Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қара Құлақ

2024-10-03T04:10:49Z

Еститін Азамат:

'''Қара Құлақ''', Серек құлақ –

1) [[қазақтың ұлттық ойындары]]ның бірі. Қыздар [[қой]]ға, жігіттер қара құлаққа ([[қасқыр]]ға), бір топ жастар күзетшілікке бөлініп, ойын бастаушы сайланады;

2) қазақтың [[халық биі]]. Халық күйі [[Қара жорға]]ның сүйемелімен орындалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
{{уики}}

[[Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
[[Санат:Қазақ билері]]

Асатаяқ (би)

2024-10-02T19:48:59Z

Еститін Азамат:

'''"Асатаяқ"''' - қазақ биі. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н.Тілендиевтің]] "Ата толғауы" күйінің
сүйемелімен екпінді ырғақта орындалады. Музыкалық өлшемі 2/4. Оны қолдарын [[асатаяқ]] ұстаған бір топ қыздар билейді. Қоюшы-балетмейстері
З.Райбаев. "Асатаяқты" алғаш сахнаға
шығарған Торғай филармониясының құрамындағы "Шертер" ансамблінің бишілер тобы. "Асатаяқ" биі Қазақ
ән-би ансамбль "[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]" эстрадалық жастар ансамблі, т.б. шығармашылық ұжымдар
[[репертуар]]ынан кең орын алды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ билері]]

Адай биі

2024-10-02T19:45:42Z

Еститін Азамат:

{{мағына|Адай (айрық)}}
'''Адай биі''' — қазақтың ұлттық [[Би (өнер)|би]]і.

Негізінен қыздардың орындауына арналған. Би [[ішекті музыкалық оркестр]] не жеке [[домбыра]] сүйемелімен бастан аяқ жылдам [[ырғақ]]та ([[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]]ның “[[Адай күйі|Адай]]” күйінің желісімен) биленеді. Бір бөлімді, [[музыка]] өлшемі 2/4. 1968 жылы [[Мәскеу]]де өткен би мектептерінің Бүкілодақтық байқауында “Адай” биін (қоюшы — Ш.Б. [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова|Жиенқұлова]]) қазақ бишілері тұңғыш рет орындады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ билері]]

Сасан Мыңбайұлы

2024-10-02T19:37:19Z

Еститін Азамат:

'''Сасан Мыңбайұлы''' (1780, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай]] ауданы Құлбабас а. — 1872 сонда) — би. [[Найман]] ішіндегі [[Байжігіт руы]]ның Тоғас тармағынан шыққан. [[Ш.Уәлиханов]] ол жөнінде “Байжігіт руының әйгілі белді адамы Сасан би” деп сипаттаған. [[Біржан сал]] мен [[Сара]], [[Әсет]] пен [[Кәрібай]] айтыстарында Сасан Мыңбайұлы елден шыққан игі жақсылардың бірі ретінде жырланған. Тарбағатай өңірінде “Сасан қорығы”, “Сасан тақтайы” деген жерлер бар. 1991 ж. ұрпақтары Сасан Мыңбайұлы би қабіріне күмбезді мазар орнатып, ас берді. Құлбабас а-ндағы орта мектепке есімі берілген.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref>

==Пайдаланылған cілтемелер==
<references/>

{{wikify}}

{{Stub}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

Сары мырза

2024-10-02T19:34:51Z

Еститін Азамат:

'''Сары мырза''' (туған жылы белгісіз – 1689) — би, елші, батыр. Тәуке ханның оң қолы бола білген хас батыр. [[Найман]] ішіндегі [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> 1688–1689 жылдары [[Тәуке хан]]ның [[Ресей]]ге жіберген елшілігін басқарып барған. Бірақ шекара мәселелеріне байланысты Ресей елшілікті ұстап қалып, Сары мырза сонда қайтыс болған. Баласы кейіннен матай руына ұран болған — [[Бөрібай батыр]].<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том.</ref>

==Пайдаланылған cілтемелер==
<references/>
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Көккөз Құндыбаев

2024-10-02T19:32:42Z

Еститін Азамат:

'''Көккөз Құндыбаев''' (шамамен [[1745]] – [[1803]]) – би. [[Кіші жүз]] құрамындағы [[әлімұлы]] тайпасының [[Кете (ру)|кете]] руынан шыққан. Қазіргі [[Ақтөбе]] өңірінде туып өскен. Көккөз – [[Әбілқайыр хан]] балаларының озбырлығына қарсы [[Орынбор]] генерал-губернаторы О.А. [[Игельстром Осип Андреевич|Игельстром]] арқылы [[Екатерина II|Екатерина]] ҚҚ-ге шағым хат жазған 185 бидің бірі. [[1785]] ж. 21 шілдеде жазған хатта Әбілқайыр ханның балаларын хандықтан тайдыруды, түрмедегі аманаттарды қайтаруды сұраған. Осы хат негізінде Кіші жүзге қарасты старшиналардың жиналысы Елецкіден (Тұзтөбе) 100 шақырымдай жердегі Женбішер өзенінің бойында [[1785]] ж. 21 қыркүйекте өтеді. Онда Кіші жүзді билеуді уақытша жаңадан құру, қысқы қоныстарды кеңейту туралы шешім қабылданады. Басты ордалар белгіленеді. Осы ордаларға Көккөз би бас кеңесші болғандардың бірі. Көккөз би [[1787]] ж. кете тайпасы атынан расправа болып сайланған және сол жылы 16 қазанда Орынбор жиынына делегат болып барады. [[1797]] ж. 29 тамыздағы хан кеңесіне Көккөз би де қатысқан.
== Дереккөздер==
<references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

{{stub}}

Нарынбай Жанкөбекұлы

2024-10-02T19:30:06Z

Еститін Азамат:

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Нарынбай Жанкөбекұлы
|шынайы есімі = Нарынбай би Жанкөбекұлы
|суреті =
|сурет тақырыбы = Нарынбай би суреті
|туған күні = 17 ғасырдың басы
|туған жері = [[Түркістан]]
|қайтыс болған күні = 18 ғасырдың соңы
|қайтыс болған жері = Ташкент
|лақап аты = Нар дауысты Нарынбай би
|бүркеніш аты =
|мемлекет = [[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|border|22px]] [[Қазақ хандығы]]
|қызмет еткен жылдары =
|атағы = Би, батыр, қолбасшысы
|әскер түрі = Атты әскер
|басқарды = [[Орта жүз]]: [[Найман]], [[Арғын]], [[Қоңырат]]<br> [[Кіші жүз]]: [[Төртқара]], [[Табын]], [[Әлімұлы]]<br>[[Ұлы жүз]]: [[Дулат]]; және сарт-өзбек, тәжік
|әскери бөлімі =
|шайқасы = Жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқас
|марапаттары =
|байланысы = [[Тәуке хан]]
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}
'''Нарынбай Жанкөбекұлы''' (''Нарынбай би''; 17 ғасыр бас кезі, қазіргі [[Түркістан облысы]] – 18 ғасыр соңы, [[Ташкент]] қаласының маңы) – [[Қазақ]] халқының атақты [[би]]і, [[батыр|аға батыры]], қоғам қайраткері. Нарынбай халыққа өте беделді, от ауызды, орақ тілді, шешен болған.

Найман тайпасы [[Қаракерей]] руы Сыбан бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref>

[[Тәуке хан]] тұсында сыртқы жауға қарсы шайқаста ерлігімен көзге түскен.

Осы батырлығы үшін сол кездері Қазақ хандығына қараған [[Ташкент]]тің он екі қақпасының біріне бек болып тағайындалған. Ел-жұртына қамқор, жетім-жесірге жанашыр би халық арасында «'''''Нар дауысты Нарынбай би'''''» атанған.

Соңғы уақытқа дейін [[Ташкент]]те [[Нарынбай қақпасы]] сақталғандығы айтылады. Ел аузында Нарынбай туралы “Құраманы ел қылған, Қақты жерді көл қылған. Жақынындай бөгдені, Баласымен тең қылған” деген сөз сақталған. Нарынбайдың ұлы Қу дауысты [[Құттыбай]] би [[Тәуке хан]]ның билер кеңесінің құрамына еніп, мемлекет басқару ісіне араласқан, [[Қытай]]ға барған тұңғыш қазақ елшілерінің бірі. Оның баласы [[Байқара би]], одан кейін [[Ақтайлақ Байғараұлы|Ақтайлақ би]] қазақ тарихындағы белгілі [[тұлға]]лар болса, одан әрі [[Кеңесбай]] – [[Жарқынбай]]– [[Жұмахан]] билер кеңес заманына дейін билік құрған. Нарынбай бастаған билер әулетінің қазақ тарихындағы орнын [[Мұхамеджан Тынышбаев]] жоғары бағалаған, қазақ ақыны [[Дулат Бабатайұлы]] жырға қосқан.

Әдебиеттер: [[Тынышбаев М.]], Материалы к истории Киргиз-казахского народа, [[Ташкент]], 1925; [[Хасенов Ә.]], Қазақ халқының бес мың жылдық баяны, [[Алматы]], 1998 жылы; Атасы асыл сөздің Ақтайлақ би,[[Алматы]], 1999; [[Бабатайұлы Д.]], Шығармалары мен тағылымы, [[Алматы]], 2003 .

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Сарымерген би Қосжанұлы

2024-10-02T19:28:09Z

Еститін Азамат:

{{Тұлға
|Есімі = Сарымерген би Қосжанұлы
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Мансабы = [[Би (тұлға)|Би]]
|Азаматтығы =
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1933
|Қайтыс болған жері = Ақша құймада, Қарағайлы молада
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
|Туған күні = 1877
|Туған жері = Сенек маңында
}}
'''Сарымерген би Қосжанұлы''' (1877, Сенек маңында – 1933) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының Сүйіндік бөлімінен шыққан қазақ [[Би (тұлға)|биі]]. Маңғыстау ойын қыстап, көктем шыға [[Шопан ата]], Тышқан құм, Сеңгір құм, [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)|Бекет Ата]], [[Оғыланды]], Уәлі-Қатша арқылы [[Жем (өзен)|Жем]] бойына дейін барып, кейбір жылдары Елек, Қобда өзендері бойын жайлап, салқын түссе қыстауына қайтады екен.
:Ауыл көшті Елекке, Көже ашыттым шелекке,
– деп айтылатын өлең шумақтары сол заманда туса керек.<ref>Өмірзақ Озғанбай. Құрастырушы: Айтуар Өтегенов. — Алматы: ҚАЗақпарат, 2013 жыл. – 240 бет. (Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы) ISBN 978-601-030138-2</ref>

Қазақтың жүз биінің бірі - айтқан сөзі мірдің оғындай, сөз мергені атанған Сарымерген атамыз болған екен. Сол кезде жаманадай ағайындар қожа, медет руларының ауылдарымен көрші отырғандықтан, Сарымерген атамыз екі әйелі – Көрпеш пен Ақбибіні медет руынан алып, өз қыздарын қоныстас отырған қожаларға берген. Төсекте басы біріккен, төскейде малы араласқан екі ел сыйластықта болуға тырысқан екен.

== Өмірбаяны ==
Есімдері қата аталатын бұл ел ағалары қазақтың атақты 100 биінің бірінен саналатын Мәтжан бимен замандас. Қатар жүріп, иықтаса ел қамын ойлаған жандар. Замандас, қатар адамдардың әзіл-шыны аралас зілсіз қалжыңдары да қатар жүреді ғой. Мәтекең Сарымерген туралы жаман адайдың сарысынан сескенем, ол отырған жерде сөз бастау қиын десе, Нұрбергенді «нән ауыз» «үлкен ауыз» деп атап, ырысы артық, қиыннан қиыстырар сөзі артық,– деп есептесе керек. Әрі әрі болыс атанған Құдас бидің өзі үлкен жиында қатар отырған да сөзді Сарымергеннің бастауын қалайды екен. Ел арасында сөз қадірін білмес, әңгімелері жоғалған түйе, төбелескен баланың жағдайы төңірегінен аса алмайтын ағайындарға Сарымерген:
:«Тыңдалмаған әңгіме, аңға салған құсымның, аңды көрмей далаға лағып ұшқаны, одан не қайыр. Лебізі жақсының сөзі, жатқан ауруға ем болар, жақсы ділмәр сөйлесе естіген жанға шәрбат суындай дем болар. Жай жорытқанда аттың бәрі ат, жүйрігі шапқанда сыналар»
– деген екен.
Сарымерген атамыз оқу білімнің қадірін білген, ерте түсінген адам. Сондықтан да болар:
:«Біздің халқымыз оқу - білімнен кенжелеу қалып, тауға шыға алмай жүр. Бізден басқа білімнің дәмін ерте татқандар биікке бізден бұрын шықты. Білім іздегенге табылады, қиындығы мен салмағының ауырлығы қорғасындай. Оқыған білімді жандарға қай жерде де орын табылады»
– деген екен.
Сарымерген атамыз «байырғы қонысым» деп көзі тірісінде Шопан ата қауымынан өзіне арнап қима там салдырған. «Замана соққан жел, адамның басы алланың добы» демекші, өткен ғасырдағы жиырмасыншы жылдардың соңы, отызыншы жалдардың басындағы зауал-бай, құлактарды тәркілеу, ұжымдастыру халыққа ауыр тиді. Осы тұста Сарымерген атамыз қуғынға ұшырады. 1930 жылы елге келіп, тумаластарына:
:«Мен кетпесем, сіздерге тыныштық болмас»
– деп түрікмен бетіне қоныс аудармақшы болады. Төңірекшіңнің ойындағы Көшпайбұлақ, Бірқарын суынан түнделетіп өтіп, суыт жүрген көш кіндік қаны тамған атамекеннен қашықтай береді. Оларды шығарып салған қимас туыс, жекжаттар да Шағала сордың маңына дейін бірге барады. «Бірге тумақ болса да, бірге жүрмек жоқ» екендігін дәлелдеп, көңілдері босап, көздеріне жас алған туыстар тобы елге қайтып, көзден таса болады. Көш соңында жалғыз қалған Сарыекең ғана қол орамалын көзіне жиі-жиі апара береді. Артында туған ел қалды, алды беймәлім дүние, ашық теңіз айдынында қалған ескексіз қайықтай ақжал замана толқындары қай жағаға шығарып тастары белгісіз алмағайып уақыт еді ғой ол кез. Ығыса-ығыса түрікмен жеріндегі Қазанжық деп аталатын елді мекенге табан тіреп, қоныстанады. Танымайтын ел, өзінің сыйлы ортасынан жырақтап кеткен азаматқа онша жайлы бола қоймайды. 1933 жылдың жаз айында елу алты жасында науқастанып, жаппа жолым үйде қайтыс болады. Ақша құймадағы Қарағайлы молаға жерленеді. Әйелінің жағдайы да беймәлім, ауруханада қайтыс болған оны ақ жуып, арулап көметіндей жағдай да болмайды. Басы көтерілмегендіктен қабірінің қай жерде екені белгісіз.

== Сүйіндіктің Жаманадай атануы ==
Қазақта «жер дауы, жесір дауы» қашан да жалғасын тауып отырған. Қыс Маңғыстауды қыстаған, жаз Арқаны жайлаған елдің 1000–1500 шақырымдық көшу бағытында дау-дамай жиі болғанымен, олардың басым көпшілігі мырза Досымұлы Құдас, жанғабыл Көбешұлы Нұрберген, қараменде Қосжанұлы Сарымерген сияқты ел ағаларының алдында шешіліп, ел бірлігі сақталып қалатын. Ағайындардың барлығы бірдей тек көшпелі ғұмыр кешпей, отырықшылыққа ден қойғандары да болыпты. Отырықшы туыстардың атына «жаман» сөзі қосақталып, Жаманадай ([[Сүйіндік (Кіші жүз)|Сүйіндік]]) атанса керек. Отырықшылықтың арқасы болар, жаманадай ағайындар елдің айлап қала шығып, Бесқаладан, Арқадан тасыған астығын үй іргесі Жусанды, Шүкірәлі сияқты орпаларға егін егіп, өнім алып, жақыннан жинаған.<ref>Сарымерген би — https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&action=item&id=87928</ref>

== Екі ауылдың дауы ==
Бірде қатар отырған екі ауыл арасында кездейсоқ кісі өлімі болады. Оқтаулы мылтықтың шүріппесі жазының ағашына тиіп, атылған оқтан көрші ауылдың бір адамы қайтыс болып, қатар отырған екі ауыл арасында дау туындайды. Қаралы әйел: «Біздің ауыл қатын болды, Сүйіндік батыр болды» деп жылауын тоқтатпаса керек. Содан екі ел анттасатын болады. Дәл осы тұста Сүйіндік ауылының үш биі де жол жүріп кетсе керек. Құдас Арқаға, Нұрберген Бозашыға, Сарымерген Шағадамға кеткен екен. Сапардан оралған Сарымерген осы анттасу рәсімінің үстінен түседі. Ел тыныштығының бұзылғанын сезген ол қамшының сабына ақ орамал байлап алып, шауып жеткен бетінде сөз бастап кетеді:
: Бұл не деген дүрбелең, бұл не айқай? Екі ауыл ертеден-ақ аралас-құралас қатар көшіп, қатар қоныстас болды емес пе? Адам өлсе қойысқан, малы өлсе сойысқан, арын бірге арласып, жоғын бірге жоқтасқан ауыл емес пе едік? Су ішсек құдығымыз бір, мал жайылса өрісіміз бір ел емес пе едік? Мен ауылда жоқта теңдігіңді алып қалмақ болдыңдар ма? Тоқтат, мынау ақымақ істеріңді. Оясызды тезге келтіріп, оялыны жалпақ елге танытатын – ақыл. Ақылдының ажары жарқыраған көлге тең, Ақылсыздың ажары бұлт пенен буға тең, Ақылсызға айтқан сөз құмға сіңген суға тең, Ақылдыға айтқан сөз Алаш ұстар туға тең,
– деп қолындағы ақ туын жоғары көтерген екен.
: Шыққан күннің шырқын бұлт бұзады, Жақсы адамның сұрқын кек бұзады,<br>
– дейді тағы да. Айбынды ақыл, жүйелі сөздің арқасында қан төгілмей, ел амандығы, жұрт тыныштығы сақталып қалған екен. Екі ел арасы тынышталып, бітімге келеді.<ref>Өмірзақ Озғанбай. Құрастырушы: Айтуар Өтегенов. — Алматы: ҚАЗақпарат, 2013 жыл. – 240 бет. (Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы) ISBN 978-601-030138-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

Азаматтық қорғаныс

2024-04-19T09:03:16Z

Еститін Азамат:

[[Сурет: CivilDefence.svg |thumb| alt=A.| ''Халықаралық Азаматтық Қорғаныс символы''.]]
[[Сурет:P.S._58_-_Carroll_&_Smith_Sts._Bklyn._hold_a_take_cover_drill_01489v.jpg|thumb|]]
'''Азаматтық қорғаныс''' (АҚ) — мемлекеттік [[қорғаныс]] шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Міндеттері: жергілікті [[халық]] пен халық шаруашылығын жау шабуылынан, [[Жаппай қырып-жою қаруы|жаппай қыру қаруынан]], [[Тілсіз қияпат|табиғат апаттарынан]] т.б. [[төтенше жағдай]]лардан қорғау және қорғану шараларын үйрету; су тасқыны, сел, жер сілкінісі, [[өрт]] болған аймақтарда құтқару жұмыстарын жүргізу; халыққа жау шабуылының немесе табиғат апатының қаупі туралы алдын-ала хабарлау, т.б.

Азаматтық қорғаныс [[бейбіт]] кезеңде және [[соғыс]] уақытында мынадай шараларды жүзеге асырады: жаппай қыру қаруынан сақтану үшін арнайы [[Пана|қорғаныс жайлары]] салынып, жеке бас қорғаныс жабдықтары дайындалады, ірі қалалар тұрғындары қауіпсіз жерге көшіріліп, оларға қорғану тәсілдері үйретіледі, ықтимал қауіп туралы халыққа егжей-тегжейлі түсіндіріледі, соғыс кезінде өндіріс орындары мен мекемелерде [[жұмыс]] тоқтамау үшін әртүрлі ұйымдастыру және инженер-техникалық шаралар жүргізіледі, нақты өндіріс орындары қорғалады, материал-техника құралдар, электр энергиясын шығару көздері, [[газ]]бен, [[су]]мен қамтамасыз ету қорлары жасалады; қираған шаруашылықтарды қалпына келтіруге қажетті қосалқы жабдықтар жинастырылады, арнайы азаматтық қорғаныс топтары құрылады т.б. [[Қазақстан]]да азаматтық қорғаныс барлық жерде аймақтық-өндірістік принциппен ұйымдастырылған. Оны [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]]нің төрағасы тікелей басқарады. Оның облыстық, қалалық және аудандық бөлімдері бар. Жергілікті жерлерде [[мекеме]], ұйым, оқу орындары, [[өнеркәсіп]] басшылары және азаматтық қорғаныс шараларын өткізуге жауапты болып табылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001 </ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Азаматтық қорғаныстың халықаралық ұйымы]]
* [[Азаматтық қорғаныс (журнал)]]

{{wikify}}

[[Санат:Азаматтық қорғаныс]]

Төтенше жағдай

2024-04-17T10:20:15Z

Еститін Азамат:

[[Сурет:Amazing-natural-disasters.jpg|right|240px|]]
'''Төтенше жағдай''' — мемлекетке төнген түрлі [[Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер|қауіпке]] байланысты елбасы немесе парламент жариялайтын уақытша режим. Ол табиғат апаты, соғыс қаупі, техногендік апат, халық ішіндегі толқу, т.б. жағдайларда жарияланады.

Төтенше жағдай адамдардың қаза табуына әкеліп соққан немесе әкеліп соғуы мүмкін, олардың [[денсаулық|денсаулығына]], [[қоршаған орта]]ға және шаруашылық жүргізуші объектілерге нұқсан келтірген немесе келтіруі мүмкін, халықты едәуір дәрежеде материалдық шығындарға ұшыратып, тіршілік жағдайын бұзған немесе бұзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат салдарынан белгілі бір аумақта туындаған жағдай.

Пайда болу себептеріне қарай табиғи сипаттағы және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға бөлінеді.

Таралу аумағына және келтірген нұқсанның көлеміне қарай объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық төтенше жағдайлар болып бөлінеді.

== Табиғи сипаттағы төтенше жағдай ==
Табиғи сипаттағы төтенше жағдай — дүлей зілзала ([[жер сілкіну]]і, [[сел]], [[көшкін]], [[Тасқын|су тасқыны]] және басқалар), табиғи өрт, індеттер мен малдың [[жұқпалы аурулар]]ы, ауылшаруашылық өсімдіктерінің және ормандардың кеселдері мен зиянкестері арқылы зақымдануын туғызатын төтенше жағдайлар Рихтер шкаласымен есептелінеді.

== Техногендік сипаттағы төтенше жағдай ==
Техногендік сипаттағы төтенше жағдай — өнеркәсіп, көлік авариялары және басқа да [[авария]]лар, [[өрт]] ([[жарылыс]]), күшті әсер ететін [[Улылық|улы]], [[Радиоактивтілік|радиоактивті]] және биологиялық жағынан қауіпті заттарды тарататын (тарату қаупі бар) авария, үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы, тіршілікті қамтамасыз ететін электр-энергетика және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авария туғызған төтенше жағдай.

== Заңға әсері ==
Төтенше жағдай кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары саналы түрде шектеледі, бейбіт кездегі заңдар күшін тоқтатып, [[төтенше заңдар]] шығарылады. Төтенше жағдай жариялай отырып мемлекет басшысы өзіне көптеген абсолютті өкілдіктер алады. Түрлі мемлекеттік органдар өз қызметтерін өзгертеді. Олар жаңа заңдық кеңістікте қатаң тәртіпке бағына отырып қызмет жасауға мәжбүр болады. Төтенше жағдай жариялау уақыты, мерзімі, сол кездегі билікке берілетін өкілеттіктер дәрежесі ел [[Конституция]]сында анықталады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]<nowiki/>» Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.</ref>

[[Сурет:Su tasqyny 2.jpg|thumb|right|220px|2024 жылғы тасқын, Қазақстан]]

== Мысалдары ==
* [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)‎]]
* [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
* [[Қазақстандағы COVID-19 пандемиясы]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Авария]]
* [[Қауіпсіздік]]
* [[Биологиялық апат]]
* [[Экологиялық апат]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://informburo.kz/kaz/tusyndirme/totense-zagdai-ne-usin-zariyalanady-zane-ol-adamdarga-qandai-quqyqtar-beredi-zane-mindetter-zukteidi Төтенше жағдай не үшін жарияланады және ол адамдарға қандай құқықтар береді және міндеттер жүктейді]

[[Санат:Қауіпсіздік]]
[[Санат:Азаматтық қорғаныс]]