Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Геометриялық оюлар

2014-02-23T14:21:29Z

Ерзатова Мөлдір:

Геометриялық өрнектерді ромбылар, иректер, жұлдызшалар, ұшбұрыштар және көпбұрыштар құрайды. Қазақ ою-өрнегінің геометриялық түрі көшпелі халықтарға байырғы заманнан-ақ нақты сандар мен грек математигі Пифагор заңдарының белгілі болғаны туралы мағлумат береді. Өйткені біздің ата-бабаларымыз тек көшіп-қонып қоймай, сонымен қатар ірі қалаларда өмір сүрген. Олардың арасында қолөнершілер,саудугерлер,құрылысшылар көп болған.
Өсімдікті оюлармен араласқан геометриялық өрнектерді Бабажы-қатын (Х-ХІғғ.), Айша бибі (ХІ-ХІІғғ.),Қожа Ахмед Иассауи (ХІІІ-ХІVғғ.), және т.б. монументті құрылыстардан көруге болады.
Геометриялық ою-өрнектерді көбіне ағашты көркемдеп өңдеуде,уй-іші мен жиhаз бұйымдарын, музыкалық аспаптар мен аңшылық саймандарды әшекейлеуде өте жиі қолданылады.
Геометриялық ою-өрнектердің соңғы жақтары сопақ жұмырланған қисық сызықтар сынығынан тұрады. Олар ирек (ирексу) деп аталады. Ирексудың шегі болмауы мүикін. Олармен бешпеттерді,камзолдарды, шапандарды және тақияның жиегін, сондай-ақ сақина,білезік, қапсырма, алқа секілді зергерлік буйымдарды, ши тоқымаларын, сырмақтарды,кебежені, жұқааяқтарды, ыдыс-аяқ пен киім-кешектерді әшекелейді.
[[Санат:Мәдениет]]

Зоомофтық оюлар

2014-02-23T14:14:23Z

Ерзатова Мөлдір: Жаңа бетте: "Зоомофтық өрнектер жан-жануарлар әлемін бейнелейді. Көшпелі қазақтар - ақынжанды адамдар. Өй..."

Зоомофтық өрнектер жан-жануарлар әлемін бейнелейді. Көшпелі қазақтар - ақынжанды адамдар. Өйткені олар өз малының керемет бүгілісін ежелден танып байқаған. Қазақ халқы өз ісінің хас шебері ретінде өздерінің таланттары мен қабілеттерін қолөнерге қолдана білген.
Өрнектердің ішіндегі ең кең тарағаны – мүйіздерді бейнелеу еді. Бұл тек мүйіз тәрізді доғалы қошқар мүйіз емес, сонымен қатар осы өрнектің барлық түрлері мен композициясына көретін мүйіз, қос мүйіз, сынық мүйіз. Халық шеберлері арасында сонымен қатар жануарлардың өзге дене мүшелерін де бейнелеу кеңінен таралған. Бұл жерде түйе мойын, құсқанат, қаз мойын ою-өрнектерін атауға болады.
Осы ою-өрнектермен үй заттары, жиhаздар, қару-жарақ буйымдары әсем де көркем безендіріледі. Қазіргі уақытта бұл өрнек нақыштары тұрмысқа шығатын қыздың сәукелесін, ерлердің айыр қалпағын, камзолдардың алдынғы өңірін,аяқ киімдердің конышын әшекейлеуге қолданылады.
[[Санат:Мәдениет]]

Өсімдікті оюлар

2014-02-23T14:09:09Z

Ерзатова Мөлдір:

Ою – өрнектерді құрастыру үшін шеберлер өсімдіктер мен гүлдердің суреттерін қолданған.Осындай өрнектер барлық әлем халықтарының мәдениетінде көп кездеседі . Өсімдікті оюлар қазақтың қолданбалы шығармашылығында лайықты орын алады.Олар-жапырақтар, жапырақшалар, үш жапырақты өсімдіктер, бітеугүлдер және гүлдер.Мысалы , гүлдердің барлық түрінің символы – “гүл” ою – өрнегі .
Шебер әйелдер киім – кешектерді әшекейлеуде өсімдікті өрнектерді жиі қолданған .
Күрделі композиция кұрайтын ою – өрнектердің бір түрі – “табақ”.Оның жиегі “су” ою – өрнегімен әшекейленген . Ал ортасына гүлдер , жапырақтар ,шырмауықтар орналыстырылған.“Табақ” оюы ас үй жиһаздары мен тұскиіздерді , аяққаптар ( ыдыс – аяққа арналған уық пен керегеге ілінетін киізден жасалған дорба )мен дастарқандарды әшекейлеуде пайдаланылады .
Кілемдер,текеметтер,алашалар өсімдікті ою – өрнекке өте бай.Кейде аралас өрнектерге ие бұйымдар да кездеседі . Оның көрнекті үлгісі– киіз үй.Киіз үй іші ерекше құлшыныспен жасалған.Ою – өрнекпен әшекейленген жиһаз , ыдыс – аяқ , шиден жасалған өрнекті тоқыма , кесте бұйымдар , тұскиіздер киіз үйдің ішін жайнатып жібереді . Бұл өнер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді .
[[Санат:Мәдениет]]

Үйектелу

2014-02-21T15:54:06Z

Ерзатова Мөлдір: Жаңа бетте: "Көлденең толқындардың бойлық толқындардан ерекшелігі-олардың "үйектелу" қабілетінде,яғни бі..."

Көлденең толқындардың бойлық толқындардан ерекшелігі-олардың "үйектелу" қабілетінде,яғни бір жазықтықта өтетеін тербелістердің іріктеп алу мүмкіншілігінде. Жарықтың үйектелу қабілеті бар және ол жарықтың көлденең электромагниттік толқындар екенін дәлелдейді.

Жарықтың үйектелу құбылысы кейбір мөлдір кристалдармен өткізілген тәжірибелерде анықталды.Егер,мысалы,жарық шоғын екі исландиялық шпат кристалдарынан өткізсе,онда өтіп шыққан жарықтың қуаты кристалдардың өзара бағдарлануына тәуелді.Екі кристалдың бағдарлары бірдей болса,жарық екінші кристалдан әлсіремей өтеді.Егер екінші кристалл бағдарын 90-қа бұрса,жарық одан өтпейді.
[[Санат:Физика]]

Магнит өрісіндегі зат

2014-02-21T15:49:50Z

Ерзатова Мөлдір: Жаңа бетте: "Шартты түрде атомдардың электрондық қабаттарын қозғалған электрондардың тудыратын шеңберлі..."

Шартты түрде атомдардың электрондық қабаттарын қозғалған электрондардың тудыратын шеңберлі электр токтарынан құралады деп қарастыруға болады.

Атомдағы шеңберлі электр токтары өздік магнит өрісін тудыру керек.Электр токтарына сыртқы электр өрісі бағыттас болса,магнит өрісі күшею керек немесе атомның өрісі қарсы бағытталса,өріс әлсіреу керек.

Атомдарда магнит өрісінің болуыжәне заттағы магнит өрісін өзгерту мүмкіншілігі туралы гипотеза толығынан табиғатқа сай болып шықты.Тәжірибенің көрсетуінше заттарды оларға сыртқы магнит өрісінің әсеріне қатысты негізгі 3 топқа бөлуге болады.
[[Санат:Физика]]

Броун қозғалысы

2014-02-19T14:24:16Z

Ерзатова Мөлдір: Жаңа бетте: "Сұйық немесе газда орналасқан ұсақ қатты бөлшектердің бейберекет қозғалысын алғашқы рет 1827 ж..."

Сұйық немесе газда орналасқан ұсақ қатты бөлшектердің бейберекет қозғалысын алғашқы рет 1827 жылы микроскоп арқылы ағылшын ботанигі Р.Броун байқаған.Бұл құбылыс ''броун қозғалысы'' деп аталды.
Ұсақ бөлшектердің броун қозғалысын молекулалы-кинетикалық теория бейберекет қозғалған молекулалардың кездейсоқ соққыларының нәтижесі деп түсіндірді.
1905 жылы А.Энштейн молекулалы-кинетикалық теорияның негізінде броун қозғалысының теориясын жасады.Оның есептеуінше,броун бөлшегінің бейберекет қозғалысындағы ығысуының орташа квадраты осы ығысу уақыт аралығында және заттың температурасына тура пропорционалды.
Француз физигі Жан Перрен 1908-1911 жылдары броун қозғалысын зерттейтін жан-жақты тәжірибелер өткізді.
[[Санат:Физика]]