] беруі тиіс. Бата беруші Жаратушы [[Аллах|Алладан]] бақытты өмір, материалдық [[байлық]], әрбір істе табысты болуын тілейді. [[Бата]] екі қолды ілгері қарай жоғары созып, екі алақанды өзінің жүзіне қарата бұрып тұрып беріледі. Бата беру «''әумин''» деген [[сөз]]бен аяқталады.

Бата адамдарды лайықсыз, теріс қылықтардан сақтандырады, ол жастарды, ізгілікті әрі қайырымды істерге баулиды. Қандай да болсын бір іске кірісерде, [[дастарқан]]нан дәм татуға отырғанда немесе жол жүріп, алыс [[сапар]]ға аттанарда әркім ақсақалдардан бата алатын болған. Бата [[шаңырақ]] көтеріп, жеке үй-жай болғандарға да беріледі. Қазақтар өздерінің балаларына атақты кісілерден, құрметті қонақтардан бата алып қалуға тырысқан. [[Ислам]] дінінің таралуына байланысты бұл дәстүр бұрынғысынан да күшейе түсті. Қайтыс болған адамның үй-іші мен туған-туыстарына көңіл айту кезінде де бата беріледі, марқұмның өзіне де, артында қалған [[үрім]]-[[Бұтақ|бұтағына]] да ізгі тілектер білдіріледі.

== Бала тәрбиесі ==
[[Қазақтар]] бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Қазақтың дәстүрлі [[тәрбие]]лік үлгі-өнегелері [[ұрпақ]]тан ұрпаққа ауысып отырады.

Жиналып тұрған топқа жақын келген [[адам]] оларға бірінші болып [[сәлем беру]]ге міндетті. Атты адам жаяу кісіге, жасы кіші үлкендерге бірінші болып сәлем береді. Алға келген астан алдымен жасы үлкен адам дәм татады. [[Тамақ]] ішіп отырған кезде көп сөйлеуге болмайды. Балаларға жақсы [[тәрбие]], үлгі-өнеге беруде [[мақал-мәтелдер]]дің атқаратын рөлі зор. [[Халық]] даналығы балаларды еңбексүйгіштікке, алды-артын аңдап сөйлейтін сақтыққа, [[адамгершілік]] асыл [[қасиет]]терге баулиды. Мәселен, «Аққа Құдай жақ», «Батырдың күші - айласында», «Асықпаған арбамен қоян алады», «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей», «Бірлік бар жерде тірлік бар», «Қолы қимылдағанның аузы қимылдайды», «Жаздың бір күні жылға азық», «Жақсыда жаттық жоқ», «Жаман үйді қонағы билейді», «Жақсы жігітке жеті өнер де аз» сияқты мақалдардың тәрбиелік маңызы зор.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref>

== Әдебиеттер ==
* Кәмалашұлы Биқұмар. ''Қазақ халқының салт–дәстүрлері''. Китаб баспасы (2013). ISBN 999629615-6

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері|*]]

Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев

2026-07-01T07:03:11Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Жазушы
|Есімі = Мұқағали Мақатаев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Мұқағали Мақатаев.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 9.2.1931
|Туған жері = [[Алматы облысы]], [[Нарынқол ауданы]], Шалкөде ауылы
|Қайтыс болған күні = 27.3.1976
|Қайтыс болған жері = Алматы, Қазақ КСР, КСРО
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}
|Ұлты = қазақ
|Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев''' ([[9 ақпан]] [[1931 жыл|1931]], [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] – [[27 наурыз]] [[1976 жыл|1976]], [[Алматы]], шын аты ''Мұхаммедқали)'' — қазақтың көрнекті ақыны, мұзбалақ ақын, аудармашы, [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан мемлекеттік сыйлығының]] лауреаты (2000).

== Өмірбаяны ==
Мұқағали 1931 жылы 9 ақпанда [[Алматы облысы]], қазіргі Райымбек (бұрынғы Нарынқол) ауданының [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында дүниеге келген. Ұлы жүз [[Албан руы|Албан]] тайпасының Шоған абыз ұрпақтары — [[Алжан]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы=Алмабеков Т.|бөлімі=Албан ата энциклопедиялық шежіре.|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|сілтеме=https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=|жыл=2003|томы=|беттері=|барлық беті=1352|сериясы=|isbn=9965-00-838-8|тиражы=}}</ref>

Ақынның туған күні жөнінде екі түрлі ақпарат бар. Ресми құжат бойынша ақынның туған күні [[9 ақпан|9 ақпанда]] тойланады. Ал ақынның анасы Нағиманның сөзінше: «''Мұқағалиым 1931 жылы наурыз айының 8-інде дүниеге келген болатын. Жаңылысуым мүмкін емес. Себебі балам мынау фәнидің есігін ашқаннан біраз уақыттан кейін [[Наурыз мейрамы|Наурыз тойы]] болады, наурыз [[көже]] жасаймыз деп күтіп отырғанбыз.''» Мұқағали Мақатаев атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты [[Оразақын Асқар]] ақынның екінші туған күніне байланысты мынадай сөз айтады: «Ал құжат бойынша Мұқағали 9 ақпанда дүниеге келген. Бұл куәлікті ақын ес білген кезде сол кездегі сайлау науқанына байланысты өзі жаздырып алған екен».<ref>«Алаш айнасы» республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет, http://alashainasy.kz/interested/26110/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201184605/http://alashainasy.kz/interested/26110/ |date=2014-02-01 }}</ref>

Азан шақырып қойылған аты — Мұхаммедқали.<ref name="ReferenceA">"Аңыз адам" журналы, №3, 15 ақпан 2011</ref> Әкесі қарапайым шаруа колхозда сушы, шалғышы болып істеген. Мұқағали үйдің тұңғышы болған, оның артынан бір қыз және үш ұл туған. Ақынның қарындасы мен алғашқы інісі ерте көз жұмған. Соңғыларының есімдері — Тоқтарбай мен Көрпеш. Қазақ дәстүрі бойынша үйдің алғашқы баласы ата-әжесінен тәрбие алуы тиіс, сондықтан Мұқағали әжесі Тиынның қолында өсіп, анасын жеңгесіндей қабылдайды. Балалық шағы соғыспен қатар өткендіктен, ақын тағдырдың ащы дәмін ерте татады ("Неңді сенің аңсаймын, бала шағым?"). Мұқағалидің әкесі 1941 жылы Калининград майданында қаза табады.<ref name="ReferenceA" />
*1948–1949 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] филология факултетінің студенті;
*1948 жылы оқуын тастап, Шибұт ауылында ауылдық кеңестің хатшысы;
*1949 жылы көктемде жары Лашынмен отау құрады;
*1949 жылы "Советтік шекара" газеті ақынның "Қырман басында", "Қойшы бала - Әкітай" деген өлеңдірін жариялады;
*1950 - Алматыдағы Шет тілдер институтының неміс тілі факультетіне оқуға түсіп, көп ұзамай тұрмыстық жағдайына байланысты оқуын тастайды;
*1954 - Қарасаздың бастауыш мектебінде орыс тілі мұғалімі болып тағайындалады, осы жылы ақынның үш өлеңі "Әдебиет және искусство" журналында жарияланды;
*1957 - Республикалық радионың диктор қызметін атқарады;
*1960–1962 - "Советтік шекара" газетінің бөлім меңгерушісі;
*1963–1965 - "Мәдениет және тұрмыс" журналында жұмыс істейді;

Ол 1962 жылы [[Алматы]]ға қоныс аударып, әдеби ортаға етене араласа бастайды. Алматы Шет тілдері институтының неміс тілі, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеттерінде оқып және Мәскеудегі М. Горький атындағы әлем әдебиеті институтында білім алады.

Мұнан соң «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінің (1962–1963 жылдары), «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «[[Парасат (журнал)|Парасат]]») (1963–1965 жылдары), «[[Жұлдыз (журнал)|Жұлдыз]]» (1965–1972 жылдары) журналдарының редакциясында, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда (1972–1973 жылдары) қызмет атқарады.
Мұқағали Алматыдағы қазақ әдебиеті мен өнерінің қаймақтары шоғырланған ортада өткерген аз ғана жылдар ішінде өзіндік дара үнін, суреткерлік қайталанбас дарынын танытып, өнімді еңбектене білді. «Ильич» (1964), «Армысыңдар достар» (1966), «Қарлығашым келдің бе?», «Мавр» (1970), «Аққулар ұйықтағанда» (1973), «Шуағым менің» (1975) атты жыр жинақтарын көзінің тірісінде жариялап үлгерді.

Мұқағали поэзиясының қайнар көзі, шабыт тұғыры туған елі, өскен жері, Отан тағдыры, замана тынысы, замандастарының арман аңсары. Осының бәрін Мұқағали жас дарынға тән қайталанбас шеберлікпен, тәңірдің таңдайынан төгілгендей поэтикалық мінсіз үйлесіммен, әр жүрекпен тіл табысар сыршыл да шыншыл сезіммен, нағыз [[поэзия]]ға ғана тән бейнелі образдармен бедерлеп, өлмес өнер деңгейінде туындатып отырған.

==Поэзиядағы алғашқы қадамдары==
Ақынның тұңғыш өлеңдері “Қырман басында”, “Қойшы бала — Әкітай” ауданындағы “Советтік шекара” газетінде жарияланды (1949). “Інімнің ойы”, “Шебер” [[өлең]]дері “Жастық жыры” атты жинаққа енді (1951). Алғаш Мұқағали талантын бағалаған Ә.[[Тәжібаев]]: “Өзіңнен де жігерлілеу, оттылау жас жеткіншек жеткенде, мақтанбасқа бола ма?!” деген еді (“[[Қазақ әдебиеті]]”, 18.3.1960).

=== Шығармалары мен аудармалары ===
[[File:KZMakataev.jpg|right|thumb|240 px|Мұқағали Мақатаевтың суреті бейнеленген пошта маркасы, 2006 жыл]]
Мұқағалидің “Қарлығашым, келдің бе?”, “Дариға жүрек” (1972 жылы), “Аққулар ұйықтағанда”, “Шуағым менің” (1975 жылы), “Соғады жүрек”, “Шолпан”, “Жырлайды жүрек”, “Өмір-өзен”, ”Өмір-дастан” және т.б. жыр жинақтары, сондай-ақ, “Қош, махаббат!” (1988 жылы) атты [[проза]]лық кітабы да бар. Біршама өлеңдеріне [[ән]] жазылды. Өзін аудармашылық қырынан да сынап көрген Мұқағали [[Данте]]нің “Құдіретті комедиясының” “Тамұқ” деген бөлімін (1971 жылы), [[Шекспир]]дің “Сонеттерін” (1970 жылы), [[Уолт Уитмен]]нің өлеңдерін (1969 жылы) қазақ тіліне аударды.

Ақынның көзі тірісінде 3 аударма кітабы У.Уитменнің “Шөп жапырақтары” (1969); [[Уильям Шекспир|Уильям Шекспирдің]] “Сонеттер” (1970); [[Данте Алигьери|Данте Алигьеридің]] “Құдіретті комедиясының” “Тамұқ” бөлімі (1971), 8 жыр жинағы “Ильич” (1964), “Армысыңдар, достар” (1966), “Қарлығашым, келдің бе?” (1968), “Мавр” (1970), “Дариға-жүрек” (1972), “Аққулар ұйықтағанда” (1974), “Шуағым менің” (1975), “Өмірдастан” (1976) жарық көрді. У. Уитмен, У. Шекспир, Н.[[Николай Семенович Тихонов|Тихонов]], Р. Бернс, Ф. Ансари, А. Акопян, А. Исаакян, Е. Евтушенко, Ф. Моргуннің бірнеше өлеңдерін аударды. Ю.А. Александров, М.М. Курганцев тәржімалаған ақын өлеңдері “Зов души” деген атпен [[орыс]] тілінде басылып шықты

=== Поэмалары ===
Мұқағалидің “Ильич”, “Ақ қайың әні”, “Ару-ана”, “Мавр”, “Аққулар ұйықтағанда”, “Қырандастар, қош болыңдар”, “Чили-шуағым менің”, “Шекарада”, “Большевиктер”, “Өмірдастан”, “Арман”, “Шолпан”, “Досыма хат”, “Алтай-Атырау”, “Отаным, саған айтам”, “Райымбек! Райымбек!”, “Қашқын”, “Жер үстінен репортаж”, “Моцарт. Жан азасы” атты поэма-толғаулары бар.

650-ден астам лирикалық өлеңдерінде адам өмірінің мәні, әсемдік пен сұлулық, тазалық, ерлік, елдік, туған жер турасында терең толғаған. Ақын өмірінің соңғы кезеңінде жазған “Моцарт. Жан азасы” реквиемі пәлсапалық мазмұны, психологиялық тіні өзгеше туынды. “Табыт үні”, “Халық үні”, “Жесірлер үні”, “Бесік жыры” аталатын 4 бөлімді туындының әрбір бөлімінде бірде табыт, бірде жесір-Ана, бірде Жер-Бесік атынан Өмір мен өлім туралы философиялық пайымдаулар айтылған. Ақын [[Моцарт]] тағдырын тілге тиек ете отырып, өмір туралы өз жанының оптимистік рухын, әрбір адамның жан түкпіріндегі арман-әнін жеткізеді. Ақын қай тақырыпта жазса да жалған сезім, жылтырақ сөзге әуес болмады, ол туралы: “Мен жырламаймын, Сырласамын. Сыры бір замандаспен мұңдасамын. Көгендеп жыр қосағын, Келмейді жыр жасағым” немесе “Тіпті де мен емес-ті “Мен” дегенім... Өзгенің жаны-сырын ұғу үшін, Өзімді зерттегенді жөн көремін” дейді. Мұқағали шығармашылығының тіні “өзін-өзі” зерттеуден тұрады. Мұқағалидің медитативті лирикасындағы лирик. Мен — өзін-өзі іздеген, өмір мен өлім, адам мен қоғам, ғаламнан үйлесімділік іздеп шарқ ұрған, толассыз ізденістегі пәлсапашыл Мен. Мұқағалидің шығармаларында философиялық тереңдік, адамның психологиялық жан күйзелісін суреттеу, [[медитация]] басым. “Өмірдастан” атты топтамалы толғауында [[жесір]] жеңге (Дариға) образы арқылы тылдағы халық өмірі мен адамдық, азаматтық, адалдық, ар-намыс, рух пен нәпсі арасындағы толассыз күрес психол. шиеленіс арқылы шебер жеткізілген. Мұқағалидің шеберлігі өзі өмірден көрген-білгенін көңіл елегінен өткізе терең жеткізуінде. [[Имандылық]],[[ислам діні]] турасында “Я, Жаратушы Аллам”, “Сатқан емен”, “Дін-ғылымның анасы”, “Я, Алла”, “Бүкіл дүние мұсылмандарына хат”, “Адам қайдан жаралған”, “Жүрек арызы”, “Күн батты, міне, кеш кірді”, “Не керек, осы, адамға”, т.б. өлеңдер жазды. “Сатқан емен, сатпайтын дінімді мен”, “Мұхаммедтің үмбеті-мұсылманмын”, “Сайтанның да, күнәсіз періштенің, Бал мен уын талғамай неге ішкенмін. Періштенің қайғысын бөліспедім, Сайтанменен болса да келіспедім” секілді жыр жолдарында адам табиғатына сай тартыс, пенденің жан тылсымындағы жұмбақ қақтығыстар көрініс тапқан. Ол әсіресе тауды, [[қазақ]] ауылын көп жырлайды (“Тауда өстім”, “Тау бір аңыз”, т.б.). “Өлмесін деп берген ғой тауды маған, Мен күңіренсем, күрсініп тау жылаған”. Ол қазақ өлеңін мазмұны, пішіні жағынан түрлентті. “Қазақтың қара өлеңі құдіретім, онда бір сұмдық сыр бар естілмеген” дейді ақын. Мұқағали дәстүршіл ақын, ол өлеңге интонация, инверсия, мазмұн тұрғысынан жаңалық енгізді. Мұқағалидің поэзиясы ұлттық характерімен, мінезімен ерекшеленеді: “Су сұрасам, сүт берген, айран берген, Қартайып қалыпсың-ау, қайран жеңгем”. Ақын өлеңге ерекше кие деп қарап, Музаға табынған: “О, Муза, маған алыс сөреңді бер, ұайыптан кел де, мені демеп жібер”. Мұқағали адам жанының диалектикасына терең бойлап, оның болмысын шынайы бедерлейді (“Жапырақ жүрек-жас қайың”). Ол “Нағыз ақын алдымен ойшыл, философ болуы қажет. Поэзияда философ болу өзін қоршаған әлемді ұғыну, әр заттың мәнін білу, ақырына дейін “адам жанының инженері болып қалу” дегенді ұстанды (Күнделік, 10.2.1976). Ақынның шеберлігі өмірден өзін, өзінен өмірді көре білуінде. “Бүкіл менің жазғаным — бар-жоғы бір ғана бүтін поэма. Адамның өмірі мен өлімі, қасіреті мен қуанышы туралы поэма” дейді ақын. Мұқағалидің адамзат ғұмыры мен әлем сырын жыр еткен лирикасы қазақ әдебиетіне қомақты [[мұра]] боп енді. Мұқағали поэзия жанрында ғана емес, проза, [[драма]], сын саласында да [[қалам]] тартты. Қаламгердің “Қош, махаббат” жинағына (1988) әр жылдары жазылған “Құлпытас”, “Марусяның тауы”, “Өзгермепті”, “Әже”, әңгімелері, “Қос қарлығаш”, “Жыл құстары” повестері мен “Қош, махаббат” пьесасы, бірнеше сыни еңбектері енген. “Рух және сезім” , “Сезім найзағайы”, “1969 жылғы қазақ поэзиясы“ атты әдеби сын еңбектерінде О.Сүлейменов, М.Әлімбаев, Қ.Мырзалиев, Ж.[[Нәжімеденов]], С.Мәуленов, т.б. шығармаларына талдау жасап, [[өнер]], [[поэзия]] туралы ой толғайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref>

===Өлең үзіндісі===
Мұқағали — өзіне дейінгі өлең өру мен жыр сомдаудағы қазақ халқының ұлттық мектептері мен дәстүрлерін жалғап қана қоймай, оны жан-жақты дамытқан, тереңдеткен, қазақтың өлең-сөзін жаңа заңғарларға көтерген, жаңа кеңістіктерге алып шыққан жиырмасыншы ғасырдың санаулы саңлақтарының бірі, ақынның өз сөзімен айтқанда:
<blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:35%">
«...''Ақынмын деп қалай мен айта аламын,'' 
''Халқымның өз айтқанын қайталадым.'' 
''Күпі киген қазақтың қара өлеңін,'' 
''Шекпен жауып өзіне қайтарамын,'' — 
''деген ерен жырдың жаратушысы, Ұлы тұлға, Ұлы ақын.'' 
''Поэзия!'' 
''Менімен егіз бе едің'' 
''Сен мені сезесің бе, неге іздедім?'' 
''Алауыртқан таңдардан сені іздедім,'' 
''Қарауытқан таулардан сені іздедім.'' 
''Сені іздедім кездескен адамдардан,'' 
''Бұлақтардан, бақтардан, алаңдардан.'' 
''Шырақтардан, оттардан, жалаулардан'' 
''Сені іздедім жоғалған замандардан...'' 
''... Сені іздедім.'' 
''Ӏздеймін тағат бар ма?'' 
''Сені маған егіз ғып жаратқан ба?''»
</blockquote>
Осы өлең жолдарын оқыған кезде алып жырдың жаратылысын, жаңа қыры мен сипатын танығандай күй кешесіз... Ақын өзінің қысқа ғұмырында өзіне-өзі сенген. Ары таза, жаны мөлдір, жүрегі отты, рухы асқақ жырлары мен көркем дастандары сол сенімінің жемісі. Ақын жаңа ғасыр қақпасын ентікпей, еркін ашып, жаңа мыңжылдық айдынына шығып отыр.

=== Ақынның заты өлгенмен, аты өлмейді ===
[[Алматы]] қаласында дүниеден өтті. Негізгі жыр жинақтарын көзінің тірісінде жарыққа шығарды (“Мавр”, “Дариға-жүрек”, “Аққулар ұйықтағанда”, “Шуағым менің”). Дүниеден өтер алдын “Реквием” атты толғау-өлеңін жазды.

Шығармалары [[өзбек]], [[қырғыз]], т.б. тілдерге аударылған. Ақынның әдеби мұрасын зерттеуде 3 [[кандидаттық диссертация]] қорғалып К.Сейтова “Мұқағалидың ақындық мұрасы” (1991), К.Хамидуллаев “Мұқағалидың ақындық шеберлігі” (1993), тіл білімінде З.Қазанбаева “М. Мақатаев лирикасының грамматикалық ерекшеліктері”(1999)], шығармашылығы турасында 700-ге тарта еңбек (мақала, естелік-эссе, роман, поэма, өлең, т.б.) жазылған. Мұқағали қайтыс болғаннан кейін ҚР Жазушылар одағы Мұқағалидің атындағы әдеби сыйлық тағайындады (1985), оған ҚР Мемлекеттік сыйлық (1999), “Ғасыр ақыны” атағы берілді. 60 жылдық мерейтойы қарсаңында ақынның туған жерінде [[мұражай]]ы ашылды. Алматыда ақын атында мектеп, көше және сол көше бойында Мұқағалиға арналған ескерткіш бар. Мұқағали өлеңдеріне [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н.Тілендиев]], [[Дәнеш Рақышев|Д.Рақышев]], [[Шәмші Қалдаяқов|Ш.Қалдаяқов]], [[Ілия Жақанов|І.Жақанов]], [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|А.Қоразбаев]], Т.Рахимов, М.Рүстемов, [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов|Т.Мұхамеджанов]], Ә.Тінәлиев, Б.Оралұлы, Т.Досымов, т.б. [[сазгер]]лер ән жазды.

1985 жылы [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылары Одағының]] бастамасымен үздік әдеби шығарма авторларына М. Мақатаев атындағы сыйлық тағайындалды. Ал 2008 жылы М.Мақатаев атындағы жаңа сыйлық тағайындалды.

2000 жылы Мақатаевтың «Аманат» атты жинағы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазакстанның мемлекеттік сыйлығына]] ие болды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

2006 жылы Мұқағали Мақатаев атындағы Халықаралық қоғамдық қор құрылды. Бұл қордың төрайымы — Бақытгүл Мұқағаликеліні Айдарова.

Мұқағали Мақатаевтың 80 жылдығы мен 90-жылдығы мемлекеттік және халықаралық деңгейде аталып өтті. Осы мерекеге орай "Ақын, туған күнінмен!" деген Асқаров Алимжан өлең арнаған.

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] сайтында
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Қазақ поэзиясының символы Мұқағали Мақатаевтың өмірбаяны]

{{Мұқағали Мақатаев шығармалары}}

[[Санат:9 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1931 жылы туғандар]]
[[Санат:Райымбек ауданында туғандар]]
[[Санат:27 наурызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]

Дулат Исабеков

2026-07-01T06:54:04Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Жазушы
|Есімі = Дулат Исабеков
|Шынайы есімі =
|Суреті = Дулат Исабеков.png
|Ені = 200px
|Суреттің аты = Исабеков, 1989 жыл
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 20.12.1942
|Туған жері = «Ленин жолы» ауылы, {{туғанжері|Арыс|Арыста}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 21.2.2025
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Азаматтығы = {{KAZ}} {{USSR}} (1942–1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Мансабы = [[жазушы]], [[редактор]]
|Шығармашылық жылдары = 1963–2025
|Бағыты = [[драматургия]], [[проза]]
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақ]]
|Дебюті =
|Марапаттары = {{Қатар
|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}
}}
{{Қатар
|{{Отан ордені}}
|{{Назарбаев ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Достық ордені}}
|{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}
}}
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Дулат Исабеков''' ([[20 желтоқсан]] [[1942 жыл]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] – [[21 ақпан]] [[2025 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық жазушы, драматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (1992), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]]<ref name=":0" /> (2022).

== Өмірбаяны ==
Дулат Исабеков 1942 жылғы 20 желтоқсанда, [[Арыс ауданы]]ның Ленин жолы ауылында дүниеге келген. Шыққан руы — [[қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руы.<ref name=":0">http://akikat.kazgazeta.kz/?p=7781{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

Мектепті бітірген соң [[Ташкент]]тегі институтқа екі рет тапсырып, түсе алмаған.

1966 жылы Исабеков [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]н бітірген. 1967–1968 жылдары ол Қазақстан Республикасы Телевизия және радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор еді.

1968 жылдан 1970 жылға дейін ол [[Қазақ Совет энциклопедиясы]] бас редакциясында аға ғылыми редактор болса, 1971–1976 жылдары «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.

1976–1980 жылдары «Жалын» баспасында редакция меңгерушісі болған Исабеков 1980 және 1988 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы еді.

1988 жылдан 1997 жылға дейін ол Қазақ теледидарының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы лауазымдарына ие болған.

1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Мәдениеттану ғылым зерттеу институтының директоры.

2025 жылғы 21 ақпанда Дулат Исабеков [[Алматы]]да қайтыс болды.

== Шығармашылығы ==
Алғашқы әңгімесі «Жолда», «Замандастар» атты жинақта 1963 жылы жарияланды. «Бекет» (1966), «Ащы бал» (1969), «Мазасыз күндер» (1970), «Қара шаңырақ» (1973), «Тіршілік» (1975) повестер мен әңгімелер жинақтары, «Қарғын» (1980) романы басылды.

Тандаулы повестері «Екі жиырма» (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, «Полынь» (1978), «Отчий дом» (1979), «Смятение» (1986), «Новоселье в старом доме» (1986) деген атпен басылды. Жекелеген туындылары [[Мажар тілі|мажар]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Чех тілі|чех]] тілдерінде жарияланды. Исабековтің «Ректордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке» (1977), «Ертеңгі күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), «Алыстан келген ананас» (1984), «Кішкентай ауыл» (1986), т.б. пьесалары республика, облысы театр сахналарында қойылды. Тандаулы пьесалары «Жеті желкен» 1987 жылы жарық көрді. Жекелеген туындылары бойын¬ша «Гауһар тас» (режиссер Ш.Бейсембаев, 1975), «Дермене» (режиссер [[Асанәлі Әшімов]], 1986) көркем фильмдері түсірілді. «Мұрагерлер» пьесасы үшін оған Қазақстан Жазушылар одағында Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығы берілген (1985).<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Отбасы ==
Дулат Исабеков филолог Нұрғайша Исабековаға үйленген еді. Олардың үлкен ұлы заңгер Естияр және егіз қызы мұғалім Айман мен фармацевт Шолпан бар еді. 2016 жылғы мәлімет бойынша Дулат Исабековтің екі немересі бар болған.<ref>[http://juldyz.kz/2016/12/20/dulat-isabekov/ Дулат Исабеков]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Исабеков, Дулат}}
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]

Махамбет Өтемісұлы

2026-07-01T06:45:34Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Махамбет Өтемісұлы
|шынайы есімі =
|суреті = Махамбет батыр.jpg
|сурет тақырыбы =
|туған күні = 1804
|туған жері = Бөкей Ордасы, Жасқұс
|қайтыс болған күні = 20.10.1846
|қайтыс болған жері = Қараой
|лақап аты =
|бүркеніш аты =
|мемлекет =
|қызмет еткен жылдары =
|атағы =
|әскер түрі = атты әскер
|басқарды =
|әскери бөлімі =
|шайқасы = Тастөбе шайқасы [[Ақбұлақ шайқасы]]
|марапаттары =
|байланысы =
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}
{{мағына|Махамбет}}
'''Махамбет Өтемісұлы''' ([[1804 жыл|1804]], Ішкі [[Бөкей Ордасы]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[Нарын құмы]]ндағы Жасқұс — [[20 қазан]] [[1846 жыл|1846]], Қараой өңірі, қазіргі [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]) — қазақтың әйгілі [[жырау]]ы, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті (1836–1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Ол [[Қазақ хандығы]]ның соңғы жырауы деп тануға болады.

[[Байұлы]] ішіндегі [[Беріш]] руының Жайық бұтағынан. Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректе Құлмәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен - он ұл, Шыбынтайдан - төрт ұл, Қобылайдан - үш ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен он жеті немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс те өз заманында айтулы тұлғалар болған, Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан.
[[File:Stamp of Kazakhstan 399.jpg|thumb|right|200px|[[Қазақстан]] [[пошта маркасы]],[[2002]] жыл]]
Махамбет өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің [[Қамбар батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асанқайғы]], [[Қазтуған Сүйінішұлы|Қазтуған]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады.

1836—1838 жылы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған [[Исатай-Махамбет көтерілісі|шаруалар кетерілісінің]] жалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі.

Махамбет өзі [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 жылы қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтандарға қарсы кекті жырлар толғайды, халықты күреске шақырады.

Көтеріліс жеңіліспен аяқталғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] елдерін сағалайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш салады. Бұл ниеті нәтижесіз болды, [[Бөкей Ордасы]]нда қолға түсіп, [[Орынбор]] түрмесіне қамалады. Тұтқыннан босағаннан кейінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалыларының қолынан қаза тапты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Махамбет — халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы кетеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Оның бейнелі де жалынды негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жыраулардың үлгісінде шығарылған көтеріліс туралы толғаулар. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін бет-пердесін жырта шенесе, «Мұнар күн» өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, ашына айтты. Исатай — ақынның кеп өлендерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым», т.б. өлеңдерінде Исатайдың адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы сипатталады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>

==Қысқаша өмірбаяны==
'''Махамбет Өтемісұлы''' (1803, қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]] - 20.10.1846, қазіргі [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы Қараой жерінде)- ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836–1838) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған.
Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған.
*1824–1828 жылдары Орынбор қаласында [[Жәңгір-Керей хан]]ның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды.
*1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға [[Жайық]]тан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды.
*1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды.
*1834 жылы Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі, жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожаға]] үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің туылуына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай,Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысына айналды. Исатай атынан жазылған «Әй, Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады-ай, Жанымды қи деп сұрады-ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің (1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі.
*1836 жылы 17-наурызда Жәңгір хан Махамбет пен Исатайды жолдастарымен ұстап әкелуді бұйырады. Бұл істі Қарауыл қожа Бабажановқа тапсырады.
*1836 жылы 4-сәуірде Киелімола деген жерде 522 адамнан тұратын отряд алып шыққан Қарауыл қожамен Исатай мен Махамбеттің 200-ге жуық әскері кездеседі. Қарауыл қожа ұрыс ашуға бата алмай, кері қайтады.
*1836 жылы мамыр айында Махамбетті «Күшік Жапарұлын өлтірді» деп айыптап, Орынбор шекара комиссиясына Қарауыл қожа арыз түсіреді.
*1836 жылы маусым айында Исатай мен Махамбет хан ордасына талаптарын жолдайды.
*1836 жылы Жәңгір хан Орынбор шекаралық комиссиясына хат жолдап, Исатай мен Махамбетті қамауға алуды өтінеді.
*1837 жылы 17-ақпанда Исатай мен Махамбет Қарауыл қожаның ауылын шабады.
*1837 жылы наурыз айында Жәңгір атаман Покатиловке арыз жазып, Исатай мен Махамбетті «ұры» деп жазғырып, тез арада қамауға алуды талап етеді.
*1837 жылы күзде Исатай мен Махамбет 2000-нан астам әскермен келіп, хан ордасын қоршауға алады.
*1837 жылы қараша айында Бекетай құмында Геке әскерімен соғысып, жеңіліс табады.
*1837–1838 жылдары Жайықтың бергі жағына өтіп, Кіші жүздің арасында болады. Қол жинап, елді көтеріліске үгіттеумен айналысады.
*1838 жылы 12-шілдеде [[Ақбұлақ шайқасы|Ақбұлақ]] бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет [[Хиуа]] жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасты.
*1841 жылы 4-наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті. Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй иесі мен Махамбетті тұтқындап, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеде ұстайды, кейін [[Орынбор]]ға айдатады (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды.
*1841 жылы 7-шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті.
*1841–1845 жылдар аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз.
*1846 жылы ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, [[Кіші жүз]]дің батыс бөлігінің әкімі Б. Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп, оны ұстау үшін арнайы адамдардан (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жаңаберген Боздақұлы, [[Табын]] Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты.

==Махамбет шығармалары==
Махамбет шығармалары - бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол [[Жыраулық поэзия]]ның көркемдік әлемін байытып, шығармаларында ұлт-азаттық идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға тақырлы. ''«Мұнар күн»'' жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. ''«Ереуіл атқа ер салмай»'', ''«Ұлы арман»'', ''«Жайықтың бойы көк шалғын»'', ''«Атадан туған ардақты ер»'' жырларында ақын алдағы күндеріне үмітпен, зор сеніммен қарады.
«''Біртіндеп садақ асынбай»'', ''«Арғымақ, сені сақтадым», «Арғымақтың баласы», «Азамат ердің баласы», «Қара нар керек біздің бұл іске», «Еменнің түбі - сары бал», «Жалған дүние», «Еріскедей ер болса»'', т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел тағдыры мен арман-мүддесі терең әрі шынайы суреттелген. ''«Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында»'' дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы [[Исатай Тайманұлы|Исатай]] батыр. ''«Исатай деген ағам бар»'', ''«Исатай сөзі», «Арғымаққа оқ тиді», «Тарланым», «Соғыс»'', т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың көркем тұлғасы, [[адамгершілік]], қайсарлық, тапқырлық қасиеттері жан-жақты сипатталды. Оның ''«Жәңгірге»'', ''«Баймағамбет сұлтанға»'' арнаған 106 өлеңдері [[патша]]ның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, олардың бет пердесін ашатын жырлар болды. Ақын өлеңдерін дәстүрлі үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің [[лирика]]лық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, [[терме]] үлгісінде жазылды. Исатайға арнаған өлеңдерінде жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына ([[сатира]], [[элегия]], [[монолог]], [[арнау]], т.б.), стилінің дараланып, поэтикалық тіл құралдарының артуына, [[философия]]лық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын шығармашылығын жоғары деңгейге көтерді. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (''«Мұңайма»'', ''«Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп»''). Ақын жырларында орыс, араб, парсы сөздері көп кездесіп, [[шағатай тілі]]нде жазылуымен ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі
''«Шашақты найза, шалқар күй»'' деген атпен жарық көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, кішкене Кобыланды, [[Қубала]], Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. Алғаш ''«Мұрат ақынның Тұмар қажы оғлына айтқаны»'' деген жинақта (Қазан, 1908) Махамбеттің 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ. Мүштақ құрастырған ''«Шайыр яки қазақ ақыңдарының басты шығармалары»'' жинағында (Орынбор, 1911) Махамбет толғауынан үзінділер берілді. 1939 жылы Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 томдық жинағы жарық көрді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010, ISBN 9965-26-322-1</ref> Ақын халық бұқарасының зор күшіне сенеді. Егер ел болып бірігіп, әділетсіз хандарға қарсы шықса, ханды тақтан тайдыратынына күмән келтірмейді. Махамбет халықтың ханнан көрген жәбір жапасын жырға қосып айтады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://lit.kz/kz/books/utemisuly-makhambet Махамбет Өтемісұлының шығармалары]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301105732/http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html |date=2007-03-01 }}

[[Санат:Махамбет Өтемісұлы]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:20 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]

Мағжан Бекенұлы Жұмабаев

2026-07-01T04:53:55Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Тұлға
|Есімі = Мағжан Бекенұлы Жұмабаев
|Шынайы есімі =
|Сурет = magjan.JPG
|Сурет ені = 250px
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 25.6.1893
|Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|Мансабы = Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі
|Азаматтығы =
|Ұлты = Қазақ
|Қайтыс болған күні = 19.3.1938
|Қайтыс болған жері = [[Алматы]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы = Зылиха
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
|Партиясы={{байрақ|Алаш автономиясы}}}}
'''Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы Жұмабаев''' ([[25 маусым]] [[1893]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], қазіргі [[Мағжан Жұмабаев ауданы]], Сасықкөл жағасы – [[19 наурыз]] [[1938]], [[Алматы]]) — [[алаш қозғалысы]]ның қайраткері, [[ақын]], [[қазақ әдебиеті]]нің жарқын жұлдызы.

==Өмірбаяны==
[[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руының Құдайберді тармағынан шыққан<ref>[http://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/upload/iblock/13f/13fdd8c9e6ea3c5bd2e5f34bd0f9d871.pdf&ln=kz "Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде". Т. Х : Арғын.]</ref>.

Атасы – Жұмабай қажы. Әкесі Бекен саудамен айналысқан дәулетті адам болған. Анасының есімі – Гүлсім. Мағжан ауыл молдасынан сауатын ашып, [[1905]] – [[1910]] жылдары Қызылжардағы ([[Петропавл]]) №1 мешіт жанында белгілі татар зиялысы, мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен М.Бегишевтің ұйымдастыруымен ашылған медреседе оқыды. Медреседе Бегишевтен Шығыс халықтарының тарихынан дәріс алды, қазақ, татар әдебиеттерін, [[Фирдоуси]], [[Сағди]], [[Хафиз]], [[Омар Һайям]], [[Низами]], [[Науаи]] секілді шығыс ақындарының дастандарын оқып үйренді.

Баспадан [[1909]] жылы шыққан Абай өлеңдерін оқып, ''“Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға”'' деген өлең жазды. 1910–1913 жылдары [[Уфа]] қаласындағы [[Ғалия медресесі]]нде білім алды. Онда татар жазушысы Ғ.Ибрагимовтен дәріс алып, белгілі қайраткер С. Жантөринмен тығыз қарым-қатынас орнатады, болашақ көрнекті жазушы [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Б.Майлинмен]] танысады.

Ибрагимовтің көмегімен [[1912]] жылы [[Қазан (қала)|Қазан қаласындағы]] Кәрімовтер баспасында ''“Шолпан”'' атты тұңғыш өлеңдер жинағы басылып шығады. [[Садақ (журнал)|Садақ журналын]] шығаруға қатысады, оған өзінің өлеңдерін жариялайды. [[1913]] – [[1916]] жылдары Омбы мұғалімдер [[семинария]]сында оқыды.

[[Бірлік (ұйым)|Бірлік ұйымы]] жұмысына белсене араласып, [[Балапан (журнал)|Балапан]] қолжазба журналын шығаруға қатысады. [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатұлы]] секілді алаш қайраткерлерімен байланыс орнатып, [[Қазақ газеті]]не өз өлеңдерін жариялайды.

[[1917]] жылы Ақпан төңкерісінен кейін қалыптасқан саяси жағдайға сай қоғамдық өмірге белсене араласып, [[Ақмола облыстық қазақ съезі]]н өткізуді ұйымдастырушылардың қатарында болды. Осы жылы сәуірде [[Ақмола облысы]] қазақ комитеті құрамына сайланды. [[Мәскеу]] қаласында өткен [[Бүкілресейлік мұсылман съезі|Бүкіл Ресейлік мұсылман съезі]]не қатысты. Бірінші жалпықазақ съезінің шешімі бойынша [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы|Бүкіл Ресейлік Құрылтай жиналысы]]на депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.

[[Алаш партиясы]]ның Ақмола облысының комитетінің мүшесі болды. [[Үш Жүз партиясы]] өкілдерінің жалған айыптауымен бір айға жуық абақтыға отырып шықты. [[Екінші жалпықазақ съезі]]не делегат ретінде қатысып, онда оқу мәселесі бойынша құрылған комиссияға төрағалық етті.

[[1918]] – [[1919]] жылдары Петропавл уездік земство басқармасында қызмет етті. 1919–1923 жылдары Ақмола губерниялық ''“Бостандық туы”'' газетінде, [[Шолпан (журнал)|Шолпан]], “Сана” журналдарында, ''“Ақжол”'' газетінде қызмет істеп жүріп, халық ағарту жұмысына белсене араласады. Сол кезеңде қалың қауымға таныс поэмасы “[[Батыр Баян]]ды” жазып, жарыққа шығарады.

[[1923]] – [[1927]] жылдары Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқиды. Онда орыс әдебиетін, Батыс [[Еуропа халықтарының ағарту ісі мен әдебиеті|Еуропа әдебиетін]] терең зерттеп, орыс мәдениет қайраткерлерімен жете танысып, көпшілігімен достық қарым-қатынаста болады. Мәскеуде оқып жүргенде оның шығармалары орынсыз сынға ұшырады.

1924 жылы 24 қарашада Мәскеу қаласындағы Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде қазақ жастарының жерлестік ұйымында жиналыс өтіп, олар Мағжанның 1922 жылы Қазанда, 1923 жылы [[Ташкент]]те басылып шыққан жыр жинақтарын талқыға салды. Онда ақын шығармаларын теріске шығаратын қаулы қабылданды. Бұл қаулы [[Еңбекші Қазақ газеті]]нің [[1925]] жылы [[14 ақпан]]дағы санында басылды.

Орынсыз сыннан көңілі жабыққан ақын “Сәлем хат” деген өлең жазды. Ол ''“Тілші”'' газетінде жарияланды. ''“Еңбекші қазақ”'' газетінің [[1924]] жылы [[19 желтоқсан]]ындағы санында [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқановтың]] ''“Сәлем хат жазған азамат Мағжан Жұмабаевқа”'' деген ескертпемен ''“Сәлемге сәлем”'' деген жауап өлеңі басылды.

Жаңа құрылысқа, жаңа тұрмысқа қатысты нақтылы өлең жазбаса да, ''“уралап айқайламадың”'' деген кінәмен, тап күресіне белсене араласып, кедей сөзін сөйлемедің деген айыппен М.Жұмабаев қатаң сынға алынды. Мағжан [[1927]] – [[1929]] жылы [[Бурабай]]да, одан соң [[Қызылжар]]да оқытушылық қызметтер атқарады.

1929 жылы М.Жұмабаев ''“[[Алқа ұйымы|Алқа]]”'' атты жасырын ұйым құрғаны үшін деген айыптаулармен Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, 10 жыл айдауға кесіледі. [[1936]] жылы [[Максим Горький|М.Горький]] мен Е.Пешкованың араласуымен бостандық алып, [[Қазақстан]]ға қайтады.

[[Петропавл]] қаласында мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ беретін мұғалім болып жұмыс істейді. Көп ұзамай қалалық оқу ісінің меңгерушісі оны саяси себептерге байланысты деген айыппен мұғалімдік қызметтен босатады. [[1937]] жылы наурызда М.Жұмабаев [[Алматы]]ға келеді. Аударма ісімен айналысады. [[1938]] жылы қайтадан қамауға алынып, 19 наурызда ату жазасына кесілді <ref>[https://kaz.altaynews.kz/archives/46968?fbclid=IwAR09OSF5oE87am0nqRnXgGzy7kzR_hBKNBQ3ZCthwOThltNvfGjuAk2qm-k Мағжанның соңына шам алып түскен үш адам бар – Бақыткамал Қанарбаева, мағжантанушы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

==Мағжан шығармашылығы==
Ақын тұңғыш [[өлең]]інен бастап әлеуметтік тақырыпқа ден қойып, ағартушылық, ұлт-азаттық, [[демократия]]шыл бағытты ұстанды. Абай поэзиясының өшпес маңызын бірден танып, оны ''“[[хакім]]”'' деп атады, ұлы ақынның ''“мың жыл жұтса дәмі кетпес”'' сөзін жаңа жағдайда ілгері дамытты, Батыс пен Шығыстың рухани қазынасын сабақтастыру негізінде [[Қазақ поэзиясының антологиясы (жинақ)|қазақ поэзиясын]] тақырып, түр мен мазмұн жағынан байытты. Жұмабайұлы ел ішіндегі әлеуметтік мәселелерді көтерді (''“Шын сорлы”''), халқын өнер-білімге шақырды (''“Ләззат қайда?”'', ''“Жазғы таң”'', ''“Өнер-білім қайтсе табылар”'', ''“[[Балалық шақ]]”'', ''“Қазағым”'', ''“Қарағым”'', ''“Осы күнгі күй”'', ''“Мен сорлы”'').

Бірқатар өлеңдерін махаббат тақырыбына арнады (''“Жас келін, “Зарлы сұлу”, “Сүйгеніме”, “Алданған сұлу”''). Өз поэзиясының алғашқы қадамдарынан бастап ақтық демі біткенге дейін М.Жұмабаев ұлт-азаттық тақырыбын үзбей толғанды, оны өз поэзиясының өзегі етті. Бүкіл халықты тап, топқа жіктемей, Қазақ елін әлемдік мәдени жетістіктерге қол жеткізуге қандай күш кедергі деген сауал қойып, оған басты кедергі – отаршылдық деген шешімге келді.

Бастапқы кезде бұл тақырып туған жердің табиғатын тамашалаудан барып қайран жердің ендігі күні не болады деген уайым-қайғыға ұласады, ақыры келіп кіндік қаны тамған нулы, сулы өлкені жаулап жатқан қара шекпенді отаршылдыққа қарсы наразылық оты болып тұтанды (''“Туған жерім – Сасықкөл”''). Ақын халқымен бірге күйзелді, осыдан келіп романтикалық әуенге бөленген жорық идеясы туды (“''Жарыма”, “Есімде... тек таң атсын”, “Жаралы жан”, “Мен жастарға сенемін”'', т.б.).

Мағжан шығармаларындағы романтикалық сарын, әсіресе, оның символистік арнада жазған өлеңдерінен айқын көрінеді. Ақын [[символизм]]і болашақ пердесін ашатын жаңа мифология туғызды, келешек суретін салу саясатшылардың емес, ақындардың қолында деген сенімге айналды (''“[[От]]”, “[[Пайғамбар]]”, “Күншығыс”, “Жаралы жан”, “Айға”'', т.б.). Ақын дыбыс-буынның соны үндестіктерін тауып, қазақ жырын байыта түсті (“Шолпы”). Мағжан [[поэзия]]сындағы құнарлы арнаның бірі – түркі тақырыбы. Түркі халықтарының бірлігі тақырыбы М.Жұмабаев поэзиясының әуелден қалыптасқан алтын арқауы іспетті.

Ақын дүниетанымына Қызылжардағы Бегішев медресесінде оқуы көп ықпал етті. Ол жас өрен жүрегіне түрікке деген бауырмалдық сезім туғызды. ''“[[Шолпан]]”'' жинағындағы ''“[[Орал тауы]]”'' өлеңінде:
{{cquote|
:“Қосылып батыр түрік балалары,
:Таптатпа, жолын кесіп тізгінге орал”
}}, – деп жазды. Ерекше атап өтетін бір жәйт – Мағжанның түрік халқының шет ел басқыншыларына қарсы азаттық қозғалысына үн қосуы. Мұнда реалистік, романтикалық сарындар бір-бірімен астасып, бірге өріліп отырады.

Түрік тақырыбы қазақ халқының ұлт-азаттық тақырыбына ұласып, отаршылдыққа қарсы күреске алып келді (''“Орал тауы”, “Алыстағы бауырыма”, “Жер жүзінде”, “Қазақ тілі”, “Тез барам!”, “Түркістан”, “Орал”''). Сондай-ақ, Мағжанның “[[Пайғамбар]]” өлеңінде “[[Ғұн]] – түріктің арғы атасы” десе, “Түркістан” атты өлеңінде “Түркістан – ер түріктің бесігі ғой” деп асқақ рухпен жырлады.

Түрікшілдік сезімі [[1919]] – [[1923]] жылы [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Мұстафа Кемал]] Ататүрік бастаған түрік халқының азаттық соғысына арналған ''“Алыстағы бауырыма”'' атты өлеңінде айрықша байқалады. Оның бұл өлеңін [[Мұстафа Шоқай]] ''“Яш Түркістан”'' журналында ([[1930]], №1) жариялай отырып, оны түрікшілдік күресі үшін ең қымбатты және ең пайдалы өлең деп бағалады.

==Мағжантану ғылымы==
Мағжан – [[философ]] [[ақын]]. Ақынның философиялық көзқарасы өз өлеңдерінде жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік тәрізді қарама-қайшылықты философиялық ұғымдарды шебер шендестіре білуінен байқалады. Ол дүниені біртұтас құбылыс ретінде алып, адамды сол ұлы табиғат, жаратылыстың бір туындысы, бөлшегі ретінде суреттейді. Табиғатсыз, жаратылыссыз адам жоқ. Ал табиғат адамсыз да күн көре береді. Бірақ сана оған бағынбайды, дене бағынса да сезім бағынбайды. Сондықтан ол бұлқынады, серпіледі, үстем болғысы келеді (''“[[От]]”'').

Құбылыстың мәнін кең көлемде, жалпыға бірдей қалыпта тани білуде ақын, ең алдымен, ненің болса да мән-мазмұнына үңіледі, әрдайым жалпы адамзатқа тән әуенге бой ұрады, табиғаттың өз заңына ғана бағынатын құбылыстардың ішкі құпия астарын ұғынғысы келеді. Жұмабайұлының ойынша ақын деген болжап білмес жолға сапар шеккен пір, кейде жын, кейде бала, сол сапарда ол қиындықты қайыспай көтеретін, не дүниені тәрк етіп, бәрінен безінетін жан (''“Қиял құлы мен бір ақын”''). Ақын ''“[[Қорқыт ата|Қорқыт]]”'' [[поэма]]сында [[философия]]дағы мәңгілік тақырып – өмір мен өлім мәселесін Қорқыт пен ажалдың аңдысуы түрінде суреттейді. Ажал – хақ, сондықтан да өмір жібінің түйінінде өлімді болмай қоймайтын өмір ақиқаты ретінде қабылдау қажет деп санайды ол.

====Мағжан поэзиясы====
Мағжан қазақ [[лирика]]сының сыршылдығын тереңдетті, адамның нәзік сезімдеріне тіл бітіре білді. Бұл қасиет оның, әсіресе, махаббат лирикасына тән (“''Сүй, жан сәулем''”, т.б.). М.Жұмабаев – әлемдік поэзияда экологиялық тақырыпты алғаш жырлаушылардың бірі (''“Айда атыңды, Сәрсембай”, “Шойын жол”''). Ол техникалық прогреске қарсы болған жоқ, оның ұлттық-мәдени, рухани дәстүрлерді бұзуына қарсы еді. Техника жетістіктерін қызыға жырлай отырып, туған жердің әсем табиғатынан айырылып қалмауға үндеді.

Мағжанның әйгілі өлеңдерінің бірі ''"Мен Жастарға Сенемін"'' болып табылады:
Арыстандай айбатты,
Жолбарыстай қайратты –
Қырандай күштi қанатты.
Мен жастарға сенемiн!

====Мағжан поэмалары====
Мағжан қазақ [[поэма]]сының баяндау стилін, шешендік мәнерін өзгерту қажет екендігін алғаш айтқандардың бірі болды. Қазақ поэмасын суреткерлік арнаға бұрды. Адам жанының, [[психология]] әлемінің құпия сырларын, иірімдерін, даму [[диалектика]]сын шеберлікпен кестелеп өрнектей білді. М.Жұмабаев поэмаларына [[лирика]]лық тереңдік пен [[эпика]]лық кең құлаштылық бірдей тән.

Жеке адам мен ұлт тағдырын драммалық сюжетте үйлестіріп, көркемдік зор қуатпен жырлай білді (“[[Батыр Баян]]”, “[[Оқжетпестің қиясында]]”, “Қойлыбайдың қобызы”, “Өтірік ертегі”, “Шын ертегі”).

Ақын шығармашылығының үлкен бір арнасы – халыққа білім беру, [[педагогика]] саласы. Мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арнап “Педагогика” ([[1922]], [[1923]]), “''Бастауыш мектепте ана тілін оқыту жөні''” ([[1925]]) еңбектерін жариялады. [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Базар жырау Оңдасұлы|Базар жырау]], [[Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев|Әбубәкір Диваев]] туралы зерттеу еңбектер жазып, [[ауыз әдебиеті]] үлгілерін жинауға жәрдемдесті.

====Мағжан публицистикасы====
Мағжан аударма саласына үлкен мән берді. [[Йоганн Волфганг фон Гете|И.Гете]], [[Генрих Гейне|Г.Гейне]], Әбу Фирас, А.В. Кольцов, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|М.Ю. Лермонтов]], [[Афанасий Афанасьевич Фет|А.А. Фет]], И.И. Дмитриев, И.П. Мятлов, [[Александр Александрович Блок|А.А. Блок]] өлеңдерін, [[Максим Горький|А.М. Горький]], [[Всеволод Вячеславович Иванов|В.В. Иванов]], Д.Н. Мамин-Сибиряк, т.б. әңгімелерін қазақ тіліне аударды. Таңдаулы прозалық шығармалар аударумен қоса М.Жұмабаев ''“Шолпанның күнәсі”'' әңгімесі арқылы қазақ әдебиетіне психологиялық талдау, сана ағымы әдістерін енгізді.

[[Сурет:Stamp of Kazakhstan kz012st.jpg|thumb|left|250px|Мағжан Жұмабаевтың құрметіне жасалған Қазақстан пошта маркасы]]

==Қайтыс болғаннан кейін==
Кеңестік жүйенің қуғын-сүргінінің құрбаны болған Мағжан есімін ақтау ісі [[1958]] жылы қолға алынды. Осы жылы ресми комиссия құрылып, ақынның таңдамалы лирикаларын жариялау жөнінде ұйғарым жасалды. Бірақ одан нәтиже шықпай, Мағжан шығармалары басылмай қала берді.

[[1960]] жылы Түркістан әскери округі әскери трибуналының алқасы шешімімен М.Жұмабаев толығымен, біржола ақталды. Мағжан есімі ақталса да ол жөнінде [[Қазақстан Жазушылар одағы]] мен ғылыми мекемелерге хабарланбады. Осылайша, Қазақстан халқы ұзақ уақыт бойы М.Жұмабаев шығармаларымен жете таныса алмай келді.

[[Түркия]]да ақын кітаптары жарық көргенімен, олар қазақ оқырмандарының қолына тимеді. [[1969]] жылы Мағжанмен қызметтес, таныс болған адамдар Мағжанды ақтау, шығармаларын жариялау керектігі жөнінде Қазақстан басшыларына хат та жолдаған болатын.

Бірақ Мағжанның шығармалары [[1989]] жылы ғана қайтадан жариялана бастады. [[1995]] жылдан [[Мүсілім Базарбаев|М.Базарбаев]], [[Серік Смайылұлы Қирабаев|С.Қирабаев]], [[Хизмет Абдумуталипұлы Абдуллин|Х.Абдуллин]], [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Ш.Елеукенов]], [[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Б.Дәрімбет]], [[Шөмішбай Сариев]] бастаған ғалымдар тобы Жұмабаевтың 3 томдық шығармаларын шығаруды қолға алды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

Мағжан Жұмабаев шығармашылығын тереңірек зерттеу еліміздің егемендік алуынан бергі кезеңде ғана нақтылы жолға қойылды. Мағжан есімін мәңгі есте қалдыру бағытында да біршама жұмыстар атқарылды. Алматы және Петропавл қалаларында бір-бір көшеге Мағжан Жұмабаев есімі берілді. Петропавл қаласында және ақынның туған ауылында ескерткіш қойылған. Солтүстік Қазақстан облысының бұрынғы [[Булаев ауданы]] Мағжан Жұмабаев ауданы болып аталды ([[2000]]).<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Аймауытов Ж., Мағжанның ақындығы туралы. “Лениншіл жас” журналы, ғ5, 1923; Тоғжанов Ғ., Жүсіпбектің сыны, Мағжанның ақындығы туралы, М., 1926; Тоғжанов Ғ., Әдебиет және сын мәселелері, Қ.-О., 1929; Мұқанов С., XX ғасырдағы қазақ әдебиеті. І-бөлім, Ұлтшылдық, байшылдық дәуірі, А., 1932; Мағжан Жұмабаевтың, Ахмет Байтұрсынұлының және Жүсіпбек Аймауытұлының творчестволық мұрасын зерттеу жөніндегі комиссияның қорытындысы. “Социалистік Қазақстан” газеті, 1988, №298; Елеукенов Ш., Мағжан, А., 1995; Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы, А., 1995; Нұрпейісов К., Алаш һәм Алашорда, А., 1995.
</ref>
Мектеп оқушылары арасында жыл сайын республикалық Мағжан оқулары өтеді.

===Мағжан Жұмабаевтың мемориалдық мұражайы===
Ақынның 100 жылдық мерейтойына арналып [[1993]] жылы ашылған. Ол Мағжан Жұмабаев аудандағы өзінің туып-өскен [[Сарытомар]] ауылында орналасқан. Мұражай бұрынғы Мағжан Жұмабаев атындағы кеңшардың мектебінде. Ондағы жиналған қорлар мен материалдар ақынның шығармашылық өміріне арналған. Құжаттардың көшірмесі [[Алматы]], [[Петропавл]], [[Омбы]] қалаларында және кейбір аудандарда сақталған. Мұражайдың жалпы аумағы 60м2.

===Қазақтың Ұлы ақыны Мағжан Жұмабаевтың ескерткiшi===
[[Сурет:127116442033 place.jpg|right|200px|thumb|Қазақтың Ұлы ақыны Мағжан Жұмабаевтың ескерткiшi]]
Мағжан Жұмабаев және Интернационал көшелерiнiң қиылысында орналасқан алаңда [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстiк Қазақстан]] жерiнде туған көрнектi қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың ескерткiшi орнатылған. Оның авторы — Қазақстан Республикасының жетекшi мүсiншiсi, халықаралық конкурстардың лауреаты және дипломанты, Суретшiлер одағының мүшесi [[Марат Өмірсерікұлы Әйнеков|Марат Әйнеков]].<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>

Ескерткiш Мағжанның граниттен жасалған отырған бейнедегi үшметрлiк мүсiнiн ұсынады. Ақынның иығында ұшқыр ойдың нышаны — қаршыға. Ақын ой үстiнде отыр, оның ойы болашаққа бағытталған. Мүсiн қоңыр түстi күртi гранитiнен орындалған. Мүсiнмен жұмыс iстегенде авторға Мағжанды көрген және жадында ұстаған ақынның жалғыз туысы — [[Ғадылша Қаһарманов]] көмек қылған. Оның кескiн-келбетi Мағжанға өте ұқсас. Ескерткiш [[1993]] жылы ақынның 100-жылдығына ашылған.

===Киношежіре===
* [[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] [[Алашорда]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] [[Алашорда]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

== Басылымдары ==
* Қазақтың көңіл күйі, өлең, “Үзік” жинағында, Орал, 1912;
* Шолпан, өлеңдер, Қазан, 1912;
* Өлеңдері, Қ.-О., 1922;
* Өлеңдері, Таш., 1923;
* Шығармалары, А., 1989;
* Таңдамалы, А., 1992;
* Шығармалар, 3 т., А., 1995.
* Жумабаев М. Стихи. Буклет. (К 100-летию поэта. Пер. на рус. Сост. К.Бакбергенов). Алматы: Жазушы, 1993.
* Магжан Жумабаев. «Пророк» (Стихи и поэмы в пер. на рус. Сост. Б. Канапьянов). Алматы: «Жибек Жолы», 2002. - 400 стр.
* Жұмабаев М. Адассам елім деп адастым. Өлеңдер. Я солнцем огненным рожден. Стихи / Мағжан Жұмабаев. – Алматы: RS, 2011. – 146 б. – каз., рус. – (Бірінші республикалық Мағжан өнер фестиваліне орай).
* Жұмабаев М. Батыр Баян. – Петропавл: «Полиграфия» АҚ, 2008. – 36 б.
* Жұмабаев М. Өлеңдері, прозасы және әдеби зерттеулер / Құрастырған Ж.Сүлейменов. – Петропавл, 2006. – 428 б.
* Жумабаев М. Исповедь / Пер. с каз. А.Кодара. - Петропавловск, 2011. - 376 с.
* Мағжан: әдеби-көркем көпшілік журнал. 2007.
* Нұрқатов А. 3 т. Идея және образ: әдеби-сын мақалалар. Шығармалар жинағы. – Алматы, 2010. – 416 б.
* [[Кәкімбек Салықов]]. «Мағжанға тағзым», 2008.
{{уики}}

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сілтемелер ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/985 Мағжан Жұмабаев] [[Әдебиет порталы]] сайтында
* [https://adebiportal.kz/kz/news/view/14658 Жүсіпбек Аймауытов: Мағжанның ақындығы туралы]
* [https://bilim-all.kz/figure/30?posts=olen Мағжан Жұмабаев өлеңдері]

{{Алаш Орда}}
{{Мағжан Жұмабай шығармалары}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Ғалия медресесі түлектері]]

Мұхтар Омарханұлы Әуезов

2026-06-30T11:49:34Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Жазушы
|Есімі = Мұхтар Омарханұлы Әуезов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Auesov.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 28.09.1897
|Туған жері = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]], [[Қазақстан]])
|Қайтыс болған күні = 27.6.1961
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[КСРО]]
|Азаматтығы = {{Байрақ|Ресей империясы}} → {{Байрақ|КСРО}}
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Мансабы = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]]
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = социалистік реализм
|Жанры = [[роман]]
|Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]]
|Дебюті =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}}
{{!}}-
{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}}
{{!}}}
|Сыйлықтары = {{{!}}
{{!}}{{Лениндік сыйлық|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|1949}}
{{!}}}
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' ([[28 қыркүйек]] [[1897 жыл|1897]], [[Шыңғыстау]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] – [[27 маусым]] [[1961 жыл|1961]], Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш академигі ([[1946 жыл|1946]]), [[Филология|филология ғылымдарының]] докторы мен [[профессор]]ы (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

==Өмірбаяны==
Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданындағы]] [[Бөрілі]] деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — [[Қожа]].
[[Сурет:Auezov_House_in_Borli.JPG|нобай|оңға|Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.]]

Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді.

4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі.

1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде [[Дауыл (әңгіме)|«Дауыл»]] атты алғашқы шығармасын жазады.

1915 жылы училищені аяқтап, [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|қалалық мұғалімдер семинариясына]] түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның ''«Жолсыз жаза»'' дастанының негізінде ''«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»'' пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады.

[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|right|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]]
[[Ресей]]дегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды.

1918 жылғы 5–13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, ол орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде [[Абай (журнал)|''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын]] шығаруға қатысады.

1919 жылы [[семинария]]ны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде [[Большевизм|большевиктер]] билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады.

1921 жылғы қарашада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-і [[Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті|Орталық атқару комитетінің (ОАК)]] төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|«Қорғансыздың күні»]]'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3–4 сандарында жарияланды.

1922 жылғы күзде [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі ''[[Шолпан (журнал)|«Шолпан»]]'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''[[Қыр суреттері|«Қыр суреттері»]], [[Қыр әңгімелері|«Қыр әңгімелері»]], «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады.

1923 жылғы маусымда [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады.

1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады.
[[Сурет:Деятели_партии_«Алаш».jpg|нобай|оңға|alt="Алаш" партиясының бірталай қайраткерлері. Топтық сурет|"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.]]
1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«[[Әдебиет тарихы]]<nowiki/>»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады.

1927 жылғы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)|«Қараш-Қараш оқиғасы»]]'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады.

1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ ағарту институтында]] сабақ берді.

[[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институтының]] (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі.

1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''[[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай»]]'' романын жазуға кірісіп, оны [[1941 жыл]]ы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды.

1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен [[Абай операсы|''«Абай»'' операсының]] либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.

1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде [[Мәскеу]]ге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.

1956 жылы 9-14 қаңтарда [[Германия Демократиялық Республикасы]] (ГДР) жазушыларының [[Берлин]]де өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>. [[Үндістан]]ға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады.

1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында [[Чехословакия]]да болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>.

1958 жылы 7-13 қазанда [[Ташкент]]тегі Науаи театрында өткен [[Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары|Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын]] ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>.

1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады.

Әуезов мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды.

1961 жылғы 27 маусымда [[Мәскеу]] қаласындағы ауруханада қайтыс болды. [[Алматы]] қаласында жерленген.

Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институтына]] оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды.
[[Сурет:Muhtar_Auez_murajai-uii.jpg|нобай|оңға|Мұражай–үйі|299x299 нүкте]]
[[Сурет:ALA_teatr_Auezova_Metro_Tulpar.JPG|нобай|оңға|alt=Мұхтар Әуез театры|Мұхтар Әуез атындағы Қазақ Ұлттық Драма Театры. Алматы|220x220 нүкте]]
[[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды.
[[Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png|нобай|оңға|Мұхтар Әуез бедерленген Қазақстан тиыны (1997)|214x214 нүкте]]

==Отбасы==
* Әйелдері — Райхан, Кәмила, [[Валентина Николаевна Кузьмина]], [[Фатима Ғабитова]]
* Қыздары — [[Мұғамиля]], [[Ләйла Мұхтарқызы Әуезова|Ләйла]]
* Балалары — Шоқан, Ернар, [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]].<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/20327/ Massaget.kz жастар порталы]</ref> Елдес, Елдар.

=== Шығармашылығы===
[[Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg|thumb|М.Әуездің 50 томдық толық шығармалар жинағының бірқатар томдары|207x207 нүкте]]

===«Абай жолы» роман-эпопеясы===
[[Сурет:Қазақ_әдебиеті_жауһарларының_бірі-Абай_жолы.-.jpg|нобай|оңға|269x269 нүкте]]
«Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» ([[Луи Арагон]]) деген жоғары баға алды.

Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'' бар. Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды.

Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды.

====Драмалық шығармалары====
Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.

1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[Қырғыздар|қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан.

«Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді.

Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Шығармалары ==
[[Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg|нобай|293x293 нүкте|Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.]]

==== Проза ====
* Абай жолы (Роман–эпопея)
* Өскен өркен (Аяқталмаған роман)
* Қараш-қараш оқиғасы (Повесть)
* Қилы заман (Повесть)
* Барымта (Әңгіме)
* Бүркітші (Әңгіме)
* Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме)
* Жетім (Әңгіме)
* Жуандық (Әңгіме)
* Қаралы сұлу (Әңгіме)
* Қорғансыздың күні (Әңгіме)
* Қыр әңгімелері (Әңгіме)
* Қысқы түн (Әңгіме)
* Көксерек (Әңгіме)
* Кім кінәлі (Әңгіме)
* Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме)
* Оқыған азамат (Әңгіме)
* Сөніп жану (Әңгіме)
* Түнгі ауыл (Әңгіме)
* Үйлену (Әңгіме)
* Асыл нәсілдер (Әңгіме)
* Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме)
* Хасеннің құбылыстары (Әңгіме)

====Кино====
* Райхан (фильм) – 1940
* Абай әндері (фильм) – 1945
* Шыңдағы шынар (фильм) – 1966
* Қараш-Қараш (фильм) – 1969
* Көксерек (фильм) – 1973
* Қаралы сұлу (фильм) – 1982
* Абай (фильм) – 1995
* Трагедия триумфатора (фильм) – 2009
====Театр====
* Абай (Трагедия)
* Айман (Либретто)
* Айман-Шолпан (Трагедия)
* Ақан-Зайра (Пьеса)
* Бәйбіше, тоқал (Драма)
* Еңлік Кебек (Трагедия)
* Дос-Бедел Дос (Пьеса)
* Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса)
* Қарагөз (Трагедия)
* Намыс гвардиясы (Пьеса)
* Октябрь үшін (Пьеса)
* Тартыс (Пьеса)
* Түнгі сарын (Пьеса)
* Тас түлек (Пьеса)

==== Аудармалары ====
* Асауға тұсау (У. Шекспирден)
* Отелло (У. Шекспирден)
* Дворян ұясы (И. Тургеневтен)
* Ревизор (Н. Гогольден)
* Любовь Яровая (К. Треневтен)
* Будда (Л. Толстойдан)
* Той тарқар (Л. Толстойдан)
* Ақ қасқа (Д. Лондоннан)
* Қорқыныш (А. Афиногеновтан)
* Ақсүйектер (Н. Погодиннен)
* Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан)
* Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер)
* Құрылыс материалдары (В. Эвальд)
* Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған)

== Шығармалар жинағы ==
<gallery>
Сурет:Page002.tif|нобай|оңға
Сурет:Page003.tif|нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері
Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_3_tomy.jpg|нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969.
Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_12_tomynyn_muqabasy_(ar_tomda_osyndai_supermuqaba).jpg|нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969.
Сурет:Pyatitomnoe_sobranie_sochinenii_Muhtara_Aueza.jpg|нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975.
Сурет:Мұхтар_Әуездін_20_томдық_шығармаларының_кей_томдарынан.jpg|нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985.
</gallery>
* Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957.
* Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969.
* Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975.
* Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985.
* Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011.
* Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде.

==Мұхтар Әуезов атында==
{{col-begin}}
{{col-1-of-3}}
;Елді мекендер мен көшелер
* Әуезов көшесі (Астана)
* [[Әуезов көшесі (Алматы)]]
* Әуезов көшесі (Шымкент)
* Әуезов көшесі (Қарағанды)
* Әуезов ауданы (Алматы)
* М.Әуезов көшесі (Кентау)

{{col-2-of-3}}
;Ғылым және мәдениет нысандары
* Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иституты (Алматы)
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] (Алматы)
* М.Әуезов атындағы Мемлекеттік университет (Шымкент)

{{col-3-of-3}}
;Ескерткіштер

{{col-end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}}
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709 Мұхтар Әуезов] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында
* [https://sputniknews.kz/spravka/20191208/12234439/Muhtar-Auezov-omirbaian.html Жазушы туралы қызықты деректер]
* [http://auezov.kz/page.php Мир Мухтара Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }}

{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}

{{DEFAULTSORT:Әуезов, Мұхтар Омарханұлы}}
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]]

Мұхтар Шаханов

2026-06-30T10:36:27Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Жақында қайтыс болған}}
{{Жазушы
|Есімі = Мұхтар Шаханов
|Шынайы есімі =
|Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg
|Ені =
|Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref>
|Туған күні = 02.07.1942
|Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 19.04.2026
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Азаматтығы = {{USSR}} {{KAZ}}
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}}
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = Социалистік реализм
|Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}}
|Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|Дебюті =
|Марапаттары = {{қатар
|{{Отан ордені}}
|{{Данакер ордені}}
}}
{{қатар
|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}
|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}
}}
|Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}}
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
|Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]
}}
'''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994).

== Өмірбаяны ==
1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref>

=== Шығармашылық мансабы ===
1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді.

1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді.

1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды.

Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді.

=== Саяси мансабы ===
1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді.

Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды.

==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ====
1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref>

КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты.

Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref>

==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ====
Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref>

«[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>.

«Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />.

1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды.

1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді.

1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады.

1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды.

2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді.

2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды.
[[Сурет:Мұхтар Шахановтың шығармашылық кешінде.jpg|thumb|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, филология факультетінің студенттері Мұхтар Шахановтың алдында өлеңдерін оқуда. Шахановтың сол жағында Ақжол Қалшабек, оң жағында әйелі Қаншайым. Шымкент қаласы, 15 қазан, 2024 жыл.]]
2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы.

== Шығармашылығы ==
* Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды.
* Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді.
* «Балладалар» (1968)
* «Ай туып келеді» (1970)
* «Қырандар төбеге қонбайды» (1974)
* «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты.

Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс.

«Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтматовпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды.

Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды.

== Азаматтық болмысы ==
Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады.

2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген.

Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты.

== Жеке өмірі ==
Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref>

Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref>

== Қайтыс болуы ==
2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref>

2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/kk/post/1243205/ |title= "Мен көз жұмған шақта да сен, туған жер, бол аман..." Ақын Отырар маңына жерленді | language=kk |work=adyrna.kz | accessdate=2026-04-22}}</ref>

== Өлеңдер мен балладалар тізімі ==
* «Эверестке шығу»
* «Ғашықтық ғаламаты»
* «Еркектер жыры»
* «Әйелдер»
* «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме»
* «Арман»
* «Шың басындағы оқиға»
* «Алтын, күміс және қалайы»
* «Жайықпен жүздескенде»
* «Байқаймысың»
* «Жалын»
* «Жанерке»
* «Достық өлкесінің заңы»
* «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап»
* «Өзендер»

== Марапаттары ==
=== Қазақстан марапаттары ===
* [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022);
* [[Отан ордені]] (16 маусым 2022);
* [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996);
* [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы

=== КСРО марапаттары ===
* Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982);
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972);
* Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль;
* [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]].

=== Шетел марапаттары ===
* [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994);
* Данакер ордені (2024, Қырғызстан);
* [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты;
* Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты;
* Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты
* Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты;
* [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері;
* Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін;
* Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002);
* Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006);
* [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді;
* Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры.
* [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }}
* [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }}
* [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }}
* [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011]
* [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры]

{{DEFAULTSORT:Шаханов, Мұхтар}}
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:КСРО драматургтері]]
[[Санат:XX ғасыр драматургтері]]
[[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]]

Шәмші Қалдаяқов

2026-06-30T07:50:28Z

Жайсанкүл: Грамматикалық қатені түзету

{{Тұлға
| Есімі = Шәмші Қалдаяқов
| Сурет = Shamshi.jpg
| Туған күні = 15.08.1930
| Туған жері = {{туғанжері|Отырар ауданы|Отырар ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 29.02.1992
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
| Мансабы = [[композитор]]
| Жұбайы = [[Жәмила Қалдаяқова]]
}}
'''Шәмші Қалдаяқов''' ([[15 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Отырар ауданы]] – [[29 ақпан]] [[1992 жыл|1992]], [[Алматы]]) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991), [[Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022, қайтыс болғанынан кейін). [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Жетісай]] қалаларының құрметті азаматы. Кіші жүздің [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан<ref>https://abai.kz/post/55971</ref>.

Аса көрнекті сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы замандағы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі.

Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бойындағы бар талантын алқалы жиын, аламан бәйгелерде көрсете білді. 1950 жылдан бастап шығармашылықпен түбегейлі түрде шұғылданды. 1956-1962 жж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясында В.В.Великанов сыныбында оқыды. Шәмші әндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай тап-таза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық жағынан сіңірген еңбегі қазақ эстрадалық әндерінің әуенін ұлттық нақышпен құнарландыруында, яғни халықтық қайнармен қабыстыруында жатыр. Ал бұл оның қазақ жұртының музыкалық дәстүрі сүтін еміп өскендігіне дәлел.

Осылайша бағзы мен бүгінгі мақамдарды керемет ұштастыруы Ш. Қалдаяқов туындыларының даңқын дүрілдетіп шығарып, дүйім далаға кең жайылуға кепілдік берді. Мұхтар Әуезов өмірден озар тұсында университет студенттері алдында сөйлеген әйгілі сөзінде Шәмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір "жыл келгендей жаңалық" сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалағаны мәлім. Жұрт аузында "бүкіл қазақ еліне ән салдырған Шәмші" атануының сыры сонда. Сазгер әндері, әсіресе, 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Кешеулеген "хрущевтік жылымық" дәуірінің жас адамдары шетел композиторлары мен орындаушыларына, мәселен, "Биттлзге" қалай ынтықса, қазақстандық өз сазгерлерімізді де солай сүйіп тыңдады. Бұл соңғысы мен арасында, әрине, Қалдаяқов бірінші орында тұрды.

Әсем да ақылды көкөрім жасты ғана емес, ересек, егде қауымның да, сан түрлі мамандық, алуан ұлт адамдарының да көңілін баурап алды. Халық арасында әсіресе күллі отаншылдық, елшілдік нотасын тап басқан "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша мәшһүр болды. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысушы ұл-қыздар Алматы алаңдары мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұрандай шырқап шықты. 2005 жылдан «Менің Қазақстаным» туындысы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>


==Өмірбаяны==
Шымкент облысы Отырар ауданында [[1930]] жылы [[тамыздың 15|15 тамызда]] дүниеге келген. Оның әндері республикамыздың қай өңірі болмасын, жиі айтылып, ән сүйер қауым арасына барынша кең тараған. Ән өнерімізде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айырықша із қалдырған Ш.Қалдаяқов күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышы сазгердің серісі. Біз ес білгелі бері еліміздің кең байтақ даласымен аспанында қалықтаған, махаббат пен сағыныш сезіміне толық қайталанбас Шәмші әуендері енді [[ХХІ]]ғасыр әлеміне бет алып әуелей беретіні ақиқат. Табиғат ерекше дарын иесі еткен дара тұлға Шәмші Қалдаяқовты қазақ баласы есінен шығармас. Шәмші ағамыздың «Қорлан» әнін шырқаудағы өзіне ішкі сырын ашып айтпай сөз шешендігіне салып бұра тартып кететіні де бар. Кең жүрегімен табиғат берген дархан, дарынды Шәмші ағамыз өзінің жүрек тербейтін, қиял қозғайтын, терең ойға шомылдыратын ғажап әндерімен халқын байытатын, олардың өмір сүруге құштарлығын арттыратынШәмші Қалдаяқов пиониноны да, домбыраны да жосылта тартатын еді. Бірақ, домбыраны екпіндете, төпелеп тартқанын көрген емеспіз. Бір әсем әуенді шерте бастайтын да қоңырлата былқылдата ала жөнелетін. Қысқаша айтқанда тұла бойы тұнған өнер болатын.

Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әні бар. Ш.Қалдаяқов кеудесін қағып, мен атақты композитормын деп бір сәтте мақтанған жан емес. Қашанда өзінің қарапайымдылығымен ізгілігі мол адам ретінде бүкіл қазақ халқының жүрегінен мәңгі орын алды. Өзінің шығарған өлеңінің бірі «Тамды аруы». Шәмші ағаның қалың жұртқа махабатты жырлаған композитор ретінде белгілі. Тамды аруы махаббат жайлы болғанымен ол махаббат бостандығын аңсап жазылған ән. Яғни, жас жігіттің басынан өткен қайғылы оқиғаға себеп болған. Бұл махаббат бостандығын аңсаған әнді Шәмші ағамыз өзінің шеберлігімен дүниеге әкелді. Ал, «Сағынышым менің» әнінде ерекше аңсау , терең толғау бар. Айта берсек әр әннің өзіндік тарихи сыры бар. Ең бір көшпелі тарих - ән тарихы. Кешегі Кәрібаевтың Жамбыл вальсімен қанағаттанған лектің рухани көші небір аймаңдай дарындармен дараланып, сән салтанаты асқан келешектің көркем келбетін көз алдымызға келтіре білген нұрлы көші еді.

Көш жуан ортасынан ойып орын алған композитордың бірі әрі бірегейі де Шәмші Қалдаяқов болатын. Шәмшінің тағдырын да біртуар тұтас бір тағдыр иесінің 18 жыл соңғы жылдарында осы топырақта ғажайып шығармашылық ғұмыр кешкі «Мойынқұмда ауылым», «Дүнген қызы», «Фосфорлы Жамбыл» секілді атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде басталған Шәмші Қалдаяқов атындағы Халықаралық ән фестивалі Жамбылда жалғасын тауып, талай таланттардың тұсауын кесті. Шын таланттың ғажайып дарынның шапағаты тиді деген осы. Дарыны иісі қазаққа ортақ Шәмшідей аяулы жанның ән ғұмыры әлі талай ұрпақтың ой білімімен, парасатымен жаңаша жаңғырып жалғасын таба берері сөзсіз. Бұл еңбекті сол төккен тердің төл басы Тараз тойына тарту деп қабылдауымыз ләзім

Қазақ өнері орны толмас қазаға душар болды. [[1992]] жылы [[ақпанның 29|29 ақпанда]] жасы 62 ге қараған шағында ұзаққа созылған ауыр науқастан, көрнекті халық әртісі Ш.Қалдаяқов көз жұмды. Шығармашылық жұмыспен [[1950]] жылдардан бастап айналысқан 1956-1962 жылдарда Алматы консерваториясында оқыды. Шәмшінің тұнып тұрған сыр шындығымен, шынайылылығымен және сезімге терең бойлауымен ерекшеленетін алғашқы әндерінің өзі композитордың атын елге жайып, халықтың сүйікті перзентіне айналдырды. 40 жылдан астам шығармашылық қызметінде Ш.Қалдаяқовтың 300-ге жуық музыкалық туынды жазды. Олардың дені ән жанрында Ш.Қалдаяқовтың өзінің қайталанбас қол таңбасы халықтың бояуы қанық талантымен қазақ халқының қазіргі әнін, өнерін биік белеске көтерді. Қазақ даласын әнмен тербеткен Ш. Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең түгелімен арналғандай. Оның әндерінсіз ешбір мереке де, ешбір той-думан да өтпейді. Оның әндерін еңбектеген баладан бастап, еңкейген кәріге дейін шырқайды. Ал «Шәмші аға» деген сөз «Ән аға» деген сөзбен тұтасып, синоним болып кеткелі қашан...<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Танымал әндер жазудағы табысы үшін композитор [[1965]] жылы Қазақстан Комсомол сыйлығын алды. Ал, [[1991]] жылы оған Қазақстан Республикасының Халық артисі.

==Қазақ музыка өнеріне қосқан үлесі==
Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер ретінде көрінді. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Композитор шығармаларының тақырыптық, мазмұндық ауқымы аса кең. Елге, жерге, Отанға, ата-анаға, жарға, дос-жаранға деген сүйіспеншілік – Шәмші шығармаларының басты тақырыбы.
Оның азаматтық лирикаға тұнған, республикамыздың кең байтақ жерін жырға қосатын:
[[Сурет:Shamshy.jpg|нобай|250px|оңға|Шәмші Қалдаяқовтың Алматыда Республика сарайының солтүстік жағына қойылған ескерткіші]]

* «Ақ ерке – Ақ Жайық»,
* «Сыған серенадасы»
* «Арыс жағасында»,
* «Сыр сұлуы»,
* «Жарқырайды Жезқазған»,
* «Қарқаралы»,
* «Фосфорлы Жамбыл»,
* «Байқоңыр»,
* «Талдықорған – әнім менің»,
* «Ырысты өлке – Шардара»,
* «Отан»,
* «Теріскей»,
* «Мойынқұмда»,
* «Отырардағы той»,
* «Көгілдір Көкше»,
* «Өмір өзен», т.б. туындыларын жұртшылық ерекше ықыласпен қабылдады.

Композитордың марш екпінді, жігерлі, шаттықпен шырқалатын:
* «[[Менің Қазақстаным (ән)|Менің Қазақстаным]]<nowiki/>»,
* «Теңізде – толқында»,
* «Бақыт құшағында»,
* «Бәрінен де сен сұлу» сияқты әндері халық арасына кеңінен тарады.
* «Ақмаңдайлым»,
* «Ақсұңқарым»,
* «Қайдасың»,
* «Еркежан»,
* «Ана туралы жыр»,
* «Құшақ жайған қандай адам»,
* «Қайықта»,
* «Қыз сағынышы»,
* «[[Ақ бантик әні|Ақ бантик]]»,
* «Кешікпей келем деп ең»,
* «Қуаныш вальсі»,
* «Әнім сен едің»,
* «Сағынышым менің»
әндері [[Роза Бағланова|Р.Бағланова]], Р.Абдуллин, [[Бибігүл Төлегенова|Б.Төлегенова]], Р.Мұсабаев, З.Қойшыбаева, т.б. әншілердің репертуарынан берік орын алды.

Қалдаяқов артында мол музыкалық мұра қалдырды.

==Марапаттары==
Республика жастар сыйлығының иегері болды (1965).

==Шәмші есімі ел есінде==

[[Сурет:Shamshi Kaldaiakov eskertkish.jpg|right|250px|thumb|[[Шымкент]] қаласындағы Шәмші саябағында орнатылған Шәмші ескерткіші]]
1992 жылдан бастап сазгерлер мен әншілер үшін Қалдаяқов атындағы халықаралық байқау-фестиваль дәстүрлі түрде өткізіліп тұрады. [[Шымкент]] қаласында облыстық филармония, бір көше, [[Алматы]] қаласында бір көше, композитор туған өлке – [[Шәуілдір ауылы]]ндағы музыка мектебі – Қалдаяқов есімімен аталады. [[Шымкент]] филармониясының алдына Қалдаяқов ескерткіші орнатылған. 1991 жылы Қалдаяқов жайлы ғұмырнамалық «Жылдарым менің, жырларым ме-нің» (реж. Т.Ахметов) деген деректі телефильм түсірілді. «Шәмшіғұмыр» естеліктер мен мақалалар жинағы жарық көрді (2002).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Шығармалары==
* Әндер, А., 1967;
* Бақыт құшағында. Әндер жинағы, А., 1971;
* Сағынышым менің. Әндер, А., 1978;
* Менің Қазақстаным. Әндер, А., 1981;
* Шәмші әлемі. Әндер, А., 2000.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
# [http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 ШӘМШІ ТАБИҒАТЫНЫҢ ШЫҢЫ МЕН ШАТҚАЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123054813/http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 |date=2022-01-23 }}
# [https://abai.kz/index.php/lt/post/4897 Шәмші Қалдаяқов: «Мені іздеп келген аяғыңнан айналайын»]
# [http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 Жәмила Қалдаяқова: Шәмші ешқашан отбасының шырқын бұзған адам емес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123064513/http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 |date=2022-01-23 }}
# [https://aikyn.kz/100540/100540 Шымкентте Шәмші ескерткішіне гүл шоқтары қойылды]

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]